{"id":5094,"date":"2018-06-01T13:57:57","date_gmt":"2018-06-01T11:57:57","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?p=5094"},"modified":"2024-01-29T19:53:36","modified_gmt":"2024-01-29T18:53:36","slug":"pamietnik-z-raczek-1996","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2018\/06\/01\/pamietnik-z-raczek-1996\/","title":{"rendered":"Pami\u0119tnik z Raczek – 1996"},"content":{"rendered":"

Izrael Berwald <\/em><\/strong>(1911-2002)<\/em><\/strong><\/h4>\n
\u00a0(Niemal ca\u0142a rodzina Izraela nie prze\u017cy\u0142a Holokaustu. Pomimo tej bolesnej straty, Berwald zachowa\u0142 mi\u0142e wspomnienia z dzieci\u0144stwa oraz m\u0142odo\u015bci w Raczkach i chce si\u0119 z nami nimi podzieli\u0107)<\/em><\/strong><\/h5>\n

Urodzi\u0142em si\u0119 w Raczkach w marcu 1911 roku, jako syn Jozu\u0142y, za\u015b wnuk Mordocheusza oraz Fani z domu Stryjew. Rodzina Stryjew pochodzi\u0142a z Olity oraz rejonu Grodna, lecz przynajmniej cztery pokolenia Berwald\u00f3w pochodzi\u0142y z Raczek, w\u0142\u0105czaj\u0105c mnie, a zaczynaj\u0105c od mego pradziadka Abrahama Izaaka, kt\u00f3ry urodzi\u0142 si\u0119 w Raczkach oko\u0142o roku 1830. M\u00f3j por\u00f3d odebra\u0142 miejski felczer Kuperman, kt\u00f3ry nie tylko uczestniczy\u0142 w narodzinach, ale tak\u017ce stawia\u0142 \u201eba\u0144ki\u201d oraz przeprowadza\u0142 drobne operacje.<\/p>\n

Moje wczesne dzieci\u0144stwo sp\u0119dzi\u0142em na farmie w Koniecborze, kt\u00f3r\u0105 moja rodzina kupi\u0142a ze sprzeda\u017cy innego gospodarstwa oraz z dochod\u00f3w z przemytu pruskich ch\u0142opc\u00f3w przez granic\u0119, kt\u00f3rzy chcieli unikn\u0105\u0107 s\u0142u\u017cby wojskowej. W naszym gospodarstwie uprawiano: owoce, orzechy, \u017cyto, pszenic\u0119, j\u0119czmie\u0144, buraki, og\u00f3rki, r\u00f3\u017cne odmiany ziemniak\u00f3w oraz hodowano kury, g\u0119si i indyki. Na farmie pracowa\u0142o wielu Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy rozwijali produkcj\u0119, za\u015b m\u00f3j ojciec zajmowa\u0142 si\u0119 handlem, w\u0142\u0105cznie z eksportem za granic\u0119. W sumie mia\u0142em bardzo radosne dzieci\u0144stwo kiedy to ucz\u0119szcza\u0142em do szko\u0142y w Raczkach.<\/p>\n

Po pierwszej wojnie \u015bwiatowej, we wczesnych latach 20-tych, nasze ziemie uleg\u0142y parcelacji, czyli rz\u0105dowym podzia\u0142om grunt\u00f3w maj\u0119tnych gospodarzy, kt\u00f3re nast\u0119pnie by\u0142y rozdysponowane ch\u0142opstwu. Nasza rodzina zmuszona by\u0142a do powrotu do Raczek. M\u00f3j ojciec zaj\u0105\u0142 si\u0119 sprzeda\u017c\u0105 artyku\u0142\u00f3w przemys\u0142owych w sp\u00f3\u0142ce z Herszelem Nusbaumem. W p\u00f3\u017aniejszym okresie ojciec i Nusbaum do\u0142\u0105czyli do sp\u00f3\u0142ki Jakuba Maria\u0144skiego. Nasz dom umiejscowiony by\u0142 w kamienicy w obr\u0119bie rynku, dwa lub trzy mieszkania od piekarni Dawida Frenkela. Nasz sklep znajdowa\u0142 si\u0119 w przedniej cz\u0119\u015bci mieszkania, a drzwi wychodzi\u0142y bezpo\u015brednio na rynek.<\/p>\n

