{"id":8684,"date":"2019-09-17T14:19:08","date_gmt":"2019-09-17T12:19:08","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?p=8684"},"modified":"2021-12-04T19:27:32","modified_gmt":"2021-12-04T18:27:32","slug":"sztabinska-sztuka-sepulkralna","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2019\/09\/17\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\/","title":{"rendered":"Sztabi\u0144ska sztuka sepulkralna"},"content":{"rendered":"<p>Dolina rzeki Biebrzy dla wi\u0119kszo\u015bci os\u00f3b kojarzy si\u0119 przede wszystkim z niezwyk\u0142ym bogactwem fauny i flory. Takie my\u015blenie jest jak najbardziej zasadne o czym ka\u017cdy mo\u017ce przekona\u0107 si\u0119 wst\u0119puj\u0105c w granice Biebrza\u0144skiego Parku Narodowego. Jednak temat po\u015bwi\u0119cony \u201ebogactwom\u201d tej krainy nale\u017cy zdecydowanie rozszerzy\u0107. Integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 biebrza\u0144skiego krajobrazu jest wyj\u0105tkowe dziedzictwo kulturowe tego miejsca. Jednym z wielu przyk\u0142ad\u00f3w pracy r\u0105k ludzkich, kt\u00f3re przetrwa\u0142y do chwili obecnej, s\u0105 rozsiane po dziesi\u0105tkach cmentarzy po\u0142o\u017conych u st\u00f3p meandruj\u0105cej Biebrzy, \u017celiwne krzy\u017ce, zwane sztabinami lub krzy\u017cami sztabi\u0144skimi<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[1]<\/a>.<\/p>\n<p>Podj\u0119ty temat zwi\u0105zany jest g\u0142\u00f3wnie z istnieniem tzw. Rzeczypospolitej Sztabi\u0144skiej, czyli kombinatu rolno-przemys\u0142owego powsta\u0142ego w maj\u0105tku b\u0119d\u0105cym w\u0142asno\u015bci\u0105 Karola hr. Brzostowskiego. Dzi\u0119ki pracy oraz zaanga\u017cowaniu hrabiego z Cisowa (miejscowo\u015b\u0107 Cis\u00f3w by\u0142a siedzib\u0105 Brzostowskiego; do dnia dzisiejszego znajduje si\u0119 tam jego dw\u00f3r), odziedziczona po rodzicach scheda sta\u0142a si\u0119 szybko znanym w Kr\u00f3lestwie Polskim wzorem przedsi\u0119biorczo\u015bci oraz zaradno\u015bci. W ramach dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej hr. Brzostowski uruchomi\u0142 m.in. hut\u0119\u2013odlewni\u0119 metali, w kt\u00f3rej od ok. 1840 r. powstawa\u0142y \u017celiwne krzy\u017ce. Instytucja Sztabi\u0144ska, po \u015bmierci jej tw\u00f3rcy w 1854 r., traci\u0142a sw\u00f3j splendor i stopniowo popada\u0142a w ruin\u0119. Ostatecznie przesta\u0142a ona istnie\u0107 w roku 1883. Kres istnienia Rzeczpospolitej Sztabi\u0144skiej nie by\u0142 jednak r\u00f3wnoznaczny z ko\u0144cem produkcji we wspomnianej wy\u017cej odlewni, kt\u00f3ra funkcjonowa\u0142a jeszcze do po\u0142owy lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XIX w. Zasi\u0119g terytorialny badanego zagadnienia wyznaczaj\u0105 w sumie same krzy\u017ce, kt\u00f3rych najwi\u0119ksze zag\u0119szczenie wyst\u0119puje w centralnej i p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnego wojew\u00f3dztwa podlaskiego. Mo\u017cemy je spotka\u0107 m.in. na cmentarzach w Sejnach, Suwa\u0142kach, Augustowie, Studzienicznej, Baka\u0142arzewie, Sztabinie, Dolistowie Starym, Nowym Dworze, Krasnymborze, Chodor\u00f3wce Nowej, Jaminach, Raczkach, D\u0105browie Bia\u0142ostockiej, Rajgrodzie. Pojedyncze przyk\u0142ady sztabin\u00f3w odnajdziemy tak\u017ce w\u015br\u00f3d cmentarnych mogi\u0142 po\u0142udniowego Podlasia w takich miejscowo\u015bciach jak np. Sok\u00f3\u0142ka czy Krynki.<\/p>\n<p>Prezentowany tu artyku\u0142 ukazuje pokr\u00f3tce histori\u0119 miejsca, w kt\u00f3rym powstawa\u0142y owe krzy\u017ce oraz dokonuje wst\u0119pnej klasyfikacji tego oryginalnego zabytku kultury materialnej. Zestawienie takie oparte b\u0119dzie g\u0142\u00f3wnie na szeregu szkic\u00f3w po\u0142\u0105czonych z opisem, przedstawiaj\u0105cych najcz\u0119stsze formy sztabi\u0144skiego kunsztu sepulkralnego. Poza tym tekst spr\u00f3buje odpowiedzie\u0107 na pytanie dotycz\u0105ce rzeczywistej warto\u015bci wyrob\u00f3w pochodz\u0105cych z huty hr. Brzostowskiego, por\u00f3wnuj\u0105c ich ceny z mo\u017cliwo\u015bciami finansowymi mieszka\u0144c\u00f3w \u00f3wczesnego wojew\u00f3dztwa augustowskiego. W ko\u0144cowej cz\u0119\u015bci tego artyku\u0142u poruszona\u00a0 zostanie r\u00f3wnie\u017c kwestia ochrony oraz opieki nad tymi dziewi\u0119tnastowiecznymi przyk\u0142adami sztuki odlewniczej.<\/p>\n<p><!--more--><\/p>\n<p>W literaturze temat sztabi\u0144skiej sztuki sepulkralnej pojawi\u0142 si\u0119 po raz na \u0142amach czasopisma \u201ePrzegl\u0105d Odlewnictwa\u201d w 1972 r. Artyku\u0142 autorstwa Kazimierza S\u0119kowskiego jest niezwykle cenny dla naszego zagadnienia, poniewa\u017c powsta\u0142 on m.in. na bazie bada\u0144 jako\u015bciowych wytwor\u00f3w z Huty Sztabin. Warto te\u017c podkre\u015bli\u0107, \u017ce praca zosta\u0142a napisana nie przez historyka, ale przez osob\u0119 zajmuj\u0105c\u0105 si\u0119 na co dzie\u0144 kwestiami zwi\u0105zanymi z hutnictwem. W p\u00f3\u017aniejszym czasie tematyka krzy\u017cy sztabi\u0144skich pojawia\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na \u0142amach regionalnego periodyku \u201eJa\u0107wie\u017c\u201d. Wprawdzie bezpo\u015brednio badany problem uj\u0119ty zosta\u0142 tylko raz w tek\u015bcie Z. Wasilewskiego \u201ePomniki i krzy\u017ce z Huty Sztabi\u0144skiej\u201d<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[2]<\/a> (nr 13, 2001), to w szeregu artyku\u0142\u00f3w po\u015bwi\u0119conym cmentarzom Suwalszczyzny i Augustowszczyzny, wielokrotnie autorzy (W. Batura, A. Matusiewicz, J. Szlaszy\u0144ski, S. \u015awierczewski, J. Mackiewicz) wracali do interesuj\u0105cego nas zagadnienia<a href=\"#_ftn3\" name=\"_ftnref3\">[3]<\/a>. Innym regionalnym czasopismem, gdzie tak\u017ce spotka\u0107 si\u0119 mo\u017cna z tematem \u017celiwnych sztabin\u00f3w, jest wydawany przez Towarzystwo Przyjaci\u00f3\u0142 Ziemi Sztabi\u0144skiej im. Karola Brzostowskiego, \u201eSztabi\u0144ski Zeszyt Historyczny\u201d. Pojedynczy artyku\u0142, o kt\u00f3rym te\u017c warto tu wspomnie\u0107, autorstwa S. \u015awierczewskiego, pojawi\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c na \u0142amach miesi\u0119cznika \u201eSpotkania z zabytkami\u201d. Opr\u00f3cz wy\u017cej wymienionych czasopism, wielokrotnie problematyka \u017celiwnych krzy\u017cy poruszana by\u0142a w szeregu pomniejszych periodyk\u00f3w m.in. \u201ePrzegl\u0105d Augustowski\u201d czy \u201eNasz Sztabi\u0144ski Dom\u201d. Natomiast posta\u0107 Karola hr. Brzostowskiego po raz pierwszy uj\u0119ta zosta\u0142a w ksi\u0105\u017cce I.W. Kosmowskiej pt. \u201eKarol Brzostowski\u201d wydanej w Warszawie w 1917 r. Jego biografi\u0119 w p\u00f3\u017aniejszych latach uzupe\u0142nili artyku\u0142ami m.in. J. Barty\u015b, \u201eGeneza testamentu Karola Brzostowskiego\u201d oraz <a href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/publikacje\/inne-publikacje\/30-lat-mojego-pasterzowania-w-parafii-sztabinskiej\/\">J. R\u00f3\u0142kowski, \u201eTrzydzie\u015bci lat mego pasterzowania w parafii sztabi\u0144skiej\u201d<\/a>. Rzeczypospolita Sztabi\u0144ska r\u00f3wnie\u017c doczeka\u0142a si\u0119 szeregu monografii. Prekursorem tematu by\u0142 L. Pietrusi\u0144ski, kt\u00f3rego ksi\u0105\u017cka \u201eKrasnyb\u00f3r czyli Sztabin i Karol hr. Brzostowski\u201d, ujrza\u0142a \u015bwiat\u0142o dzienne w 1938 r. Kolejne publikacje zwi\u0105zane z zagadnieniem, nawi\u0105zywa\u0142y tre\u015bci\u0105 do wspomnianego tytu\u0142u, dodaj\u0105c naturalnie nowe fakty. Szczeg\u00f3lnie warto tu wspomnie\u0107 o pracy J. Bartysia \u201eCzerwony Hrabia Karol Brzostowski\u201d, rozprawie H. Zawistowskiej-Zacharewicz \u201eDzia\u0142alno\u015b\u0107 spo\u0142eczno-gospodarcza i o\u015bwiatowa Karola Brzostowskiego ze Sztabina ko\u0142o Augustowa\u201d, niepublikowanym maszynopisie J. Urbana, \u201eK. hrabia Brzostowski i Fundacja Sztabi\u0144ska\u201d oraz ksi\u0105\u017cce G. Ry\u017cewskiego \u201eSztabin. Dzieje obszaru gminy Sztabin od czas\u00f3w najdawniejszych do wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci\u201d. Pr\u00f3cz tego znale\u017a\u0107 mo\u017cemy na kartach r\u00f3\u017cnych encyklopedii biogramy po\u015bwi\u0119cone osobie Karola hr. Brzostowskiego. Na jego temat pojawi\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c szereg kilkunastostronicowych broszur.\u00a0 Oddzielnie warto wspomnie\u0107 o publikacjach zawieraj\u0105cych informacje po\u015bwi\u0119cone wy\u0142\u0105cznie Hucie Sztabin. Mo\u017cna tu wymieni\u0107 przede wszystkim sygnowan\u0105 w Stalinogrodzie ksi\u0105\u017ck\u0119 K. Gierdziejewskiego \u201eZarys dziej\u00f3w odlewnictwa polskiego\u201d oraz nieco ju\u017c wiekowa publikacj\u0119 H. \u0141ab\u0119dzkiego z 1841 r. pt. \u201eG\u00f3rnictwo w Polsce, opis kopalnictwa i hutnictwa polskiego pod wzgl\u0119dem technicznym. T.1.\u201d O sztabi\u0144skiej wytw\u00f3rni wspomnia\u0142 tak\u017ce mimochodem A. Po\u0142uja\u0144ski w swoim dzieje \u201eW\u0119dr\u00f3wki po Guberni Augustowskiej w celu naukowy odbyte\u201d, pisz\u0105c, i\u017c \u201ehuta ta wiele dobrego tamtejszym mieszka\u0144com czyni\u201d. Ten sam autor nie omieszka\u0142 r\u00f3wnie\u017c wspomnie\u0107 o maj\u0105tku \u201eCzerwonego Hrabiego\u201d w dziele \u201eOpisanie las\u00f3w Kr\u00f3lestwa Polskiego i guberni zachodnich Cesarstwa Rosyjskiego pod wzgl\u0119dem historycznym, statystycznym i gospodarczym\u201d. \u0179r\u00f3de\u0142 do badanego tematu z jednej strony jest bardzo du\u017co, poniewa\u017c przyk\u0142ad\u00f3w wytw\u00f3rstwa huty hr. Brzostowskiego do dzisiejszego dnia zachowa\u0142o si\u0119 ca\u0142kiem sporo. Z drugiej strony jednak, je\u015bli chodzi o przekazy archiwalne, to sytuacja ma si\u0119 zupe\u0142nie odwrotnie. Znane s\u0105 zaledwie trzy dokumenty m\u00f3wi\u0105cym bezpo\u015brednio o sztabinach. S\u0105 nimi: cennik wytwor\u00f3w Huty Sztabi\u0144skiej z 1843 r., inwentarz maj\u0105tku z roku 1854 sporz\u0105dzony po \u015bmierci hr. Brzostowskiego oraz podobny zapis z 1860 r. wykonany po zgonie administratora Instytucji Sztabi\u0144skiej<a href=\"#_ftn4\" name=\"_ftnref4\">[4]<\/a>, Adolfa Gerschowa.<\/p>\n<p>Pocz\u0105tek historii krzy\u017cy sztabi\u0144skich po\u015brednio zwi\u0105zany jest z budow\u0105 Kana\u0142u Augustowskiego. Pot\u0119\u017cna inwestycja, kt\u00f3ra ruszy\u0142a w 1824 r. wymaga\u0142a do jej zrealizowania ogromnych nak\u0142ad\u00f3w materia\u0142owych. Potrzebowano m.in. r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bci metalowych, niezb\u0119dnych do prawid\u0142owego funkcjonowania urz\u0105dze\u0144 mechanicznych, takich jak \u015bluzy, upusty czy jazy. Przetarg na dostarczenie tych element\u00f3w, dzi\u0119ki znajomo\u015bciom wyniesionym jeszcze ze s\u0142u\u017cby wojskowej, wygra\u0142 dziedzic d\u00f3br sztabi\u0144skich, Karol hr. Brzostowski. Pomimo, i\u017c wspomniany w\u0142a\u015bciciel ziemski nie posiada\u0142 pocz\u0105tkowo \u017cadnej huty, ani nawet ma\u0142ego zak\u0142adu odlewniczego, to podj\u0105\u0142 si\u0119 wyzwania. Bardzo szybko zorganizowa\u0142 w miejscowo\u015bci Jan\u00f3wek prowizoryczn\u0105 odlewni\u0119 metali, gdzie powsta\u0142y pierwsze ko\u0142a z\u0119bate poruszaj\u0105ce wrota \u015bluz Kana\u0142u Augustowskiego<a href=\"#_ftn5\" name=\"_ftnref5\">[5]<\/a>. Nale\u017cno\u015b\u0107 za wykonanie zadania (ok. 70 000 z\u0142) Brzostowski otrzyma\u0142 jeszcze w 1824 r., dzi\u0119ki czemu m\u00f3g\u0142 podj\u0105\u0107 starania nad budow\u0105 w\u0142a\u015bciwego zak\u0142adu, kt\u00f3ry powsta\u0142 ju\u017c w 1825 r.<a href=\"#_ftn6\" name=\"_ftnref6\">[6]<\/a> Pierwszym formierzem zatrudnionym w fabryce Brzostowskiego by\u0142 majster o nazwisku Gize, prawdopodobnie przyby\u0142y tu z Prus Wschodnich, podobnie jak cz\u0119\u015b\u0107 hutnik\u00f3w pracuj\u0105cych w tej\u017ce odlewni<a href=\"#_ftn7\" name=\"_ftnref7\">[7]<\/a>. Huta Sztabi\u0144ska (zak\u0142ad znajdowa\u0142 si\u0119 w miejscowo\u015bci o nazwie Huta) nie by\u0142a wielkim przedsi\u0119biorstwem, lecz jak na owe czasy nowoczesnym. Wyposa\u017cono j\u0105 m.in. w nowoczesny piec hutniczy (pojawi\u0142 si\u0119 ok 1830 r.) z tzw. \u017celiwiakiem, w kt\u00f3rym zamontowano dodatkowo nagrzewnic\u0119 francuskiego in\u017cyniera Girarda. Dzi\u0119ki jej wprowadzeniu uzyskiwano wyj\u0105tkowo wysok\u0105 temperatur\u0119 pieca, co odbija\u0142o si\u0119 pozytywnie na jako\u015bci wyrob\u00f3w. Poza tym na pocz\u0105tku lat trzydziestych XIX w. w odlewni sztabi\u0144skiej pracowa\u0142 ju\u017c silnik parowy, jeden z dziewi\u0119ciu dzia\u0142aj\u0105cych w podobnych zak\u0142adach na terenie Kr\u00f3lestwa Polskiego. Nowoczesno\u015b\u0107 zak\u0142adu miesza\u0142a si\u0119 poniek\u0105d z rozwi\u0105zaniami nieco archaicznymi, jak na osi\u0105gni\u0119cia techniczne pierwszej po\u0142owy XIX w. Mianowicie zamiast powszechnego w u\u017cyciu koksu stosowano jako paliwo do pieca w\u0119giel drzewny, co wynika\u0142o g\u0142\u00f3wnie z oszcz\u0119dno\u015bci. Sprowadzenie bowiem koksu ze \u015al\u0105ska wobec ogromnej ilo\u015bci drewna w lasach maj\u0105tku hr. Brzostowskigo by\u0142oby w tym momencie nieracjonalne. Opr\u00f3cz tego problematyczn\u0105 kwesti\u0105 (tak\u017ce ze wzgl\u0119du na koszty) stawa\u0142o si\u0119 pozyskiwanie samej rudy \u017celaza. Rozwi\u0105zano to przyst\u0119puj\u0105c do szerokiej eksploatacji i przetopu rudy darniowej, zalegaj\u0105cej w nadbiebrza\u0144skich torfowiskach, wzbogacanej dodatkowo z\u0142omem metalowym<a href=\"#_ftn8\" name=\"_ftnref8\">[8]<\/a>.<\/p>\n<p>Mniej wi\u0119cej od ok. 1840 r. w proponowanym asortymencie zak\u0142adu pojawi\u0142y si\u0119 \u017celiwne krzy\u017ce<a href=\"#_ftn9\" name=\"_ftnref9\">[9]<\/a>. Du\u017co cennych informacji na temat produkcji Sztabin\u00f3w zawiera \u201eCennik machin i narz\u0119dzi rolniczych i gospodarskich oraz odlew\u00f3w z \u017celaza i innych metali kt\u00f3rych dosta\u0107 mo\u017cna w sk\u0142adzie fabrycznym we wsi Hutta Sztabi\u0144ska\u201d, datowany na maj 1843 r. Przytoczone zestawienie pokazuje ca\u0142y asortyment zak\u0142adu, jednak w tym wypadku najbardziej interesuj\u0105 nas wyroby sepulkralne. Ich rodzaje, ceny oraz wielko\u015bci przedstawione zosta\u0142y w poni\u017cszej tabeli.