{"id":25046,"date":"2024-01-18T21:06:02","date_gmt":"2024-01-18T20:06:02","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?p=25046"},"modified":"2024-01-19T14:40:35","modified_gmt":"2024-01-19T13:40:35","slug":"najstarsze-urodzenia-i-sluby-z-parafii-bakalarzewo-podsumowanie-indeksacji","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2024\/01\/18\/najstarsze-urodzenia-i-sluby-z-parafii-bakalarzewo-podsumowanie-indeksacji\/","title":{"rendered":"Najstarsze urodzenia i \u015bluby z parafii Baka\u0142arzewo \u2013 podsumowanie indeksacji"},"content":{"rendered":"

Niemal rok temu podj\u0105\u0142em si\u0119 indeksacji najstarszej ksi\u0119gi z parafii Baka\u0142arzewo obejmuj\u0105cej (wed\u0142ug opisu zasobu) urodzenia i \u015bluby z lat 1610-1679. Napisa\u0142em o tym w kr\u00f3tkim po\u015bcie z 11 lutego 2023 r.: https:\/\/jzi.org.pl\/2023\/02\/11\/najstarsze-urodzenia-i-sluby-z-parafii-bakalarzewo\/<\/a>. Dokonuj\u0105cy wizytacji w parafii Baka\u0142arzewo ks. dziekan Jerzy Katyll w 1852 r. ponumerowa\u0142 strony ksi\u0119gi, poszczeg\u00f3lne metryki, a tak\u017ce stara\u0142 si\u0119 zidentyfikowa\u0107 roczniki, do kt\u00f3rych te metryki przynale\u017c\u0105. W swojej notce zaznaczy\u0142, \u017ce ksi\u0119ga jest w z\u0142ym stanie, niekt\u00f3rych kart brakuje, a w konsekwencji nie wszystko da\u0142o si\u0119 zliczy\u0107 nale\u017cycie. Podj\u0105\u0142 jednak pr\u00f3b\u0119 podsumowania zawarto\u015bci ksi\u0119gi, kt\u00f3r\u0105 przepisa\u0142em do poni\u017cszej tabelki por\u00f3wnuj\u0105c dane z 1852 r. z danymi wsp\u00f3\u0142czesnymi wynik\u0142ymi z mojej indeksacji.<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
<\/td>\nWg indeksacji (2024)<\/td>\nWg ks. Katylla (1852)<\/td>\n<\/tr>\n
Rok<\/td>\nUrodzenia1<\/a><\/sup><\/td>\n\u015aluby<\/td>\nUrodzenia<\/td>\n\u015aluby<\/td>\n<\/tr>\n
1607<\/td>\n<\/td>\n12<\/td>\n<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
1608<\/td>\n<\/td>\n17<\/td>\n<\/td>\n17<\/td>\n<\/tr>\n
1609<\/td>\n11<\/td>\n32<\/td>\n11<\/td>\n35<\/td>\n<\/tr>\n
1610<\/td>\n48<\/td>\n16<\/td>\n49<\/td>\n16<\/td>\n<\/tr>\n
1611<\/td>\n60<\/td>\n11<\/td>\n58<\/td>\n12<\/td>\n<\/tr>\n
1612<\/td>\n<\/td>\n12<\/td>\n43<\/td>\n10<\/td>\n<\/tr>\n
1613<\/td>\n44<\/td>\n4<\/td>\n4<\/td>\n<\/tr>\n
1614<\/td>\n85<\/td>\n7<\/td>\n49<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
1615<\/td>\n93<\/td>\n28<\/td>\n91<\/td>\n14<\/td>\n<\/tr>\n
1616<\/td>\n102<\/td>\n20<\/td>\n100<\/td>\n24<\/td>\n<\/tr>\n
1617<\/td>\n84<\/td>\n33<\/td>\n82<\/td>\n18<\/td>\n<\/tr>\n
1618<\/td>\n23<\/td>\n16<\/td>\n27<\/td>\n31<\/td>\n<\/tr>\n
1619<\/td>\n76<\/td>\n14<\/td>\n75<\/td>\n14<\/td>\n<\/tr>\n
1620<\/td>\n104<\/td>\n15<\/td>\n104<\/td>\n15<\/td>\n<\/tr>\n
1621<\/td>\n110<\/td>\n11<\/td>\n107<\/td>\n11<\/td>\n<\/tr>\n
1622<\/td>\n75<\/td>\n21<\/td>\n77<\/td>\n24<\/td>\n<\/tr>\n
1623<\/td>\n54<\/td>\n9<\/td>\n51<\/td>\n9<\/td>\n<\/tr>\n
1624<\/td>\n14<\/td>\n8<\/td>\n15<\/td>\n7<\/td>\n<\/tr>\n
1625<\/td>\n<\/td>\n<\/td>\n<\/td>\n27<\/td>\n<\/tr>\n
1626<\/td>\n82<\/td>\n27<\/td>\n90<\/td>\n35<\/td>\n<\/tr>\n
