{"id":19447,"date":"2022-02-09T08:00:41","date_gmt":"2022-02-09T07:00:41","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?p=19447"},"modified":"2022-09-22T12:50:34","modified_gmt":"2022-09-22T10:50:34","slug":"nieobecnosc-zydow-augustowskich-w-powiesci-szymona-tezewskiego-eteromanka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2022\/02\/09\/nieobecnosc-zydow-augustowskich-w-powiesci-szymona-tezewskiego-eteromanka\/","title":{"rendered":"(Nie)obecno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w augustowskich w powie\u015bci Szymona Te\u017cewskiego “Eteromanka”"},"content":{"rendered":"

Wydana w 2016 roku powie\u015b\u0107 Szymona Te\u017cewskiego Eteromanka<\/em>, nagrodzona w og\u00f3lnopolskim konkursie literackim \u201eTutaj jestem\u201d, doskonale wpisuje si\u0119 w nurt literatury regionalnej. Urodzony w Suwa\u0142kach jedynie wskutek remontu augustowskiego szpitala, Te\u017cewski pisze ksi\u0105\u017ck\u0119 silnie usytuowan\u0105 w krajobrazie miejskim rodzinnego Augustowa. Miasta, kt\u00f3re w 1931 roku zamieszkiwa\u0142o ponad dwa tysi\u0105ce \u017byd\u00f3w, stanowi\u0105cych dwadzie\u015bcia procent \u00f3wczesnej populacji miejskiej[1]<\/sup><\/a>, po kt\u00f3rych nie zosta\u0142o dzi\u015b nic opr\u00f3cz zamkni\u0119tych cmentarzy. W przeciwie\u0144stwie do Tykocina, w kt\u00f3rym, jak to okre\u015bla Antony Polonsky, \u201eMaterialnych \u015blad\u00f3w \u017cydowskiego \u017cycia jest mn\u00f3stwo \u2013 s\u0119k w tym, \u017ce nie ma tam praktycznie \u017byd\u00f3w\u201d[2]<\/sup><\/a>, w Augustowie nie tylko nie ma \u017byd\u00f3w, ale i \u015blady ich obecno\u015bci nie zosta\u0142y zachowane. Na oficjalnym portalu miasta, w zak\u0142adce zatytu\u0142owanej \u201ehistoria\u201d znajdziemy jedn\u0105 wzmiank\u0119 na temat ludno\u015bci \u017cydowskiej, \u201eDopiero druga po\u0142owa XVIII wieku przynios\u0142a popraw\u0119 dla rozwoju miasta. Ponownie osiedlali si\u0119 tu rzemie\u015blnicy oraz kupcy, do grona mieszka\u0144c\u00f3w do\u0142\u0105czali coraz cz\u0119\u015bciej \u017bydzi\u201d[3]<\/sup><\/a>.<\/p>\n

Nie znajdziemy tam natomiast \u017cadnych informacji na temat wojennych los\u00f3w jednej pi\u0105tej mieszka\u0144c\u00f3w Augustowa, kt\u00f3rzy zgin\u0119li z r\u0105k niemieckiego okupanta w masowych egzekucjach, b\u0105d\u017a te\u017c, po likwidacji getta w dzielnicy Baraki, przez ob\u00f3z przej\u015bciowy w Boguszach ko\u0142o Grajewa, trafili do obozu zag\u0142ady w Treblince[4]<\/sup><\/a>. Przyjmuj\u0105c, i\u017c oficjalna strona miasta prowadzona jest zgodnie z polityk\u0105 miejsca i polityk\u0105 pami\u0119ci, mo\u017cna by pomy\u015ble\u0107, \u017ce August\u00f3w zapomnia\u0142 o swoich \u017bydach.<\/p>\n

Na tle wspomnianej nieobecno\u015bci \u017byd\u00f3w w oficjalnej narracji, a tak\u017ce przestrzeni miejskiej, Eteromanka<\/em> jawi si\u0119 jako lektura g\u0142\u0119boko zastanawiaj\u0105ca. Urodzony w 1988 roku, m\u0142ody pisarz przywraca pami\u0119\u0107 Augustowa jako miasta wielokulturowego, osadzaj\u0105c centraln\u0105 akcj\u0119 swej powie\u015bci w mi\u0119dzywojniu, a dok\u0142adniej pomi\u0119dzy 1932 a 1936 rokiem. Prowadzi g\u0142\u00f3wnego bohatera, Marka Lipi\u0144skiego, po szczeg\u00f3\u0142owo nakre\u015blonej mapie \u00f3wczesnego miasta, rekonstruuj\u0105c nieistniej\u0105ce ju\u017c budynki takie, jak chasydzka b\u00f3\u017cnica Jatke Kalniz czy Wielka Synagoga na ulicy \u017babiej. Nazwy ulic przewijaj\u0105ce si\u0119 przez powie\u015b\u0107 pozwalaj\u0105 za\u015b czytelnikowi nanie\u015b\u0107 miejsca nieobecne na wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 map\u0119 miasta, tworz\u0105c wizj\u0119 miasta palimpsestu. Podw\u00f3jne nazewnictwo ulic, takich jak Mostowa\/Stefana Batorego czy Po\u015bwi\u0119tna\/Skorupki, kt\u00f3re autor wprowadza do powie\u015bci, dodatkowo wzmacnia poczucie wielowarstwowego, ale i przechodniego charakteru miejsc. Toponimia ulic jest barometrem przemian spo\u0142ecznych i politycznych, gdy\u017c jest silnie zwi\u0105zana z polityk\u0105 miejsca i pami\u0119ci. Augustowska ulica Mostowa, na przyk\u0142ad, kilkakrotnie zmienia\u0142a swoj\u0105 nazw\u0119. W okresie mi\u0119dzywojennym sta\u0142a si\u0119 Stefana Batorego, nast\u0119pnie zosta\u0142a przemianowana na Armii Czerwonej, by po upadku komunizmu ostatecznie powr\u00f3ci\u0107 do swej pierwotnej nazwy.<\/p>\n