<\/p>\n<h4>Tabela nr 1. Cennik wyrob\u00f3w sepulkralnych Huty Sztabin na dzie\u0144 30 maja 1843 r.<\/h4>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td width=\"213\"><strong><em>Wyr\u00f3b\/us\u0142uga<\/em><\/strong><\/td>\n<td width=\"326\"><strong><em>Cena<\/em><\/strong><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"213\">Blaty \u017celazne do napis\u00f3w nagrobkowych liczone od stopy kwadratowej (1 stopa ok. 9 cm)<\/td>\n<td width=\"326\">1.50 Rb.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"213\">Blaty \u017celazne do napis\u00f3w nagrobkowych liczone od stopy kwadratowej (1 stopa ok. 9 cm) z ozdobami<\/td>\n<td width=\"326\">1.80 Rb.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"213\">Napisy w odlewie \u017celaznym ceni\u0105 si\u0119 udzielnie\u2026<\/td>\n<td width=\"326\">1.50 Kopiejki litera<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"213\">Sztachety lane z \u017celaza do nagrobk\u00f3w i ogrod\u00f3w\u2026<\/td>\n<td width=\"326\">4 Rb. od \u0142okcia d\u0142u\u017cyzny (1 \u0142okie\u0107 = 57,6 cm)<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"213\">Pomniki nadgrobowe odlewaj\u0105 si\u0119 z \u017celaza pod\u0142ug danych rysunk\u00f3w lub wybranych z fabrycznych wzor\u00f3w po r\u00f3\u017cnej cenie\u2026<\/td>\n<td width=\"326\"><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"213\">Krucyfiksy ozdobne na piedesta\u0142ach z p\u0142askorze\u017abami wysokie<\/td>\n<td width=\"326\">Cali 9 ( 21, 6 cm) \u2026 0,90 Rb. ( 1 cal =\u00a0 2,4 cm)<br \/>\nCali 12 (28, 8 cm) \u20261,50 Rb.<br \/>\nCali 18 (43, 2 cm )\u2026 2,25 Rb.<br \/>\nCali 36 (86, 4 cm)\u2026 7,50 Rb.<br \/>\nCali 48 (115, 2 cm)\u202612 Rb.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"213\">Posta\u0107 Jezusa oddzielna do wieszania na krzy\u017cu<\/td>\n<td width=\"326\">Cali 3 (7,2 cm)&#8230;0.30 Rb. (1 cal = 2,4 cm)<br \/>\nCali 5 (12 cm)\u20260.37 Rb<br \/>\nCali 8 (19, 2 cm)\u20260.75 Rb.<br \/>\nCali 12 (28,8 cm)\u20262.25 Rb.<br \/>\nCali 15 (36 cm)\u20263 Rb.<br \/>\nCali 30 (72 cm)\u202612 Rb.<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p>\u0179r\u00f3d\u0142o: Cennik odlew\u00f3w \u017celaznych kt\u00f3re dosta\u0107 mo\u017cna w sk\u0142adzie fabrycznym we wsi Huta Sztabi\u0144ska,\u00a0 APS, AMS syg. 583, k. 166; J. Szyma\u0144ski, <em>Nauki pomocnicze historii, <\/em>Warszawa 2008, s. 173.<\/p>\n<p>Wed\u0142ug wskazanego cennika \u017celiwne krzy\u017ce mo\u017cna by\u0142o naby\u0107 w wielko\u015bciach: 9 cali (21, 6 cm), 12 cali (28, 8 cm), 18 cali (43,2 cm), 36 cali (86,4 cm) oraz 48 cali (115,2 cm). Do tego oddzielnie nale\u017ca\u0142o zakupi\u0107 tablic\u0119 inskrypcyjn\u0105 oferowan\u0105 z ozdobami lub bez nich, w wielko\u015bciach pocz\u0105wszy od jednej stopy kwadratowej (9 cm<sup>2<\/sup>). Figurk\u0119 Jezusa r\u00f3wnie\u017c nabywano jako oddzielny element. Poza tym istnia\u0142a te\u017c mo\u017cliwo\u015b\u0107 otoczenia grobu \u017celiwnym ogrodzeniem. Opr\u00f3cz krzy\u017cy zak\u0142ad oferowa\u0142 pomniki \u201eodlewaj\u0105 si\u0119 z \u017celaza pod\u0142ug danych rysunk\u00f3w lub wybranych z fabrycznych wzor\u00f3w po r\u00f3\u017cnej cenie\u201d<a href=\"#_ftn10\" name=\"_ftnref10\">[10]<\/a>.<\/p>\n<p>Powy\u017csze zestawienie uzupe\u0142nia inwentarz maj\u0105tku d\u00f3br sztabi\u0144skich sporz\u0105dzony w 1860 r. po \u015bmierci Adolfa Gerschowa, kt\u00f3ry w zwi\u0105zku z brakiem nast\u0119pcy po Karolu hr. Brzostowskim, z woli zmar\u0142ego w\u0142a\u015bciciela pe\u0142ni\u0142 tam funkcj\u0119 administratora. Spis przekazuje m.in. informacje dotycz\u0105ce form odlewniczych, kt\u00f3re wchodzi\u0142y w sk\u0142ad maj\u0105tku Instytucji Sztabi\u0144skiej<a href=\"#_ftn11\" name=\"_ftnref11\">[11]<\/a>. Wed\u0142ug inwentarza w magazynach znajdowa\u0142y si\u0119 modele do nast\u0119puj\u0105cych produkt\u00f3w:<\/p>\n<ul>\n<li>Krucyfiksa na piedestale wysoki st\u00f3p 4, 3 oraz 2.<\/li>\n<li>Krucyfiksa na piedestale wysoki cali 18.5, 15, 12 oraz 9.<\/li>\n<li>Postaci Jezusa wysoko\u015bci cali 30, 15, 12 oraz 8.<\/li>\n<li>Trupiej g\u0142\u00f3wki wi\u0119kszej i mniejszej.<\/li>\n<li>Ga\u0142ek czyli kul do krzy\u017ca.<\/li>\n<li>Tablicy z napisem INRI.<\/li>\n<li>Figur (p\u0142askorze\u017aba anio\u0142a) gasz\u0105cych pochodnie.<\/li>\n<li>G\u0142\u00f3wek anio\u0142a ma\u0142ych-okr\u0105g\u0142ych.<\/li>\n<li>G\u0142\u00f3wek anio\u0142a wi\u0119kszych ale p\u0142askich.<\/li>\n<li>Wie\u017c gotyckich z 4 kolumnami.<\/li>\n<li>Promieni do krzy\u017cy prawos\u0142awnych.<\/li>\n<li>Kl\u0119cz\u0105cego anio\u0142a.<\/li>\n<li>Liter r\u00f3\u017cnej wielko\u015bci w wersji cynkowanej lub zwyk\u0142ej w trzech alfabetach: arabskim, cyrylickim oraz hebrajskim.<\/li>\n<\/ul>\n<p>Przedstawiony fragment inwentarza z 1860 r. znacznie rozszerza nasz\u0105 wiedz\u0119 na temat wyrob\u00f3w sepulkralnych Huty Sztabin. Opr\u00f3cz samych krzy\u017cy i pomnik\u00f3w, dodatkowo znajdujemy tam informacje o detalach zdobi\u0105cych nagrobki wykonywane w tym zak\u0142adzie<a href=\"#_ftn12\" name=\"_ftnref12\">[12]<\/a>.<\/p>\n<p>Inne, r\u00f3wnie ciekawe zestawienie, kt\u00f3re tak\u017ce znajduje si\u0119 w inwentarzu z 1860 r., po\u015bwi\u0119cone jest wycenie sztabin\u00f3w, gdzie o warto\u015bci nie decyduje jednak wielko\u015b\u0107 produktu, ale jego ci\u0119\u017car. Niestety ze szkod\u0105 dla tego referatu w spisie, w kt\u00f3rym podano mas\u0119 krucyfiks\u00f3w, nie odnotowano ich wielko\u015bci. Zestawienie wygl\u0105da w spos\u00f3b nast\u0119puj\u0105cy:<\/p>\n<h4><strong>Tabela nr 2. Warto\u015b\u0107 wyrob\u00f3w sepulkralnych Huty Sztabin ze wzgl\u0119du na ich mas\u0119.<\/strong><\/h4>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td width=\"142\"><strong>Wyr\u00f3b<\/strong><\/td>\n<td width=\"171\"><strong>Waga \u2013 Funty\/Kilogramy<\/strong><\/td>\n<td width=\"113\"><strong>Cena w rublach<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"142\">Krzy\u017c p\u0142aski pomnikowy, a\u017curowy<\/td>\n<td width=\"171\">340 f\/ 154 kg<\/td>\n<td width=\"113\">6.80 Rb.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"142\">Krzy\u017c p\u0142aski pomnikowy<\/td>\n<td width=\"171\">113 f\/ 51 kg<\/td>\n<td width=\"113\">2.26 Rb<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"142\">Krzy\u017c a\u017curowy<\/td>\n<td width=\"171\">67 f\/ 30 kg<\/td>\n<td width=\"113\">1.20 Rb.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"142\">Postument pod pomnik<\/td>\n<td width=\"171\">260 f\/ 117 kg<\/td>\n<td width=\"113\">5.20 Rb.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"142\">Osiem balkon\u00f3w do pomnik\u00f3w po 60 funt\u00f3w<\/td>\n<td width=\"171\">480 f\/ 217 kg<\/td>\n<td width=\"113\">9.60 Rb.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"142\">S\u0142upek do sztachet pomnikowych<\/td>\n<td width=\"171\">34 f\/ 15 kg<\/td>\n<td width=\"113\">68 kop.<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p>\u0179r\u00f3d\u0142a: Inwentarz maj\u0105tku Instytucji Sztabi\u0144skiej spisany w 1860 r. po \u015bmierci Adolfa Gerschowa, APS, Notariusz Wierusz Kowalski, syg. 22, k. 989 \u2013 990; J. Szyma\u0144ski. <em>Nauki pomocnicze historii, <\/em>Warszawa 2008, s. 174.<\/p>\n<p>Patrz\u0105c na dane zawarte w tabeli, mo\u017cna kolokwialnie stwierdzi\u0107, i\u017c wyroby sepulkralne sztabi\u0144skiej huty, nie nale\u017ca\u0142y do u\u0142omk\u00f3w. Wprawdzie widzimy tu zaledwie niewielk\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 mo\u017cliwo\u015bci produkcyjnych zak\u0142adu, to i tak masa poszczeg\u00f3lnych odlew\u00f3w, w szczeg\u00f3lno\u015bci je\u015bli mamy okazj\u0119 zetkn\u0105\u0107 si\u0119 z nimi na co dzie\u0144, po prostu zdumiewa. Widz\u0105c z bliska np. \u017celiwny postument pod pomnik, trudno uwierzy\u0107, i\u017c jego mas si\u0119ga prawie 120 kg. (postumenty nie jest jednolitym odlewem, sk\u0142ada si\u0119 on z po\u0142\u0105czonych nitami p\u0142yt). W hucie opr\u00f3cz krzy\u017cy, odlewano tak\u017ce solidne, \u017celiwne ogrodzenia do nagrobk\u00f3w, okre\u015blone w inwentarzu jako tzw. balkony. S\u0142upki do sztachet pomnikowych wyrabiano natomiast w kilku rodzajach. Spis m\u00f3wi tylko o jednym z nich, prawdopodobnie najokazalszym, poniewa\u017c spotykane najcz\u0119\u015bciej tego typu odlewy, nie maj\u0105 wi\u0119cej ni\u017c kilka kilogram\u00f3w<a href=\"#_ftn13\" name=\"_ftnref13\">[13]<\/a>.<\/p>\n<p>Kolejnym \u017ar\u00f3d\u0142em, kt\u00f3re r\u00f3wnie\u017c uzupe\u0142nia cennik wyrob\u00f3w sepulkralnych Huty Sztabin, jest inwentarz maj\u0105tku hr. Brzostowskiego, sporz\u0105dzony tuz po jego \u015bmierci w 1854 r. W przeciwie\u0144stwie do p\u00f3\u017aniejszego zestawienia z 1860 r., wykaz przedstawia tylko gotowe produkty, nie wspominaj\u0105c o formach odlewniczych s\u0142u\u017c\u0105cych do ich wykonania. Dokument z 1854 r. w podtytule \u201eOdlewy \u017celazne galanteryjne\u201d wyszczeg\u00f3lnia nast\u0119puj\u0105cy materia\u0142:<\/p>\n<h4><strong>Tabela nr 3. Odlewy \u017celazne galanteryjne i ich wycena wed\u0142ug inwentarza <\/strong><strong>wykonanego po \u015bmierci K. hr. Brzostowskiego w 1854 r. <\/strong><\/h4>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td width=\"317\"><strong><em>Wyr\u00f3b <\/em><\/strong><\/td>\n<td width=\"66\"><strong><em>Wycena <\/em><\/strong><\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"317\">Krucyfiks na piedestale wysoki st\u00f3p 4 z br\u0105zow\u0105 figur\u0105 (1 stopa = 30 cm)<\/td>\n<td width=\"66\">2.63 Rb.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"317\">Krucyfiks na piedestale wysoko\u015bci st\u00f3p 3<\/td>\n<td width=\"66\">2.40 Rb.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"317\">Krucyfiks na piedestale wysoko\u015bci st\u00f3p 3<\/td>\n<td width=\"66\">1.35 Rb.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"317\">Krucyfiks na piedestale wysoko\u015bci st\u00f3p 1<\/td>\n<td width=\"66\">29 kop.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"317\">Krucyfiks\u00f3w wysokich po cali 18 sztuk 8 (1 cal = 2,4 cm)<\/td>\n<td width=\"66\">6.48 Rb.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"317\">Krucyfiks\u00f3w wysokich po cali 12 sztuk 17<\/td>\n<td width=\"66\">2.97 Rb.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"317\">Posta\u0107 Pana Jezusa wysoko\u015bci cali 30 sztuk 3<\/td>\n<td width=\"66\">3.93 Rb.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"317\">Posta\u0107 Pana Jezusa wysoko\u015bci cali 18 sztuk 2<\/td>\n<td width=\"66\">1.32 Rb.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"317\">Posta\u0107 Pana Jezusa wysoko\u015bci cali 15 sztuk 4<\/td>\n<td width=\"66\">1.60 Rb.<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"317\">Posta\u0107 Pana Jezusa wysoko\u015bci cali 8 sztuk 4<\/td>\n<td width=\"66\">44 kop.<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p>\u0179r\u00f3d\u0142o: Inwentarz maj\u0105tku Karola hr. Brzostowskiego z 1854 r., APS<br \/>\nNotariusz Wierusz Kowalski, syg. 1654, k. 1443 \u2013 1445; J. Szyma\u0144ski,<br \/>\n<em>Nauki pomocnicze historii, <\/em>Warszawa 2008, s. 173.<\/p>\n<p>Przytoczone zestawienie informuje nas, i\u017c w momencie dokonywania spisu w magazynach b\u0119d\u0105cych cz\u0119\u015bci\u0105 maj\u0105tku zmar\u0142ego hr. Brzostowskiego, znajdowa\u0142a si\u0119 spora ilo\u015b\u0107 odlew\u00f3w galanteryjno-sepulkralnych. W sumie by\u0142y to 29 krucyfiks\u00f3w oraz 13 figur Jezusa. Zainwentaryzowane krzy\u017ce by\u0142y w r\u00f3\u017cnych wielko\u015bciach, pocz\u0105wszy od 4 st\u00f3p (120 cm) ko\u0144cz\u0105c na 12 calach (29 cm). W przypadku tych ostatnich nale\u017cy zaznaczy\u0107, \u017ce osadzone one by\u0142y na stosunkowo wysokich kamiennych piedesta\u0142ach i tylko w takiej formie ustawiano je na grobach. W przypadku czterech pierwszych wyrob\u00f3w, inwentarz informuje nas, i\u017c s\u0105 one wraz z postumentami. Niestety nie ma mo\u017cliwo\u015bci aby odgadn\u0105\u0107, czy s\u0105 to kamienne, czy \u017celiwne podstawy. \u00a0Naturalnie nale\u017cy bra\u0107 pod uwag\u0119 to, i\u017c cz\u0119\u015b\u0107 krucyfiks\u00f3w nie koniecznie musia\u0142a trafi\u0107 na cmentarz. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich mog\u0142a zosta\u0107 wykorzystana jako np. krzy\u017ce przydro\u017cne. Wyj\u0105tkowym wyrobem spo\u015br\u00f3d inwentarza jest najokazalszy ze spisanych krzy\u017cy, jednak nie ze wzgl\u0119du na swoj\u0105 wielko\u015b\u0107, ale na wykonan\u0105 z br\u0105zu figur\u0119 Jezusa. Pozosta\u0142e odlewy postaci Chrystusa, wykonane by\u0142y ju\u017c tylko z \u017celaza. Ich wielko\u015b\u0107 waha\u0142a si\u0119 od 30 cali (72 cm) do 8 cali (19 cm) i stanowi\u0142y one oddzielne elementy, nie stanowi\u0105ce cz\u0119\u015bci \u017cadnego z krucyfiks\u00f3w<a href=\"#_ftn14\" name=\"_ftnref14\">[14]<\/a>.<\/p>\n<p>Niestety projekty, zar\u00f3wno krzy\u017cy jak i element\u00f3w zdobi\u0105cych, nie zachowa\u0142y do dnia dzisiejszego. W takiej sytuacji pozostaje jedynie wybra\u0107 si\u0119 na jeden z cmentarzy po\u0142o\u017conych w granicach Doliny Biebrzy, aby m\u00f3c naocznie i namacalnie oceni\u0107 wytw\u00f3rstwo krzy\u017cy Huty Sztabi\u0144skiej. Najwi\u0119cej przyk\u0142ad\u00f3w krzy\u017cy i nagrobk\u00f3w pochodz\u0105cych z wy\u017cej wspomnianej odlewni, znajduje si\u0119 na cmentarzach w Augustowie, Krasnymborze, Jaminach, Sztabinie, Chodor\u00f3wce Nowej, Dolistowie oraz D\u0105browie Bia\u0142ostockiej.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-1.