1627<\/td>\n126<\/td>\n35<\/td>\n124<\/td>\n28<\/td>\n<\/tr>\n
1628<\/td>\n127<\/td>\n28<\/td>\n132<\/td>\n9<\/td>\n<\/tr>\n
1629<\/td>\n27<\/td>\n9<\/td>\n165<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
1630<\/td>\n<\/td>\n7<\/td>\n26<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
1631<\/td>\n72<\/td>\n15<\/td>\n152<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
1632<\/td>\n55<\/td>\n25<\/td>\n<\/td>\n26<\/td>\n<\/tr>\n
1633<\/td>\n76<\/td>\n19<\/td>\n77<\/td>\n19<\/td>\n<\/tr>\n
1634<\/td>\n103<\/td>\n16<\/td>\n97<\/td>\n16<\/td>\n<\/tr>\n
1635<\/td>\n65<\/td>\n14<\/td>\n56<\/td>\n13<\/td>\n<\/tr>\n
1636<\/td>\n59<\/td>\n<\/td>\n56<\/td>\n14<\/td>\n<\/tr>\n
1637<\/td>\n54<\/td>\n<\/td>\n54<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
1638<\/td>\n54<\/td>\n<\/td>\n58<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
1649<\/td>\n15<\/td>\n<\/td>\n<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
1652<\/td>\n4<\/td>\n<\/td>\n<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
1668<\/td>\n5<\/td>\n<\/td>\n<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
1669<\/td>\n64<\/td>\n<\/td>\n332<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
1670<\/td>\n20<\/td>\n<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
1671<\/td>\n1<\/td>\n<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
1672<\/td>\n<\/td>\n<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
1673<\/td>\n8<\/td>\n<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
1674<\/td>\n54<\/td>\n<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
1675<\/td>\n39<\/td>\n<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
1676<\/td>\n26<\/td>\n<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
1677<\/td>\n58<\/td>\n<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
1678<\/td>\n40<\/td>\n<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
1679<\/td>\n22<\/td>\n<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
?<\/td>\n1<\/td>\n<\/td>\n<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n
Razem<\/strong><\/td>\n2240<\/strong><\/td>\n481<\/strong><\/td>\n2358<\/strong><\/td>\n448<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Z czego mog\u0105 wynika\u0107 r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy liczbami? Przede wszystkim z pewnego niechlujstwa w prowadzeniu ksi\u0119gi \u2013 niekt\u00f3re zapisy nie by\u0142y nale\u017cycie rozdzielone od siebie i trudno by\u0142o na pierwszy rzut oka wyrokowa\u0107, czy pochodz\u0105 z jednej metryki czy z dw\u00f3ch. W innych miejscach zapisy by\u0142y niedoko\u0144czone, niewyra\u017ane, a w konsekwencji ks. Katyll pomin\u0105\u0142 je w numeracji (ja w indeksacji nie!). No i po trzecie sama XIX-wieczna numeracja musia\u0142a by\u0107 na tyle \u017cmudnym zadaniem, \u017ce ksi\u0105dz po wielokro\u0107 myli\u0142 si\u0119 przy wpisywaniu kolejnych liczb \u2013 u\u017cywa\u0142 liczb wcze\u015bniej u\u017cytych w danym roku lub pomija\u0142 kilka kolejnych, zw\u0142aszcza przy przewracaniu karty.<\/p>\n