Wpisanie g\u0142\u00f3wnej akcji powie\u015bci osadzonej w mi\u0119dzywojniu w szersz\u0105 ram\u0119 czasow\u0105, to znaczy powojenne \u015bledztwo w sprawie Marka Lipi\u0144skiego, uwypukla przemiany, jakie zasz\u0142y w obr\u0119bie przestrzeni miasta nie tylko na skutek wojennych zniszcze\u0144, ale mo\u017ce przede wszystkim ze wzgl\u0119du na polityk\u0119 miejsca obran\u0105 przez komunistyczne w\u0142adze. Wymazanie pami\u0119ci o spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej by\u0142o na tyle skuteczne, i\u017c wielu wsp\u00f3\u0142czesnych mieszka\u0144c\u00f3w Augustowa wci\u0105\u017c nie ma \u015bwiadomo\u015bci wielokulturowej (i palimpsestowej) przesz\u0142o\u015bci swego miasta. Miasto palimpsest skrywa pod sob\u0105 kolejne warstwy niewidoczne dla wsp\u00f3\u0142czesnego mieszka\u0144ca. Jednak\u017ce pisarz-mieszkaniec obdarzony jest inn\u0105 wra\u017cliwo\u015bci\u0105, struny jego duszy dostrajaj\u0105 si\u0119 do d\u017awi\u0119k\u00f3w nies\u0142yszalnych dla ucha przeci\u0119tnego mieszka\u0144ca.<\/p>\n

Motywem organizuj\u0105cym powie\u015b\u0107 jest ow\u0142adni\u0119ta dybukiem maszyna do pisania, kt\u00f3ra poprzez r\u0119ce g\u0142\u00f3wnego bohatera snuje wizje nadchodz\u0105cej wojny. I cho\u0107 prawd\u0105 jest, \u017ce podobnie jak Skrzypek na dachu<\/em>, Eteromanka<\/em> \u201eukazuje \u015bwiat unieruchomiony w przedwojennych realiach, taki, do kt\u00f3rego podchodzimy bez bolesnych emocji\u201d[5]<\/sup><\/a> to jednak nie jest osadzona \u201ew bezczasowym, ahistorycznym kokonie\u201d[6]<\/sup><\/a>. Mi\u0119dzywojenny August\u00f3w Te\u017cewskiego jest z zasady \u015bwiatem podzielonym na \u201e\u017cydk\u00f3w\u201d[7]<\/sup><\/a> i goj\u00f3w, kt\u00f3rzy, mieszkaj\u0105c czasem nawet po s\u0105siedzku, nie d\u0105\u017c\u0105 do wzajemnych kontakt\u00f3w. Jakkolwiek, jest te\u017c \u015bwiatem, w kt\u00f3rym niekt\u00f3rzy \u017bydzi s\u0105 bardziej \u201enasi\u201d, jak zauwa\u017ca jeden z bohater\u00f3w Eteromanki<\/em>: \u201eJako\u015b si\u0119 z tym starszym \u017cydkiem dogada\u0142, bo to i nie by\u0142 taki \u017cydek zupe\u0142nie zjudzia\u0142y, ot, taki nasz, miejscowy i polski ju\u017c prawie zupe\u0142nie\u201d[8]<\/sup><\/a>. Elementem, kt\u00f3ry wydaje si\u0119 kluczowy w kategoryzacji \u017byd\u00f3w na naszych i nie-naszych przez polskich mieszka\u0144c\u00f3w Augustowa jest znajomo\u015b\u0107 j\u0119zyka polskiego. J\u0119zyk, jakim pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 r\u00f3\u017cne postaci \u017byd\u00f3w w Eteromance<\/em> ma zatem obrazowa\u0107 stopie\u0144 zasymilowania danej osoby. Najbardziej zniekszta\u0142con\u0105 polszczyzn\u0105 pos\u0142uguje si\u0119 rabin, eleganck\u0105 za\u015b wymow\u0105 odznacza si\u0119 wykszta\u0142cony na wile\u0144skim uniwersytecie Eliasz-Emil, pomi\u0119dzy nimi natomiast jest grupa lokalnych \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy \u017cyd\u0142acz\u0105. Cho\u0107 zrozumia\u0142e dla czytelnika ze wzgl\u0119du na ukontekstowienie postaci w okresie mi\u0119dzywojennym, \u017cyd\u0142aczenie jako stylizacja j\u0119zykowa nadaje raczej ich wypowiedziom efekt komiczny, ni\u017c dodaje historycznej wiarygodno\u015bci.<\/p>\n