Moja wczesnoszkolna edukacja odbywa\u0142a si\u0119 w szkole Chaima Golda, nast\u0119pnie za\u015b ucz\u0119szcza\u0142em do gimnazjum w Suwa\u0142kach oraz do szk\u00f3\u0142 w Grodnie i Wilnie. Szko\u0142\u0119 uko\u0144czy\u0142em zdobywaj\u0105c matur\u0119, co pozwoli\u0142o mi z\u0142o\u017cy\u0107 dokumenty na uniwersytet. Zdecydowa\u0142em si\u0119 p\u00f3j\u015b\u0107 na medycyn\u0119 i wy\u017csze nauki pobiera\u0142em w szko\u0142ach medycznych we Francji i Szwajcarii, za\u015b dyplom obroni\u0142em w szkole w Genewie, we W\u0142oszech. O\u017ceni\u0142em si\u0119 z Fani\u0105 Kac z \u0141om\u017cy w roku 1933. Poznali\u015bmy si\u0119 w\u0142a\u015bnie w \u0141om\u017cy na \u015blubie Julisza Kaca i Kali Maria\u0144skiej z Raczek. Kala by\u0142a c\u00f3rk\u0105 Jakuba Maria\u0144skiego, wsp\u00f3lnika mego ojca, kt\u00f3ry by\u0142 r\u00f3wnie\u017c jego szwagrem. Rodzicami Fani byli Jakub ben Izaak Mayer Kac z \u0141om\u017cy oraz R\u00f3\u017ca bat Borys Kabakeris pochodz\u0105ca z Mariampola. Po naszym \u015blubie mieszkali\u015bmy jaki\u015b czas we W\u0142oszech, a p\u00f3\u017aniej w \u0141om\u017cy oraz Wilnie. Ima\u0142em si\u0119 r\u00f3\u017cnej pracy w oczekiwaniu na pozwolenie do praktykowania medycyny jako \u017cydowski doktor w Polsce. Od czasu do czasu wraca\u0142em te\u017c do rodzinnych Raczek.<\/p>\n

W roku 1938 brat mojego ojca – Pawe\u0142, zapewni\u0142 mi okazj\u0119 by wyjecha\u0107 do Stan\u00f3w Zjednoczonych. Do tego czasu stawali\u015bmy w obliczu narastaj\u0105cego niepokoju politycznego oraz pog\u0142\u0119biaj\u0105cego si\u0119 antysemityzmu. Przybyli\u015bmy do St. Louis w Missouri w kwietniu tego\u017c roku. Wkr\u00f3tce zapisa\u0142em si\u0119 na program szkolenia rezydent\u00f3w, za\u015b nast\u0119pnie otworzy\u0142em prywatny gabinet. Na emerytur\u0119 przeszed\u0142em w zesz\u0142ym roku, w wieku 84 lat.<\/p>\n

Posiadam mn\u00f3stwo rozmaitych wspomnie\u0144 z Raczek. By je przedstawi\u0107 w lepszym \u015bwietle, zrecenzowa\u0142em artyku\u0142 Abrahama Klimana, kt\u00f3ry opublikowany by\u0142 w Ksi\u0119dze wspomnie\u0144 z Suwa\u0142k i okolic w roku 1961. Postanowi\u0142em rozbudowa\u0107 informacje o rodzinach i osobach tam wspomnianych. Mam nadziej\u0119, \u017ce moje adnotacje przedstawi\u0105 szeroki obraz \u017cycia w Raczkach w czasach kiedy tam \u017cy\u0142em, czyli w latach 1911-1930.<\/p>\n