Ksi\u0119ga musia\u0142a te\u017c straci\u0107 karty zawieraj\u0105ce metryki urodze\u0144 z lat 1629-1631 ju\u017c po roku 1852, gdy\u017c w wykazie ks. Katylla s\u0105 343 wpisy z tych trzech lat, a z mikrofilm\u00f3w uda\u0142o si\u0119 odczyta\u0107 zaledwie 99, w tym ani jednego z roku 1630. Z kolei ju\u017c w 1852 r. brakowa\u0142o kart z metrykami urodze\u0144 z lat 1670-1673, bo tu liczby moje i ks. Katylla zgadzaj\u0105 si\u0119. Zachowa\u0142y si\u0119 nawet widoczne szcz\u0105tki wyrwanych kart.<\/p>\n

Ks. Katyll zwraca r\u00f3wnie\u017c uwag\u0119, \u017ce wpisy od 1674 r. s\u0105 zduplikowane w nast\u0119pnej ksi\u0119dze chrzt\u00f3w z parafii Baka\u0142arzewo.<\/p>\n

\"Mo\u017ce<\/p>\n

Podsumowuj\u0105c ksi\u0119ga zawiera 2240 metryk urodze\u0144 z lat 1609-1679 oraz 481 metryk \u015blub\u00f3w z lat 1607-1635. Mo\u017cna w\u0142a\u015bciwie rzec, \u017ce mamy do czynienia de facto z dwiema ksi\u0119gami w jednej oprawie: pierwsza obejmuj\u0105ca lata 1607-1652 (urodzenia i \u015bluby) i druga: 1668-1679 (tylko urodzenia). Z lat 1653-1667 nie ma ani jednego wpisu. Nale\u017cy tu niew\u0105tpliwie wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 konsekwencje jakie przyni\u00f3s\u0142 potop szwedzki (1655-1660) dla miejscowej ludno\u015bci. Dosz\u0142o w\u00f3wczas do mord\u00f3w, migracji i znacznej wymiany mieszka\u0144c\u00f3w parafii.<\/p>\n

Miejsca<\/h3>\n

Baka\u0142arzewo le\u017ca\u0142o tu\u017c przy granicy pomi\u0119dzy Prusami Wschodnimi. Nie stanowi\u0142o to jednak przeszkody, by katolicy z drugiej strony granicy ucz\u0119szczali systematycznie do baka\u0142arzewskiego ko\u015bcio\u0142a, chrzcili tam swoje dzieci i zawierali zwi\u0105zki ma\u0142\u017ce\u0144skie. W ksi\u0119dze urodze\u0144 259 zapis\u00f3w dotyczy mieszka\u0144c\u00f3w Prus, wszyscy o polsko brzmi\u0105cych nazwiskach. Na poni\u017cszej mapce zaznaczy\u0142em miejscowo\u015bci zamieszkania rodzic\u00f3w dzieci chrzczonych w baka\u0142arzewskim ko\u015bciele. Szarym kolorem te le\u017c\u0105ce na terenie Prus Wschodnich, czerwonym \u2013 na terenie Kr\u00f3lestwa Polskiego. Wielko\u015b\u0107 okr\u0119gu oznacza ilo\u015b\u0107 udzielonych chrzt\u00f3w.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

\u0141\u0105cznie uda\u0142o mi si\u0119 zidentyfikowa\u0107 77 miejscowo\u015bci wzmiankowanych w zapisach urodze\u0144. Nie wszystkie przetrwa\u0142y do czas\u00f3w p\u00f3\u017aniejszych. Pojawiaj\u0105 si\u0119 najprzer\u00f3\u017cniejsze Budy, czyli liche chatynki stawiane w oddaleniu od wsi. Wymieniana jest Buda Korobiec, Buda od Bia\u0142ej Wody, Buda od \u017bywej Wody, czy inna Buda o nieustalonym po\u0142o\u017ceniu.<\/p>\n

Nie uda\u0142o mi si\u0119 ustali\u0107 po\u0142o\u017cenia miejscowo\u015bci o nazwach Dylniki, Grudnie, Koci\u0144skie, Kopcie, \u0141\u0105tka (prawdopodobnie jeden z m\u0142yn\u00f3w) zwana p\u00f3\u017aniej \u0141\u0105tkowizn\u0105, najprzer\u00f3\u017cniejsze Morgi w tym Morgi Borawskiego czy Morgi za Skazdubem, M\u0142yn Pana Wyki (Wykowskiego) czy Solistowo. Nie wiadomo gdzie by\u0142y \u201eOstatki m\u0142ynarza\u201d czy \u201ePiec smolny\u201d. Nie mam te\u017c wiedzy gdzie znajdowa\u0142y si\u0119 najprzer\u00f3\u017cniejsze W\u00f3lki przynale\u017cne do miejscowej szlachty: W\u00f3lka Bienickiego, W\u00f3lka Dami\u0119ckiego, W\u00f3lka Dmuszowa, W\u00f3lka Rebeli\u0144skiego, W\u00f3lka Wilczewskiego czy W\u00f3lka Wykowskiego. Z tej ostatniej by\u0142y a\u017c 102 zapisy w ksi\u0119dze urodze\u0144, wi\u0119c musia\u0142a to by\u0107 spora wie\u015b, by\u0107 mo\u017ce wch\u0142oni\u0119ta przez inn\u0105, kt\u00f3ra do dzi\u015b przetrwa\u0142a.<\/p>\n

Warto te\u017c wspomnie\u0107, \u017ce w pierwszej cz\u0119\u015bci ksi\u0119gi chrzt\u00f3w i w ksi\u0119dze \u015blub\u00f3w Baka\u0142arzewo nazywano mianem Dowspuda (Douspuda). Nazwa Baka\u0142arzewo pojawia si\u0119 po raz pierwszy w 1669 r.<\/p>\n