Zabiegiem, kt\u00f3ry pozwala autorowi roz\u0142o\u017cy\u0107 akcenty na pokojowe, bezkonfliktowe wsp\u00f3\u0142istnienie \u015bwiata \u017byd\u00f3w i nie-\u017byd\u00f3w ma by\u0107 przyja\u017a\u0144 pomi\u0119dzy g\u0142\u00f3wnym bohaterem a Eliaszem, wile\u0144skim \u017bydem, kt\u00f3ry woli, by nazywano go Emilem. Trudno jednak nie potraktowa\u0107 postaci Eliasza-Emila inaczej ni\u017c pr\u00f3b\u0119 odczarowania negatywnego obrazu \u017byda. By nie popa\u015b\u0107 w ton zbyt idealistyczny czy te\u017c sentymentalny, Te\u017cewski wprowadza posta\u0107 \u017cydowskiego z\u0142odzieja, najprawdopodobniej jako pr\u00f3b\u0119 nakre\u015blenia szerszej panoramy spo\u0142ecznej \u00f3wczesnej ludno\u015bci \u017cydowskiej. W efekcie ca\u0142y obraz wydaje si\u0119 do\u015b\u0107 sztuczny i wymuszony. Mimo usytuowania powie\u015bci w Augustowie, postaci \u017byd\u00f3w mog\u0142yby mieszka\u0107 w ka\u017cdym innym polskim miasteczku. Wbrew temu, co w pos\u0142owiu do ksi\u0105\u017cki pisze Dominik So\u0142owiej, jakoby zawiera\u0142a \u201ekrwiste postacie\u201d, wszyscy bohaterowie Eteromanki<\/em> s\u0105 jednowymiarowi, zar\u00f3wno \u017bydzi, jak i Polacy. Innymi s\u0142owy, nie udaje si\u0119 Te\u017cewskiemu \u201ewymin\u0105\u0107 rafy w postaci wystaj\u0105cych wsz\u0119dzie stereotypowych uj\u0119\u0107\u201d[9]<\/sup><\/a>. Jednak\u017ce to nie postaci s\u0105 potencja\u0142em tej ksi\u0105\u017cki, ale kategoria literackiego miejsca pami\u0119ci. Eteromanka<\/em> to przede wszystkim kontemplacja palimpsestowego miasta, kt\u00f3re da\u0142o pocz\u0105tek tej narracji. Jak pisze El\u017cbieta Rybicka, \u201eLocus<\/em> inicjuj\u0105cy gest kreacyjny poety jest konkretnym, realnym miejscem autobiograficznym, materialnym \u015bladem przesz\u0142o\u015bci, poddanym jednak sprawczej, inwencyjnej mocy wyobra\u017ani. (\u2026) Nie jest zatem kreacj\u0105 ex nihilo<\/em>, ale \u017cywi si\u0119 pami\u0119ci\u0105 kultury\u201d[10]<\/sup><\/a>. Na pocz\u0105tku by\u0142 August\u00f3w ze swoj\u0105 wielokulturow\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105, kt\u00f3ra, cho\u0107 zosta\u0142a wymazana, odradza si\u0119 na kartach Eteromanki<\/em>. W swojej lekturze powie\u015bci Te\u017cewskiego za g\u0142\u00f3wn\u0105 kategori\u0119 interpretacyjn\u0105 przyjmuj\u0119 zatem \u201et\u0119sknot\u0119 za \u017bydem\u201d.<\/p>\n

W konsekwencji kluczowymi pytaniami s\u0105 po pierwsze \u201eZa jakim \u017bydem t\u0119skni autor?\u201d oraz po drugie \u201eSk\u0105d ta t\u0119sknota w miejscu, kt\u00f3re zapomnia\u0142o o swoich \u017bydach?\u201d Obie kwestie maj\u0105 swoje zakorzenienie w kategorii pami\u0119ci miejsca, kt\u00f3ra za\u015b jest \u015bci\u015ble zwi\u0105zana z pami\u0119ci\u0105 zbiorow\u0105. I nie b\u0119dzie, moim zdaniem, nadinterpretacj\u0105, je\u015bli uznamy miasto August\u00f3w za g\u0142\u00f3wnego bohatera powie\u015bci Te\u017cewskiego. Podczas jednej z nocnych w\u0119dr\u00f3wek po mie\u015bcie g\u0142\u00f3wny bohater Marek Lipi\u0144ski snuje rozwa\u017cania na temat natury miasta i trudno nie odnie\u015b\u0107 wra\u017cenia, \u017ce to alter ego samego autora kontempluje palimpsestowo\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnego Augustowa:<\/p>\n

Ulice Augustowa wzywaj\u0105 dzi\u015b mnie, wzywaj\u0105, by wyj\u015b\u0107 w miasto i si\u0119 pow\u0142\u00f3czy\u0107. Wiem, \u017ce tylko to mo\u017ce mi w tym momencie przynie\u015b\u0107 konieczne ukojenie. O tej porze miasto \u015bpi tak bardzo, \u017ce zdaje mi si\u0119, \u017ce s\u0142ysz\u0119 jak chrapie. Jego serce bije wolno gdzie\u015b pod brukami, zaczynam si\u0119\u00a0 zastanawia\u0107, gdzie le\u017cy jego serce. Czy na obecnym rynku, gdzie\u015b w parku, czy mo\u017ce tam, gdzie planowano niegdy\u015b nowy rynek, a gdzie teraz jest poczta i kort tenisowy Klubu Wio\u015blarskiego? Mo\u017ce serce miasta za nic sobie ma centrum, mo\u017ce bije pod o\u0142tarzem pi\u0119knego ko\u015bcio\u0142a, mo\u017ce gdzie\u015b nad rzek\u0105 albo na cmentarzu? I kto w og\u00f3le powiedzia\u0142, \u017ce serce ma by\u0107 pod ziemi\u0105? Mo\u017ce wisi na haku w rze\u017ani, wielokrotnie zabijane przez wprawne r\u0119ce rze\u017anik\u00f3w, a mo\u017ce nanizane jest na cienkim w\u0142osku rozpi\u0119tym mi\u0119dzy wie\u017cami ko\u015bcio\u0142a i jest tak male\u0144kie jak bursztyn, \u017ce dostrzec je mo\u017ce tylko wprawne oko?[11]<\/sup><\/a><\/p>\n

