Święty z Augustowa

Od razu wyjaśniam: chodzi o świętego kanonizowanego przez Rosyjską Cerkiew Prawosławną. Święty Mnich Męczennik ma na imię Neofit. W świeckim życiu to był Nikołaj Aleksandrowicz Osipow. Urodzony w Augustowie 9/21 maja 1875 roku. Od 5 maja 1922 kilkakrotnie aresztowany i zsyłany do łagrów. Rozstrzelany 3 listopada 1937. Rehabilitowany w 1984. W 2009 zaliczony przez Święty Synod w poczet świętych Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej[1].

Informacji o Świętym Neoficie w Internecie jest sporo. Ale głównie po rosyjsku. W języku rosyjskim wydano też książkę o życiu, pracach i korespondencji świętego[2]. Wstęp napisała znawczyni tematu Olga Igoriewna Chajłowa z Prawosławnego Uniwersytetu Humanistycznego im. św. Tichona w Moskwie.

Rodzice świętego

Mieszczańska rodzina Osipowów w Augustowie żyła co najmniej 40 lat. Jako daty graniczne przyjmuję przyjście na świat Nikołaja (1875) i bieżeństwo, czyli ucieczkę prawosławnej ludności w głąb Rosji (1915). O bieżeństwie części rodziny (matki, siostry i brata) mówił sam Neofit podczas przesłuchania z 5 maja 1922[3]. W ankiecie Neofit podał, iż jest obywatelem Augustowa. Augustów jako miejsce urodzenia obu aresztowanych braci (Nikołaja i Konstantina) jest wymieniany w protokołach przesłuchań.

Ale po kolei.

Ojciec Nikołaja, Aleksandr Osipow, to wojskowy felczer, podoficer. Olga Chajłowa podaje informację, że Osipow był „vyhodcem iz evreev-kantonistov”[4]. Nie jestem do końca pewna, jak rozumieć te słowa. Czy chodzi o to, że Aleksandr Osipow był potomkiem żydowskiego kantonisty? Czy może sam jako dziecko trafił do szkoły dla kantonistów, przyjął prawosławie, a potem przez długie lata służył w armii?

Na stronie Parafii Prawosławnej Wniebowstąpienia Pańskiego w Augustowie można przeczytać, że Aleksandr Osipow pełnił funkcję cerkiewnego starosty.

Matka Nikołaja to Jelena Antonowna Osipowa. Była córką Antona Gawryłowa spoczywającego na augustowskim cmentarzu. Skąd to wiadomo? Na pomniku Antona Gawryłowa jest napisane: od wnuka jeromonacha Neofita. Pokrewieństwo między rodzinami Osipowów i Gawryłowów potwierdza inny wnuk Antona urodzony w Augustowie, Konstantin Michajłowicz Gawryłow (1897-1967), w życiu monastycznym archimandryta Sergij[5]. Nazwisko archimandryty Sergija pojawia się w opracowaniach w związku ze śmiercią Neofita. Sergij twierdził, że nie wiadomo, gdzie pochowano jego kuzyna (w naszym regionie mówi się: brata ciotecznego).

Jelena Osipowa miała zatem brata Michaiła i chyba też Iosifa. Iosif Antonowicz Gawryłow widnieje w wykazie pracowników augustowskiego magistratu w roku 1888[6].

W ankiecie sporządzonej po pierwszym aresztowaniu ojciec Neofit podał, że jego matka obecnie jest bez środków do życia i przebywa w przytułku w guberni samarskiej. O ojcu nie wspominał, więc prawdopodobnie Aleksandr Osipow wtedy już nie żył.

Rodzeństwo

W rodzinie Osipowów było pięcioro dzieci: Nikołaj (1875-1937), Piotr (1878-?), Siergij (1883-?), Konstantin (1888-?) oraz  córka (?-?). Aleksandr czterech swoich synów posłał na naukę do szkoły dla przyszłych duchownych w Chełmie[7]. Nikołaj i Siergiej po zakończeniu nauki w chełmskim seminarium studiowali w Petersburskiej Akademii Duchownej, którą ukończyli ze stopniem kandydata nauk teologicznych, odpowiednio w latach 1901 i 1908[8]. Siergiej był wykładowcą w szkołach duchownych w Bugurusłanie, Odessie, Rydze. Nie ożenił się. Miał rangę radcy dworu (siódmy stopień)[9].

