{"id":31062,"date":"2026-09-15T00:25:03","date_gmt":"2026-09-14T22:25:03","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?p=31062"},"modified":"2026-09-15T09:01:16","modified_gmt":"2026-09-15T07:01:16","slug":"siedem-lat-milczenia-zagadka-smierci-macieja-wroczynskiego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2026\/09\/15\/siedem-lat-milczenia-zagadka-smierci-macieja-wroczynskiego\/","title":{"rendered":"Siedem lat milczenia. Zagadka \u015bmierci Macieja Wroczy\u0144skiego"},"content":{"rendered":"

Pomys\u0142 napisania tego artyku\u0142u nasun\u0105\u0142 mi si\u0119 po przeczytaniu informacji, \u017ce Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny wyda\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119 \u201eRajgr\u00f3d 1831. W marszu na Litw\u0119<\/a>\u201d, po\u015bwi\u0119con\u0105 przebiegowi bitwy pod Rajgrodem i jej uczestnikom. Zainspirowa\u0142o mnie to do pog\u0142\u0119bienia bada\u0144 nad spokrewnionym ze mn\u0105 Maciejem Wroczy\u0144skim. By\u0107 mo\u017ce dalsze poszukiwania pozwol\u0105 dopisa\u0107 go do grona udokumentowanych uczestnik\u00f3w powstania wywodz\u0105cych si\u0119 z ziemi rajgrodzkiej.<\/p>\n

Maciej Wroczy\u0144ski i zagadka roku 1831<\/h3>\n

\u015aledz\u0105c losy dzieci moich przodk\u00f3w \u2013 Kazimierza Wroczy\u0144skiego i Marianny Ciszewskiej, kt\u00f3rzy w 1773 r. zawarli zwi\u0105zek ma\u0142\u017ce\u0144ski w Ciszewie w parafii rajgrodzkiej \u2013 odkry\u0142am ciekawy w\u0105tek dotycz\u0105cy ich syna Macieja. Data jego \u015bmierci przypad\u0142a na burzliwy rok 1831, co sk\u0142oni\u0142o mnie do postawienia pytania: czy Maciej m\u00f3g\u0142 by\u0107 powsta\u0144cem?<\/p>\n

Spo\u015br\u00f3d metryk urodzenia dzieci tej pary odnalaz\u0142am tylko dwie: Antoniego z 1774 r., mojego bezpo\u015bredniego przodka w linii ojcowskiej, oraz Anny z 1776 r. Oboje urodzili si\u0119 w Kuligach. To by\u0142a ta prostsza cz\u0119\u015b\u0107 poszukiwa\u0144. Kolejnym dzieckiem tej pary by\u0142 Maciej Wroczy\u0144ski, kt\u00f3rego dotyczy akt \u015blubu z Petronel\u0105 Bukowsk\u0105 w 1810 r. i akt zgonu spisany w 1838 r.<\/p>\n

\"Wyci\u0105g<\/a>
Wyci\u0105g ze skr\u00f3conego aktu \u015blubu Macieja Wroczy\u0144skiego i Petroneli Bukowskiej<\/figcaption><\/figure>\n

Pierwsza odkryta przeze mnie nie\u015bcis\u0142o\u015b\u0107 dotyczy cywilnego aktu \u015blubu. Wed\u0142ug niego Maciej w 1810 r. mia\u0142 34 lata, co wskazywa\u0142oby, \u017ce urodzi\u0142 si\u0119 oko\u0142o 1776 r., a wi\u0119c w tym samym roku co jego siostra Anna. Czy ksi\u0105dz pomyli\u0142 si\u0119, odczytuj\u0105c metryk\u0119 chrztu, czy te\u017c by\u0142a to rzeczywista data? Ponadto cytat \u201ewed\u0142ug Akt wyci\u0105gni\u0119tych z ko\u015bcio\u0142a Grajewskiego\u201d sugeruje, \u017ce urodzi\u0142 si\u0119 w Boguszach. \u015awiadkami \u015blubu byli brat rodzony m\u0142odego Antoni Wroczy\u0144ski oraz Jan Bukowski, zapewne ojciec lub brat m\u0142odej, i Piotr Sulewski. Wszystkich trzech okre\u015blono jako \u201eurodzonych\u201d.<\/p>\n

