Szkoła w Tajnie w okresie zaborów

Po reformie administracyjnej, która weszła w życie w roku 1867, Tajno znalazło się w guberni łomżyńskiej, powiecie szczuczyńskim, gminie Pruska[1]. Urząd gminy mieścił się w Tajnie[2].

Warto w tym miejscu podać nazwiska wójtów. W zachowanych i dostępnych w Internecie źródłach wymienia się następujące osoby: Piotr Siemion / Пeтръ Семioнъ (1883-1886), Wojciech Szczesny / Войцѣхъ Щесный (1887-1889), Jan Siemiaszko / Иванъ Сѣмяшко (1889-1893), Ludwik Lipski / Людoвикъ Липскiй (1894-1901), Władysław Nowicki / Владиславъ Новицкiй (1902-1907), Józef Sobolewski / Осипъ Соболевскiй (1908-1914)[3].

Przekopując się przez rosyjskojęzyczne źródła z drugiej połowy XIX wieku, znalazłam informację, że szkoła w Tajnie istniała już w roku 1871. W informatorze Ministerstwa Oświaty jest wzmianka o przeniesieniu pełniącego obowiązki nauczyciela Stanisława Mickiewicza z Tajna do Giełczyna[4]. O istnieniu szkoły w Tajnie mówi też notatka w „Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego”, w tomie XII, wydanym w roku 1892[5].

Szkoła początkowa (w dzisiejszym nazewnictwie: podstawowa) w Tajnie była jednoklasowa, co znaczy, że uczył w niej jeden nauczyciel. Miała cztery oddziały. Była koedukacyjna. W zależności od okresu nazywano ją szkołą katolicką, wiejską, gminną. To ostatnie określenie bierze się stąd, że w Tajnie mieścił się urząd gminy. Nie jest natomiast prawdą, że była jedyną szkołą w gminie. Źródła drukowane mówią, że pod koniec XIX wieku w gminie Pruska istniała też szkoła w Woźnejwsi, a w roku 1914 odnotowano szkołę w Dreństwie[6].

Nie wiadomo, gdzie mieściła się szkoła. Drewniany budynek, który rozebrano w roku 2001, został zbudowany na początku XX wieku. Tak podaje kronika szkoły spisana po II wojnie światowej.

W informatorze Ministerstwa Oświaty z roku 1872 zachowała się notatka na temat wizytacji szkoły[7]. Podaję ją w tłumaczeniu księdza profesora Witolda Jemielitego: „26. Szkoła katolicka w Tajnie. Liczy 30 uczniów. Nauczyciel niedawno tu przybył i nie zdążył przygotować uczniów czwartego oddziału. Dzieci dobrze znają arytmetykę. Religii jeszcze nie zaczynały”[8]. Ksiądz Jemielity wyjaśnia: „W sprawozdaniu dyrektor używał tradycyjnych nazw według wyznania. Dopiero w 1875 r. zamiast nazw wyznania katolickiego i prawosławnego wprowadzono określenia: szkoła wiejska, szkoła gminna i szkoła miejska”[9]. I dalej: „Tylko dwa razy wspomniał dyrektor o religii. W Tajnie (nr 26) «jeszcze jej nie zaczęto», co ma raczej oznaczać, że nadal jest po polsku. W Przemiarowie (nr 37-39) «w czwartym oddziale przerobiono 100 stron», co może sugerować używanie języka rosyjskiego”[10].

Wiadomo, ile pieniędzy przeznaczono na szkołę w Tajnie w roku 1881. Informator Ministerstwa Oświaty podaje, że budżet zwiększono wtedy z 240 do 276 rubli[11]. Fundusze innych szkół wiejskich w powiecie szczuczyńskim były na zbliżonym poziomie: szkoła w Woźnejwsi – z 224 do 275 rubli, szkoła w Bełdzie – z 260 do 270 rubli, szkoła w Grabowie – z 240 do 262 rubli[12].

Władze wyznaczały lokalnego opiekuna szkoły (ros. cмотритель училища). Do jego obowiązków należało dbanie o stan techniczny budynku, opał, a także kontrolowanie moralności nauczyciela oraz sprawdzanie, czy dzieci regularnie uczęszczają na lekcje. Znane jest nazwisko jednego nadzorcy szkoły. Był nim Franciszek Siemiaszko / Францъ Сѣмяшко, mieszkaniec wsi Tajno[13]. Funkcję pełnił od 1878 roku.

Znalazłam nazwiska kilkunastu nauczycieli pracujących w Tajnie pod koniec XIX i na początku XX wieku. Przedstawiam je poniżej, w wersji polskiej oraz rosyjskiej, z przedrewolucyjną ortografią.