Naukę w szkole duchownej przerwał jedynie Konstantin, który wstąpił do liceum, a później został prawnikiem.  Ta decyzja była przyczyną sporu z Nikołajem, o czym Konstantin wspomina w czasie przesłuchania w maju 1922. W latach 1919-1921 Konstantin Osipow należał do bolszewickiej partii. Wykluczono go za poglądy na temat postępowania władz w sprawie religii. Konstantin był częstym gościem w mieszkaniu brata, które znajdowało się w pałacu patriarchy Tichona. Odwiedził Nikołaja w dniu, kiedy służby aresztowały patriarchę i jego współpracowników. Konstantin również trafił do aresztu. Zwolniono go na mocy decyzji z 22 maja 1922. Podpisał oświadczenie o nieopuszczaniu Moskwy. Sprawę Konstantina Osipowa zamknięto 15 grudnia 1922. Anulowano oświadczenie.

Sporo o rodzinie Osipowów dowiadujemy się z ankiet i protokołów przesłuchań.

Podczas przesłuchania 5 maja 1922 roku ojciec Neofit podaje o swoim rodzeństwie następujące informacje: siostra i brat [Piotr] wraz z matką i liczną rodziną  przebywają w miejscowości Kamyslinka, w powiecie bugurusłańskim. Drugi brat [Siergij] mieszka w Niżnym Nowgorodzie, jest pracownikiem szkoły. Trzeci z braci [Konstantin], prawnik z wykształcenia, jest naczelnikiem pionu śledczego w Zjednoczonym Aleksandrowskim i Bałtyckim Trybunale Rewolucyjnym.

W ankiecie uzupełnionej przez ojca Neofita 29 września 1927 czytamy: mama, która skończyła już 72 lata, przebywa w miejscowości Kamyslinka, w powiecie bugurusłańskim. Tam też brat Piotr jest kapłanem. Brat Siergij pracuje w zakładzie „Hleboprodukt” w Niżnym Nowgorodzie. A Konstantin jest kontrolerem w fabryce „Tomka” w Kinieszmie[10].

Dalsze losy Piotra, Siergija, Konstantina, ich siostry i matki są nieznane.

Nikołaj

Podobno był introwertykiem. Nie szukał towarzystwa. Wolał czytać książki. Mieszkańcy Augustowa raczej nie widzieli go przy zwodzonym moście, gdzie chłopcy urządzali sobie różne zabawy. Ale mogli go zobaczyć w cerkwi.

Podobno był bardzo surowym i wymagającym wykładowcą i rektorem. Bardziej mu pasowała praca z książkami niż rola wychowawcy młodzieży.

Z całą pewnością był wybitnym znawcą Pisma Świętego, zwłaszcza Księgi Psalmów.

Boży niewolnik

Na pomniku swego dziadka Antona Gawryłowa Neofit polecił napisać: tu spoczywa Boży sługa/niewolnik. Myślę, że to samo można by napisać na grobie ojca Neofita. Jednak Nikołaj Osipow nie ma swojej mogiły. Spoczywa gdzieś razem z innymi ludźmi, którzy, podobnie jak on, nie chcieli być sługami sowieckiej władzy. Woleli dochować wierności Panu Bogu i Cerkwi, nawet za cenę ziemskiego życia.

---

Przyznam, że do listopada 2025 w ogóle o Świętym Neoficie nie słyszałam. I pewnie już tak by pozostało, gdyby nie to, że poczułam wewnętrzny przymus sfotografowania i opisania grobów z napisami w cyrylicy.

Jeszcze raz dziękuję Jamińskiemu Zespołowi Indeksacyjnemu, a szczególnie Panu Krzysztofowi Zięcinie, za zainteresowanie tematem.

Bożena Diemjaniuk

[1] Kalendarium życia świętego przedstawione jest poniżej tego artykułu.

[2] «Avvo moj rodnoj». Žizneopisanie, izbrannye trudy i perepiska prepodobnomučenika Neofita (Osipova), Moskva 2019.

[3] Protokoły przesłuchań Nikołaja i Konstantina z r. 1922, decyzje w sprawie dalszego postępowania z aresztowanymi oraz ankietę uzupełnioną przez ojca Neofita podaję za: Troickoe Sergievo podvorʹe pri svâtejŝem patriarhe Tihone, „Vestnik PSTGU” 2006, 2(19), strony: 270-273, 263-264, 296-297, 291-292, 243.

[4] Hajlova O. I., Myslʹ o Boge vmesto dyhaniâ:  Žizneopisanie prepodobnomučenika Neofita (Osipova), „Duhovnyj sobesednik”, Samara 2012, nr 62; plik z tekstem ze strony: https://www.turkestanskaya-golgofa.info/library, s. 11.

[5] O życiu i cerkiewnej drodze Konstantina Gawryłowa można poczytać na stronie: https://ppmon.ru/o-monastyre/igumeny/65-arhimandrit-sergij-gavrilov/.