Spo\u0142eczno\u015b\u0107<\/strong><\/h4>\n

Izrael Aronson <\/strong>– szechita, hazan (rze\u017anik rytualny byd\u0142a i drobiu), mohel (zajmuj\u0105cy si\u0119 obrzezaniem). Wyedukowany w kierunku prawa \u017cydowskiego, mi\u0142y cz\u0142owiek o du\u017cym\u00a0 powa\u017caniu w spo\u0142eczno\u015bci . Mia\u0142 przyjemny g\u0142os, kt\u00f3ry cieszy\u0142 ka\u017cdego podczas wsp\u00f3lnego \u015bpiewania z synagodze. Przypominam sobie, \u017ce Izrael posiada\u0142 dwa bardzo ostre no\u017ce do wykonywania pracy szechity, kt\u00f3re testowa\u0142 na paznokciu palca u d\u0142oni, tak by sprawdzi\u0107, czy nie ma \u017cadnych niedoskona\u0142o\u015bci na ostrzu, kt\u00f3re mog\u0142yby spowodowa\u0107 wi\u0119ksze cierpienie zabijanych zwierz\u0105t.<\/p>\n

Chaim Gold <\/strong>– nauczyciel. W Raczkach by\u0142y trzy \u017cydowskie szko\u0142y. Jedn\u0105 z nich prowadzi\u0142 Gold. Pozosta\u0142e to: najstarsza szko\u0142a Kurczzeika, do kt\u00f3rej ucz\u0119szcza\u0142 m\u00f3j ojciec oraz szko\u0142a Pilcelnego. Dzieci ucz\u0119szcza\u0142y do tych szk\u00f3\u0142 od przedszkola, a\u017c do Bar micwy. Gold by\u0142 dobrym nauczycielem, kt\u00f3rzy niezbyt cz\u0119sto bi\u0142 dzieci (ta metoda by\u0142a norm\u0105 w \u00f3wczesnych czasach). Za ka\u017cdym razem ucieka\u0142em z lekcji, kiedy tylko Gold wspomnia\u0142 memu ojcu o tym, \u017ce m\u00f3j sukces w nauce s\u0142\u00f3w modlitwy Kadysz (jedna z najwa\u017cniejszych i najcz\u0119\u015bciej odmawianych modlitw w liturgii \u017cydowskiej), to b\u0119dzie cud. Szko\u0142a mie\u015bci\u0142a si\u0119 w jednym pomieszczeniu naprzeciw mieszkania Golda, za\u015b ka\u017cdy poziom nauczania, to by\u0142a oddzielna \u0142awka, kt\u00f3ra zwali\u015bmy \u201ekita\u201d. Dom Chaima Golda mie\u015bci\u0142 si\u0119 tu\u017c przy g\u0142\u00f3wnym rynku. Chaim mia\u0142 dw\u00f3ch syn\u00f3w- rudow\u0142osego Welwela i Labela.<\/p>\n

Eliasz Iwaszkowski <\/strong>– wysoki, pe\u0142ny szacunku m\u0119\u017cczyzna, kt\u00f3ry mieszka\u0142 na ulicy Suwalskiej. Przypominam sobie jego c\u00f3rk\u0119 Helke. W szabas Eliasz czyta\u0142 na g\u0142os Tor\u0119 i s\u0142yn\u0105\u0142 ze \u015bwietnej intonacji.<\/p>\n

Natan Rosenfeld <\/strong>– w\u0142a\u015bciciel sklepu odzie\u017cowego. Mia\u0142 dw\u00f3jk\u0119 dzieci. Syn Baruch prze\u017cy\u0142 Holokaust i by\u0142 in\u017cynierem w Atlancie w stanie Georgia. Baruch by\u0142 jednym z moich najlepszych koleg\u00f3w. Rosenfeld mia\u0142 r\u00f3wnie\u017c c\u00f3rk\u0119 Malk\u0119, kt\u00f3ra wysz\u0142a za m\u0105\u017c za miejscowego lekarza. Niestety, ale jego nazwiska nie pami\u0119tam.<\/p>\n