1. Stanisław Mickiewicz / Станиславъ Мицкевичъ, [?]-1871, p.o. nauczyciela, przeniesiony do Giełczyna[14].
2. Jan Latkowski / Иванъ Лятковскiй, 1871-1874, p.o. nauczyciela, były uczeń klasy ziemiomierczo-taksatorskiej, wcześniej uczył w Piekutach i Giełczynie, przeniesiony do miejscowości Boguty-Pianki[15].
3. Waleria lub Apolonia Płoszkiewicz / Валерiя/Аполонiя Плошкевичъ, 1874-1875, tymczasowo p.o. nauczyciela, absolwentka żeńskiego progimnazjum w Łomży, zwolniona na własną prośbę[16].
4. Władimir Tyrbach / Владимiръ Тирбахъ, 1875-1876, p.o. nauczyciela, były porucznik 8 Brygady Artylerii, skierowany do służby cywilnej ze względu na sprawy rodzinne, przeniesiony z Tajna do wsi Drążdżewo[17].
5. Julij lub Jurij Wojczulanis / Юлий/Юрий Войчулянисъ, 1876-1878, nauczyciel, były nauczyciel w Wąsoszu, przeniesiony do Waniewa[18].
6. Grigorij Dagilis / Григорий Дагилисъ, 1878-1879, nauczyciel, absolwent kursów pedagogicznych w Wejwerach, przeniesiony do miejscowości Nur[19].
7. Anton Skuczas / Антонъ Скучасъ, 1879, nauczyciel, przybył z Grajewa, zwolniony na własną prośbę[20].
8. Franciszek Milczewski syn Józefa/ Францъ Иосифовичъ Мильчевскiй, 1879-1880, nauczyciel, absolwent kursów pedagogicznych w Wejwerach, przeniesiony do Różana, był wyznania rzymskokatolickiego[21].
9. Aleksander Gajkowski / Александръ Гайковскiй, 1880-1882, nauczyciel, przybył z Turośli, przeniesiony do Śniadowa[22].
10. Józef Kiełpszo / Иосифъ Келпшо, 1882-1883, nauczyciel, przybył ze wsi Zawady, zmarł w okresie, gdy pracował w Tajnie[23].
11. Andrzej Marcinkiewicz syn Mateusza / Андрей Матвеевичъ Марцинкевичъ, 1883-1902 lub 1903 oraz 1906-1908, nauczyciel; przybył z Woźnejwsi, potem pracował w Nowej Wsi w powiecie makowskim, wrócił do Tajna; był wyznania rzymskokatolickiego; był nagradzany medalami; zmarł w okresie, gdy pracował w Tajnie[24].
12. Wincenty Budrewicz / Викентий Будревичъ,1902 lub 1903-1904, nauczyciel, przeniesiony do Bełdy, był wyznania rzymskokatolickiego[25].
13. Antoni Kazłowski lub Kozłowski syn Bronisława / Антонъ Брониславовичъ Казловскiй/ Козловскiй, 1904-1906, nauczyciel, przybył z miejscowości Kupiski, przeniesiony do Nowej Wsi w powiecie makowskim[26].
14. Adam Majewski syn Jana / Адамъ Ивановичъ Маевскiй, 1908-1912 lub 1913, nauczyciel, przybył z guberni suwalskiej, był wyznania rzymskokatolickiego[27].
15. Bronisław Skarżyński syn Wincentego / Брониславъ Викентьевичъ Скаржинскiй, 1912 lub 1913-[?], nauczyciel[28].

Z powyższego spisu nauczycieli pracujących w Tajnie w pamięci mieszkańców zachowały się trzy nazwiska: Marcinkiewicz, Majewski i Skarżyński. Zostały one zapisane w kronice szkoły.

Drewniany budynek szkoły wzniesiony na początku XX wieku przetrwał prawie sto lat. Obecny gmach uroczyście oddano do użytku 3 września 2001 roku. Wtedy też szkoła otrzymała prawo do posiadania sztandaru oraz imię Zygmunta Augusta.

Zdjęcia starej szkoły pochodzą ze zbiorów Pani Beaty Krupińskiej.

---

[1] Zob.: Pamâtnaâ Knižka Lomžinskoj Gubernii [dalej: PKLoG] 1883, s. 170; PKLoG 1887, s. 170; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XII: Szlurpkiszki – Warłynka, Warszawa 1892, s. 145. Słownik ten podaje, że w gminie Pruska znajdowały się: szlachecka wieś Górskie i wsie włościańskie – Barszcze, Karczewo, Dreństwo, Karwowska Wólka, Kroszewo, Kroszówka, Orzechówka, Pruska, Tajno, Tajenko, Woźnawieś.

[2] Zob.: PKLoG 1883, s. 82; PKLoG 1884, s. 71; PKLoG 1909, s. 157; PKLoG 1912, s. 157; PKLoG 1914, s. 187.

