Szkoła w Tajnie w okresie zaborów (uzupełnienie)

W komentarzu do tekstu Szkoła w Tajnie w okresie zaborów Pan Zbigniew Mierzejewski podał wiele nazwisk nauczycieli pracujących w opisywanej miejscowości. Nazwiska te, wraz z adnotacją o wykonywanym zawodzie, występują w aktach chrztów, małżeństw oraz urodzeń parafii Bargłów[1].

Najbardziej zainteresowałam się Mateuszem Salamonowiczem/Salomonowiczem, gdyż dokumenty dotyczące jego osoby pochodzą z drugiej dekady XIX wieku. W niektórych aktach mówi się wprost, iż był on nauczycielem szkółki parafialnej w Tajnie[2]. W innych natomiast zapisano tylko, że to nauczyciel szkółki parafialnej, bez podawania jej lokalizacji[3].

Najstarszym zachowanym dokumentem, w którym wspomina się nauczyciela szkoły w Tajnie, jest akt chrztu Macieja Iwanickiego z 20 lutego 1809 [akt 132]. Na tym akcie złożył swój podpis Piotr Pawłowski, lat 48, nauczyciel szkółki w Tajnie.

Powyższe informacje pozwalają przesunąć istnienie szkoły w Tajnie aż do okresu Księstwa Warszawskiego. Szkoła w Tajnie istniała już w roku 1809.

W omawianym okresie funkcjonowały też inne szkoły katolickie w parafii Bargłów. Były to szkoły w Bargłowie Kościelnym, w Netcie oraz w Rutkach[4].

Wymienia się następujących nauczycieli: Bargłów Kościelny – Aleksander Korbaczewski/Kerbaczewski/Herbaczewski (urodzony); Netta – Florian Giedrojć/Biedroć (urodzony), Antoni Kaziukiewicz (urodzony); Rutki – Kacper/Gaspar Kukliński (pan), Wojciech Kujawski (urodzony)[5].

Warto w tym miejscu przypomnieć, że obowiązek zakładania szkół wynikał z zarządzeń Izby Edukacyjnej, która była naczelnym organem administracji publicznej do spraw nauki, oświaty i wychowania w Księstwie Warszawskim.

Odezwa Izby Edukacyjnej do Obywateli z 12 stycznia 1808 zawierała między innymi następujące punkty:

„Żadne miasto, miasteczko ani wieś nie ma zostawać bez potrzebnej dla siebie szkoły [punkt 1 odezwy].

Wszystkie koszta nowego wybudowania i sprawienia potrzebnych artykułów dla szkoły, jako też ogrodzenia podwórza i ogrodu, ponosić mają wszyscy mieszkańcy do tej szkoły przyłączeni, bez różnicy stanu i wyznania, do czego należą dziedzice wsi przyłączonych i proboszcz miejscowy [punkt 14 odezwy].

Dozór szkolny spisze wszystkie dzieci zdatne obojej płci do chodzenia do szkoły, to jest: w mieście od lat sześciu, na wsiach, zwłaszcza tych, które są o ćwierć mili od szkoły odległe, od ósmego roku [punkt 28 odezwy].

Dziecię do szkoły ma chodzić póty, póki za zdaniem dozoru szkolnego nie nabędzie wiadomości stanowi jego potrzebnych, a w tej szkole dawanych; pospolicie w 11-stym lub 12-stym nauka się kończy [punkt 29 odezwy]”[6].

Liczba szkół parafialnych zaczęła gwałtownie spadać po decyzji namiestnika Józefa Zajączka, który w roku 1821 zwolnił mieszkańców Królestwa Polskiego z obowiązku finansowania szkół. Ksiądz Witold Jemielity zauważa: „Bardzo wyraźne echo tego dekretu odbija się w sprawozdaniach z lat 1822-1823 […]. Proboszcz z Bargłowa pisał, iż kiedy rząd interesował się oświatą ludu, tzn. zobowiązywał do składek na utrzymanie szkoły i opłacenia nauczycieli, wówczas w jego parafii było pięć szkół; teraz zaś nie ma żadnej, jedynie w samym Bargłowie uczy wikariusz”[7].