Jakub Maria\u0144ski <\/strong>– w\u0142a\u015bciciel m\u0142yna zbo\u017cowego w Raczkach. By\u0142 wsp\u00f3lnikiem mego ojca i zarazem jego szwagrem, gdy\u017c o\u017ceni\u0142 si\u0119 z ojca siostr\u0105- Chaj\u0105. Mieli sz\u00f3stk\u0119 dzieci. Tylko Dora prze\u017cy\u0142a wojn\u0119, gdy\u017c wyemigrowa\u0142a do Argentyny, gdzie mia\u0142a czw\u00f3rk\u0119 dzieci.<\/p>\n

Herszel Nusbaum <\/strong>– by\u0142 r\u00f3wnie\u017c wsp\u00f3lnikiem mego ojca, ale wyemigrowa\u0142 do Chicago przed wybuchem wojny. Z tego co wiem, niekt\u00f3re z jego dzieci \u017cyj\u0105 w Stanach Zjednoczonych do dzi\u015b. Jego \u017con\u0105 by\u0142a Gitel (Gitka).<\/p>\n

Pinchas (Pine) Rubenstein <\/strong>– \u017cy\u0142 przy rynku, pierwszy dom za rogiem. Jego syn Ben-Tzion, kt\u00f3ry uczy\u0142 si\u0119 w Czechos\u0142owacji w szkole medycznej, prawdopodobnie nie prze\u017cy\u0142 wojny.<\/p>\n

Juda Krupi\u0144ski <\/strong>– jego ojciec by\u0142 miejscowym kupcem rybnym. Skupowa\u0142 ryby od rybak\u00f3w po\u0142awiaj\u0105cych w rzece oraz okolicznych jeziorach i sprzedawa\u0142 na szabas na raczkowskim rynku. Jego syn Moj\u017cesz wyemigrowa\u0142 do Meksyku i sta\u0142 si\u0119 bardzo znanym przedsi\u0119biorc\u0105. Z tego co mi wiadomo, Moj\u017cesz nadal mieszka w Mexico City.<\/p>\n

Dawid Frenkel <\/strong>– g\u0142\u00f3wny \u017cydowski piekarz w miasteczku (w Raczkach by\u0142o jeszcze kilku innych, polskich piekarzy). Jego dom mie\u015bci\u0142 si\u0119 na rogu rynku i ulicy Suwalskiej. Mia\u0142 dw\u00f3ch syn\u00f3w- Uriego i Szlom\u0119. Ka\u017cdego ranka ustawia\u0142a si\u0119 d\u0142uga kolejka po pieczywo. W pi\u0105tki spo\u0142eczno\u015b\u0107 przynosi\u0142a kugel i cymes do piekarni, tak by po wstawieniu do piec\u00f3w chlebowych, by\u0142y ciep\u0142e i \u015bwie\u017ce w sam raz na szabas.<\/p>\n

Izrael Margolis <\/strong>– w\u0142a\u015bciciel sklepu z narz\u0119dziami, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 sw\u00f3j punkt w cz\u0119\u015bci rynku zniszczonej podczas wojny. W tym miejscu obecnie znajduje si\u0119 park. Jego trzy c\u00f3rki, Leja, Luba i Sara Sylwia szcz\u0119\u015bliwie prze\u017cy\u0142y wojn\u0119. Dwie z nich \u017cyj\u0105 w okolicach Los Angeles, za\u015b jedna w Izraelu. Sara Sylwia wysz\u0142a za m\u0105\u017c za mojego kuzyna Shik\u0119 Maria\u0144skiego.<\/p>\n