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft wp-image-8685\" src=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-1.png\" alt=\"\" width=\"200\" height=\"360\" srcset=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-1.png 328w, https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-1-167x300.png 167w\" sizes=\"auto, (max-width: 200px) 100vw, 200px\" \/><\/a>Reprezentacyjnym produktem sztuki sepulkralnej Huty Sztabin jest przyk\u0142ad z rysunku nr 1. Krzy\u017c ten, (wspomniany wy\u017cej cennik prawdopodobnie traktuje go jako pomnik<a href=\"#_ftn15\" name=\"_ftnref15\">[15]<\/a>) takim jakim widzimy go na szkicu, posiada \u017celiwny cok\u00f3\u0142 w kszta\u0142cie prostopad\u0142o\u015bcianu, nakryty daszkiem w postaci \u015bci\u0119tego ostros\u0142upa. Wysoko\u015b\u0107 podstawy wynosi zazwyczaj 40 lub 50 cm (wraz z daszkiem) w zale\u017cno\u015bci od modelu. W przypadku coko\u0142u ni\u017cszego (40 cm) wymiary \u015bcian bocznych wynosz\u0105 50&#215;53 cm, natomiast wy\u017cszego (50 cm) 40&#215;58 cm. Nale\u017cy jednak bra\u0107 pod uwag\u0119 fakt, i\u017c mog\u0105 zdarzy\u0107 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c postumenty o innych wymiarach, cho\u0107 te przedstawione wy\u017cej nale\u017c\u0105 do najcz\u0119\u015bciej spotykanych. Krzy\u017c z rysunku nr 1, bardzo cz\u0119sto wyst\u0119puje tak\u017ce bez \u017celiwnej podstawy, kt\u00f3ra jest zast\u0105piona granitowym coko\u0142em wkopanym w ziemi\u0119. Wysoko\u015b\u0107 samego krucyfiksu wynosi natomiast od ok. 160 do nawet 230 cm<a href=\"#_ftn16\" name=\"_ftnref16\">[16]<\/a>. Ca\u0142y pomnik (krzy\u017c wraz z postumentem) posiada wobec tego niekiedy monumentalne rozmiary. Zdarzaj\u0105 si\u0119 wypadki, i\u017c jego wysoko\u015bci si\u0119ga nawet 280 cm. Bardzo r\u00f3\u017cnie przedstawia si\u0119 tak\u017ce masywno\u015b\u0107 tych krzy\u017cy. Zdecydowana ich wi\u0119kszo\u015b\u0107 s\u0105 to odlewy \u201ecienkie\u201d, kt\u00f3rych szeroko\u015b\u0107 g\u0142adkich, obramowanych ramion liczy zaledwie kilka centymetr\u00f3w. Zdarzaj\u0105 si\u0119 jednak wyj\u0105tki w postaci masywnych krzy\u017cy, robi\u0105cych niema\u0142e wra\u017cenie na odbiorcy. Jako przyk\u0142ad mo\u017cna wskaza\u0107 tu nagrobek Marcina Franke znajduj\u0105cy si\u0119 na cmentarzu w Krasnymborze oraz wyj\u0105tkowo okaza\u0142y, bezimienny krzy\u017c z cmentarza w Chodor\u00f3wce Nowej. Przedstawione pomniki posiadaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c charakterystyczne elementy zdobnicze, kt\u00f3re s\u0105 niekiedy wyznacznikami odlew\u00f3w Huty Sztabi\u0144skiej (cze\u015b\u0107 z nich zosta\u0142a ju\u017c wymieniona w cytowanym wy\u017cej inwentarzu z 1860 r.). W przypadku piedesta\u0142u, zazwyczaj na jednej z bocznych \u015bcian pojawia si\u0119 p\u0142askorze\u017aba przedstawiaj\u0105ca anio\u0142a opartego o klepsydr\u0119 i gasz\u0105cego pochodni\u0119<a href=\"#_ftn17\" name=\"_ftnref17\">[17]<\/a>. Front coko\u0142u, stanowi natomiast miejsce na inskrypcje. Je\u017celi pomnik nie posiada \u017celiwnej podstawy, inskrypcja znajduje si\u0119 na przeznaczonej ku temu tablicy przytwierdzonej do krzy\u017ca, kt\u00f3ra ma kszta\u0142t owalu, prostok\u0105ta lub rozwijanego zwoju. \u00a0Napisy na tablicy wyst\u0119puj\u0105 w trzech j\u0119zykach: polskim, rosyjskim (cyrylica) lub po \u0142acinie. W przypadku tego elementu nale\u017cy zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na b\u0142\u0119dy w inskrypcjach takie jak \u201eliter\u00f3wki\u201d w wyrazach oraz sporz\u0105dzanie napis\u00f3w w tzw. odbiciu lustrzanym. Same blaty w wi\u0119kszo\u015bci przyk\u0142ad\u00f3w nie posiadaj\u0105 element\u00f3w zdobniczych. <a href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-2-3.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-8688 aligncenter\" src=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-2-3.png\" alt=\"\" width=\"368\" height=\"186\" srcset=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-2-3.png 654w, https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-2-3-300x152.png 300w, https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-2-3-416x211.png 416w\" sizes=\"auto, (max-width: 368px) 100vw, 368px\" \/><\/a>Wyj\u0105tkiem pod tym wzgl\u0119dem s\u0105 tablice owalne, gdzie pojawia si\u0119 czasem niewielkich rozmiar\u00f3w g\u0142owa anio\u0142a z dwojgiem skrzyde\u0142 po bokach (rys. 2). W przypadku, kiedy pomnik stoi na grobie rodzinnym, zdarzaj\u0105 si\u0119 sytuacje, i\u017c inskrypcja znajduje si\u0119 zar\u00f3wno na piedestale, jak i na przytwierdzonej do krzy\u017ca tablicy inskrypcyjnej. \u201eBlaty \u017celazne do napis\u00f3w\u201d \u00a0(jak okre\u015bla je powy\u017cszy cennik) maj\u0105 zasadniczo r\u00f3\u017cn\u0105 wielko\u015b\u0107 i ci\u0119\u017cko wskaza\u0107 dominuj\u0105cy rozmiar. Sam krzy\u017c, tak\u017ce posiada kilka charakterystycznych dla siebie element\u00f3w zdobniczych. Jest to m.in. czaszka po\u0142o\u017cona na dw\u00f3ch skrzy\u017cowanych piszczelach (rys. 3) wielko\u015bci ok. 10 cm lub ok. 15 cm znajduj\u0105ca si\u0119 w dolnej partii krucyfiksu, p\u00f3\u0142posta\u0107 anio\u0142a ze z\u0142o\u017conymi r\u0119koma wysoko\u015bci ok. 20 cm wie\u0144cz\u0105ca belk\u0119 pionow\u0105<a href=\"#_ftn18\" name=\"_ftnref18\">[18]<\/a> <a href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-4.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft wp-image-8689\" src=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-4.png\" alt=\"\" width=\"200\" height=\"258\" srcset=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-4.png 851w, https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-4-233x300.png 233w, https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-4-768x989.png 768w, https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-4-795x1024.png 795w, https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-4-416x536.png 416w\" sizes=\"auto, (max-width: 200px) 100vw, 200px\" \/><\/a>(rys. 4) oraz a\u017curowym tr\u00f3jli\u015bciem z wkomponowan\u0105 palmetk\u0105 (rys. 5)<a href=\"#_ftn19\" name=\"_ftnref19\">[19]<\/a>. Ten ostatni element zdobi ramiona krzy\u017ca, wyst\u0119puj\u0105c wraz z anio\u0142em lub stanowi zako\u0144czenie wszystkich belek. W wersji oszcz\u0119dno\u015bciowej, belka pionowa oraz pozioma krzy\u017ca zwie\u0144czona jest \u017celiwn\u0105 kul\u0105. Wyszczeg\u00f3lnione elementy zdobnicze, pomimo i\u017c cennik zasadniczo milczy na ich temat, prawdopodobnie posiada\u0142y te\u017c konkretn\u0105 cen\u0119. \u015awiadczy\u0107 o tym mo\u017ce m.in. r\u00f3\u017cna ich wielko\u015b\u0107 oraz nier\u00f3wnomierne nasycenie nimi poszczeg\u00f3lnych krzy\u017cy. Krucyfiksy poza tym posiadaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c figur\u0119 Jezusa w formie tradycyjnej o niejednolitych rozmiarach oraz umieszczony nad ni\u0105 napis INRI.<\/p>\n<p>Innym przyk\u0142adem r\u00f3wnie monumentalnego pomnika Huty Sztabi\u0144skiej jest ten, kt\u00f3ry widzimy na rysunku nr 6. Nagrobek sk\u0142ada si\u0119 z coko\u0142u w kszta\u0142cie prostopad\u0142o\u015bcianu o wysoko\u015bci ok. 90 cm i wymiarach podstawy 53&#215;53 cm oraz masywnego krzy\u017ca maj\u0105cego ok. 156 cm. Na \u015bcianie frontowej postumentu widnieje w ka\u017cdym przypadku inskrypcja. Pomnik ten wyst\u0119puje tylko w jednej formie, niekiedy pozbawionej zupe\u0142nie cech zdobi\u0105cych. Je\u015bli ju\u017c pojawiaj\u0105 si\u0119 dodatkowe elementy, to jest nim zaledwie figura Jezusa z umieszczonym nad ni\u0105 napisem INRI. Zako\u0144czenie wszystkich belek stanowi ma\u0142o efektowny ornament, przypominaj\u0105cy trzyramienn\u0105 gwiazd\u0119. W przypadku tego nagrobka zdarza si\u0119 niekiedy, i\u017c jest on otoczony \u017celiwnym parkanem o wysoko\u015bci ok. 90 cm.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-5.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft wp-image-8690\" src=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-5.png\" alt=\"\" width=\"200\" height=\"186\" srcset=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-5.png 590w, https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-5-300x280.png 300w, https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-5-416x388.png 416w\" sizes=\"auto, (max-width: 200px) 100vw, 200px\" \/><\/a>Wyr\u00f3b, kt\u00f3ry r\u00f3wnie\u017c mo\u017cna zaliczy\u0107 do podr\u0119cznikowych przyk\u0142ad\u00f3w dzia\u0142alno\u015bci Sztabi\u0144skiej Huty, przedstawiony zosta\u0142 na szkicu nr 7. \u00a0Tutaj tak\u017ce, najprawdopodobniej mamy do czynienia z pomnikiem, cho\u0107 zdecydowanie mniejszym ani\u017celi wcze\u015bniej opisywane, bowiem ten nagrobek liczy sobie ok. 180 cm wysoko\u015bci. Jego piedesta\u0142 jest w kszta\u0142cie zw\u0119\u017caj\u0105cego si\u0119 ku g\u00f3rze ostros\u0142upa o rozmiarze ok. 90 cm i wymiarach podstawy 27&#215;27 cm. Front coko\u0142u stanowi zawsze miejsce dla rozbudowanej inskrypcji, nad kt\u00f3r\u0105 niekiedy pojawia si\u0119 ma\u0142a p\u0142askorze\u017aba w postaci g\u0142owy anio\u0142a ze skrzyd\u0142ami. Zwykle na jednej z bocznych \u015bcianek podstawy, mo\u017cna zobaczy\u0107 wspominany ju\u017c wcze\u015bniej element, jakim jest anio\u0142 oparty o klepsydr\u0119 i gasz\u0105cy pochodni\u0119. Krzy\u017c nagrobka wyst\u0119puje w formie a\u017curowego maswerku (zdecydowanie cz\u0119\u015bciej) lub ca\u0142kowicie wype\u0142niony. Nie nale\u017cy on do masywnych odlew\u00f3w i liczy sobie ok. 90 cm wysoko\u015bci. Posiada jednak kilka ciekawych element\u00f3w zdobi\u0105cych. U podstawy krzy\u017ca pojawia si\u0119 niewielki ornament przedstawiaj\u0105cy kwiat, natomiast belka pionowa zwie\u0144czona jest niekiedy bardzo efektown\u0105 rze\u017ab\u0105 w postaci tr\u00f3jwymiarowej g\u0142owy anio\u0142a ze skrzyd\u0142ami po obu jej stronach (rys. 8) lub podobnym odlewem lecz p\u0142askim. W drugim z wymienionych przypadk\u00f3w, g\u0142\u00f3wka anio\u0142a wyst\u0119puje zazwyczaj podw\u00f3jnie, w taki spos\u00f3b, i\u017c twarz anio\u0142a widoczna jest zar\u00f3wno z przodu jak i z ty\u0142u krzy\u017ca. Zdobi\u0105ca krucyfiks g\u0142\u00f3wka anio\u0142a wyst\u0119puje w r\u00f3\u017cnych wielko\u015bciach, gdzie wraz z wzrostem rozmiar\u00f3w, spada niestety estetyka wykonania. Naturalnie w wielu wypadkach krucyfiks jest znacznie ubo\u017cszy, gdzie belki zako\u0144czone s\u0105 \u017celiwn\u0105 kul\u0105 lub prostym kwiatowym maswerkiem. Opr\u00f3cz tego na krzy\u017cu zobaczymy figur\u0119 Jezusa oraz umieszczon\u0105 nad ni\u0105 inskrypcj\u0119 INRI. W najprostszym wydaniu krucyfiks nagrobka pozbawiony jest wszystkich wy\u017cej wymienionych element\u00f3w. Dodatkowo warto jeszcze zaznaczy\u0107, \u017ce w\u0142a\u015bnie ten pomnik ze wszystkich dzie\u0142 sztuki sepulkralnej Huty Sztabin, najcz\u0119\u015bciej posiada \u017celiwne, a\u017curowe ogrodzenie o formach neostylowych, z przewag\u0105 neogotyku, z ornamentyk\u0105 ro\u015blinn\u0105 i geometryczn\u0105, kt\u00f3re otacza pole grobowe<a href=\"#_ftn20\" name=\"_ftnref20\">[20]<\/a>.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-6.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft wp-image-8691\" src=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-6.png\" alt=\"\" width=\"200\" height=\"513\" srcset=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-6.png 230w, https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-6-117x300.png 117w\" sizes=\"auto, (max-width: 200px) 100vw, 200px\" \/><\/a>Mo\u017ce nie tak reprezentacyjnymi i monumentalnymi, ale r\u00f3wnie ciekawymi sepulkralnymi dzie\u0142ami zak\u0142adu hr. Brzostowskiego, s\u0105 niewielkie \u017celiwne krzy\u017ce, nieznacznie przekraczaj\u0105ce wysoko\u015b\u0107 100 cm (rysunek nr 9 i 10). Cz\u0119sto s\u0105 one niedostrzegalne w wysokiej trawie, ust\u0119puj\u0105c wielko\u015bci\u0105 swoim \u201ekrewniakom\u201d. Przytaczany tu ju\u017c kilkukrotnie cennik wyrob\u00f3w Huty Sztabi\u0144skiej informuje nas, i\u017c uzyska\u0107 by\u0142o je mo\u017cna w wielko\u015bci od 9 (21,5 cm) do 48 cali (115 cm). Natomiast inwentarze, zar\u00f3wno ten z 1854 r. jak tak\u017ce p\u00f3\u017aniejszy z 1860 r., podaj\u0105 ich wysoko\u015b\u0107 pocz\u0105wszy od 4 st\u00f3p (120 cm), ko\u0144cz\u0105c na rozmiarze 9 cali (21,5 cm). Praktyka jednak koliduje z przekazem \u017ar\u00f3d\u0142owym, poniewa\u017c najokazalsze z odnalezionych przyk\u0142ad\u00f3w, przekracza\u0142y znacznie wysoko\u015b\u0107 4 st\u00f3p, (ok. 120 cm) maj\u0105c nawet 165 cm. Z kolei najni\u017csze z odnalezionych sztabin\u00f3w liczy\u0142y sobie ok. 80 cm. Wszystko wskazuje na to, i\u017c mniejsze odlewy, maj\u0105ce 20-40 cm (chodzi tu o same krzy\u017ce bez granitowego piedesta\u0142u, b\u0119d\u0105cego w tym wypadku nieodzownym elementem), zosta\u0142y ju\u017c wcze\u015bniej usuni\u0119te. Opisywane w tym akapicie krzy\u017ce, nawi\u0105zuj\u0105 wielokrotnie do wcze\u015bniejszych przyk\u0142ad\u00f3w, szczeg\u00f3lnie je\u017celi chodzi o zdobienia. Powszechnie wyst\u0119puj\u0105 zwie\u0144czenia belki pionowej w postaci kwiatowych ornament\u00f3w, g\u0142\u00f3wek anio\u0142\u00f3w ze skrzyd\u0142ami lub anio\u0142\u00f3w \u201emodl\u0105cych si\u0119\u201d. Opr\u00f3cz tego, krzy\u017ce te zako\u0144czone s\u0105 niekiedy odlewem w kszta\u0142cie hostii z napisem JHS. Naturalnie odnale\u017a\u0107 mo\u017cna te\u017c prostsze formy, czyli \u017celiwne kule. Niekiedy zdarzaj\u0105 si\u0119 jednak do\u015b\u0107 oryginalne zako\u0144czenia belek, jak np. na rysunku nr 10. Same krzy\u017ce maj\u0105 form\u0119 a\u017curowych maswerk\u00f3w lub s\u0105 ca\u0142kowicie wype\u0142nione (w przypadku tych drugich pojawia si\u0119 kwiatowy ornament w dolnej partii). Krucyfiksy osadzone s\u0105 najcz\u0119\u015bciej w granitowym cokole (bardzo cz\u0119sto mocno zapadni\u0119tym), cho\u0107 zdarzaj\u0105 si\u0119 wypadki \u201ewidocznego\u201d postumentu w kszta\u0142cie \u015bci\u0119tego ostros\u0142upa o wymiarach podstawy 41&#215;38 cm oraz wysoko\u015bci 33 cm. Tego typu piedesta\u0142y spotka\u0107 mo\u017cna m.in. na cmentarzu w Jaminach.