Nazwiska<\/h3>\n

To jeden z najciekawszych aspekt\u00f3w indeksacji tak starej ksi\u0119gi. 400 lat temu nazwiska dopiero si\u0119 kszta\u0142towa\u0142y. Wiele os\u00f3b by\u0142o okre\u015blanych wy\u0142\u0105cznie imieniem i dodatkowym okre\u015bleniem pozwalaj\u0105cym jednoznacznie zidentyfikowa\u0107 dan\u0105 osob\u0119. Mog\u0142o to by\u0107 na przyk\u0142ad zaj\u0119cie tej osoby:<\/p>\n

Kowal, Ku\u015bnierz, Pasterz, Rze\u017anik, Szewc, Szklarz, Zdun<\/p>\n

Z tych\u017ce kszta\u0142towa\u0142y si\u0119 p\u00f3\u017aniej nazwiska, kt\u00f3re mog\u0142y przetrwa\u0107 w regionie do dzi\u015b w formie oryginalnej b\u0105d\u017a pochodnej:<\/p>\n

Kowal \u2013 Kowalczyk, Kowalik, Kowalski, Kowalewski; Ku\u015bnierz \u2013 Ku\u015bnierczyk; Pasterz \u2013 Pasterczyk, Rze\u017anik \u2013 Rze\u017aniczyk, Szewc \u2013 Szewczyk; Szklarz \u2013 Szklarczyk, Zdun – Zdu\u0144czyk itd.<\/p>\n

W tym wypadku nazwiska nie mog\u0105 \u015bwiadczy\u0107 o pokrewie\u0144stwie os\u00f3b, a raczej o podobie\u0144stwie wykonywanego zaj\u0119cia. I tak je\u015bli w kilku wsiach spotka\u0107 mo\u017cna by\u0142o osoby nazywane Rze\u017anik\/Rze\u017aniczyk mog\u0142o to tylko \u015bwiadczy\u0107 o umiej\u0119tno\u015bciach tych os\u00f3b w zakresie uboju zwierz\u0105t i p\u00f3\u017aniejszej obr\u00f3bki tusz.<\/p>\n

Osobom nadawano te\u017c nazwiska pochodz\u0105ce od wygl\u0105du lub cech charakteru. Oto kilka przyk\u0142ad\u00f3w:<\/p>\n

Bia\u0142y, Dziki, Garbatko, J\u0105ka\u0142a, Ko\u015blawy, Malowaniec, Maza\u0144czyk, Niedorostek, P\u0142aczek<\/p>\n

By\u0142a te\u017c grupa nazwisk wywodz\u0105cych si\u0119 z miejsca zamieszkania lub pochodzenia danej osoby:<\/p>\n

Barg\u0142owski, Dolistowski, Gr\u0105dzki, Mazur\/Mazurczyk, Podlaski, Prusak\/Pruszczyk\/Prusaczyk, Rusin\/Rusek<\/p>\n

Zastanawiam si\u0119 co mo\u017cna powiedzie\u0107 o osobach nosz\u0105cych nazwiska\/przezwiska Pierdzionek czy Dupczyk ?<\/p>\n

Niestety je\u015bli chodzi o kobiety, to tylko sporadycznie podawano ich nazwisko, czasem imi\u0119 ojca. Kobieta \u201eprzynale\u017ca\u0142a\u201d do m\u0119\u017ca lub ojca (panny) i st\u0105d okre\u015blenia: Bart\u0142omiejowa (\u017cona Bart\u0142omieja), Maciejowa (\u017cona Macieja), Micha\u0142owa (\u017cona Micha\u0142a), Krawcowa (\u017cona krawca) itp. Cz\u0119sto zamiast nazwiska podawano z jakiej wsi pochodzi\u0142a, aby nie by\u0142o w\u0105tpliwo\u015bci o jak\u0105 osob\u0119 chodzi (w przypadku chrzestnych).<\/p>\n

Ludzie<\/h3>\n

Indeksacja tak starej ksi\u0119gi spisywanej na przestrzeni kilkudziesi\u0119ciu lat daje wyj\u0105tkow\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 spojrzenia na spo\u0142ecze\u0144stwo z tamtego okresu. Zachowa\u0142o si\u0119 niewiele informacji pisanych o ch\u0142opstwie zamieszkuj\u0105cym wsie szlacheckie i rz\u0105dowe. Troch\u0119 wi\u0119cej wiemy o szlachcie i urz\u0119dnikach. Jednak i ta ksi\u0119ga mo\u017ce stanowi\u0107 ciekawe \u017ar\u00f3d\u0142o informacji dla historyk\u00f3w i mi\u0142o\u015bnik\u00f3w lokalnej historii.<\/p>\n

Zaczn\u0119 od miejscowej szlachty.<\/p>\n