[6] Pamâtnaâ Knižka Suvalkskoj Gubernìi na 1888 god, s. 19.

[7] Zob.: Spis absolwentów szkoły w Chełmie: https://petergen.com/bovkalo/duhov/cholmdu.html

[8] Zob.: Spis absolwentów Petersburskiej Akademii Duchownej: https://petergen.com/bovkalo/duhov/spbda.html

[9] Podaję za: https://sobornost.online/osipov-sergej-aleksandrovich/

[10] Podaję za: Hajlova O. I., Myslʹ o Boge…, s. 130.

---

Kalendarium

Data i miejsce urodzenia: 09/21 maja 1875. Augustów, gubernia suwalska.

Nauka:

1888-1891. Chełmska szkoła duchowna, nagroda za naukę. Chełm.
1891-1897. Prawosławne seminarium duchowne. Chełm.
1891-1901. Petersburska Akademia Duchowna, kandydat nauk teologicznych. Petersburg.

Godności cerkiewne:

19 sierpnia / 01 września 1900. Wieczyste śluby mnisze, otrzymanie imienia Neofit. Petersburg.
27 września / 10 października 1900. Święcenia diakonatu. Petersburg.
14/27 maja 1901. Święcenia prezbiteratu. Petersburg.
17/30 października 1905. Godność archimandryty.

Służba:

1901-1902. Wykładowca. Chełmska szkoła duchowna. Chełm, gubernia chełmska.
1902-1903. Członek Duchownej Misji w Pekinie. Wybitny znawca języka chińskiego i hebrajskiego. Tłumaczył na chiński księgi liturgiczne.
1903-1905. Inspektor. Tychwińska szkoła duchowna. Tychwin, gubernia nowogrodzka.
1905-1909. Rektor. Samarskie seminarium duchowne. Członek Samarskiego Komitetu Diecezjalnego Prawosławnego Towarzystwa Misyjnego, członek Samarskiej Diecezjalnej Rady Misyjnej. Samara, gubernia samarska.
1905-1908. Cenzor. Samarskìâ eparhìalʹnyâ vědomosti. Samara, gubernia samarska.
1909-1911. Rektor. Wołyńskie seminarium duchowne. Żytomierz, gubernia wołyńska.
1911-1917. Członek Komitetu Naukowego przy Świętym Synodzie. Petersburg.
1912-1915. Cenzor. Komitet Cenzury Duchownej. Petersburg.
1915-1917. Starszy cenzor. Komitet Cenzury Duchownej. Petersburg.
Kwiecień/maj 1917. Złożenie podania o dymisję w związku z sytuacją, jaka zaistniała po objęciu stanowiska oberprokuratora Świętego Synodu przez Władimira Nikołajewicza Lwowa, który próbował narzucać Cerkwi swoje warunki; przyjęcie dymisji.
1917. Kapłan mnich. Ławra Aleksandra Newskiego. Piotrogród.
1918-1922. Osobisty sekretarz patriarchy Tichona, stały współcelebrans patriarchy, zakrystian. Kompleks patriarszy. Moskwa.

Teksty (opublikowane dopiero pod koniec XX i na początku XXI wieku):

„Mysli o strahe” / „Myśli o strachu”
„Mysli o styde” / „Myśli o wstydzie”
„Mysli o imeni” / „Myśli o imieniu”
„Psaltirʹ v bogoslužebnyh knigah” / „Psałterz w księgach liturgicznych”

Aresztowania, wyroki i zsyłki:

Pierwszy areszt i wyrok

05 maja 1922. Aresztowany „jako bliska osoba patriarchy Tichona”. Moskwa.
05 maja – grudzień 1922. Pobyt w więzieniu na Tagance. Moskwa.
25 listopada 1922. Komisja NKWD ds. Wydaleń Administracyjnych. Moskwa.
Zarzuty: zaangażowanie w antysowiecką działalność patriarchy Tichona.
Paragraf: ст.60 УК РСФСР.
Z aktu oskarżenia: „W czasie śledztwa nie potwierdzono konkretnych zarzutów przeciwko Osipowowi, jednak zważywszy na  jego zażyłe stosunki z Tichonem, […] i jawnie prowadzoną działalność kontrrewolucyjną, uważam dalsze przebywanie Osipowa w Moskwie za niemożliwe z politycznego punktu widzenia”.
GPU próbowało zwerbować archimandrytę Neofita jako informatora, lecz bez powodzenia.
Wyrok: 3 lata zsyłki do obwodu zyriańskiego.
1923-1925. Pobyt na zesłaniu. Ust-Sysolsk, Komi-Zyriański Obwód Autonomiczny.
Sierpień 1925. Zwrócenie się do Politycznego Czerwonego Krzyża z prośbą o pomoc materialną; otrzymanie pomocy; list do J. P. Pieszkowej z podziękowaniem za pomoc, list został podpisany: „Zesłany «jako archimandryta i sekretarz Patriarchy Tichona» archimandryta Neofit Osipow”.
1925-1927. Pobyt na wolności. Niezgadzanie się z lojalnościową polityką metropolity Sergija, popieranie leningradzkiego metropolity Iosifa. Nieodprawianie nabożeństw w czynnych cerkwiach. Studiowanie Biblii. Moskwa.

