Ścieżki Brzostowskiego w gminie Sztabin

„Ścieżki Brzostowskiego w gminie Sztabin” to bogato ilustrowana opowieść o dziejach ziemi sztabińskiej, jej mieszkańcach, miejscowościach i przyrodzie, a zarazem książka przypominająca niezwykłe dziedzictwo Karola hrabiego Brzostowskiego – reformatora, społecznika, wynalazcy i twórcy słynnej Rzeczypospolitej Sztabińskiej. Publikacja po raz pierwszy ukazała się w 2012 roku, a jej tekst został przygotowany przez młodzież gimnazjalną ze szkół w Krasnymborze i Sztabinie pod kierunkiem Małgorzaty Dawidowicz i Emila Malesińskiego. W 2026 roku książka powraca w drugim wydaniu, przygotowanym przez Stowarzyszenie Jamiński Zespół Indeksacyjny i wzbogaconym o wyjątkowe źródło historyczne – testament Karola Brzostowskiego.

Pierwsza część prowadzi czytelnika przez wielowiekową historię terenów dzisiejszej gminy Sztabin. Poznajemy początki osadnictwa na dawnych ziemiach pojaćwieskich, dzieje puszcz Krasnoborskiej i Jamińskiej, działalność rodu Chreptowiczów oraz proces powstawania kolejnych osad i wsi. Autorzy pokazują również mieszkańców tych ziem w momentach wielkich historycznych prób: podczas powstania listopadowego i styczniowego, walk o odzyskanie niepodległości, obu wojen światowych, okupacji sowieckiej i niemieckiej oraz w tragicznych realiach pierwszych lat powojennych i Obławy Augustowskiej. Historia lokalna została tu mocno osadzona w historii Polski, a nazwy takich miejsc jak Kozi Rynek, Jastrzębna, Jaminy, Krasnybór czy Sztabin nabierają znacznie głębszego znaczenia.

Centralną postacią książki jest Karol hrabia Brzostowski (1796–1854). Publikacja szczegółowo przedstawia jego życie oraz reformy, dzięki którym zadłużone dobra sztabińskie przekształcił w jeden z najbardziej niezwykłych eksperymentów społeczno-gospodarczych XIX-wiecznej Polski. Brzostowski zniósł pańszczyznę i nadał chłopom wolność osobistą, rozwijał samorząd wiejski, edukację i opiekę społeczną, tworzył kasę oszczędnościowo-pożyczkową oraz wspierał mieszkańców w sytuacjach losowych. Jednocześnie rozwijał przemysł – hutnictwo szkła i żelaza, produkcję maszyn rolniczych i liczne zakłady przetwórcze. W jego dobrach powstawały nowoczesne urządzenia, a Cisów z Hutą Sztabińską połączył skonstruowany przez niego telegraf elektromagnetyczny. W testamencie z 1853 roku pozostawił swoje dzieło mieszkańcom, dążąc do zapewnienia trwałości reform także po własnej śmierci.

Osobną, niezwykle cenną część publikacji stanowi wędrówka po miejscowościach gminy Sztabin. Czytelnik znajdzie tu historie poszczególnych wsi i osad – ich początki, pochodzenie nazw, zmiany liczby mieszkańców, dawne szkoły, kościoły, kapliczki, folwarki, zakłady przemysłowe i inne zachowane ślady przeszłości. To fragment szczególnie interesujący dla mieszkańców regionu, genealogów oraz wszystkich, którzy poszukują informacji o miejscach związanych z historią własnych rodzin.

Książkę dopełnia część poświęcona nadbiebrzańskiej przyrodzie. Gmina Sztabin to bowiem nie tylko bogata przeszłość, lecz także wyjątkowy krajobraz ukształtowany przez Biebrzę, rozległe bagna oraz pozostałości dawnych puszcz Jamińskiej, Krasnoborskiej i Augustowskiej. Autorzy przybliżają bogactwo siedlisk, roślin i zwierząt charakterystycznych dla tego obszaru, którego znaczna część związana jest dziś z Biebrzańskim Parkiem Narodowym.

„Ścieżki Brzostowskiego w gminie Sztabin” są jednocześnie książką historyczną, regionalnym przewodnikiem i albumem dokumentującym dziedzictwo małej ojczyzny. Liczne fotografie współczesne i archiwalne, reprodukcje dokumentów, zabytków i pamiątek sprawiają, że przeszłość staje się tu wyjątkowo bliska. To publikacja dla mieszkańców ziemi sztabińskiej i ich potomków, regionalistów, genealogów, miłośników historii Augustowszczyzny oraz wszystkich, którzy chcą zrozumieć, dlaczego postać Karola Brzostowskiego do dziś pozostaje tak silnie obecna w tożsamości tego regionu.