Poszukiwanie serca miasta jest pytaniem o jego prawdziwy charakter, o jego prawdziw\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107, o sekrety, kt\u00f3re skrywa. W mie\u015bcie, kt\u00f3re si\u0119 nieustannie przeobra\u017ca i przebudowuje czy wa\u017cniejsze jest to, co przypomina o przesz\u0142o\u015bci, czy to, co kieruje sw\u00f3j wektor ku nowoczesno\u015bci, wymazuj\u0105c czas miniony? Czy serce miasta to centrum, o\u015brodek lokalnej w\u0142adzy, czy te\u017c peryferia zaludnione przez jego mieszka\u0144c\u00f3w? \u201eZabijane przez wprawne r\u0119ce rze\u017anik\u00f3w\u201d serce miasta podlega wielokrotnej \u015bmierci, za ka\u017cdym razem, gdy jego pami\u0119\u0107 jest zniekszta\u0142cana w imi\u0119 oficjalnej narracji w\u0142adzy. Jest zabijane, gdy usuwa si\u0119 z jego mapy spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105, jak r\u00f3wnie\u017c, wtedy gdy przemilcza si\u0119 ob\u0142aw\u0119 augustowsk\u0105. Jednak\u017ce miejsce ma swoj\u0105 w\u0142asn\u0105 pami\u0119\u0107, kt\u00f3rej nie da si\u0119 wymaza\u0107. Jak zauwa\u017ca El\u017cbieta Rybicka, \u201ewyparte, jak wiadomo, wraca w postaci niesamowitego\u201d[12]<\/sup><\/a>. St\u0105d pojawia si\u0119 dybuk, kt\u00f3ry dzia\u0142a na dw\u00f3ch p\u0142aszczyznach czasowych. Wewn\u0105trz powie\u015bci opanowuje maszyn\u0119 do pisania, tak by ci, kt\u00f3rzy przy niej zasi\u0105d\u0105, ujrzeli widmo nadchodz\u0105cej wojny i zag\u0142ady. W warstwie metatekstualnej dybuk-maszyna pisze przez samego autora, kt\u00f3ry staje si\u0119 narz\u0119dziem w jej r\u0119kach. W swoim eseju Niesko\u0144czenie wielkie pogranicze<\/em> Olga Tokarczuk dzieli si\u0119 nast\u0119puj\u0105c\u0105 refleksj\u0105 na temat mechanizmu opisywania miejsc: \u201e\u017ceby opisa\u0107 miejsce, trzeba by\u0107 tak\u017ce otwartym na nazwanie tego, czego si\u0119 w gruncie rzeczy nie wie; podda\u0107 si\u0119 opowiadaniu, pozwoli\u0107 mu si\u0119 prowadzi\u0107, dawa\u0107 si\u0119 zaskakiwa\u0107. By\u0107 mo\u017ce to jedyny spos\u00f3b, by miejsce opowiedzia\u0142o si\u0119 samo\u201d[13]<\/sup><\/a>.<\/p>\n

Pami\u0119\u0107 rodzinnego miasta pisarza domaga si\u0119 przywr\u00f3cenia pami\u0119ci o spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej. Podobnie jak g\u0142\u00f3wny bohater swojej powie\u015bci, Te\u017cewski poddaje si\u0119 dybukowi, kt\u00f3ry pragnie ocali\u0107 pami\u0119\u0107, o tych kt\u00f3rzy kiedy\u015b stanowili \u017cyw\u0105 tkank\u0119 miasta August\u00f3w. W klipie reklamowym Eteromanki<\/em> Szymon Te\u017cewski ubrany w marynark\u0119 i kaszkiet z epoki mi\u0119dzywojnia siedzi przy starej maszynie do pisania i wystukuje tytu\u0142ow\u0105 stron\u0119 powie\u015bci[14]<\/sup><\/a>. W symboliczny spos\u00f3b sam autor dokonuje identyfikacji ze swoim bohaterem. Nast\u0119puj\u0105ce wyznanie Lipi\u0144skiego traktuj\u0119 zatem jako deklaracj\u0119 samego autora: \u201eOdczytuj\u0119 wi\u0119c wizj\u0119 Ma\u0142gorzaty i zapisuj\u0119 jak skryba, popijaj\u0105c arakiem. S\u0142owa jednak przelewaj\u0105 si\u0119 przeze mnie zupe\u0142nie, jestem tylko skryb\u0105, \u015bredniowiecznym mnichem, kt\u00f3ry przepisuje ksi\u0119gi w j\u0119zykach, kt\u00f3rych nie zna wcale\u201d15<\/sup>. Pami\u0119\u0107 o spo\u0142eczno\u015bci augustowskich \u017byd\u00f3w wy\u0142ania si\u0119 z kart powie\u015bci, by swoj\u0105 obecno\u015bci\u0105 unaoczni\u0107 dzisiejsz\u0105 nieobecno\u015b\u0107.<\/p>\n