Kolejna nie\u015bcis\u0142o\u015b\u0107 pojawi\u0142a si\u0119 w akcie zgonu Macieja. Wed\u0142ug indeksu w 1838 r. w \u0179robkach zmar\u0142 syn Kazimierza Wroczy\u0144skiego i Rozalii Ciszewskiej. Pocz\u0105tkowo nie mia\u0142am wi\u0119c pewno\u015bci, czy chodzi o syna tej samej pary, czy te\u017c Kazimierz mia\u0142 drug\u0105 \u017con\u0119. Za drug\u0105 \u017con\u0105 przemawia\u0142 fakt, \u017ce zmar\u0142y mia\u0142 lat 40, a w\u00f3wczas jego matka Marianna mia\u0142aby oko\u0142o 60 lat w chwili narodzin Macieja (ten przybli\u017cony wiek policzy\u0142am na podstawie aktu ma\u0142\u017ce\u0144stwa Kazimierza Wroczy\u0144skiego i Marianny Ciszewskiej z 1773 r.). Przeczyta\u0142am oryginalny dokument i rzeczywi\u015bcie by\u0142a tam Rozalia Ciszewska. Natomiast zgon zg\u0142aszali Kazimierz Piotrowski (jedyny umiej\u0105cy pisa\u0107) i Andrzej Tarasiewicz, gospodarze ze \u0179robek. Nie znalaz\u0142am z nimi koligacji rodzinnych. Jak cz\u0119sto zdarza si\u0119 w aktach zgonu, s\u0105siedzi zg\u0142aszaj\u0105cy \u015bmier\u0107 mogli po prostu nie zna\u0107 dok\u0142adnie danych rodzic\u00f3w zmar\u0142ego.<\/p>\n

Kolejn\u0105 pomy\u0142k\u0119 znalaz\u0142am w indeksacji. Indeksuj\u0105cy nie zauwa\u017cy\u0142, \u017ce akt sporz\u0105dzono 3 listopada 1838 r., ale Maciej zmar\u0142 12 sierpnia 1831 r. Jest to tzw. akt op\u00f3\u017aniony; podobnych zapis\u00f3w z tego okresu jest wi\u0119cej.<\/p>\n

Transkrypcja aktu zgonu (liczebniki zapisano cyframi):<\/p>\n

Maciej Wroczy\u0144ski<\/h5>\n
\u0179robki nr 72<\/h5>\n
Dzia\u0142o si\u0119 w Rajgrodzie dnia 3 Listopada 1838 roku w po\u0142udnie. Stawili si\u0119 Kazimierz Piotrowski lat 31 i Andrzej Tarasiewicz lat 28 w \u0179robkach zamieszkali na gospodarstwie i o\u015bwiadczyli i\u017c dnia 12 sierpnia 1831 roku o godzinie 2 po p\u00f3\u0142nocy umar\u0142 Maciej Wroczy\u0144ski maj\u0105cy lat 40 we wsi \u0179robkach mieszkaj\u0105cy na gospodarstwie, syn niegdy Kazimierza i Rozalii Ciszewskiej ma\u0142\u017conk\u00f3w Wroczy\u0144skich pozosta\u0142y wdowiec po Petroneli z Bukowskich. Akt ten stawiaj\u0105cym zosta\u0142 przeczytany przez nas i jednego \u015bwiadka Kazimierza Piotrowskiego podpisany, drugi \u015bwiadek pisa\u0107 nieumie.<\/h5>\n
X. Micha\u0142 Augustynowicz Proboszcz Rajgrodzki<\/h5>\n
\"Akt<\/a>
Akt zgonu Macieja Wroczy\u0144skiego<\/figcaption><\/figure>\n

Dopiero po dok\u0142adnym odczytaniu aktu zauwa\u017cy\u0142am jeszcze jedn\u0105 zagadk\u0119. Maciej mia\u0142 mie\u0107 w chwili \u015bmierci 40 lat, a wi\u0119c urodzi\u0142by si\u0119 w latach 1790\u20131791. Tymczasem z aktu \u015blubu z 1810 roku wynika, \u017ce mia\u0142 wtedy 34 lata, co wskazywa\u0142oby na urodzenie w latach 1775\u20131776. R\u00f3\u017cnica jest wi\u0119c bardzo du\u017ca \u2014 oko\u0142o 15 lat. Nie wiem dzi\u015b, kt\u00f3ra z tych informacji jest prawdziwa. Nie mam jednak wi\u0119kszych w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce akt zgonu dotyczy w\u0142a\u015bciwego Macieja, poniewa\u017c zapisano w nim, \u017ce by\u0142 wdowcem po Petroneli z Bukowskich. Mo\u017cliwe wi\u0119c, \u017ce \u015bwiadkowie zg\u0142aszaj\u0105cy jego \u015bmier\u0107 po siedmiu latach po prostu nie znali dok\u0142adnego wieku zmar\u0142ego.<\/p>\n