\u00a0 Opr\u00f3cz wskazanych podstaw, wyst\u0119puj\u0105 r\u00f3wnie\u017c sporadycznie niewielkie, kilkunastocentymetrowe coko\u0142y w kszta\u0142cie \u201eschodkowatej\u201d piramidy. W przypadku braku postumentu, krzy\u017com potrzebna jest naturalnie tablica inskrypcyjna, wyst\u0119puj\u0105ca w formie prostok\u0105ta, owalu lub rozwijanego zwoju. Naturalnie nie mo\u017ce w tym wszystkim zabrakn\u0105\u0107 te\u017c figury Jezusa oraz widniej\u0105cego nad ni\u0105 napisu INRI.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-7.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft wp-image-8692\" src=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-7.png\" alt=\"\" width=\"200\" height=\"570\" srcset=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-7.png 1701w, https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-7-105x300.png 105w, https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-7-768x2188.png 768w, https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-7-360x1024.png 360w, https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-7-416x1185.png 416w\" sizes=\"auto, (max-width: 200px) 100vw, 200px\" \/><\/a>Opr\u00f3cz opisanych wy\u017cej standardowych nagrobk\u00f3w i krzy\u017cy, Huta Sztabi\u0144ska oferowa\u0142a te\u017c wykonanie zlece\u0144 wed\u0142ug pomys\u0142u i \u017cyczenia klienta. Wyj\u0105tkowy przyk\u0142ad indywidualnego projektu zrealizowanego w zak\u0142adzie hr. Brzostowskiego, znajduje si\u0119 m.in. na cmentarzu w Augustowie (zdj\u0119cie nr 1). Pomnik, kt\u00f3ry tam spotkamy, powsta\u0142 ku pami\u0119ci majora wojsk rosyjskich Miko\u0142aja Szcz\u0119snowicza, zmar\u0142ego 21 wrze\u015bnia 1878 r. Sk\u0142ada si\u0119 on z dw\u00f3ch element\u00f3w. Pierwszym jest 130 cm krzy\u017c, zwie\u0144czony \u201emodl\u0105cym si\u0119\u201d anio\u0142em, drugi natomiast stanowi sarkofag, kt\u00f3rego boczne \u015bciany zw\u0119\u017caj\u0105 si\u0119 ku do\u0142owi. Wymiary jego podstawy wynosz\u0105 72&#215;144 cm. Na stronie internetowej <a href=\"http:\/\/bagnowka.pl\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener noreferrer\">bagnowka.pl<\/a> odnale\u017a\u0107 mo\u017cna zdj\u0119cia opisanego wy\u017cej pomnika z ko\u0144c\u00f3wki lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX w. Uwag\u0119 zwraca przede wszystkim silna korozja nagrobka oraz brak krzy\u017ca. Pomnik Miko\u0142aja Szcz\u0119snowicza stosunkowo niedawno poddany zosta\u0142 konserwacji i obecnie przedstawia si\u0119 tak jak na zdj\u0119ciu nr 1. Klientami Huty Sztabin, opr\u00f3cz katolik\u00f3w i ewangelik\u00f3w, by\u0142y r\u00f3wnie\u017c osoby wyznania prawos\u0142awnego. Do dnia dzisiejszego zachowa\u0142o si\u0119 kilka przyk\u0142ad\u00f3w krzy\u017cy prawos\u0142awnych m.in. w Sok\u00f3\u0142ce i Krynkach. Jedynym elementem wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cym nagrobki z wspomnianych wy\u017cej cmentarzy (naturalnie opr\u00f3cz poprzecznej belki) od tych, kt\u00f3re mo\u017cna spotka\u0107 np. w Augustowie czy Suwa\u0142kach, jest inskrypcja w j\u0119zyku rosyjskim pisana cyrylic\u0105. Ciekawostk\u0105 s\u0105 r\u00f3wnie\u017c \u017celiwne macewy. Niestety nie mo\u017cemy jasno stwierdzi\u0107, czy takie rzeczywi\u015bcie by\u0142y produkowane w sztabi\u0144skiej odlewni.<\/p>\n<p>\u015aladem w tej kwestii mo\u017ce by\u0107 \u017celiwna macewa znajduj\u0105ca si\u0119 w Izbie Regionalnej Ziemi Sztabi\u0144skiej im. Romana G\u0119bicza. Pochodzi ona z kirkutu znajduj\u0105cego si\u0119 w Sztabinie i stanowi jedn\u0105 z trzech ocala\u0142ych macew z tego miejsca (dwie pozosta\u0142e s\u0105 kamienne). Czy jest ona rzeczywi\u015bcie produktem Huty Sztabin ? Innym tropem sugeruj\u0105cym tak\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 jest inwentarz z 1860 r., gdzie znajdziemy zapis m\u00f3wi\u0105cy o formie s\u0142u\u017c\u0105cej do odlewania liter wed\u0142ug alfabetu hebrajskiego. Jednak odpowiedz na postawione pytanie, dotycz\u0105ce produkcji macew przez sztabi\u0144sk\u0105 hut\u0119, mo\u017ce da\u0107 jedynie badanie jako\u015bciowe odlewu znajduj\u0105cego si\u0119 w Izbie Regionalnej Ziemi Sztabi\u0144skiej<a href=\"#_ftn21\" name=\"_ftnref21\">[21]<\/a>.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-8.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignleft wp-image-8693\" src=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-8.png\" alt=\"\" width=\"200\" height=\"181\" srcset=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-8.png 590w, https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-8-300x272.png 300w, https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-8-416x377.png 416w\" sizes=\"auto, (max-width: 200px) 100vw, 200px\" \/><\/a>Obok rozmiar\u00f3w krzy\u017cy, cennik wraz z inwentarzami z 1854 oraz 1860 r. podaj\u0105 te\u017c informacje na temat ceny i warto\u015bci produktu. Naturalnie cena nie jest r\u00f3wnoznaczna szacowanej warto\u015bci danej rzeczy, jednak w tym wypadku r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy jednym a drugim jest bardzo du\u017ca. Przyjrzyjmy si\u0119 poszczeg\u00f3lnym \u017ar\u00f3d\u0142om oddzielnie.<\/p>\n<p>Wed\u0142ug cennika huty sztabi\u0144skiej z 1843 r. (Tabela nr 1) wykonanie jednej stopy kwadratowej tablicy inskrypcyjnej kosztowa\u0142o 1.50 Rb, a w przypadku blatu z ozdobami 1.80 Rb. Natomiast sama inskrypcja obwarowana by\u0142a kosztem 1.50 kopiejki za liter\u0119. Warto\u015b\u0107 krzy\u017cy waha\u0142a si\u0119 w granicach od 90 kopiejek do 12 Rb., a figury Jezusa od 30 kopiejek do tak\u017ce 12 Rb. Pojedyncza sztacheta \u017celiwnego ogrodzenia nagrobnego wielko\u015bci jednego \u0142okcia, wyceniona zosta\u0142a na dok\u0142adnie 4 Rb. Cennik nie podaje tylko informacji na temat koszt\u00f3w pomnik\u00f3w nagrobnych, jednak ich warto\u015b\u0107 zale\u017cna by\u0142a od wielko\u015bci, masywno\u015bci oraz ilo\u015bci element\u00f3w zdobniczych. W takim przypadku cena by\u0142a kwesti\u0105 obop\u00f3lnego porozumienia<a href=\"#_ftn22\" name=\"_ftnref22\">[22]<\/a>. Przytoczony cennik wymaga jednak sprostowania. Przede wszystkim nale\u017cy zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na wyg\u00f3rowane ceny asortymentu, bowiem pojedyncza \u017celiwna sztacheta d\u0142ugo\u015bci ok. 57 cm kosztowa\u0142a tyle, co korzec \u017cyta tj. 4 Rb. <a href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-9-10.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-8694 aligncenter\" src=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-9-10.png\" alt=\"\" width=\"412\" height=\"346\" srcset=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-9-10.png 632w, https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-9-10-300x252.png 300w, https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-9-10-416x350.png 416w\" sizes=\"auto, (max-width: 412px) 100vw, 412px\" \/><\/a>Podobna sytuacja dotyczy nie tylko samych krzy\u017cy, ale wszystkich produkt\u00f3w Huty Sztabin<a href=\"#_ftn23\" name=\"_ftnref23\"><sup>[23]<\/sup><\/a>. Za\u0142o\u017cenie to potwierdza r\u00f3wnie\u017c drugi z posiadanych cennik\u00f3w z 1847 r., gdzie wycena produkt\u00f3w przedstawiona zosta\u0142a w z\u0142ot\u00f3wkach. Por\u00f3wnanie obu zestawie\u0144 i przeliczenie z\u0142ot\u00f3wek na ruble wed\u0142ug obowi\u0105zuj\u0105cego w\u00f3wczas przelicznika (warto\u015b\u0107 1 Rb. szacowano na ok 6,5 z\u0142), daje zbli\u017con\u0105 warto\u015b\u0107 produkt\u00f3w. Niestety cennik z 1847 r. informuje jedynie, i\u017c w hucie mo\u017cna naby\u0107 krzy\u017ce, nie podaj\u0105c \u017cadnych konkretnych kwot. Wyceniono jedynie blaty \u017celazne, bez ozd\u00f3b po 10 z\u0142 za m<sup>2 <\/sup>i z ozdobami po 12 z\u0142 za m<sup>2 <\/sup>oraz sztachety do ogrodze\u0144 nagrobkowych po 25 z\u0142 za \u0142okie\u0107 d\u0142u\u017cyzny<a href=\"#_ftn24\" name=\"_ftnref24\">[24]<\/a>. Bazuj\u0105c na przytoczonych danych uzna\u0107 nale\u017cy, \u017ce ceny sztabin\u00f3w do najni\u017cszych nie nale\u017ca\u0142y. Krzy\u017c z \u201ewyposa\u017ceniem\u201d o warto\u015bci ok. 14 Rb. kosztowa\u0142 mniej wi\u0119cej tyle co 1\/2 korca \u017cyta (wed\u0142ug taksy targowej miasta Augustowa z 1841 r. korzec \u017cyta kosztowa\u0142 ok. 27 z\u0142, czyli ok 4 Rb). Bud\u017cet \u015bredniozamo\u017cnego w\u0142o\u015bcianina wojew\u00f3dztwa augustowskiego nie by\u0142 raczej w stanie ponie\u015b\u0107 tak du\u017cego wydatku<a href=\"#_ftn25\" name=\"_ftnref25\"><sup>[25]<\/sup><\/a>. Wprawdzie nadzia\u0142y ziemskie w tym regionie nale\u017ca\u0142y do najwi\u0119kszych w skali ca\u0142ego Kr\u00f3lestwa (ok. 50 % ch\u0142op\u00f3w w wojew\u00f3dztwie augustowskim dysponowa\u0142o area\u0142em ziemskim przekraczaj\u0105cym 20 morg\u00f3w tj. ok. 10 h), to jednak wydajno\u015b\u0107 tych ziem nie nale\u017ca\u0142a do najlepszych. Z 20 morg\u00f3w gruntu obsianego \u017cytem (podstawowa uprawiana ro\u015blina) zbierano ok. 22 korc\u00f3w zbo\u017ca<a href=\"#_ftn26\" name=\"_ftnref26\">[26]<\/a>. Z tego 10 nale\u017ca\u0142o pozostawi\u0107 jako nasienie (na 1 morg\u0119 przypada\u0142o ok. 1\/2 korca danego zbo\u017ca), a ok. 2,5 korca przeznaczy\u0107 na nale\u017cno\u015bci podatkowe (dziesi\u0119ciny ko\u015bcielne oraz podatki na rzecz skarbu pa\u0144stwa), czyli r\u00f3wnowarto\u015b\u0107 ok. 60 z\u0142<a href=\"#_ftn27\" name=\"_ftnref27\">[27]<\/a>. Naturalnie nale\u017cy mie\u0107 na uwadze, \u017ce w\u0142o\u015bcianin opr\u00f3cz \u017cyta uprawia\u0142 tak\u017ce inne ro\u015bliny m.in. pszenic\u0119, ziemniaki, gryk\u0119 czy groch, tak\u017ce nale\u017cno\u015bci podatkowe ui\u015bci\u0107 mo\u017cna by\u0142o r\u00f3wnie\u017c w innych produktach. W sumie jednak pozostawa\u0142o do dyspozycji ok. 10-12 korc\u00f3w, co w perspektywie kilkunastu miesi\u0119cy nie stanowi\u0142o bynajmniej du\u017cej ilo\u015bci. Zapas musia\u0142 bowiem wystarczy\u0107 rodzinie, ewentualnie parobkom oraz inwentarzowi zwierz\u0119cemu. Przeci\u0119tnie szacuje si\u0119, \u017ce na wy\u017cywienie jednej ch\u0142opskiej rodziny, z\u0142o\u017conej z pi\u0119ciu domownik\u00f3w i parobka, trzeba by\u0142o przeznaczy\u0107 rocznie 20 korc\u00f3w zbo\u017ca (opr\u00f3cz kartofli, grochu itp.). W naszym przypadku, czyli w wojew\u00f3dztwie augustowskim, na wy\u017cywienie przypada\u0142o ok. 12 korc\u00f3w \u017cyta oraz kilka korc\u00f3w pszenicy, jednak area\u0142 zasiew\u00f3w tego zbo\u017ca nie by\u0142 du\u017cy. Wszystko to skutkowa\u0142o g\u0142odem rodziny ch\u0142opskiej w okresie przedn\u00f3wku. W takiej sytuacji ka\u017cde p\u00f3\u0142 korca \u017cyta by\u0142o niemal na cen\u0119 z\u0142ota. Do tego wszystkiego nale\u017cy r\u00f3wnie\u017c doda\u0107 zobowi\u0105zania wobec dworu np. w przypadku oczynszowania, kt\u00f3re mia\u0142o miejsce w dobrach hr. Brzostowskiego. W uprawie roli stosowano jeszcze w tym czasie tr\u00f3jpol\u00f3wk\u0119, wi\u0119c gospodarz przeznaczaj\u0105cy teoretycznie 20 morg\u00f3w na obsiew \u017cytem, musia\u0142 dysponowa\u0107 area\u0142em co najmniej 30 morg\u00f3w (ok. 16 h). Gospodarstwa o takiej powierzchni nale\u017ca\u0142y ju\u017c do grona stosunkowo bogatych zagr\u00f3d.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0Wskazuje to do\u015b\u0107 jednoznacznie, \u017ce w\u0142o\u015bcianin dysponuj\u0105cy nadzia\u0142em ziemskim o wielko\u015bci ok. 30 morg\u00f3w decyduj\u0105c si\u0119 na kupno sztabina musia\u0142 liczy\u0107 si\u0119 ze znacznym obci\u0105\u017ceniem domowego bud\u017cetu<a href=\"#_ftn28\" name=\"_ftnref28\">[28]<\/a>.<\/p>\n<figure id=\"attachment_8695\" aria-describedby=\"caption-attachment-8695\" style=\"width: 610px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-8695 size-full\" src=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/img_5d80c8d99c268.png\" alt=\"\" width=\"610\" height=\"457\" srcset=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/img_5d80c8d99c268.png 610w, https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/img_5d80c8d99c268-300x225.png 300w, https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/img_5d80c8d99c268-416x312.png 416w\" sizes=\"auto, (max-width: 610px) 100vw, 610px\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-8695\" class=\"wp-caption-text\">Zdj\u0119cie nr 1. Pomnik majora wojsk rosyjskich Miko\u0142aja Szcz\u0119snowicza znajduj\u0105cy si\u0119 na cmentarzu w Augustowie.<\/figcaption><\/figure>\n<p>Zupe\u0142nie inaczej spojrzymy na t\u0105 same kwesti\u0119, je\u015bli naszym \u017ar\u00f3d\u0142em bazowym b\u0119dzie inwentarz maj\u0105tku hr. Brzostowskiego z 1854 r. (Tabela nr 3). Wed\u0142ug tego zestawienia, ju\u017c w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XIX w., mieszkaniec wojew\u00f3dztwa augustowskiego m\u00f3g\u0142 pozwoli\u0107 sobie na ca\u0142kiem poka\u017any sztabin wysoko\u015bci 4 st\u00f3p (120 cm) z dodatkow\u0105 figur\u0105 Jezusa wykonan\u0105 z br\u0105zu, za cen\u0119 2 rubli i 63 kopiejek. Niewiele mniejszy krzy\u017c licz\u0105cy sobie 3 stopy (90 cm) kosztowa\u0142 2.40 Rb lub w wersji ta\u0144szej 1.35 Rb. Natomiast krucyfiks maj\u0105cy 30 cm, czyli jedn\u0105 stop\u0119 wysoko\u015bci, kosztowa\u0142 29 kopiejek. Por\u00f3wnawszy to z rokiem 1843, gdzie za 40 calowy krzy\u017c (115 cm) nale\u017ca\u0142o zap\u0142aci\u0107 a\u017c 12 Rb, nasuwa si\u0119 szereg pyta\u0144. Czy w ci\u0105gu 11 lat ceny odlew\u00f3w sepulkralnych a\u017c tak drastycznie spad\u0142y? Czy by\u0142 to wynik kryzysu gospodarczego z ko\u0144ca lat czterdziestych trwaj\u0105cego praktycznie do po\u0142owy lat siedemdziesi\u0105tych XIX stulecia? Czy mamy mo\u017ce do czynienia z niew\u0142a\u015bciwym oszacowaniem maj\u0105tku ruchomego d\u00f3br sztabi\u0144skich (ta sugestia wydaje si\u0119 najbardziej prawdopodobna) lub celowym zani\u017ceniem jego warto\u015bci? Teoretycznie dla p\u00f3\u017aniejszego administratora d\u00f3br sztabi\u0144skich Adolfa Gerschowa, mog\u0142o zale\u017ce\u0107 na niskiej wycenie warto\u015bci maj\u0105tku ze wzgl\u0119du na roszczenia finansowe siostry hr. Brzostowskiego, Izabeli. Jednak por\u00f3wnanie innych punkt\u00f3w inwentarza z 1854 r. do zestawienia z 1860 r., raczej nie daje temu podstaw, poniewa\u017c wyceny by\u0142y podobne<a href=\"#_ftn29\" name=\"_ftnref29\">[29]<\/a>.