Czy zatem po roku 1821 dzieci w Tajnie kompletnie przestały się uczyć? Niekoniecznie.

W latach 50. XIX wieku w księgach parafii Bargłów pojawia się kolejne nazwisko nauczyciela mieszkającego w Tajnie. Chodzi o Andrzeja Lewonia. Raz zaznacza się, iż był on nauczycielem prywatnym, w innym miejscu nazywa się go wykwalifikowanym nauczycielem szkółek elementarnych[8].

Możliwe więc, że dzieci w Tajnie pobierały prywatne lekcje. Oczywiście te dzieci, których rodziców stać było na opłaty.

Ukaz carski z 30 sierpnia / 11 września 1864 roku wprowadzał obowiązek zakładania szkół początkowych[9]. Prawdopodobnie wtedy również w Tajnie powstała taka szkoła. Źródła drukowane z epoki potwierdzają jej istnienie w latach 1871-1913.

Bardzo dziękuję Panu Krzysztofowi Zięcinie za opublikowanie tekstu o szkole w Tajnie oraz Panu Zbigniewowi Mierzejewskiemu za podanie niezwykle cennych informacji.

[1] Zob.: https://search.jzi.org.pl/geneo/index.xhtml

[2] Akt zgonu Józefa Salomonowicza z 10 marca 1812 [28], akt zgonu Pawła Sikory z 10 marca 1812 [29], akt zgonu Elżbiety Kosakowskiej z 10 marca 1812 [30], akt chrztu Marianny Kulikowskiej z 24 marca 1812 [5], akt chrztu Katarzyny Siedleckiej z 18 grudnia 1816 [170].

[3] Akt ślubu Mateusza Salomonowicza i Agnieszki Ołdak z 14 listopada 1810 [19], akt chrztu Józefa Salamonowicza z 6 sierpnia 1811 [289].

[4] Bargłów Kościelny: akt chrztu Rozalii Wawiórki z 2 marca 1809 [142], akt chrztu Marianny Kerbaczewskiej z 4 września 1810, akt zgonu Rozalii Wawiorskiej z 25 maja 1811 [132]; Netta: akt ślubu Floriana Giedrojcia i Justyny Taraszkiewicz z 1812, akt chrztu Leopolda Biedrocia z 16 stycznia 1814 [12], akt chrztu Michała Wawiórskiego z 23 września 1821; Rutki: akt chrztu Franciszka Ksawerego Głębockiego z 26 lutego 1809 [138], akt ślubu Pawła Sadocha i Rozalii Ziarko z 12 listopada 1809, akt zgonu Marianny Kujawskiej z 27 lipca 1819 [105], akt ślubu Tomasza Płońskiego i Reginy Fercein z 16 maja 1820 [13].

[5] Tamże.

[6] Podaję za: Źródła do dziejów wychowania i szkolnictwa w Polsce z doby Izby Edukacji Publicznej 1807-1812, zebr. Z. Kukulski, Lublin 1931, s. 421-425. Ortografia współczesna.

[7] W. Jemielity, Parafialne szkoły elementarne w guberni augustowskiej (1815-1848), w: „Rocznik Białostocki”, t. 12 (1974), ss. 238-239.

[8] Zob.: akt chrztu Franciszka Antoniego Lewonia z 10 lutego 1856 [27], akt chrztu Antoniego Teofila Mioduszewskiego z 9 kwietnia 1857 [52], akt chrztu Antoniego Onufrego Lewonia z 7 kwietnia 1858 [89].

[9] Ukaz najwyższy o Szkołach początkowych w Królestwie Polskiem z 30 sierpnia / 11 września 1864, w: Dziennik praw Królestwa Polskiego, t. 62, ss. 334-359.