Powr\u00f3\u0107my jednak\u017ce do pytania, za jakim \u017bydem t\u0119skni Szymon Te\u017cewski. W scenie otwarcia powie\u015bci trzydziestoletni Marek Lipi\u0144ski spotyka na targu \u017byda z Kowna, kt\u00f3ry usi\u0142uje mu sprzeda\u0107 maszyn\u0119 do pisania. \u201eNauczony nieprzyjemnym do\u015bwiadczeniem\u201d[15]<\/sup><\/a> g\u0142\u00f3wny bohater pyta sprzedawc\u0119 czy aby na pewno nie jest kradziona, na co ten si\u0119 obrusza i m\u00f3wi:<\/p>\n

\u2013 Pane, to je maszyna pryma sort. Ja j\u0119 z po\u017caru uratowa\u0142, temi r\u0119cami j\u0119 z popio\u0142u wygrzeba\u0142! \u2013 J\u0105\u0142 wymachiwa\u0107 przede mn\u0105 \u201etemi r\u0119cami\u201d, a ja spostrzeg\u0142em wtedy, \u017ce nie ma on ma\u0142ego palca u prawej d\u0142oni. \u2013 Potem sp\u0119dzi\u0142em trzy miesi\u0119cy z lupamy, ze \u015brubokr\u0119tyma. Mnie Josie Ka\u0142b z Treuburga szpecjaln\u0119 instrukcj\u0119 przywi\u00f3z\u0142[16]<\/sup><\/a>.<\/p>\n

W ko\u0144cu obaj dochodz\u0105 do porozumienia i Lipi\u0144ski postanawia, \u017ce p\u00f3jdzie do domu po pieni\u0105dze i wr\u00f3ci, by dokona\u0107 zakupu maszyny. Niestety po powrocie na targ nie znajduje kowie\u0144skiego \u017byda i popada w lekk\u0105 paranoj\u0119, jakoby ten uknu\u0142 intryg\u0119 przeciw niemu:<\/p>\n

[J]akim\u015b cudem wyduma\u0142em sobie wtedy, \u017ce mnie ten \u017cydek \u015bledzi od rana, bo wie, \u017ce mu pieni\u0105dze na maszyn\u0119 do pisania nios\u0119. \u017be mnie zaraz jaki rudy lisek spr\u0119\u017cynowcem nadzieje i tak sko\u0144cz\u0119 w bramie przy rynku. Po kieszeni si\u0119 klepi\u0119, bo mo\u017ce mnie ju\u017c jaki\u015b mosiek doliniarz obrobi\u0142.[17]<\/sup><\/a><\/p>\n

Zatem pierwsza w kolejno\u015bci wyst\u0119powania posta\u0107 \u017cydowskiego pochodzenia jest stereotypem \u017byda cwaniaka, \u017byda szachraja, kt\u00f3ry dodatkowo \u201e\u017cydzi\u0142 tak, \u017ce ledwo go sz\u0142o zrozumie\u0107\u201d[18]<\/sup><\/a>. Druga w kolejno\u015bci pojawienia si\u0119 w powie\u015bci posta\u0107 \u017byda, chasyda \u201ew cha\u0142acie i czapie\u201d[19]<\/sup><\/a> jest ca\u0142kowitym przeciwie\u0144stwem kowie\u0144skiego handlarza. Cho\u0107 pocz\u0105tkowo Lipi\u0144ski podejrzewa napotkanego \u017byda o bycie w zmowie ze sprzedawc\u0105 maszyny, po chwili uderza go aura \u015bwi\u0119to\u015bci, jak\u0105 ten\u017ce chasyd roztacza wok\u00f3\u0142 siebie: \u201e[t]ak temu \u017cydkowi dobrze z oczu patrzy, \u017ce szukam zaprzecze\u0144. Szukam i znajduj\u0119 \u2013 \u017ce ten jest prawie jak cadyk, a tamten to by\u0142 taki \u017cydek zwyczajny, nie\u015bwi\u0119ty\u201d[20]<\/sup><\/a>. To w\u0142a\u015bnie posta\u0107 owego chasyda, kt\u00f3rego Lipi\u0144ski bierze za zmar\u0142ego ojca w pijackim zwidzie, wydaje si\u0119 centraln\u0105 postaci\u0105 \u017byda w Eteromance<\/em>, uciele\u015bniaj\u0105c to za czym mo\u017cliwe, \u017ce t\u0119skni sam autor, \u017byda m\u0119drca, \u017byda filozofa. Przy ka\u017cdym kolejnym spotkaniu czy wspomnieniu o owym chasydzkim rabinie, Marek Lipi\u0144ski b\u0119dzie okre\u015bla\u0142 go metaforycznym mianem swojego ojca.<\/p>\n