<\/p>\n<p>Drugi ze spis\u00f3w r\u00f3wnie\u017c przedstawia warto\u015b\u0107 znajduj\u0105cych si\u0119 na stanie magazyn\u00f3w odlew\u00f3w sepulkralnych w got\u00f3wce. Jednak szacunek z 1860 r. zosta\u0142 wykonany na podstawie wagi produkt\u00f3w, a nie ich rozmiaru (por. Tabela nr 2). Za 1 funt (ok. 0.4 kg) \u017celaza nale\u017ca\u0142o zap\u0142aci\u0107 wed\u0142ug inwentarza 2 kopiejki. Wprawdzie nie ma mo\u017cliwo\u015bci aby por\u00f3wna\u0107 tego zapisu do innych zestawie\u0144, to wydaje si\u0119 jednak, i\u017c warto\u015b\u0107 odlew\u00f3w w stosunku do cennika z 1843 r. niepomiernie spad\u0142a. Majestatyczny krzy\u017c o wadze 340 funt\u00f3w (ok. 154 kg) wyceniony zosta\u0142 raptem na 6.80 Rb, a mniejszy o masie 113 (ok. 51 kg) funt\u00f3w na 2.26 Rb. Postument o masie 260 funt\u00f3w (ok. 117 kg) biegli oszacowali natomiast na 5.20 Rb. Pomimo, i\u017c ci\u0119\u017cko jednoznacznie stwierdzi\u0107 ile wa\u017cy 40 calowy (115 cm) krzy\u017c z cennika z roku 1843, to z pewno\u015bci\u0105 jego masa jest zdecydowanie mniejsza ani\u017celi 150 kg. Cena krucyfiksu by\u0142a jednak na pocz\u0105tku lat czterdziestych XIX w. do\u015b\u0107 wysoka i wynosi\u0142a 12 Rb<a href=\"#_ftn30\" name=\"_ftnref30\">[30]<\/a>.<\/p>\n<p>Interpretacja przytaczanych zestawie\u0144, wobec skrajnie ro\u017cnych danych, nie nale\u017cy do naj\u0142atwiejszych. Za dokument bazowy przyjmuj\u0119 cennik z roku 1843, poniewa\u017c przedstawia on ceny, a nie szacowane przez bieg\u0142ych warto\u015bci, jak w przypadku dw\u00f3ch przytaczanych inwentarzy. Sporz\u0105dzone w 1854 oraz 1860 r. zestawienia, zdecydowanie zani\u017caj\u0105 warto\u015b\u0107 sztabin\u00f3w, cho\u0107 nale\u017cy bra\u0107 pod uwag\u0119 tak\u017ce autentyczny spadek ich cen<a href=\"#_ftn31\" name=\"_ftnref31\">[31]<\/a>.<\/p>\n<p>Co tyczy si\u0119 krzy\u017cy sztabi\u0144skich, to zdecydowana ich wi\u0119kszo\u015b\u0107, kt\u00f3ra przetrwa\u0142a do chwili obecnej, datowana jest na okres lat siedemdziesi\u0105tych i osiemdziesi\u0105tych XIX w. Wcze\u015bniejsze dziesi\u0119ciolecia obfituj\u0105 w znacznie mniejsz\u0105 ilo\u015b\u0107 odlew\u00f3w. Krzy\u017ce i pomniki z lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych spotyka si\u0119 sporadycznie (m.in. na cmentarzu katolickim w Sejnach), natomiast podobnych z lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych jest jeszcze mniej. Z tego okresu pochodzi kilkana\u015bcie du\u017cych odlew\u00f3w (ma\u0142ych krzy\u017cy brak jest zupe\u0142nie), kt\u00f3re zobaczy\u0107 mo\u017cna praktycznie tylko na miejskich nekropoliach m.in. w Augustowie oraz Suwa\u0142kach (na cmentarz ewangelickim). Odosobniony przyk\u0142ad odlewu z lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych znajduje si\u0119 na cmentarzu w Krasnymborze (pomnik Wiktorii Rymaszewskiej). Najstarsze produkty pochodz\u0105ce z Huty Sztabin datuje si\u0119 na lata czterdzieste XIX w. S\u0105 to dwie okaza\u0142e \u017celiwne tablice nagrobne, obecnie znajduj\u0105ce si\u0119 w Izbie Regionalnej Ziemi Sztabi\u0144skiej. Jedna po\u015bwi\u0119cona jest Monice Wierzbickiej zmar\u0142ej w 1838 r. lecz sam produkt zapewne jest p\u00f3\u017aniejszy. Druga natomiast zosta\u0142a sporz\u0105dzona ku pami\u0119ci Wincentego oraz Micha\u0142a Lubowickiego. Jak wskazuje inskrypcja, odlew wykonany zosta\u0142 w 1843 r. Obie tablice pochodz\u0105 z cmentarza z Krasnegoboru. Produkty huty hr. Brzostowskiego z okresu 1840\u20131870, nie wyst\u0119puj\u0105 zupe\u0142nie na wiejskich cmentarzach, nawet tam, gdzie sztabin\u00f3w zachowa\u0142o stosunkowo du\u017co m.in. w Krasnymborze (opr\u00f3cz pomnika Wiktorii Rymaszewskiej), Sztabinie, Jaminach czy Chodor\u00f3wce Nowej. Naturalnie nale\u017cy bra\u0107 pod uwag\u0119 to, i\u017c cze\u015b\u0107 krzy\u017cy mog\u0142a zosta\u0107 wcze\u015bniej usuni\u0119ta. Bazuj\u0105c jednak na powy\u017cszych wnioskach mo\u017cna sugerowa\u0107, \u017ce dla ludno\u015bci wiejskiej XIX wiecznego wojew\u00f3dztwa augustowskiego, wyroby sepulkralne Huty Sztabi\u0144skiej, przynajmniej do lat siedemdziesi\u0105tych XIX w., by\u0142y po prostu za drogie (uznajemy w ten spos\u00f3b, i\u017c inwentarze z 1854 i 1860 r. zani\u017caj\u0105 rzeczywist\u0105 warto\u015b\u0107 krzy\u017cy). Lata siedemdziesi\u0105te by\u0142y pocz\u0105tkiem hossy na rynku \u017cywno\u015bciowym, kt\u00f3ra trwa\u0142a do ko\u0144ca lat osiemdziesi\u0105tych. W tym okresie ceny produkt\u00f3w spo\u017cywczych (m.in. sprzedawanych przez w\u0142o\u015bcian) osi\u0105ga\u0142y najwy\u017csze w XIX stuleciu warto\u015bci. Nale\u017cy te\u017c pami\u0119ta\u0107, i\u017c proces uw\u0142aszczenia mia\u0142 r\u00f3wnie\u017c korzystny wp\u0142yw na sytuacj\u0119 materialn\u0105 w\u0142o\u015bcian. Pr\u00f3cz tego ceny samym krzy\u017cy mog\u0142y w badanym okresie ulec spadkowi. Sugerowa\u0107 to mo\u017ce ich niska wycena w inwentarzach, cho\u0107 jak ju\u017c podkre\u015blone by\u0142o w tej pracy kilkukrotnie, warto\u015b\u0107 sztabin\u00f3w w cytowanych spisach zapewne zosta\u0142a zani\u017cona<a href=\"#_ftn32\" name=\"_ftnref32\">[32]<\/a>. Czy dzi\u0119ki temu pomniki sztabi\u0144skie sta\u0142y si\u0119 dost\u0119pniejsze dla ludno\u015bci wiejskiej? Brak krzy\u017cy z lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych m\u00f3g\u0142 by\u0107 konsekwencj\u0105 wybuchu powstania styczniowego. Wojew\u00f3dztwo augustowskie znalaz\u0142o si\u0119 w ogniu walk, a sama huta sta\u0142a si\u0119 w tym okresie zak\u0142adem dostarczaj\u0105cym powsta\u0144com bro\u0144. Jednak\u017ce na pewno nie uleg\u0142a zniszczeniu jak sugeruje to K. Gierdziejewski<a href=\"#_ftn33\" name=\"_ftnref33\">[33]<\/a>. Warto jednak przytoczy\u0107 w tym miejscu ciekawe zestawienie sporz\u0105dzone przez wspomnian\u0105 wy\u017cej osob\u0119, pokazuj\u0105ce ca\u0142o\u015b\u0107 produkcji Sztabi\u0144skiej Huty w okresie 1848\u20131852 i 1861\u20131862:<\/p>\n<h4>Wielko\u015b\u0107 produkcji (w tonach) Huty Sztabin w okresie 1848 &#8211; 1862<\/h4>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td width=\"196\">Rok<\/td>\n<td width=\"196\">Ilo\u015b\u0107 odlew\u00f3w w tonach<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"196\">1848<\/td>\n<td width=\"196\">68,5<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"196\">1849<\/td>\n<td width=\"196\">125<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"196\">1850<\/td>\n<td width=\"196\">127<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"196\">1851<\/td>\n<td width=\"196\">149<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"196\">1852<\/td>\n<td width=\"196\">157<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"196\">1861<\/td>\n<td width=\"196\">177<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td width=\"196\">1862<\/td>\n<td width=\"196\">175<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p>\u0179r\u00f3d\u0142o: K. Gierdziejewski, <em>Zarys dziej\u00f3w odlewnictwa polskiego, <\/em>Stalinogr\u00f3d 1954, s. 198.\u00a0 <em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/em><\/p>\n<p>Bazuj\u0105c na powy\u017cszym zestawieniu mo\u017cemy podejrzewa\u0107 \u017ce brak krzy\u017cy sztabi\u0144skich z lat czterdziestych jest podyktowany stosunkowo ma\u0142\u0105 produkcj\u0105 huty, kt\u00f3ra przed 1848 r. mog\u0142a by\u0107 jeszcze ni\u017csza, ani\u017celi wskazana w tabeli suma 68,5 tony. Wed\u0142ug J. Bartysia, niska wydajno\u015b\u0107 huty w roku 1848 spowodowana by\u0142a kryzysem gospodarczym, kt\u00f3ry mia\u0142 trwa\u0107 do ok. 1850 r. Zastanawiaj\u0105cy jest jednak dwukrotny wzrost produkcji ju\u017c w roku nast\u0119pnym, tak\u017ce naznaczonym kryzysem gospodarczym. Poza tym ceny \u017cywno\u015bci w omawianym okresie wci\u0105\u017c szybowa\u0142y w g\u00f3r\u0119. Fakt ten jest niezwykle istotny, poniewa\u017c asortyment zak\u0142adu stanowi\u0142y narz\u0119dzia w du\u017cej mierze potrzebne w gospodarstwie wiejskim, kt\u00f3re mogli naby\u0107 w\u0142o\u015bcianie za pieni\u0105dze otrzymane ze sprzeda\u017cy produkt\u00f3w spo\u017cywczych. Naturalnie rynkiem zbytu wytwor\u00f3w Huty Sztabi\u0144skiej nie by\u0142y tylko okolice Sztabina. Drog\u0105 l\u0105dow\u0105 jak i wodn\u0105 w\u0119drowa\u0142y one m.in. do Suwa\u0142k, Grodna, \u0141om\u017cy, Wizny, Goni\u0105dza, Ostro\u0142\u0119ki, Kowna, a nawet Warszawy. Jak podaje A. Po\u0142uja\u0144ski, roczny doch\u00f3d huty w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XIX w. wynosi\u0142 ok. 4500 Rb.<a href=\"#_ftn34\" name=\"_ftnref34\">[34]<\/a> W p\u00f3\u017aniejszym okresie wielko\u015b\u0107 produkcji zak\u0142adu ros\u0142a, co jednak nie przek\u0142ada\u0142o si\u0119 ju\u017c na ilo\u015b\u0107 krzy\u017cy. Nie zapomnijmy jednak, i\u017c Huta Sztabi\u0144ska specjalizowa\u0142a si\u0119 g\u0142\u00f3wnie w produkcji maszyn rolniczych i cz\u0119\u015bci do nich oraz przedmiot\u00f3w potrzebnych w gospodarstwie domowym. Wszystko wskazuje wobec tego na to, \u017ce brak sztabin\u00f3w w danym okresie podyktowany by\u0142 kosztami ich wytw\u00f3rstwa, kt\u00f3re przekracza\u0142y mo\u017cliwo\u015bci finansowe mieszka\u0144c\u00f3w wojew\u00f3dztwa augustowskiego. Dotyczy\u0142o to r\u00f3wnie\u017c w\u0142o\u015bcian zamieszka\u0142ych w dobrach hr. Brzostowskiego, mimo \u017ce byli zdecydowanie zamo\u017cniejsi, ani\u017celi ich s\u0105siedzi z innych w\u0142o\u015bci<a href=\"#_ftn35\" name=\"_ftnref35\">[35]<\/a>.<\/p>\n<p>Warto zaznaczy\u0107, \u017ce cze\u015b\u0107 nagrobk\u00f3w by\u0142a sfinansowana ze \u015brodk\u00f3w samej Instytucji Sztabi\u0144skiej. Przede wszystkim dotyczy\u0142o to os\u00f3b zwi\u0105zanych zawodowo z Rzeczpospolit\u0105 Sztabi\u0144sk\u0105, pe\u0142ni\u0105cych niekiedy tam nawet drobne funkcje. Znakomitym przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 tutaj Marcin Franke, kt\u00f3rego okaza\u0142y pomnik znajduje si\u0119 na cmentarzu w Krasnymborze<a href=\"#_ftn36\" name=\"_ftnref36\">[36]<\/a>. Informacje o ufundowaniu danego pomnika przez Instytucj\u0119 Sztabi\u0144sk\u0105, jak tak\u017ce kr\u00f3tki nekrolog m\u00f3wi\u0105cy o tym, i\u017c dana osoba by\u0142a jej pracownikiem, znale\u017a\u0107 mo\u017cna w\u015br\u00f3d tablic inskrypcyjnych pomnik\u00f3w, zachowanych g\u0142\u00f3wnie na cmentarzach w Sztabinie, Jaminach oraz Krasnymborze.<\/p>\n<p>Wspominaj\u0105c o nagrobkach powsta\u0142ych ze \u015brodk\u00f3w pochodz\u0105cych z kasy Rzeczpospolitej Sztabi\u0144skiej, nie mo\u017cna przej\u015b\u0107 obok dw\u00f3ch najwi\u0119kszych pomnik\u00f3w, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 niemal wizyt\u00f3wk\u0105 huty Karola hr. Brzostowskiego. Oba nagrobki znajduj\u0105 si\u0119 na cmentarzach w Krasnymborze oraz Augustowie i wykonane zosta\u0142y wed\u0142ug tego samego projektu. Model dzie\u0142a sporz\u0105dzi\u0142 osobi\u015bcie hr. Brzostowski. Pierwszy z dw\u00f3ch pomnik\u00f3w odlany zosta\u0142 w 1850 r. i stan\u0105\u0142 na grobie Wiktorii Rymaszewskiej na cmentarzu w Krasnymborze. Wspomniana osoba by\u0142a wdow\u0105 po dawnym zarz\u0105dcy maj\u0105tku, Jerzym Rymaszewskim. Po \u015bmierci m\u0119\u017ca w 1821 r. Wiktoria Rymaszewska przej\u0119\u0142a obowi\u0105zki w kancelarii hr. Brzostowskiego, kt\u00f3r\u0105 skrupulatnie prowadzi\u0142a prawie 28 lat. Przez ten czas zyska\u0142a ona ogromne zaufanie \u201eCzerwonego Hrabiego\u201d, b\u0119d\u0105c z nim w chwilach radosnych ale te\u017c i trudnych. Szacunek, kt\u00f3rym hr. Brzostowski darzy\u0142 Wiktori\u0119 Rymaszewsk\u0105 oraz serdeczno\u015b\u0107 jej osoby, by\u0142a powszechnie znana, tak\u017ce jej \u015bmier\u0107 by\u0142a dla w\u0142a\u015bciciela d\u00f3br sztabi\u0144skich ogromnym ciosem. W podzi\u0119ce za jej oddanie i prac\u0119, hr. Brzostowski sporz\u0105dzi\u0142 projekt ogromnego, \u017celiwnego nagrobka, kt\u00f3ry stan\u0105\u0142 na jej mogile w Krasnymborze<a href=\"#_ftn37\" name=\"_ftnref37\">[37]<\/a>. Sam pomnik ma kszta\u0142t gotyckiego cyborium<a href=\"#_ftn38\" name=\"_ftnref38\">[38]<\/a>. Postawiony zosta\u0142 na rzucie kwadratu o boku 175 cm. Zadaszenie tej \u201ema\u0142ej \u015bwi\u0105tyni\u201d zosta\u0142o wsparte na czterech kanelowanych kolumnach o wysoko\u015bci ok. 3,5 m, przechodz\u0105cych w form\u0119 pinakli. Kolumny zwie\u0144czone s\u0105 p\u00f3\u0142postaciami anio\u0142\u00f3w maj\u0105cych ok. 20 cm. W g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci, boki pomnika zamkni\u0119te zosta\u0142y \u0142ukiem ostrym wype\u0142nionym a\u017curowym maswerkiem, a na szczytach umieszczono r\u00f3wnie\u017c p\u00f3\u0142postacie anio\u0142\u00f3w (wysoko\u015b\u0107 tak\u017ce ok. 20 cm). Ca\u0142o\u015b\u0107 jest zako\u0144czona smuk\u0142\u0105 wie\u017cyczk\u0105, dekorowan\u0105 \u017cabkami, kt\u00f3ra z kolei zosta\u0142a zwie\u0144czona krzy\u017cem stoj\u0105cym na kuli. Wysoko\u015b\u0107 ca\u0142kowita nagrobka wynosi ok. 4,5 m. Pomi\u0119dzy filarami znajduje si\u0119 dwustopniowy cok\u00f3\u0142 o konstrukcji skrzyniowej. Wymiary jego wynosz\u0105: stopie\u0144 dolny 2&#215;2 m, stopie\u0144 g\u00f3rny 1,5&#215;15 m, wysoko\u015b\u0107 80 cm. Na postumencie znajduje si\u0119 uko\u015bnie po\u0142o\u017cona p\u0142yta granitowa o grubo\u015bci ok. 5 cm, na kt\u00f3rej widnieje napis: <em>Wiktoria z Wierzbickich Rymaszewska Zmar\u0142a w 53 roku \u017bycia Dnia 20 lutego 1850 r. <\/em>Ca\u0142o\u015b\u0107 nagrobka otoczona jest \u017celiwnym ogrodzeniem o wymiarach 390&#215;390 cm i wysoko\u015bci 135 cm. Waga tzw. balkonu, czyli ogrodzenia bez s\u0142upk\u00f3w, wynosi ok. 90 funt\u00f3w tj. 40 kg. Natomiast ci\u0119\u017car jednego s\u0142upka si\u0119ga 34 funt\u00f3w, czyli 15 kg (w sumie s\u0142upk\u00f3w jest 4).