Rok 1831 by\u0142 wyj\u0105tkowo burzliwy w dziejach Rajgrodu i okolic. 29 maja stoczono tu wa\u017cn\u0105, zwyci\u0119sk\u0105 bitw\u0119 powstania listopadowego. Polacy pod wodz\u0105 genera\u0142a Antoniego Gie\u0142guda rozbili oddzia\u0142y rosyjskie. Na bagnistych i g\u0119sto zalesionych terenach Biebrzy polska partyzantka prowadzi\u0142a skuteczn\u0105 wojn\u0119 podjazdow\u0105. Zaanga\u017cowani w walk\u0119 mieszka\u0144cy udzielali pomocy w ka\u017cdy mo\u017cliwy spos\u00f3b. Organizowali bro\u0144 i konie, zajmowali si\u0119 zaopatrzeniem i czynnie napadali na mniejsze garnizony rosyjskie.<\/p>\n

Za te wszystkie dzia\u0142ania grozi\u0142y dotkliwe kary dla powsta\u0144c\u00f3w i ich rodzin ze strony cara Miko\u0142aja I. M\u0119\u017cczyzn przymusowo wcielano do wojska, cz\u0119sto na wiele lat. Wywo\u017cono ich w g\u0142\u0105b Rosji, skazywano na ci\u0119\u017ckie roboty lub zsy\u0142ano na Sybir. Konfiskowano mienie szlacheckie, kt\u00f3re przechodzi\u0142o na w\u0142asno\u015b\u0107 carskich urz\u0119dnik\u00f3w.<\/p>\n

Na miasta takie jak Szczuczyn czy Rajgr\u00f3d oraz okoliczne wsie na\u0142o\u017cono ogromne podatki wojenne tzw. kontrybucje na pokrycie koszt\u00f3w utrzymania stacjonuj\u0105cych tam wojsk rosyjskich, co doprowadzi\u0142o nasz region do skrajnego ub\u00f3stwa. By\u0142y wi\u0119c powody, by ukrywa\u0107 udzia\u0142 w powstaniu lub udzielanie pomocy powsta\u0144com.<\/p>\n

Wraz z wojskiem zosta\u0142a przywleczona cholera, kt\u00f3ra przetoczy\u0142a si\u0119 przez okolic\u0119 i zdziesi\u0105tkowa\u0142a ludno\u015b\u0107, szczeg\u00f3lnie wiosn\u0105 i latem 1831 roku. Zmar\u0142ych na choler\u0119 chowano w zbiorowych mogi\u0142ach i skrupulatnie notowano ze wzgl\u0119d\u00f3w epidemiologicznych.<\/p>\n

Czy Maciej by\u0142 powsta\u0144cem lub uczestnikiem dzia\u0142a\u0144 partyzanckich? Czy zmar\u0142 na choler\u0119, czy mo\u017ce wskutek ran odniesionych w walce?<\/p>\n

Siedem lat p\u00f3\u017aniej \u2013 opieka nad dzie\u0107mi i zagadka maj\u0105tku<\/h3>\n

Dlaczego zgon Macieja zg\u0142oszono dopiero po siedmiu latach?<\/p>\n

Przeszukuj\u0105c akta notarialne dotycz\u0105ce rodziny Wroczy\u0144skich, natrafi\u0142am na indeksy dotycz\u0105ce Macieja i jego dzieci. W 1832 r. odnotowano akt okre\u015blony jako dzier\u017cawa, zwi\u0105zany ze \u017brobkami i Popowem. W indeksie wyst\u0119puj\u0105 nazwiska Wroczy\u0144ski, Piotrowski, Pietkiewicz i Mirski oraz imiona czworga dzieci Macieja i Petroneli: Julianny, Teofili, Katarzyny i Jana. Niestety nie dotar\u0142am jeszcze do skanu tego aktu, dlatego nie wiadomo, kto by\u0142 wydzier\u017cawiaj\u0105cym, kto dzier\u017cawc\u0105 ani czego dok\u0142adnie dotyczy\u0142a umowa.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Sam zapis w indeksie wskazuje, \u017ce ju\u017c w 1832 r. sprawy dzieci Macieja, pozostaj\u0105cych pod kuratel\u0105 Antoniego Wroczy\u0144skiego, by\u0142y przedmiotem czynno\u015bci notarialnych. Petronela zmar\u0142a w 1827 r., a Maciej w 1831 r.; chronologia jest wi\u0119c zgodna z informacjami zawartymi w indeksie.<\/p>\n

Odnalaz\u0142am r\u00f3wnie\u017c pochodz\u0105cy z 1838 r. akt notarialny zwi\u0105zany z dzie\u0107mi Macieja, dotycz\u0105cy przysi\u0119gi sk\u0142adanej przez Kazimierza Piotrowskiego. Chronologia wydarze\u0144 z 1838 r. jest szczeg\u00f3lnie wymowna:<\/p>\n