Drugi areszt i  dwa wyroki

26 września 1927. Aresztowany z powodu tego, że „rozpowszechniał wśród duchownych dokumenty zalecające Cerkwi kontynuowanie aktywnej antysowieckiej polityki”.
06 stycznia 1928. Nadzwyczajne zebranie Kolegium OGPU. Moskwa.
Paragraf: ст.58–10 ч.2 УК РСФСР.
Wyrok: 3 lata zsyłki na Syberię.
06 listopada 1927. Amnestia, skrócenie wyroku.
1928-1929. Pobyt na zesłaniu. Wieś na brzegu Angary, obwód nowosybirski.

23 listopada 1929. Nadzwyczajne zebranie Kolegium OGPU.
Paragraf: ст.58–10 УК РСФСР.
Wyrok: 3 lata zsyłki bez prawa pobytu w sześciu miejscowościach kraju, z przydzieleniem konkretnego miejsca zamieszkania.
1929-1934. Pobyt na zesłaniu. Uglicz, obwód jarosławski; Zabołotje, obwód moskiewski.

Trzeci areszt i wyrok

10 kwietnia 1934. Aresztowanie.
1934-1935. Pobyt w Butyrkach, przejściowym i śledczym więzieniu służącym także do przetrzymywania więźniów politycznych. Moskwa.
14 czerwca 1935. Nadzwyczajne posiedzenie przy NKWD ZSRR. Moskwa.
Zarzuty: „udział w grupie kontrrewolucyjnej”.
Paragraf: ст.58–10 УК РСФСР.
Wyrok: 5 lat w obozie pracy, licząc termin od 10 kwietnia 1935.
13 lipca 1935 – 10 października 1937. Pobyt w obozie pracy. Był dyżurnym, kierownikiem magazynu, statystykiem, księgowym, wykonywał też różne inne prace.  Antybesski punkt obozowy. Sybłag. Obwód nowosybirski.

Czwarty areszt (w łagrze) i wyrok

10 października 1937. Aresztowany w łagrze.
28 października 1937. Trójka przy UNKWD obwodu nowosybirskiego.
Zarzuty: „Podczas odbywania kary był członkiem grupy antyrewolucyjnej, pochwalał jej działalność; jednocześnie prowadził wśród więźniów działalność kontrrewolucyjną; odprawiał nabożeństwa, otwarcie głosząc wierzenia religijne”.
Paragraf: ст.58–10,58–11 УК РСФСР.
Wyrok: najwyższy wymiar kary – rozstrzelanie.

Data i miejsce śmierci: 3 listopada 1937. Antybesski punkt obozowy (ros. Антибесский лагерный пункт), obwód nowosybirski.

Data rehabilitacji: 21 grudnia 1984. Prezydium Sądu Obwodowego w Kemerowie.

Data kanonizacji:

13-16 sierpnia 2000. Sobór Biskupów Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej.
23 stycznia 2009. Święty Synod.

---

Opracowałam na podstawie:

Hajlova O. I., Myslʹ o Boge vmesto dyhaniâ:  Žizneopisanie prepodobnomučenika Neofita (Osipova), „Duhovnyj sobesednik”, Samara 2012, nr 62; plik z tekstem ze strony: https://www.turkestanskaya-golgofa.info/library

Troickoe Sergievo podvorʹe pri svâtejŝem patriarhe Tihone, „Vestnik PSTGU” 2006, 2(19), https://cyberleninka.ru/article/n/troitskoe-sergievo-podvorie-pri-svyateyshem-patriarhe-tihone/viewer

https://pstbi.ru/news/show/782-Mysl_o_Boge_vmesto_dykhaniya

Neofit (Osipov Nikolaj Aleksandrovič), https://martyrs.pstbi.ru/bin/db.exe/no_dbpath/ans/newmr/?HYZ9EJxGHoxITYZCF2JMTdG6XbuBdOvYeC6U86vVe8yicW0Be8eieu0d660fdOfVc8qYs8uWeCQd**