Z kart powie\u015bci dowiadujemy si\u0119, \u017ce Lipi\u0144ski odszed\u0142 z domu na studia w atmosferze gniewu i niezgody, \u017ce by\u0142, jak sam okre\u015bla, \u201esynem wyrodnym, ziemi nieszanuj\u0105cym, kochankiem plugawym, szcz\u0119\u015bliwym m\u0142odzianem i niespe\u0142nionym artyst\u0105\u201d[21]<\/sup><\/a>. Wiemy, \u017ce nie uda\u0142o mu si\u0119 pojedna\u0107 z ojcem przed jego \u015bmierci\u0105 i fakt ten ci\u0105\u017cy mu sromotnie. Tak opisuje zachowanie Lipi\u0144skiego jego gospodarz: \u201eJak czasem nad ranem wraca\u0142, po schodach si\u0119 przewala\u0142 jak lipcowa nawa\u0142nica, to gada\u0142 co\u015b do siebie, gada\u0142, jak to pijani ludzie gadaj\u0105, z serca i z g\u0142\u0119bi trzewi. Za ojcem wo\u0142a\u0142, przeprasza\u0142 go, w\u0142asnego ojca o wybaczenie prosi\u0142\u201d[22]<\/sup><\/a>. Alkohol podobnie jak eter, kt\u00f3ry za\u017cywa Lipi\u0144ski wraz z Ma\u0142gorzat\u0105, pozwalaj\u0105 wyp\u0142yn\u0105\u0107 na powierzchni\u0119 tre\u015bciom wypartym, uchylaj\u0105c wieko skrzyni szczelnie zamkni\u0119tej za dnia. W przypadku g\u0142\u00f3wnego bohatera jest to wspomnienie ojca, z kt\u00f3rym si\u0119 nie zd\u0105\u017cy\u0142 pogodzi\u0107 za \u017cycia, a w przypadku mieszka\u0144ca Augustowa mo\u017ce nim by\u0107 wyparta pami\u0119\u0107 o spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej. Nie bez znaczenia jest to, i\u017c do ostatecznego pojednania pomi\u0119dzy Markiem Lipi\u0144skim a jego zmar\u0142ym ojcem dochodzi przez dybuka, kt\u00f3ry opanowuje cia\u0142o Ma\u0142gorzaty, by przekaza\u0107 synowi nast\u0119puj\u0105ce s\u0142owa: \u201eJedno ci tylko chcia\u0142em powiedzie\u0107. Nie mam \u017calu i ty te\u017c go nie miej. \u2026 Zam\u00f3w za mnie msz\u0119 gregoria\u0144sk\u0105 w Studzienicach\u201d[23]<\/sup><\/a>. Us\u0142yszawszy o wizji Lipi\u0144skiego, jego s\u0105siad Abramowicz wykrzykuje: \u201eKadisz zm\u00f3wi\u0107!\u201d[24]<\/sup><\/a>. Zar\u00f3wno msza gregoria\u0144ska, jak i kadysz symbolizuj\u0105 akt \u017ca\u0142oby, kt\u00f3ra cz\u0119sto nie tylko nie zosta\u0142a przepracowana, ale wr\u0119cz zaniechana. Odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do wspomnianej konfiguracji chasyda jako ojca, mo\u017cna odczyta\u0107 powy\u017csze widzenie jako akt pojednania \u017cydowskiej i polskiej spo\u0142eczno\u015bci, kt\u00f3rego warunkiem koniecznym jest odbycie rytua\u0142\u00f3w \u017ca\u0142obnych, rytua\u0142\u00f3w, kt\u00f3re wyra\u017caj\u0105 \u017cal po stracie, \u017cal, kt\u00f3ry cz\u0119sto nie zosta\u0142 wyra\u017cony. M\u00f3wi o tym Piotr Pazi\u0144ski: \u201ePo stronie \u017cydowskiej \u2013 katastrofa \u015bwiata; po polskiej \u2013 \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce \u015bwiat \u017cydowski przesta\u0142 istnie\u0107, ale tak bolesny dla \u017byd\u00f3w cz\u0119sty brak poczucia straty, jakiego\u015b ubytku\u201d[25]<\/sup><\/a>.<\/p>\n

Przemilczenie wojennych los\u00f3w augustowskich \u017byd\u00f3w znajduje poniek\u0105d swoje odbicie w pierwszej wizji, jak\u0105 dybuk r\u0119kami Lipi\u0144skiego wystukuje na maszynie. Ukazuje ona augustowski rynek, a na nim linoskoczka balansuj\u0105cego po linie rozpi\u0119tej \u201epomi\u0119dzy zachodni\u0105 wie\u017c\u0105 ko\u015bcio\u0142a a wie\u017c\u0105 magistratu\u201d[26]<\/sup><\/a>. Wtem zrywa si\u0119 pot\u0119\u017cna burza, symbolizuj\u0105ca wojenn\u0105 zawieruch\u0119, \u201epiorun uderza w wie\u017c\u0119 ratusza, kt\u00f3ra zapada si\u0119 w sobie. Linoskoczek schodzi na drugi plan. I tak nie mo\u017ce prze\u017cy\u0107\u201d[27]<\/sup><\/a>. W obliczu wojny i w\u0142asnych cierpie\u0144 polska spo\u0142eczno\u015b\u0107 nie dostrzega tragedii narodu \u017cydowskiego. Po op\u0142akaniu swoich zmar\u0142ych nie ma ju\u017c miejsca dla \u017byd\u00f3w.<\/p>\n

Trzecia znacz\u0105ca posta\u0107 \u017byda w Eteromance<\/em> to wspomniany ju\u017c wcze\u015bniej Eliasz-Emil, wile\u0144ski przyjaciel Lipi\u0144skego z czasu studi\u00f3w, przyjaciel, do kt\u00f3rego g\u0142\u00f3wny bohater czuje ogromny sentyment. Wprowadzenie postaci Eliasza-Emila pozwala Te\u017cewskiemu odczarowa\u0107 mity, jakie od dawna towarzyszy\u0142y spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych najs\u0142ynniejszym naturalnie jest ten o krwi chrze\u015bcija\u0144skich dzieci dodawanej do macy.<\/p>\n

[T]o w\u0142a\u015bnie Eliasz wyja\u015bni\u0142 mi niezwykle prosto, dlaczego te opowie\u015bci o plackach z krwi to bujda.<\/p>\n