<\/p>\n<p>Drugi z pomnik\u00f3w znajduje si\u0119 w Augustowie. Postawiony zosta\u0142 na grobie Adolfa Gerschowa, kt\u00f3ry po \u015bmierci hr. Brzostowskiego zosta\u0142 administratorem Instytucji Sztabi\u0144skiej. Jedyn\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105 w stosunku do pomnika w Krasnymborze jest tablica inskrypcja, kt\u00f3ra w tym przypadku odlana zosta\u0142a z \u017celaza (tablica na grobie Rymaszewskiej w Krasnymborze wykuta zosta\u0142a w granicie). Napis na niej brzmi: <em>Adolf Gerschow oficer B. wojsk polskich nast\u0119pnie In\u017cynier gub. warszawskiej na koniec administrator instytucji rolniczo-fabrycznej Sztabin po \u017cyciu poczciwym walki i pracy zmar\u0142 D. 11 wrze\u015bnia 1860 r. w wieku lat 53 osierocaj\u0105c \u017con\u0119 i dzieci \u017co\u0142nierz obywatel by\u0142 dla nas przyk\u0142adem niech pozostanie w pami\u0119ci m\u00f3dlmy si\u0119 za niego<\/em><a href=\"#_ftn39\" name=\"_ftnref39\">[39]<\/a><em>.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/em><\/p>\n<p>Rzeczpospolita Sztabi\u0144ska istnia\u0142a do 1883 r. kiedy ostatecznie maj\u0105tek ten zosta\u0142 sprzedany Annie Micha\u0142owskiej-Szachowskiej. Natomiast sam tw\u00f3rca owej instytucji rolno-przemys\u0142owego, hr. Karol Brzostowski, zmar\u0142 w 1854 r. Wedle testamentu, kt\u00f3ry pozostawi\u0142 po sobie zmar\u0142y, Rzeczpospolita Sztabi\u0144ska oraz istniej\u0105ce zak\u0142ady (odlewnia metali, huta szk\u0142a, gorzelnia), mia\u0142y nadal funkcjonowa\u0107. Dochody z prowadzenia instytucji wed\u0142ug ostatniej woli zmar\u0142ego powinny s\u0142u\u017cy\u0107 lokalnej spo\u0142eczno\u015bci, stanowi\u0107 fundusz emerytalny dla dawnych pracownik\u00f3w zak\u0142ad\u00f3w hr. Brzostowskiego oraz pokrywa\u0107 ci\u0105\u017c\u0105ce na maj\u0105tku d\u0142ugi. Niestety kolejni administratorzy b\u0119d\u0105cy gospodarzami dworu w Cisowie stopniowo niszczyli dzie\u0142o ich wielkiego poprzednika. Pierwszy z nich Adolf Gerschow, urz\u0119duj\u0105cy w okresie 1854\u20131860, prowadzi\u0142 d\u0142ugi i kosztowny proces z Izabel\u0105 Brzostowsk\u0105, siostr\u0105 hr. Brzostowskiego, kt\u00f3ra nie mog\u0142a pogodzi\u0107 si\u0119 z tre\u015bci\u0105 testamentu brata. Nadzieje Izabeli spe\u0142z\u0142y jednak na niczym, gdy\u017c s\u0105d utrzyma\u0142 w mocy wol\u0119 Karola hr. Brzostowskiego. Wydatki zwi\u0105zane z procesem to tylko cz\u0119\u015b\u0107 polityki finansowej prowadzonej przez Adolfa Gerschowa. Cz\u0142owiek ten maj\u0105c dost\u0119p do ogromnych zasob\u00f3w pieni\u0119\u017cnych, do\u015b\u0107 swobodnie korzysta\u0142 z nagromadzonego kapita\u0142u, cz\u0119sto w swoim prywatnym interesie. Opr\u00f3cz tego administrator zaci\u0105gn\u0105\u0142 nowe po\u017cyczki, naturalnie pod zastaw maj\u0105tku Instytucji Sztabi\u0144skiej. To w\u0142a\u015bnie w okresie rz\u0105d\u00f3w Gerszowa odlewnia na kr\u00f3tko wstrzyma\u0142a produkcj\u0119. J. Barty\u015b sugeruje, i\u017c by\u0142 to prze\u0142om lat 1859\u20131860. Jednak mog\u0142o by\u0107 to odrobin\u0119 wcze\u015bniej. Wnioski takie mo\u017cna wyci\u0105gn\u0105\u0107 w zwi\u0105zku z analiz\u0105 cen \u017cywno\u015bci, na rynku kt\u00f3rej, w okresie 1856\u20131860, nast\u0105pi\u0142y spadki<a href=\"#_ftn40\" name=\"_ftnref40\">[40]<\/a>.<\/p>\n<p>Drugi z administrator\u00f3w, Henryk Makluniewicz, pomimo i\u017c zarz\u0105dza\u0142 dobrami sztabi\u0144skimi zaledwie dwa lata (1860\u20131862), doprowadzi\u0142 do jeszcze wi\u0119kszego spustoszenia maj\u0105tku, sprzedaj\u0105c dos\u0142ownie wszystko, co mo\u017cna by\u0142o spieni\u0119\u017cy\u0107. Trzecim administratorem by\u0142 Marcin Sztukowski, dawny oficjalista zwi\u0105zany z maj\u0105tkiem hr. Brzostowskiego jeszcze za jego \u017cycia. W okres rz\u0105d\u00f3w Sztukowskiego, Rzeczpospolita Sztabi\u0144ska d\u017awign\u0119\u0142a si\u0119 z tocz\u0105cego j\u0105 marazmu. Jednak pomimo zaanga\u017cowania nowego zarz\u0105dcy, nie uda\u0142o mu si\u0119 wyci\u0105gn\u0105\u0107 dziedzictwa hr. Brzostowskiego z d\u0142ug\u00f3w. Ostatecznie w 1880 r. administracj\u0119 nad maj\u0105tkiem przej\u0119\u0142o Ministerstwo Spraw Wewn\u0119trznych Cesarstwa Rosyjskiego. Powodem tego mia\u0142y by\u0107 pot\u0119\u017cne zad\u0142u\u017cenie instytucji, co bez w\u0105tpienia by\u0142o prawd\u0105. Trzy lat p\u00f3\u017aniej Rzeczpospolita Sztabi\u0144ska przesta\u0142a istnie\u0107<a href=\"#_ftn41\" name=\"_ftnref41\">[41]<\/a>.<\/p>\n<p>Likwidacja huty nie oznacza\u0142a jednak ko\u0144ca wytwarzania krzy\u017cy. Po przej\u0119ciu maj\u0105tku przez Ann\u0119 Micha\u0142owsk\u0105-Szachowsk\u0105, nast\u0105pi\u0142a dalsza sprzeda\u017c ruchomo\u015bci d\u00f3br sztabi\u0144skich. Do r\u0105k prywatnych w\u0142a\u015bcicieli dosta\u0142y si\u0119 m.in. formy odlewnicze. Zosta\u0142y one wykorzystane przez miejscowych kowali, kt\u00f3rzy wytwarzali krzy\u017ce podobne do sztabi\u0144skich lecz niekiedy z elementami zdobniczymi nieznanymi wcze\u015bniej dla tej wytw\u00f3rni<a href=\"#_ftn42\" name=\"_ftnref42\">[42]<\/a>. Dok\u0142adnie jednak nie wiadomo, kiedy nast\u0105pi\u0142 ostateczny kres funkcjonowania Huty Sztabin. Teoretycznie mo\u017cna sugerowa\u0107, \u017ce by\u0142 to rok 1883, kiedy nast\u0105pi\u0142a kasata Instytucji Sztabi\u0144skiej<a href=\"#_ftn43\" name=\"_ftnref43\">[43]<\/a>. Jednak\u017ce m.in. Wojciech Batura, pracownik Muzeum Ziemi Augustowskiej w Augustowie, bazuj\u0105c na swoich d\u0142ugoletnich badaniach twierdzi, i\u017c dzia\u0142a\u0142a ona do po\u0142owy lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XIX w. W\u0142a\u015bciwe sztabiny, jak i p\u00f3\u017aniejsze ich reprodukcje, s\u0105 praktycznie nie do odr\u00f3\u017cnienia od siebie. Jedynym pewnym wyznacznikiem pochodzenia krzy\u017ca jest data na tablicy inskrypcyjnej. Naturalnie mo\u017cna jeszcze pokusi\u0107 si\u0119 o pr\u00f3b\u0119 bada\u0144 jako\u015bciowych<a href=\"#_ftn44\" name=\"_ftnref44\">[44]<\/a>.<\/p>\n<p>W latach 1996\u20131997 na zlecenie Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w, Fundacja Ochrony Zabytk\u00f3w w Warszawie dokona\u0142a prac konserwacyjnych, kt\u00f3re obj\u0119\u0142y swoim zasi\u0119giem nagrobki Adolfa Gerszowa w Augustowie oraz Wiktorii Rymaszewskiej w Krasnymborze oraz kilka \u017celiwnych krzy\u017cy w Krasnymborze, Augustowie i Suwa\u0142kach<a href=\"#_ftn45\" name=\"_ftnref45\">[45]<\/a>. I tym de facto zako\u0144czy\u0142a si\u0119 ochrona nad \u017celiwnym dziedzictwem kulturowym cmentarzy Doliny Biebrzy<a href=\"#_ftn46\" name=\"_ftnref46\">[46]<\/a>. Z roku na rok, sztabin\u00f3w jest co raz mniej. Szczeg\u00f3lnie tyczy si\u0119 to krzy\u017cy mniejszych, kt\u00f3rych usuni\u0119cie nie sprawia wi\u0119kszego problemu. Zast\u0119powane s\u0105 one zazwyczaj marmurowym pomnikiem. Do czasu jednak, kiedy rodziny nie koniecznie sta\u0107 na taki wydatek, nagrobek jest piel\u0119gnowany<a href=\"#_ftn47\" name=\"_ftnref47\">[47]<\/a>, a stan jego mo\u017cna okre\u015bli\u0107 jako dobry. Nierzadko r\u00f3wnie\u017c Sztabiny ust\u0119puj\u0105 miejsca nowszym poch\u00f3wkom. Taka sytuacja ma miejsce szczeg\u00f3lnie w przypadku cmentarzy, gdzie przestrze\u0144 na nowe groby jest ograniczona. Wi\u0119ksze pomniki usun\u0105\u0107 jest do\u015b\u0107 ci\u0119\u017cko, wiec pomimo tocz\u0105cej je niekiedy korozji, stoj\u0105 w miar\u0119 bezpiecznie. Jak s\u0105dz\u0119, g\u0142\u00f3wnym powodem braku stosownej opieki nad krzy\u017cami sztabi\u0144skimi jest nik\u0142a \u015bwiadomo\u015b\u0107, co do ich warto\u015bci, cho\u0107 pami\u0119\u0107 o samej Rzeczypospolitej Sztabi\u0144skiej w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w okolicznych wsi istnieje<a href=\"#_ftn48\" name=\"_ftnref48\">[48]<\/a>. Krzy\u017c jest swoistym elementem krajobrazu kulturowego, cz\u0119sto niedostrzegalnego dla ludzkiego oka oraz wyobra\u017ani. Przez to trac\u0105 one na znaczeniu jako dziedzictwo kulturowe i nie stosuje si\u0119 wobec nich okre\u015blenia \u201ezabytek\u201d. Do funkcjonuj\u0105cych instytucji, kt\u00f3re w swoich dzia\u0142aniach podejmuj\u0105 temat krzy\u017cy sztabi\u0144skich, nale\u017c\u0105 Muzeum Ziemi Augustowskiej w Augustowie oraz Towarzystwo Ziemi Sztabi\u0144skiej im. Karola Brzostowskiego z siedzib\u0105 w Sztabinie.<\/p>\n<p>W powy\u017cszym artykule celowo pomini\u0119ta zosta\u0142a kwestia oszacowania liczby Sztabin\u00f3w, kt\u00f3re znajduj\u0105 si\u0119 na wskazanych wy\u017cej cmentarzach. Powodem tego jest to, i\u017c liczba ich stale si\u0119 zmniejsza i podawanie w tym momencie konkretnych cyfr, nie ma jak s\u0105dz\u0119 sensu. Wprawdzie w publikacjach zamieszczonych w \u201eSztabi\u0144skich Zeszytach Historycznych\u201d, po\u015bwi\u0119conym cmentarzom w Krasnymborze, Jaminach i Sztabinie, autorzy (proboszczowie wymienionych parafii) podawali liczby sztabin\u00f3w znajduj\u0105cych si\u0119 na danych cmentarzach, jednak w tym wypadku nale\u017cy bra\u0107 pod uwag\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107, i\u017c zsumowane zosta\u0142y nie tylko sztabiny, ale r\u00f3wnie\u017c wytwory kowalskie<a href=\"#_ftn49\" name=\"_ftnref49\">[49]<\/a>.<\/p>\n<p>Krzy\u017ce sztabi\u0144skie bez w\u0105tpienia\u00a0 nie stanowi\u0105 jakiego\u015b niespotykanego przyk\u0142adu sztuki sepulkralnej. Naturalnie na wielu cmentarzach mo\u017cna zobaczy\u0107 podobne im nagrobki<a href=\"#_ftn50\" name=\"_ftnref50\">[50]<\/a>. S\u0105 one jednak wyj\u0105tkowym dla danego regionu Polski dziedzictwem kulturowym i wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 m.in. poprzez swoje charakterystyczne elementy zdobi\u0105ce (przede wszystkim anio\u0142y), z pomi\u0119dzy innych \u017celiwnych krzy\u017cy rozsianych po tysi\u0105cach cmentarnych mogi\u0142. Nie mo\u017cna wobec tego przej\u015b\u0107 obok nich oboj\u0119tnie, pozwalaj\u0105c na stopniow\u0105 degradacj\u0119 do poziomu niepotrzebnego zawaliska cmentarzy. Niestety brak konkretnej ochrony, b\u0105d\u017a przede wszystkim opieki, mo\u017ce doprowadzi\u0107 do fizycznego wyeliminowania tego unikalnego elementu krajobrazu kulturowego, p\u00f3\u0142nocno-\u015brodkowej cz\u0119\u015bci wojew\u00f3dztwa podlaskiego.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[1]<\/a>Nazwa pochodzi od miejscowo\u015bci Sztabin, b\u0119d\u0105cej centrum d\u00f3br Karola hr. Brzostowskiego, le\u017c\u0105cej tu\u017c nad sam\u0105 Biebrz\u0105. Nazwa rzeki, kt\u00f3ra pojawi\u0142a si\u0119 w akapicie sugeruje miejsce wytwarzania krzy\u017cy, kt\u00f3re wyst\u0119puj\u0105 tak\u017ce w wielu miejscach oddalonych od biebrza\u0144skiej doliny.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[2]<\/a>Bardzo podobny artyku\u0142 tego samego autora znajduje si\u0119 tak\u017ce w Biuletynie Konserwatorskim Wojew\u00f3dztwa Podlaskiego 2001 nr\u00a0 7, 219 \u2013 226.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref3\" name=\"_ftn3\">[3]<\/a>Artyku\u0142y znajduj\u0105 si\u0119 w nast\u0119puj\u0105cych nr czasopisma \u201eJa\u0107wie\u017c\u201d: 2007 nr 37, 2002 nr 17, 2001 nr 13, 14, 15, 16, 2000 nr 9, 10, 11, 12, 1999 nr 8, 1987 nr 5.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref4\" name=\"_ftn4\">[4]<\/a> Po \u015bmierci hr. Brzostowskiego w stosunku do jego maj\u0105tku zacz\u0119to u\u017cywa\u0107 nazw Instytucja Sztabi\u0144ska lub Fundacja Sztabi\u0144ska.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref5\" name=\"_ftn5\">[5]<\/a>J. G\u00f3rewicz, B. Or\u0142owski, <em>Kana\u0142 Augustowski, <\/em>August\u00f3w 1973, s. 61 \u2013 87; M. Szczepa\u0144ski, <em>Co \u0142\u0105czy Karola Brzostowskiego z Kana\u0142em Augustowskim i wielkim piecem, <\/em>\u201eNasz Sztabi\u0144ski Dom\u201d, 2002, nr 5, s. 8.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref6\" name=\"_ftn6\">[6]<\/a>Pietrusi\u0144ski, <em>Krasnyb\u00f3r czyli Sztabin i Karol hr. Brzostowski, <\/em>August\u00f3w 1938 r., s. 27 \u2013 28; J. Barty\u015b. <em>Czerwony Hrabia Karol Brzostowski, <\/em>Warszawa 1978, s. 203.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref7\" name=\"_ftn7\">[7]<\/a>Na terenie wsp\u00f3\u0142czesnych Warmii i Mazur mo\u017cna spotka\u0107 tysi\u0105ce \u017celiwnych krzy\u017cy, kt\u00f3re s\u0105 integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 tamtejszego krajobrazu. Hutnikom i giserom przyby\u0142ym z Prus Wschodnich do zak\u0142adu hr. Brzostowskiego, zapewne znana by\u0142a technika produkcji \u017celiwnych nagrobk\u00f3w. Sam pomys\u0142 ich wytw\u00f3rstwa najprawdopodobniej tak\u017ce korzeniami si\u0119ga Prus Wschodnich, por. T. \u017burkowska, <em>Mazurskie cmentarze. Symbole w krajobrazie, <\/em>Olsztyn 2008; G. Ry\u017cewskiego <em>Sztabin. Dzieje obszaru gminy Sztabin od czas\u00f3w najdawniejszych do wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci, <\/em>Bia\u0142ystok 2002, s. 158, 161.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref8\" name=\"_ftn8\">[8]<\/a>W. Batura. <em>Karol Brzostowski wynalazca, <\/em>\u201eRocznik Augustowsko \u2013 Suwalski\u201d, 2009, T. 9 [Online] <a href=\"http:\/\/www.astn.pl\/r2009.htm\">http:\/\/www.astn.pl\/r2009.htm<\/a> 26.02.2014; J. Barty\u015b. <em>Czerwony Hrabia Karol Brzostowski<\/em>\u2026 s. 201 \u2013 213; H. Zawistowska-Zacharewicz, <em>Dzia\u0142alno\u015b\u0107 spo\u0142eczno-gospodarcza i o\u015bwiatowa Karola Brzostowskiego ze Sztabina ko\u0142o Augustowa, <\/em>(w:) <em>Studia i materia\u0142y do dziej\u00f3w pojezierza augustowskiego, <\/em>red. Jerzy Antoniewicz, Bia\u0142ystok 1967, s. 437 \u2013 440; G. Ry\u017cewskiego <em>Sztabin. Dzieje obszaru gminy Sztabin\u2026 <\/em>s. 162 \u2013 163; L. Pietrusi\u0144ski, <em>Krasnyb\u00f3r czyli Sztabin\u2026<\/em>s. 27 \u2013 28, 59; H. \u0141ab\u0119dzki, <em>G\u00f3rnictwo w Polsce, opis kopalnictwa i hutnictwa polskiego pod wzgl\u0119dem technicznym. T.1, <\/em>Warszawa 1841, s. 446.