Przez pokolenia. Nad Biebrzą, Nettą i Kanałem Augustowskim

Poniższy tekst przygotowałem tydzień temu, tuż przed oddaniem do druku książki Józefa Matyskieły Przez pokolenia. Nad Biebrzą, Nettą i Kanałem Augustowskim. Został on włączony do publikacji jako słowo od redakcji. Książka wkrótce trafi do sprzedaży w sklepie internetowym JZI.

---

Kiedy w 2024 roku Jamiński Zespół Indeksacyjny wydawał Historie nieprzeoczone, zapewne niewielu z nas przypuszczało, że będzie to początek tak bogatego cyklu wydawniczego. Rok później ukazała się książka Zdarzyło się wczoraj, a dziś oddaję w ręce Czytelników Przez pokolenia – trzecią już publikację Józefa Matyskieły poświęconą przede wszystkim Jaziewu i jego okolicom. Przyznam, że nie przestaje mnie to zadziwiać. Trzy obszerne, bogato ilustrowane książki o dziejach jednej niewielkiej wsi i jej mieszkańców! Ile polskich miejscowości może poszczycić się podobnym dorobkiem?

Józefa Matyskiełę bez wahania nazwałbym kronikarzem Jaziewa, a w szerszym znaczeniu również ziem położonych nad Biebrzą, Nettą i Kanałem Augustowskim. Nie jest kronikarzem z urzędu ani historykiem z wykształcenia. Jest człowiekiem, który uznał, że pamięć o rodzinnych stronach, ludziach i wydarzeniach zasługuje na utrwalenie. Od lat gromadzi wspomnienia, fotografie, dokumenty i rodzinne przekazy. Zestawia je z informacjami odnajdywanymi w archiwach i opracowaniach historycznych, uzupełnia własnymi obserwacjami i opatruje charakterystycznym dla siebie komentarzem. W rezultacie powstaje coś więcej niż zbiór wspomnień – wielowątkowa kronika lokalnej społeczności, obejmująca kilka stuleci jej dziejów.

O ile pierwsza książka autora prowadziła Czytelnika przede wszystkim przez historię regionu, a druga przybliżała codzienność, obyczaje i mentalność jego mieszkańców, o tyle Przez pokolenia mocniej zwraca się ku genealogii. Poznajemy dzieje rodzin Matyskiełów, Murawskich, Franków, Chilickich i wielu innych rodów związanych z Jaziewem oraz sąsiednimi miejscowościami. Śledzimy rodzinne koligacje, małżeństwa, dziedziczenie gospodarstw, migracje i rozgałęziające się przez pokolenia linie potomków. Za nazwiskami i datami odnajdujemy jednak przede wszystkim ludzi – z ich ambicjami, troskami, miłościami, konfliktami i życiowymi dramatami.

Genealogia stanowi ważną, lecz nie jedyną treść tej książki. Autor przypomina dawne wesela, obyczaje rodzinne, realia wiejskiego gospodarowania i stosunki sąsiedzkie. Sięga do wydarzeń historycznych, które odcisnęły piętno na losach mieszkańców regionu. Osobne miejsce zajmują przejmujące wspomnienia związane z wojną, deportacjami i życiem na Syberii. W dalszych częściach książki przenosimy się do świata lasów i leśników, poznajemy opowieści związane z Puszczą Augustowską, Czerwonym Bagnem i Białowieżą. Dopełnieniem tych historii są relacje innych autorów i świadków przeszłości oraz liczne fotografie, często pochodzące z prywatnych, rodzinnych zbiorów.

Szczególną wartość wszystkich trzech książek dostrzegam w ich warstwie etnograficznej. Matyskieła z niezwykłą drobiazgowością opisuje świat, który jeszcze kilkadziesiąt lat temu był codziennością mieszkańców tutejszych wsi, a dziś w znacznej mierze już nie istnieje. Dawne zajęcia, narzędzia, ubiory, potrawy, zwyczaje, wierzenia, powiedzenia i gwarowe określenia pojawiają się na kartach jego książek niejako mimochodem, wplecione w opowieści o konkretnych osobach i zdarzeniach. Właśnie w tych szczegółach tkwi ich ogromna wartość. Nie znajdziemy ich w urzędowych dokumentach, księgach metrykalnych ani w podręcznikach historii. Razem z odchodzącymi pokoleniami znikają bowiem nie tylko ludzie, lecz także ich język, obyczaje i pamięć o tym, jak wyglądało życie codzienne.

Nie sposób przecenić również bogactwa materiału ilustracyjnego. Podobnie jak dwa poprzednie tomy, Przez pokolenia zawiera imponującą liczbę fotografii, dokumentów i innych pamiątek. Nie są one jedynie ozdobą tekstu. Przywracają twarze ludziom znanym dotychczas tylko z nazwisk, pozwalają zobaczyć nieistniejące już zabudowania, dawne krajobrazy i sceny z życia wsi. Dzięki starannie opracowanym podpisom stają się zarazem cennym źródłem informacji dla kolejnych pokoleń i przyszłych badaczy lokalnej historii.

Pracując nad redakcją tej książki, po raz kolejny przekonałem się, że pozornie nieistotna anegdota, zapomniane nazwisko czy zasłyszane przed laty powiedzenie mogą mieć wartość, której dziś jeszcze nie potrafimy w pełni docenić. Józef Matyskieła opowiada o przeszłości własnym, rozpoznawalnym stylem – gawędziarskim, pełnym dygresji, niekiedy dosadnym, często podszytym humorem. Nie idealizuje dawnej wsi, nie przemilcza ludzkich słabości i nie unika trudnych tematów. To również ważna cecha jego pisarstwa.

Jestem przekonany, że trzy książki Józefa Matyskieły będą przez długie lata służyć genealogom, regionalistom i wszystkim zainteresowanym historią tej części Augustowszczyzny. Autor ocalił w nich ogromną część zbiorowej pamięci Jaziewa i okolicznych wsi. Bez jego pracy wiele z tych historii zapewne odeszłoby bezpowrotnie wraz z ostatnimi ludźmi, którzy jeszcze je pamiętali.

Pozostaje mi na koniec postawić pytanie: czy Przez pokolenia to ostatnia książka Józefa Matyskieły? Mam szczerą nadzieję, że nie. Skoro jedna niewielka wieś dostarczyła materiału do trzech tak obszernych publikacji, kto wie, ile jeszcze nieopowiedzianych historii kryje się w pamięci jej kronikarza?