Label Freiman <\/strong>– prowadzi\u0142 sklep wielobran\u017cowy, kt\u00f3ry by\u0142 najcz\u0119\u015bciej odwiedzanym miejscem przez miejscowych ch\u0142opc\u00f3w, od czasu, gdy mia\u0142 dwie \u015bliczne c\u00f3rki i przyjemny plac na \u015bwie\u017cym powietrzu zaraz za sklepem. Imiona jego c\u00f3rek to Inda i Bela. Inda by\u0142a moj\u0105 pierwsz\u0105 dziewczyn\u0105. Label mia\u0142 r\u00f3wnie\u017c syna Izraela, kt\u00f3ry by\u0142 moim przyjacielem. Izrael uko\u0144czy\u0142 studia we Francji i zosta\u0142 dentyst\u0105. Freimanowie mieszkali po tej stronie rynku, gdzie Margolisowie, czyli tej cz\u0119\u015bci kt\u00f3ra zosta\u0142a zniszczona podczas wojny, a by\u0142a vis a vis naszego mieszkania.<\/p>\n

Saul Stalowski <\/strong>– on i jego brat Ruben mieszkali obok nas. Prowadzili sklep wielobran\u017cowy. Saul opowiada\u0142 \u015bwietne dowcipy.<\/p>\n

Motel Karabelnik <\/strong>– spostrzegawczy \u017byd i przyjaciel mego ojca. Mieszka\u0142 w cz\u0119\u015bci rynku naprzeciw nas.<\/p>\n

Elson – <\/strong>prowadz\u0105cy aptek\u0119 zamo\u017cny \u017byd. Mia\u0142 syna i c\u00f3rk\u0119, kt\u00f3rych imion nie pami\u0119tam.<\/p>\n

Izaak Leipuner – <\/strong>mia\u0142 sklep przemys\u0142owy w pobli\u017cu rynku. Nie przypominam sobie imion jego dw\u00f3ch c\u00f3rek.<\/p>\n

Rodzina Lew <\/strong>– handlarze, kt\u00f3rzy \u017cyli na ulicy prowadz\u0105cej w kierunku Augustowa.<\/p>\n

Szymon Berman <\/strong>– \u017cy\u0142 w Ma\u0142ych Raczkach i prowadzi\u0142 m\u0142yn wodny, kt\u00f3ry nast\u0119pnie dostarcza\u0142 Raczkom pr\u0105d. Jedna z jego dw\u00f3ch c\u00f3rek mia\u0142a na imi\u0119 Malki. Szymon by\u0142 bardzo religijnym cz\u0142owiekiem.<\/p>\n

Rodzina Atimoni <\/strong>– handlarze i biznesmeni, kt\u00f3rzy \u017cyli w ostatnim domu przy drodze na August\u00f3w.<\/p>\n

Hirszfeld <\/strong>– prowadzi\u0142 karczm\u0119 i niewielka restauracj\u0119 na rogu g\u0142\u00f3wnego rynku. Po jego \u015bmierci punkt prowadzi\u0142a jego \u017cona Libetal.<\/p>\n

Welwel Dworski <\/strong>– mieszka\u0142 za polsk\u0105 szko\u0142\u0105. Nie pami\u0119tam czym si\u0119 zajmowa\u0142.<\/p>\n

Abraham Teva <\/strong>– zabawna historia. Abraham by\u0142 szechit\u0105. Mia\u0142 chorowita \u017con\u0119 imieniem Fejga Rifka, kt\u00f3ra by\u0142a znana w miasteczku z przezwiska \u201eFeyga Rifka mit di schwache hertz\u201d. W przeddzie\u0144 szabasu Fejga Rifka chodzi\u0142a do piekarni i wybiera\u0142a sobie cha\u0142k\u0119. Nast\u0119pnie wychodzi\u0142a ze sklepu, zostawiaj\u0105c zakup dla swojego m\u0119\u017ca, kt\u00f3ry musia\u0142 przynie\u015b\u0107 produkt do domu, gdy\u017c jak twierdzi\u0142a, jej serce by\u0142o za s\u0142abe, by nosi\u0107 jakiekolwiek przedmioty. Kobieta prze\u017cy\u0142a Abrahama o co najmniej 10 lat.<\/p>\n