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref9\" name=\"_ftn9\">[9]<\/a>Cennik odlew\u00f3w \u017celaznych kt\u00f3re dosta\u0107 mo\u017cna w sk\u0142adzie fabrycznym we wsi Huta Sztabi\u0144ska, Archiwum Pa\u0144stwowe w Suwa\u0142kach (dalej APS), Akta Miasta Suwa\u0142k 1808 \u2013 1914 (dalej AMS) syg. 583, k. 166; J. Barty\u015b. <em>Czerwony Hrabia\u2026<\/em>s. 218 \u2013 219, 224.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref10\" name=\"_ftn10\">[10]<\/a>Cennik odlew\u00f3w \u017celaznych kt\u00f3re dosta\u0107 mo\u017cna w sk\u0142adzie fabrycznym we wsi Huta Sztabi\u0144ska, APS, AMS, syg. 583, 164 \u2013 166; S. \u015awierczewski, <em>Sztabiny, <\/em>\u201eSpotkania z zabytkami\u201d, 1989 nr 6, s. 53.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref11\" name=\"_ftn11\">[11]<\/a> J. Barty\u015b, <em>Czerwony Hrabia\u2026<\/em>, s. 311.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref12\" name=\"_ftn12\">[12]<\/a>\u00a0 Inwentarz maj\u0105tku Instytucji Sztabi\u0144skiej spisany w 1860 r. po \u015bmierci Adolfa Gerschowa, APS,<\/p>\n<p>Notariusz Wierusz Kowalski, syg. 22, k. 1041 \u2013 1042, 1055 \u2013 1057, 1065 \u2013 1066.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref13\" name=\"_ftn13\">[13]<\/a>\u00a0 Inwentarz maj\u0105tku Instytucji Sztabi\u0144skiej spisany w 1860 r. po \u015bmierci Adolfa Gerschowa, APS,<\/p>\n<p>Notariusz Wierusz Kowalski, syg. 22, k. 989 \u2013 990.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref14\" name=\"_ftn14\">[14]<\/a> Inwentarz maj\u0105tku Karola hr. Brzostowskiego spisany po jego \u015bmierci w 1854 r., APS Notariusz Wierusz Kowalski, syg. 1654, k. 1443 \u2013 1445.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref15\" name=\"_ftn15\">[15]<\/a> Zar\u00f3wno w jednym jak i drugim inwentarzu nie ma \u017cadnego \u015bladu m\u00f3wi\u0105cego o pomnikach nagrobnych lub krucyfiksach mog\u0105cych taki przypomina\u0107.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref16\" name=\"_ftn16\">[16]<\/a>Wymiary podawane s\u0105 w przybli\u017ceniu, poniewa\u017c wyst\u0119puj\u0105 drobne r\u00f3\u017cnice w wysoko\u015bciach.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref17\" name=\"_ftn17\">[17]<\/a>Scena symbolizuje \u201ezgaszone \u017cycie\u201d i jest bardzo popularnym wzorem sztuki sepulkralnej por. S. S. Nicieja, <em>\u0141yczak\u00f3w. Dzielnica za Styksem, <\/em>Wroc\u0142aw 1993, s. 77, 112.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref18\" name=\"_ftn18\">[18]<\/a>Mniejsze czaski (10 cm) spotykane s\u0105 zdecydowanie cz\u0119\u015bciej.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref19\" name=\"_ftn19\">[19]<\/a> I. G\u00f3rska, <em>Cmentarze, <\/em>(w:) <em>Z biegiem Biebrzy. Przewodnik historyczno-etnograficzny, <\/em>red. G. Ry\u017cewski, A. Gaw\u0142a, Bia\u0142ystok 2012 s. 188. <em>\u00a0\u00a0<\/em><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref20\" name=\"_ftn20\">[20]<\/a> I. G\u00f3rska, Cmentarze\u2026s. 188.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref21\" name=\"_ftn21\">[21]<\/a> Inwentarz maj\u0105tku Instytucji Sztabi\u0144skiej spisany w 1860 r. po \u015bmierci Adolfa Gerschowa, APS, Notariusz Wierusz Kowalski, syg. 22, k. 1052; Serdeczne podzi\u0119kowania dla Pa\u0144 Ma\u0142gorzaty Danuty Ostrowskiej oraz Heleny Koz\u0142owskiej opiekuj\u0105cych si\u0119 Izb\u0105 Regionaln\u0105 Ziemi Sztabi\u0144skiej za przekazane cennych dla tego artyku\u0142u informacji.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref22\" name=\"_ftn22\">[22]<\/a> Cennik odlew\u00f3w \u017celaznych kt\u00f3re dosta\u0107 mo\u017cna w sk\u0142adzie fabrycznym we wsi Huta Sztabi\u0144ska, APS, AMS, syg. 583, s. 166.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref23\" name=\"_ftn23\">[23]<\/a> Cennik odlew\u00f3w \u017celaznych kt\u00f3re dosta\u0107 mo\u017cna w sk\u0142adzie fabrycznym we wsi Huta Sztabi\u0144ska, APS, AMS, syg. 583, k. 164 \u2013 166;\u00a0 Z. \u017babi\u0144ski, <em>Systemy pieni\u0119\u017cne na ziemiach polskich, <\/em>Wroc\u0142aw 1981, s. 194 \u2013 197; S. Siegel, <em>Ceny w Warszawie w latach 1816 \u2013 1914, <\/em>Pozna\u0144 1949, s. 274 \u2013 275.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref24\" name=\"_ftn24\">[24]<\/a> Cennik machin i narz\u0119dzi rolniczych, gospodarskich oraz odlew\u00f3w z \u017celaza i innych metali kt\u00f3rych dosta\u0107 mo\u017cna w Sk\u0142adzie Fabrycznym we wsi Huta Sztabi\u0144ska, red. ks. Witold Jemielity, \u201eSztabi\u0144ski Zeszyt Historyczny\u201d 1997 nr 4 s. 55 \u2013 58.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref25\" name=\"_ftn25\">[25]<\/a> Taxa wiktua\u0142\u00f3w na miesi\u0105c pa\u017adziernik 1841 r. w mie\u015bcie obwodowym Augustowie uprawniona, APS, Akta Miasta Augustowa (dalej AMA) syg. 606, k. 396; Taxa wiktua\u0142\u00f3w na miesi\u0105c wrzesie\u0144 1841 r. w mie\u015bcie obwodowym Augustowie uprawniona, APS, AMA, syg. 606, k. 390; Taxa wiktua\u0142\u00f3w na miesi\u0105c sierpie\u0144 1841 r. w mie\u015bcie obwodowym Augustowie uprawniona, APS, AMA, syg. 606, k. 376; Taxa wiktua\u0142\u00f3w na miesi\u0105c lipiec 1841 r. w mie\u015bcie obwodowym Augustowie uprawniona, APS, AMA, syg. 606, k. 368; Taxa wiktua\u0142\u00f3w na miesi\u0105c czerwiec 1841 r. w mie\u015bcie obwodowym Augustowie uprawniona, APS, AMA, syg. 606, k. 363; Taxa wiktua\u0142\u00f3w na miesi\u0105c kwiecie\u0144 1841 r. w mie\u015bcie obwodowym Augustowie uprawniona, APS, AMA, syg. 606, k. 348; S. Siegel, <em>Ceny w Warszawie w latach 1816 \u2013 1914\u2026<\/em> s. 274 \u2013 275.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref26\" name=\"_ftn26\">[26]<\/a> Z. Kirkor-Kiedronowa, <em>W\u0142o\u015bcianie i ich sprawa w dobie organizacyjnej i konstytucyjnej Kr\u00f3lestwa Polskiego, <\/em>Krak\u00f3w 1912, s. 53 \u2013 61.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref27\" name=\"_ftn27\">[27]<\/a> Z. Kirkor-Kiedronowa, <em>W\u0142o\u015bcianie i ich sprawa\u2026<\/em>, s. 300; F. Bortkiewicz, <em>Nadzia\u0142y i powinno\u015bci ch\u0142op\u00f3w w dobrach prywatnych Kr\u00f3lestwa Polskiego, <\/em>Warszawa 1958, s. 140, 142, 150 \u2013 163.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref28\" name=\"_ftn28\">[28]<\/a> Mencel, <em>Wie\u015b pa\u0144szczy\u017aniana w Kr\u00f3lestwie Polskim w po\u0142owie XIX wieku, <\/em>Lublin 1988, s. 219 \u2013 226, 263 \u2013 269; S. Siegel, <em>Ceny w Warszawie w latach\u2026<\/em> s. 274 \u2013 275; H. Zawistowska-Zacharewicz, <em>Dzia\u0142alno\u015b\u0107 spo\u0142eczno-gospodarcza i o\u015bwiatowa Karola Brzostowskiego\u2026<\/em>s. 433 \u2013 426.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref29\" name=\"_ftn29\">[29]<\/a> Cennik odlew\u00f3w \u017celaznych kt\u00f3re dosta\u0107 mo\u017cna w sk\u0142adzie fabrycznym we wsi Huta Sztabi\u0144ska, APS, AMS, syg. 583, k. 166; Inwentarz maj\u0105tku Karola hr. Brzostowskiego spisany po jego \u015bmierci w 1854 r., APS Notariusz Wierusz Kowalski, syg. 1654, k. 1255 \u2013 1274, 1443 \u2013 1445; Inwentarz maj\u0105tku Instytucji Sztabi\u0144skiej spisany w 1860 r. po \u015bmierci Adolfa Gerschowa, APS, Notariusz Wierusz Kowalski, syg. 22, k. 959 \u2013 964; W. D\u0142ugoborski, <em>G\u00f3rnictwo i hutnictwo do 1918 r., <\/em>(w:) <em>Uprzemys\u0142owienie ziem polskich w XIX i XX wieku,<\/em> red. Irena Pietrzak-Paw\u0142owska, Wroc\u0142aw 1970, s. 122 \u2013 128.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref30\" name=\"_ftn30\">[30]<\/a> Cennik odlew\u00f3w \u017celaznych kt\u00f3re dosta\u0107 mo\u017cna w sk\u0142adzie fabrycznym we wsi Huta Sztabi\u0144ska, APS, AMS, syg. 583, k. 166; Inwentarz maj\u0105tku Instytucji Sztabi\u0144skiej spisany w 1860 r. po \u015bmierci Adolfa Gerschowa, APS, Notariusz Wierusz Kowalski, syg. 22, k. 989 \u2013 990.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref31\" name=\"_ftn31\">[31]<\/a> Cennik odlew\u00f3w \u017celaznych kt\u00f3re dosta\u0107 mo\u017cna w sk\u0142adzie fabrycznym we wsi Huta Sztabi\u0144ska, APS, AMS, syg. 583, k. 166; Inwentarz maj\u0105tku Instytucji Sztabi\u0144skiej spisany w 1860 r. po \u015bmierci Adolfa Gerschowa, APS, Notariusz Wierusz Kowalski, syg. 22, k. 989 \u2013 990; Inwentarz maj\u0105tku Karola hr. Brzostowskiego spisany po jego \u015bmierci w 1854 r., APS Notariusz Wierusz Kowalski, syg. 1654, k. 1443 \u2013 1445.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref32\" name=\"_ftn32\">[32]<\/a> Taksa wiktua\u0142\u00f3w na miesi\u0105c grudzie\u0144 1869, AMA, syg. 607, k. bp; Taksa wiktua\u0142\u00f3w na luty grudzie\u0144 1870, AMA, syg. 607, k. bp; Taksa na produkty w mie\u015bcie Augustowie na okres od 1 stycznia do 1 wrze\u015bnia 1886 r., AMA, syg. 608, k. 24 \u2013 25; Taksa na produkty w mie\u015bcie Augustowie na okres od kwietnia do pa\u017adziernika 1886 r., AMA, syg. 608, k. 43; Taksa na produkty (bu\u0142ki, chleb i mi\u0119so) w mie\u015bcie Augustowie na miesi\u0105c lipiec 1891 r., AMA, syg. 609, k.33; Inwentarz maj\u0105tku Instytucji Sztabi\u0144skiej spisany w 1860 r. po \u015bmierci Adolfa Gerschowa, APS, Notariusz Wierusz Kowalski, syg. 22, k. 989 \u2013 990; Inwentarz maj\u0105tku Karola hr. Brzostowskiego spisany po jego \u015bmierci w 1854 r., APS Notariusz Wierusz Kowalski, syg. 1654, k. 1443 \u2013 1445; M. Biernacka, <em>Wsie drobnoszlacheckie na Mazowszu i Podlasiu, <\/em>Warszawa 1966, s. 105 \u2013 106, 127; S. Ignolt, <em>Z dziej\u00f3w wsi polskiej i rolnictwa, <\/em>Warszawa 1986, s. 388 \u2013 392.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref33\" name=\"_ftn33\">[33]<\/a> J. \u015alaszy\u0144ski, <em>Powstanie styczniowe na Augustowszczy\u017anie,<\/em> \u201eRocznik Augustowsko \u2013 Suwalski\u201d, 2002, nr 2, [Online] <a href=\"http:\/\/www.astn.pl\/r.2002.htm\">www.astn.pl\/r.2002.htm<\/a>, 21.03.2014; K. Gierdziejewski, <em>Zarys dziej\u00f3w odlewnictwa polskiego, <\/em>Stalinogr\u00f3d 1954 s. 198.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref34\" name=\"_ftn34\">[34]<\/a> Cennik odlew\u00f3w \u017celaznych kt\u00f3re dosta\u0107 mo\u017cna w sk\u0142adzie fabrycznym we wsi Huta Sztabi\u0144ska, APS, AMS, syg. 583, s. 164 \u2013 166; J. Barty\u015b, <em>Czerwony Hrabia\u2026<\/em>s. 217; S. Siegel, <em>Ceny w Warszawie w latach\u2026<\/em>, s. 274 \u2013 275; J. R\u00f3\u0142kowski, <em>Trzydzie\u015bci lat pasterzowania w parafii sztabi\u0144skiej<\/em>, \u0141om\u017ca 1991, s. 10; A. Po\u0142ua\u0144ski, <em>Opisanie las\u00f3w Kr\u00f3lestwa Polskiego i guberni zachodnich Cesarstwa Rosyjskiego pod wzgl\u0119dem historycznym, statystycznym i gospodarczym, <\/em>Warszawa 1854, s. 363. <em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/em><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref35\" name=\"_ftn35\">[35]<\/a> J. Barty\u015b, <em>Czerwony Hrabia\u2026<\/em>s.\u00a0 s. 218 \u2013 219, Ten\u017ce, <em>Geneza testamentu Karola Brzostowskiego, <\/em>\u201eRocznik Bia\u0142ostocki 1978, T. 8, s. 153; G. Ry\u017cewskiego <em>Sztabin. Dzieje obszaru gminy Sztabin\u2026 <\/em>s. 159 \u2013 160; I.W. Kosmowska, <em>Karol Brzostowski, <\/em>Warszawa, 1917, s.\u00a0 9 \u2013 10; H. \u0141ab\u0119dzki, <em>G\u00f3rnictwo w Polsce\u2026<\/em>s. 447.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref36\" name=\"_ftn36\">[36]<\/a> Akta Stanu Cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej w Krasnymborze, powiat augustowski, Archiwum Diecezjalne w \u0141om\u017cy, syg. akta urodzin 1825 r., k. bp. Serdeczne podzi\u0119kowania dla os\u00f3b zaanga\u017cowanych w prac\u0119 Jami\u0144skiego Zespo\u0142u Indeksacyjnego, dzi\u0119ki kt\u00f3rych \u017cyczliwo\u015bci otrzyma\u0142em materia\u0142y archiwalne; W zacytowanym materiale archiwalnym Marcin Franke widnieje jako bednarz, natomiast tablica inskrypcyjna pomnika w Krasnymborze, m\u00f3wi, i\u017c by\u0142 on majstrem Huty Sztabi\u0144skiej. Bazuj\u0105c jednak na pozosta\u0142ym materiale, g\u0142\u00f3wnie pracach J. Bartysia, sk\u0142onny jestem sugerowa\u0107, i\u017c Marcin Franke by\u0142 pracownikiem Huty Sztabi\u0144skiej, co nie wyklucza r\u00f3wnie\u017c tego, i\u017c m\u00f3g\u0142 pracowa\u0107 przez jaki\u015b czas w maj\u0105tku Brzostowskiego jako bednarz por. J. Barty\u015b, <em>Geneza testamentu Karola Brzostowskiego\u2026<\/em>s. 155.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref37\" name=\"_ftn37\">[37]<\/a> L. Pietrusi\u0144ski, <em>Krasnyb\u00f3r czyli Sztabin\u2026<\/em>s. 67 \u2013 68. <em>\u00a0<\/em><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref38\" name=\"_ftn38\">[38]<\/a> I. G\u00f3rska, Cmentarze\u2026s. 209.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref39\" name=\"_ftn39\">[39]<\/a> Inwentarz maj\u0105tku Instytucji Sztabi\u0144skiej spisany w 1860 r. po \u015bmierci Adolfa Gerschowa, APS, Notariusz Wierusz Kowalski, syg. 22, k. 989 \u2013 990; Z. Wasilewski, <em>Pomniki i krzy\u017ce nagrobne z Huty Sztabi\u0144skiej,<\/em>\u201d Biuletyn Konserwatorski Wojew\u00f3dztwa Podlaskiego\u201d 2001 nr\u00a0 7, s. 219 \u2013 220; Kazimierz S\u0119kowski, <em>XIX &#8211; wieczne dzie\u0142o sztuki odlewniczej, <\/em>\u201ePrzegl\u0105d Odlewnictwa\u201d, 1972, nr 2, s. 82 \u2013 83.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref40\" name=\"_ftn40\">[40]<\/a> J. Barty\u015b, <em>Czerwony Hrabia\u2026<\/em>s.\u00a0 311 \u2013 319; Ten\u017ce, <em>Geneza testamentu Karola Brzostowskiego\u2026<\/em>s. <em>\u00a0158 \u2013 164;<\/em> S. Siegel, <em>Ceny w Warszawie w latach\u2026<\/em>, s. 274 \u2013 275; L. Pietrusi\u0144ski, <em>Krasnyb\u00f3r czyli Sztabin\u2026<\/em>s. 481 \u2013 484; H. Zawistowska- Zacharewicz, <em>Dzia\u0142alno\u015b\u0107 spo\u0142eczno-gospodarcza i o\u015bwiatowa Karola Brzostowskiego\u2026<\/em>s. 450 \u2013 458; F.K. Kojsiewicz, <em>Adolf Gerschow administrator testamentowy d\u00f3br i fabryk Sztabin i Krasnyb\u00f3r\u2026apeluj\u0105cy, <\/em>Warszawa 1957, s. 6 \u2013 13.