\u2013 Przecie\u017c ludzina jest niekoszerna \u2013 m\u00f3wi\u0142, robi\u0105c przy tym min\u0119 zupe\u0142nie powa\u017cn\u0105. A potem dodawa\u0142: \u2013 Poza tym niesmaczna. I w\u0142a\u015bnie za to go lubi\u0142em[28]<\/sup><\/a>.<\/p>\n

Zastanawiaj\u0105c si\u0119 nad przyczyn\u0105 swojego uwielbienia dla \u017cydowskiego przyjaciela, Lipi\u0144ski dochodzi do wniosku, \u017ce to Eliaszowe opowie\u015bci o diab\u0142ach, duchach czy mokrych od \u0142ez \u015bcianach synagogi czyni\u0142y jego posta\u0107 tak fascynuj\u0105c\u0105. Nie Eliaszowe dywagacje na temat \u015bwi\u0119tych ksi\u0105g \u017cydowskich czy regu\u0142 kaba\u0142y, ale \u017cydowski folklor wzbudza\u0142 zachwyt g\u0142\u00f3wnego bohatera. Nad utrat\u0105 dost\u0119pu do tego magicznego \u015bwiata \u017cydowskiej wyobra\u017ani ludowej ubolewa chyba sam Te\u017cewski, gdy\u017c wraz z \u017bydami odesz\u0142y ich fantastyczne opowie\u015bci o \u201ezas\u0142onach, rozmowach z umar\u0142ymi, o nawiedzonych przez zmory ludziach, o rabinach wyp\u0119dzaj\u0105cych duchy\u201d[29]<\/sup><\/a> czy \u201eo cadykach, kt\u00f3rzy o\u017cywiali przedmioty\u201d[30]<\/sup><\/a>. Sama forma powie\u015bci, wykorzystuj\u0105c posta\u0107 dybuka, nawi\u0105zuje do tej\u017ce tradycji, jest form\u0105 ho\u0142du z\u0142o\u017conego \u017cydowskiemu folklorowi. Warto nadmieni\u0107, i\u017c w roku 1935 teatr \u017cydowski odwiedzi\u0142 August\u00f3w o\u015bmiokrotnie, wystawiaj\u0105c g\u0142\u00f3wnie dramat Szymona An-skiego Dybuk, czyli Na pograniczu dw\u00f3ch \u015bwiat\u00f3w<\/em>[31]<\/sup><\/a>. W przypadku Eteromanki<\/em> wspomniane dwa \u015bwiaty to nie tylko \u015bwiat materialny i duchowy, ale te\u017c \u015bwiat przed- i powojenny. W powie\u015bci okres wojny jest nieobecny, jest jak przepa\u015b\u0107, kt\u00f3ra na zawsze rozdzieli\u0142a wielokulturowy przedwojenny August\u00f3w od jego powojennej zunifikowanej to\u017csamo\u015bci.<\/p>\n

Na koniec chcia\u0142abym wspomnie\u0107 o krajobrazie d\u017awi\u0119kowym (soundscape<\/em>) powie\u015bci. Zasad\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 tego\u017c pejza\u017cu jest cisza, kt\u00f3r\u0105 naturalnie mo\u017cna odczyta\u0107 jako absencj\u0119. Jak zauwa\u017ca El\u017cbieta Rybicka: \u201eW literackim uj\u0119ciu milczenie przestrzeni jest cz\u0119sto semantyzowane za pomoc\u0105 chwytu ewokacji d\u017awi\u0119k\u00f3w przesz\u0142o\u015bci, \u00bbg\u0142osu\u00ab historii i pami\u0119ci wydarze\u0144, kt\u00f3re niegdy\u015b mia\u0142y w niej miejsce. \u2026 aktualna cisza jest pustk\u0105 po dawnym \u017cyciu, \u015bladem nieobecno\u015bci\u201d[32]<\/sup><\/a>. Cisz\u0119 w powie\u015bci przerywaj\u0105 jedynie nocne odg\u0142osy stukaj\u0105cej maszyny, bij\u0105ce serce miasta czy te\u017c pie\u015b\u0144 \u017cydowska. Nuci rabin ojciec, \u015bpiewaj\u0105 \u017bydzi w synagodze, a Lipi\u0144skiemu si\u0119 zdaje, \u017ce s\u0142yszy \u015bpiew w\u0142asnej babki. Zawodzenie po hebrajsku \u017byd\u00f3w modl\u0105cych si\u0119 nad op\u0119tan\u0105 przez dybuka maszyn\u0105 ewokuje u g\u0142\u00f3wnego bohatera wspomnienie babki nuc\u0105cej ko\u0142ysanki.<\/p>\n

Mam gor\u0105czk\u0119, rodzice pojechali gdzie\u015b na t\u0142ok\u0119, a babcia pilnuje mnie i pr\u00f3buje mnie utuli\u0107 do snu, aby organizm wypocz\u0105\u0142. I \u015bpiewa tak, jak potem ju\u017c w \u017cyciu nie s\u0142ysza\u0142em. \u2026 \u015apiewa tak, \u017ce ko\u0142ysanka nie brzmi wcale weso\u0142o ani nie brzmi smutno. Brzmi jednocze\u015bnie najweselej i najsmutniej na ca\u0142ym \u015bwiecie.<\/p>\n

Potem to nie ja umieram, a umiera babka i przez trzy noce w domu jest pe\u0142no ludzi, kt\u00f3rzy nocami \u015bpiewaj\u0105 jej, z ni\u0105 \u017cegnaj\u0105 si\u0119 s\u0142owami: Dobranoc, s\u0105siadko[33]<\/sup><\/a>.<\/p>\n