[3] Piotr Siemion: PKLoG 1883, s. 82; PKLoG 1884, s. 71; PKLoG 1885, s. 56; PKLoG 1886, s. 58; Wojciech Szczesny: PKLoG 1887, s. 55; PKLoG 1888, s. 55; PKLoG 1889, s. 56; Jan Siemiaszko: PKLoG 1890, s. 75; PKLoG 1891, s. 93; PKLoG 1892, s. 117; PKLoG 1893, s. 110; Ludwik Lipski: PKLoG 1894, s. 156; PKLoG 1895, s. 86; PKLoG 1896, s. 84; PKLoG 1897, s. 125; PKLoG 1898, s. 124; PKLoG 1899, s. 127; PKLoG 1900, s. 130; PKLoG 1901, s. 128; Władysław Nowicki: PKLoG 1902, s. 130; PKLoG 1904, s. 129; PKLoG 1906, s. 30; Józef Sobolewski: PKLoG 1909, s. 157; PKLoG 1912, s. 157; PKLoG 1914, s. 187.

[4] Cirkulârʹ po Varšavskomu Učebnomu Okrugu [dalej: CVUO] 1871, nr 2, s. 57.

[5] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XII: Szlurpkiszki – Warłynka, Warszawa 1892, s. 145.

[6] Szkoła w Woźnejwsi: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XIV: Worowo – Żyżyn, Warszawa 1895, s. 12; CVUO 1879 nr 2, s. 51; CVUO 1881 nr 7, s. 202; CVUO 1883 nr 3, s. 105;  PKLoG 1891, s. 151; PKLoG 1892, s. 209; PKLoG 1893, s. 190; PKLoG 1894, s. 223; PKLoG 1895, s. 141; PKLoG 1896, s. 180; PKLoG 1897, s. 186; PKLoG 1898, s. 167; PKLoG 1899, s. 176; PKLoG 1900, s. 188; PKLoG 1901, s. 186; PKLoG 1902, s. 193; PKLoG 1904, s. 189; PKLoG 1906, s. 88; PKLoG 1909, s. 167; PKLoG 1912, s. 168; PKLoG 1914, s. 199; szkoła w Dreństwie: PKLoG 1914, s. 199.

[7] CVUO 1872 nr 8, s. 432.

[8] W. Jemielity, Sprawozdanie z wizytacji szkół dyrekcji łomżyńskiej w 1872 r., w: „Studia Łomżyńskie”, 8, 1997, s. 29.

[9] W. Jemielity, Sprawozdanie…, s. 25.

[10] W. Jemielity, Sprawozdanie…, s. 34.

[11] CVUO 1881 nr 7, s. 202.

[12] Tamże.

[13] CVUO 1878 nr 9, s. 239.

[14] CVUO 1871 nr 2, s. 57.

[15] CVUO 1869 nr 4, s. 129; CVUO 1871 nr 2, s. 57; CVUO 1874 nr 5, s. 116.

[16] CVUO 1874 nr 8, s. 254; CVUO 1875 nr 4, s. 98.

[17] CVUO 1875 nr 4, s. 98; CVUO 1876 nr 7, s. 179; Russkij Invalid 1874 nr 1, s. 2.

[18] CVUO 1876 nr 9, s. 233; CVUO 1878 nr 3, s. 85.

[19] CVUO 1878 nr 3, s. 85; CVUO 1879 nr 2, s. 51.

[20] CVUO 1879 nr 2, s. 51; CVUO 1879 nr 4, s. 93.

[21] CVUO 1879 nr 10, s. 302; CVUO 1880 nr 11, s. 365; PKLoG 1892, s. 209.

[22] CVUO 1879 nr 10, s. 302; CVUO 1880 nr 11, s. 365; CVUO 1882 nr 10, s. 234.

[23] CVUO 1882 nr 10, s. 234; CVUO 1883 nr 3, s. 106.

[24] CVUO 1883 nr 3, s. 105; PKLoG 1891, s. 150; PKLoG 1892, s. 209; PKLoG 1893, s. 190; PKLoG 1894, s. 223; PKLoG 1895, s. 141; PKLoG 1896, s. 180; PKLoG 1897, s. 186; PKLoG 1898, s. 167; PKLoG 1899, s. 176; PKLoG 1900, s. 188; PKLoG 1901, s. 186; PKLoG 1902, s. 193; CVUO 1906 nr 8-9, s. 291; CVUO 1908 nr 3-4, s. 116; Senatskie Vedomosti 1891 nr 49, s. 195; Senatskie Vedomosti 1899 nr 61, s. 234; Žurnal Ministerstva Narodnogo Prosveŝeniâ 1899, cz. CCCXXIII, s. 92.

[25] CVUO 1904 nr 10-11, s. 663; PKLoG 1904, s. 189; PKLoG 1912, s. 169.

[26] PKLoG 1906, s. 88; CVUO 1904 nr 10-11, s. 663; CVUO 1906 nr 8-9, s. 291.

[27] CVUO 1908 nr 10-11, s. 405; PKLoG 1909, s. 167; PKLoG 1912, s. 169.

[28] PKLoG 1914, s. 199.