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref41\" name=\"_ftn41\">[41]<\/a> Ten\u017ce, s. 319 \u2013 324; H. Zawistowska- Zacharewicz, <em>Dzia\u0142alno\u015b\u0107 spo\u0142eczno-gospodarcza i o\u015bwiatowa Karola Brzostowskiego\u2026<\/em>s. 459 \u2013 463.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref42\" name=\"_ftn42\">[42]<\/a> Spora ilo\u015b\u0107 \u201ekowalskich sztabin\u00f3w\u201d pochodzi si\u0119 z pocz\u0105tku XX w. W du\u017cej mierze s\u0105 to kilkunastocentymetrowe wyroby osadzone na wysokim, kamiennym cokole. Posiadaj\u0105 one charakterystyczne dla sztabi\u0144skiej huty elementy, co sugeruje, i\u017c formy odlewnicze pochodzi\u0142y w\u0142a\u015bnie z tej wytw\u00f3rni. Niestety podobne krzy\u017ce lecz pochodz\u0105ce bezpo\u015brednio ze sztabi\u0144skiej odlewni, nie zachowa\u0142y si\u0119 do chwili obecnej. Sugeruj\u0105c si\u0119 jednak wy\u017cej cytowanymi inwentarzami wiemy, \u017ce huta produkowa\u0142a r\u00f3wnie\u017c w\u0142a\u015bnie takie, kilkunastocentymetrowe krzy\u017ce, kt\u00f3re z du\u017cym prawdopodobie\u0144stwem wygl\u0105da\u0142y identycznie jak ich p\u00f3\u017aniejsze reprodukcje.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref43\" name=\"_ftn43\">[43]<\/a> J. Barty\u015b. <em>Czerwony Hrabia\u2026<\/em>s. 324.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref44\" name=\"_ftn44\">[44]<\/a> Serdeczne podzi\u0119kowania dla Pana Wojciecha Batury za wskaz\u00f3wki tycz\u0105ce si\u0119 tematu pracy.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref45\" name=\"_ftn45\">[45]<\/a> Niestety jeden z odrestaurowanych krzy\u017cy na cmentarzu ewangelickim w Suwa\u0142kach zosta\u0142 zniszczony.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref46\" name=\"_ftn46\">[46]<\/a> Z. Wasilewski, <em>Pomniki i krzy\u017ce nagrobne z Huty Sztabi\u0144skiej, <\/em>\u201eBiuletynie Konserwatorskim Wojew\u00f3dztwa Podlaskiego 2001 nr 7, s. 224. <em>\u00a0<\/em><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref47\" name=\"_ftn47\">[47]<\/a> Piel\u0119gnowanie nie ma oczywi\u015bcie ni\u0107 wsp\u00f3lnego z zabiegami konserwatorskimi.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref48\" name=\"_ftn48\">[48]<\/a> Z. Przychodzie\u0144, W. Mierzejewski, M. Sekulski, <em>Karol Brzostowski i Rzeczpospolita Sztabi\u0144ska w \u015bwiadomo\u015bci mieszka\u0144c\u00f3w wsi,<\/em> \u201eRocznik Suwalsko \u2013 Mazurski\u201d, 1991, T.1, s. 64 \u2013 68.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref49\" name=\"_ftn49\">[49]<\/a> W. Domitrz, <em>Nagrobki \u017celiwne na cmentarzu w Krasnymborze, <\/em>\u201eSztabi\u0144ski Zeszyt Historyczny\u201d, 1994, nr 1, s. 36 \u2013 39; M. Za\u0142uska, <em>Nagrobki \u017celiwne na cmentarzu w Sztabinie, <\/em>\u201eSztabi\u0144ski Zeszyt Historyczny\u201d, 1994 nr 1, s. 39 \u2013 42; E. Cwalina, <em>Nagrobki \u017celiwne na cmentarzu w Jaminach, <\/em>\u201eSztabi\u0144ski Zeszyt Historyczny\u201d, 1994 nr 1, s. 33 \u2013 35.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref50\" name=\"_ftn50\">[50]<\/a> Por. E. Ma\u0142achowicz, <em>Cmentarz na Rossie w Wilnie, <\/em>Wroc\u0142aw 1993, s. 314, 317; A. Lewkowska, J, Lewkowski, W. Walczak, <em>Zabytkowe cmentarze na Kresach Wschodnich Drugiej Rzeczypospolitej. Wojew\u00f3dztwo wile\u0144skie na obszarze Republiki Bia\u0142orusi, <\/em>Warszawa, s. 285 \u2013 474. <em>\u00a0<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Dolina rzeki Biebrzy dla wi\u0119kszo\u015bci os\u00f3b kojarzy si\u0119 przede wszystkim z niezwyk\u0142ym bogactwem fauny i flory. Takie my\u015blenie jest jak najbardziej zasadne o czym ka\u017cdy mo\u017ce przekona\u0107 si\u0119 wst\u0119puj\u0105c w granice Biebrza\u0144skiego Parku Narodowego. Jednak temat po\u015bwi\u0119cony \u201ebogactwom\u201d tej krainy nale\u017cy zdecydowanie rozszerzy\u0107. Integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 biebrza\u0144skiego krajobrazu jest wyj\u0105tkowe dziedzictwo kulturowe tego miejsca. Jednym z [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":407,"featured_media":8698,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"h5ap_radio_sources":[],"jetpack_post_was_ever_published":false,"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-8684","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-jzi"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.5 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Sztabi\u0144ska sztuka sepulkralna - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2019\/09\/17\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Sztabi\u0144ska sztuka sepulkralna\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Dolina rzeki Biebrzy dla wi\u0119kszo\u015bci os\u00f3b kojarzy si\u0119 przede wszystkim z niezwyk\u0142ym bogactwem fauny i flory. Takie my\u015blenie jest jak najbardziej zasadne o czym ka\u017cdy mo\u017ce przekona\u0107 si\u0119 wst\u0119puj\u0105c w granice Biebrza\u0144skiego Parku Narodowego. Jednak temat po\u015bwi\u0119cony \u201ebogactwom\u201d tej krainy nale\u017cy zdecydowanie rozszerzy\u0107. Integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 biebrza\u0144skiego krajobrazu jest wyj\u0105tkowe dziedzictwo kulturowe tego miejsca. Jednym z [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2019\/09\/17\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2019-09-17T12:19:08+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2021-12-04T18:27:32+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-0.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"960\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"643\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"\u0141ukasz Faszcza\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"\u0141ukasz Faszcza\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"53 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/2019\\\/09\\\/17\\\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/2019\\\/09\\\/17\\\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"\u0141ukasz Faszcza\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/8df80c73667cb4789e9dc2c032a80fc8\"},\"headline\":\"Sztabi\u0144ska sztuka sepulkralna\",\"datePublished\":\"2019-09-17T12:19:08+00:00\",\"dateModified\":\"2021-12-04T18:27:32+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/2019\\\/09\\\/17\\\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\\\/\"},\"wordCount\":10636,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/2019\\\/09\\\/17\\\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/09\\\/krzyze-sztabinskie-0.jpg\",\"articleSection\":[\"JZI\"],\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/2019\\\/09\\\/17\\\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\\\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/2019\\\/09\\\/17\\\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/2019\\\/09\\\/17\\\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\\\/\",\"name\":\"Sztabi\u0144ska sztuka sepulkralna - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/2019\\\/09\\\/17\\\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/2019\\\/09\\\/17\\\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/09\\\/krzyze-sztabinskie-0.jpg\",\"datePublished\":\"2019-09-17T12:19:08+00:00\",\"dateModified\":\"2021-12-04T18:27:32+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/2019\\\/09\\\/17\\\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/2019\\\/09\\\/17\\\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/2019\\\/09\\\/17\\\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/09\\\/krzyze-sztabinskie-0.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/09\\\/krzyze-sztabinskie-0.jpg\",\"width\":960,\"height\":643},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/2019\\\/09\\\/17\\\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Sztabi\u0144ska sztuka sepulkralna\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"width\":931,\"height\":990,\"caption\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\\\/\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/8df80c73667cb4789e9dc2c032a80fc8\",\"name\":\"\u0141ukasz Faszcza\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/33946a05971c40d2afa398730694a767ee60d105c381d0cb48327c37bfd771af?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/33946a05971c40d2afa398730694a767ee60d105c381d0cb48327c37bfd771af?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/33946a05971c40d2afa398730694a767ee60d105c381d0cb48327c37bfd771af?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"\u0141ukasz Faszcza\"},\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/author\\\/lukasz-faszcza\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Sztabi\u0144ska sztuka sepulkralna - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2019\/09\/17\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Sztabi\u0144ska sztuka sepulkralna","og_description":"Dolina rzeki Biebrzy dla wi\u0119kszo\u015bci os\u00f3b kojarzy si\u0119 przede wszystkim z niezwyk\u0142ym bogactwem fauny i flory. Takie my\u015blenie jest jak najbardziej zasadne o czym ka\u017cdy mo\u017ce przekona\u0107 si\u0119 wst\u0119puj\u0105c w granice Biebrza\u0144skiego Parku Narodowego. Jednak temat po\u015bwi\u0119cony \u201ebogactwom\u201d tej krainy nale\u017cy zdecydowanie rozszerzy\u0107. Integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 biebrza\u0144skiego krajobrazu jest wyj\u0105tkowe dziedzictwo kulturowe tego miejsca. Jednym z [&hellip;]","og_url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2019\/09\/17\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\/","og_site_name":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/","article_published_time":"2019-09-17T12:19:08+00:00","article_modified_time":"2021-12-04T18:27:32+00:00","og_image":[{"width":960,"height":643,"url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-0.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"\u0141ukasz Faszcza","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"\u0141ukasz Faszcza","Est. reading time":"53 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/2019\/09\/17\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/2019\/09\/17\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\/"},"author":{"name":"\u0141ukasz Faszcza","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/person\/8df80c73667cb4789e9dc2c032a80fc8"},"headline":"Sztabi\u0144ska sztuka sepulkralna","datePublished":"2019-09-17T12:19:08+00:00","dateModified":"2021-12-04T18:27:32+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/2019\/09\/17\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\/"},"wordCount":10636,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/2019\/09\/17\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-0.jpg","articleSection":["JZI"],"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/jzi.org.pl\/2019\/09\/17\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/2019\/09\/17\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/2019\/09\/17\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\/","name":"Sztabi\u0144ska sztuka sepulkralna - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/2019\/09\/17\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/2019\/09\/17\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-0.jpg","datePublished":"2019-09-17T12:19:08+00:00","dateModified":"2021-12-04T18:27:32+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/2019\/09\/17\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/jzi.org.pl\/2019\/09\/17\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/2019\/09\/17\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\/#primaryimage","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-0.jpg","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-0.jpg","width":960,"height":643},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/2019\/09\/17\/sztabinska-sztuka-sepulkralna\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Sztabi\u0144ska sztuka sepulkralna"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","name":"Jaminy Indexing Team","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/jzi.org.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization","name":"Jaminy Indexing Team","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","width":931,"height":990,"caption":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/person\/8df80c73667cb4789e9dc2c032a80fc8","name":"\u0141ukasz Faszcza","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/33946a05971c40d2afa398730694a767ee60d105c381d0cb48327c37bfd771af?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/33946a05971c40d2afa398730694a767ee60d105c381d0cb48327c37bfd771af?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/33946a05971c40d2afa398730694a767ee60d105c381d0cb48327c37bfd771af?s=96&d=mm&r=g","caption":"\u0141ukasz Faszcza"},"url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/author\/lukasz-faszcza\/"}]}},"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/krzyze-sztabinskie-0.jpg","jetpack_likes_enabled":true,"jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8684","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/407"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8684"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8684\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8698"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8684"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8684"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8684"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}