Ludowe pie\u015bni babki, kt\u00f3ra \u201e\u015bpiewa tak, jak ka\u017ce jej serce i pozwala pami\u0119\u0107 do melodii\u201d[34]<\/sup><\/a> nak\u0142adaj\u0105 si\u0119 na tradycyjne pie\u015bni \u017cydowskie, kt\u00f3re w istocie brzmi\u0105 \u201ejednocze\u015bnie najweselej i najsmutniej na ca\u0142ym \u015bwiecie\u201d[35]<\/sup><\/a>. Ceremonia \u017ca\u0142obna po zmar\u0142ej odprawiona przez bliskich i s\u0105siad\u00f3w uwypukla nieodbyt\u0105 \u017ca\u0142ob\u0119 po \u017cydowskich s\u0105siadach. St\u0105d cisza jako dominuj\u0105cy krajobraz d\u017awi\u0119kowy, symbolizuj\u0105ca wyciszenie, st\u0142umienie, nieobecno\u015b\u0107. Stukot klawiatury przywraca jednak nadziej\u0119, \u017ce ta cisza zostanie, a mo\u017ce zosta\u0142a ju\u017c, przerwana. Snuj\u0105c swoj\u0105 narracj\u0119 o mi\u0119dzywojennym Augustowie, autor zwraca uwag\u0119 na jego charakter jako \u201emiasta wielokrotnego zapisu\u201d, miasta, w kt\u00f3rym, podobnie jak w Bia\u0142ymstoku czy Warszawie, \u201edramatyczne wydarzenia historii sprawi\u0142y, i\u017c zaburzona zosta\u0142a ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 trwania tradycji miejsc i pami\u0119ci\u201d[36]<\/sup><\/a>. Zniszczona tkanka miast wielokrotnego zapisu zosta\u0142a wype\u0142niona now\u0105 tre\u015bci\u0105, zgodn\u0105 z polityk\u0105 w\u0142adzy, a nowa to\u017csamo\u015b\u0107 miejsca niekoniecznie pozosta\u0142a \u201ew prostej relacji kontinuum przesz\u0142o\u015bci\u201d[37]<\/sup><\/a>. Tkwi zatem w Eteromance<\/em> potencja\u0142 przerzucenia mostu pomi\u0119dzy przedwojennym Augustowem a obecnym jego wcieleniem, a jako \u017ce jest to miasto rzadko tematyzowane w polskiej literaturze, tym wi\u0119ksz\u0105 si\u0142\u0119 oddzia\u0142ywania mo\u017ce powie\u015b\u0107 Te\u017cewskiego mie\u0107[38]<\/sup><\/a>.<\/p>\n

S\u0105 miejsca w Polsce s\u0142abo opowiedziane, miejsca niewyra\u017cone, miejsca o zerwanej ci\u0105g\u0142o\u015bci narracyjnej, nieobecne na mentalnej mapie, miejsca peryferyjne \u2026 W takich miejscach nie mo\u017cna pisa\u0107 ot, tak sobie. Ka\u017cda niewinna opowiastka, ka\u017cda skromna historyjka zostanie natychmiast przechwycona i jak szczepka rzadkiej ro\u015bliny \u2013 w\u0142o\u017cona do wody, \u017ceby wypu\u015bci\u0107 korzenie. S\u0105 to rzadkie miejsca, gdzie mieszka\u0144cy-czytelnicy traktuj\u0105 literatur\u0119 \u015bmiertelnie powa\u017cnie. \u2026 W takich miejscach literatura wci\u0105\u017c pe\u0142ni funkcj\u0119, o kt\u00f3rej Centrala ju\u017c zapomnia\u0142a: \u0142\u0105czy ludzi w uzgadnianiu jakiej\u015b rzeczywisto\u015bci[39]<\/sup><\/a>.<\/p>\n

Reasumuj\u0105c, mimo i\u017c Eteromance<\/em> Szymona Te\u017cewskiego nie udaje si\u0119 wyj\u015b\u0107 poza schematyczne portrety postaci \u017cydowskich, jest ona pozycj\u0105 godn\u0105 uwagi jako przyk\u0142ad literatury silnie usytuowanej w krajobrazie regionalnym, jak r\u00f3wnie\u017c czerpi\u0105cej z \u017cydowskiego folkloru w duchu Gustava Meyrinka. Jest wa\u017cnym g\u0142osem m\u0142odego pokolenia pisarzy, kt\u00f3rzy podejmuj\u0105 tematy przez lata zaniechane, wr\u0119cz przemilczane. Jest Eteromanka<\/em> intryguj\u0105c\u0105 pr\u00f3b\u0105 przywr\u00f3cenia pami\u0119ci miejsca czy te\u017c dowodem na to, i\u017c usuni\u0119cie \u015blad\u00f3w obecno\u015bci \u017byd\u00f3w z augustowskiego palimpsestu, nie oznacza ich niebytu. Miejsce pami\u0119ta, a zmarli dopominaj\u0105 si\u0119 o pami\u0119\u0107, cho\u0107by i przez maszyn\u0119 do pisania ow\u0142adni\u0119t\u0105 przez dybuka. Czas poka\u017ce czy uda si\u0119 Eteromance<\/em> osi\u0105gn\u0105\u0107 status literackiej wizyt\u00f3wki Augustowa.<\/p>\n

Bibliografia<\/h4>\n