Codzienno\u015b\u0107<\/strong><\/h4>\n

\u017bycie codzienne w Raczkach by\u0142o podobne do wi\u0119kszo\u015bci ma\u0142omiasteczkowych sztetl\u00f3w w Polsce i skupia\u0142o si\u0119 na prowadzeniu niewielkich biznes\u00f3w, by zarabia\u0107 na \u017cycie. Dzieci wsp\u00f3lnie bawi\u0142y si\u0119 na g\u0142\u00f3wnym rynku, b\u0105d\u017a w domach s\u0105siad\u00f3w, na polach wok\u00f3\u0142 miasteczka,\u00a0 jak i przy rzece. Raczki nie posiada\u0142y wodoci\u0105gu, tylko studnie, a elektryczno\u015b\u0107 pojawi\u0142a si\u0119 dopiero po uruchomieniu elektrowni w Ma\u0142ych Raczkach. Domowe toalety nie istnia\u0142y, a ka\u017cdy rodzina posiada\u0142a w\u0142asny wychodek, z nieod\u0142\u0105czn\u0105 gazet\u0105, w wiadomych celach.<\/p>\n

W czwartki odbywa\u0142 si\u0119 targ, kiedy to ch\u0142opi z okolicznych miejscowo\u015bci przywozili furmankami swoje produkty na sprzeda\u017c. Niemal wszystko by\u0142o wyprzedawane ju\u017c z rana i bardzo cz\u0119sto zyski do wieczora by\u0142y wydawane w pobliskich karczmach. Pi\u0105tki sp\u0119dzali\u015bmy szykuj\u0105c si\u0119 na szabas. Moja matka ca\u0142y dzie\u0144 sprz\u0105ta\u0142a i gotowa\u0142a. Moimi ulubionymi potrawami by\u0142y \u201egrosse alke\u201d (kluski ziemniaczane), kugel, cymes i sma\u017cone ryby, kt\u00f3re \u0142owili\u015bmy w rzece. G\u0142\u00f3wnie szczupaki i okonie. O zmierzchu szamasz (b\u0105d\u017a gabaj- skarbnik, opiekun, czyli urz\u0119dnik gminy \u017cydowskiej, pe\u0142ni\u0105cy funkcj\u0119 administratora synagogi) ,chodzi\u0142 od domu do domu i puka\u0142 w drzwi wo\u0142aj\u0105c \u201eAlle yidden, zeit zu shul gehen\u201d (\u201eDla ka\u017cdego \u017byda czas\u00a0 i\u015b\u0107 do synagogi\u201d). I wtedy zaczyna\u0142 si\u0119 szabas. W sobot\u0119 rano wszyscy \u017bydzi zmierzali do synagogi, a nast\u0119pnie ca\u0142e rodziny spo\u017cywa\u0142y wsp\u00f3lnie obiad. Najbiedniejsi mieszka\u0144cy miasteczka byli zapraszani do wsp\u00f3lnego posi\u0142ku, r\u00f3wnie\u017c przez mojego ojca. W niedziele nasze sklepiki by\u0142y oficjalnie zamkni\u0119te, ale i tak cz\u0119sto sprzedawali\u015bmy najpotrzebniejsze produkty, g\u0142\u00f3wnie miejscowym Polakom, lecz r\u00f3wnie\u017c i \u017bydom.<\/p>\n

Religia by\u0142a bardzo wa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 naszego duchowego, intelektualnego i spo\u0142ecznego \u017cycia w Raczkach. Synagoga umiejscowiona by\u0142a w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci miasteczka i po cz\u0119\u015bci by\u0142a drewniana, a po cz\u0119\u015bci murowana. Ka\u017cdy z nas zna\u0142 swoje miejsce w \u015bwi\u0105tyni. Nasze miejsce by\u0142o na bimie (podwy\u017cszone miejsce stawiane w centrum synagogi) przy wschodniej \u015bcianie budynku. Siadali\u015bmy w tych samych miejscach odk\u0105d moja pami\u0119\u0107 si\u0119ga. Alija (wezwanie na bim\u0119 w synagodze do\u00a0publicznego odczytania fragmentu Tory<\/em>, uznawane za\u00a0zaszczyt i\u00a0wyr\u00f3\u017cnienie; \u017ceby wej\u015b\u0107 na bim\u0119 <\/em>najcz\u0119\u015bciej trzeba wspi\u0105\u0107 si\u0119 po\u00a0kilku stopniach, st\u0105d nazwa) by\u0142y oparte na darowiznach licytowanych w synagodze podczas pos\u0142ugi. Najdro\u017csze Alija przypada\u0142y na czas Wielkich \u015awi\u0105t Yamim Noraim. Podczas pos\u0142ugi m\u0119\u017cczy\u017ani modlili si\u0119 na dole, za\u015b kobiety siedzia\u0142y na g\u00f3rze i powtarza\u0142y s\u0142owa po kobiecie, kt\u00f3ra by\u0142a wyznaczona i mog\u0142a czyta\u0107 po hebrajsku. Moja prababcia Bryna by\u0142a jedn\u0105 z niewielu kobiet, kt\u00f3re pe\u0142ni\u0142y t\u0105 funkcj\u0119. Dzieci cz\u0119sto bawi\u0142y si\u0119 na placu przed synagog\u0105, albo uczestniczy\u0142y z doros\u0142ymi w pos\u0142udze. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, rodzina mojej prababki pochodzi\u0142a z Augustowa.\u00a0 Byli to Lewinsonowie.<\/p>\n

Cmentarz ulokowany by\u0142 na po\u0142udnie od miasteczka. Jak by\u0142 pogrzeb, cz\u0119sto by\u0142y zbierane datki dla najbiedniejszych, jako cz\u0119\u015b\u0107 uroczysto\u015bci pogrzebowej.<\/p>\n

Je\u015bli chodzi o relacje z katolikami, to mia\u0142em wielu znakomitych przyjaci\u00f3\u0142 jak mieszkali\u015bmy w gospodarstwie w Koniecborze. Ch\u0142opi szanowali mego ojca i wsp\u00f3lnymi si\u0142ami utrzymywali dobrze prosperuj\u0105ce gospodarstwo. W mie\u015bcie jednak zdarza\u0142y si\u0119 konflikty zazdrosnych ch\u0142op\u00f3w, kt\u00f3rzy byli ograniczeni tylko do prowadzenia niewielkich gospodarstw. Konflikty by\u0142y g\u0142\u00f3wnie z \u017cydowskimi sklepikarzami i rzemie\u015blnikami. Zdarza\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c b\u00f3jki miedzy nami, a katolikami. Pewnego razu przy\u0142apali\u015bmy na gor\u0105cym uczynku rozrabiak\u00f3w, kt\u00f3rzy w\u0142amali si\u0119 do synagogi, po czym zamkn\u0119li\u015bmy ich w wychodku.<\/p>\n

By\u0142em pytany, czy pami\u0119tam, co sta\u0142o si\u0119 z lokalnymi ksi\u0119gami i dokumentami. Przypominam sobie, \u017ce podczas pierwszej wojny \u015bwiatowej spalono Urz\u0105d Stanu Cywilnego oraz wszystkie dokumenty i by potwierdzi\u0107\u00a0 to\u017csamo\u015b\u0107 oraz dat\u0119 urodzenia m\u0142odych ch\u0142opc\u00f3w, musieli\u015bmy je\u017adzi\u0107 do miast w asy\u015bcie miejscowego lekarza, kt\u00f3ry zeznawa\u0142 daty urodzenia. Ja by\u0142em w Augustowie.<\/p>\n

Moje wspomnienia z Raczek s\u0105 bardzo mi\u0142e. Mam nadziej\u0119, \u017ce przez te 59 lat \u017cycia w Stanach Zjednoczonych przekaza\u0142em ca\u0142\u0105 esencj\u0119 \u017cycia w Raczkach moim wnukom i prawnukom.<\/p>\n

Lu\u017ane t\u0142umaczenie z periodyku Landsmen z roku 1996 – Marcin Halicki. Zbi\u00f3r zdj\u0119\u0107 archiwalnych – Raczowskie Archiwalia<\/a>.
\n<\/em><\/strong><\/h5>\n