{"id":19010,"date":"2021-12-19T19:22:20","date_gmt":"2021-12-19T18:22:20","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?p=19010"},"modified":"2024-01-29T19:45:44","modified_gmt":"2024-01-29T18:45:44","slug":"rys-historyczny-osady-mlynskiej-rynki-w-dobrach-dowspuda","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2021\/12\/19\/rys-historyczny-osady-mlynskiej-rynki-w-dobrach-dowspuda\/","title":{"rendered":"Rys historyczny osady m\u0142y\u0144skiej Rynki w dobrach Dowspuda"},"content":{"rendered":"
\"Stary<\/a>
Stary m\u0142yn, Wiktor Korecki (1933)<\/figcaption><\/figure>\n

Rys historyczny osady m\u0142y\u0144skiej Rynki w dobrach Dowspuda jest fragmentem ksi\u0105\u017cki Marcina Halickiego – \u201eDawni mieszka\u0144cy parafii Jan\u00f3wka. Przyczynek do bada\u0144 genealogicznych\u201d, kt\u00f3ra jest w opracowaniu.<\/p>\n

W wybranych \u017ar\u00f3d\u0142ach osada m\u0142y\u0144ska Rynki wyst\u0119puje r\u00f3wnie\u017c pod nazw\u0105 Rynk\u00f3wek. M\u0142yn wybudowano mi\u0119dzy Chodorkami, a dworem Dowspuda, na prawym brzegu rzeki Rospudy. Obiekt wraz z osad\u0105 wspieran\u0105 przybytkiem karczemnym funkcjonowa\u0142 od ko\u0144ca XVI wieku do lat 30. XIX wieku.<\/p>\n

\"Fragment<\/a>
Fragment pruskiej mapy wojskowej z lat 1795-1805 z zaznaczonym przez autora m\u0142ynem Rynki<\/figcaption><\/figure>\n

(…) M\u0142yn wodny za\u0142o\u017cony zosta\u0142 celowo w mo\u017cliwie najbli\u017cszej odleg\u0142o\u015bci od wo\u0142\u0142owiczowskiego dworu w Dowspudzie, nad rzek\u0105 o tej samej nazwie (dzi\u015b jest to rzeka Rospuda). Niewielka osada zast\u0105pi\u0142a prawdopodobnie inn\u0105, starsz\u0105 i do\u015b\u0107 odleg\u0142\u0105 od g\u0142\u00f3wnego dworu osad\u0119 m\u0142y\u0144ska zwan\u0105 „Krasnym Borem”. Obecnie jest to teren znany pod nazw\u0105 „uroczysko M\u0142ynisko”. By osadnikom z o\u015bciennych teren\u00f3w d\u00f3br, le\u017c\u0105cych w s\u0105siedztwie miasta Augustowa, zrekompensowa\u0107 strat\u0119 pobliskiego m\u0142yna Krasny B\u00f3r, z pocz\u0105tkiem XVII wieku w dobrach za\u0142o\u017cono m\u0142yn wodny zwany „Kusowizn\u0105”, a nast\u0119pnie „\u015alepskiem”. M\u0142yn ten wspomagany by\u0142 niewielkim obiektem na rzece Bli\u017anie, w nieodleg\u0142ej Szczebrze.<\/p>\n

Identycznie jak pobliskie Chodorki oraz Such\u0105 Wie\u015b (w czasach za\u0142o\u017cenia wie\u015b nazwano „Ruskie Sio\u0142o”) osad\u0119 Rynki za\u0142o\u017cyli ruscy osadnicy spod Grodna, z niewielk\u0105 domieszk\u0105 wykwalifikowanej kultury polskiej. By\u0107 mo\u017ce nazwa osady m\u0142y\u0144skiej wywodzi si\u0119 od imienia „Hry\u0144ko”, czyli naszego Grzegorza.<\/p>\n

\"Srebrny<\/a>
Srebrny grosz pruski Alberta Hohenzollerna z roku 1537 znaleziony w rzece przy m\u0142ynie<\/figcaption><\/figure>\n

Cho\u0107 nie spos\u00f3b jednoznacznie okre\u015bli\u0107, jakie rozwi\u0105zania techniczne wykorzystano w m\u0142ynie, na podstawie zebranych materia\u0142\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych i nielicznych opracowa\u0144, m\u0142yn nale\u017cy zakwalifikowa\u0107 do obiektu z ko\u0142em m\u0142y\u0144skim typu \u015br\u00f3dsi\u0119biernego, czyli zasilanego wod\u0105 dostarczan\u0105 do ko\u0142a poni\u017cej po\u0142owy jego wysoko\u015bci, b\u0105d\u017a typu nadsi\u0119biernego, zasilanego wod\u0105 od g\u00f3ry. Z uwagi na niewielki spadek terenu, drugie rozwi\u0105zanie jest jednak ma\u0142o prawdopodobne. Z pewno\u015bci\u0105 z biegiem czasu m\u0142yn by\u0142 modernizowany i wymaga\u0142 znacznych nak\u0142ad\u00f3w na kosztowne prace remontowe.<\/p>\n

Opr\u00f3cz zebranej archiwalnej dokumentacji, na solidno\u015b\u0107 kompleksu m\u0142y\u0144skiego wskazuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c obserwacje terenu, a tak\u017ce dost\u0119pne wizualizacje Numerycznego Modelu Terenu (NMT), kt\u00f3ry powsta\u0142 w wyniku lotniczego skanowania laserowego, znanego r\u00f3wnie\u017c pod nazw\u0105 LiDAR lub ALS, czyli Airborne Laser Scanning. Wizualizacje te dost\u0119pne s\u0105 jedynie w postaci cieniowanego reliefu (hillshade), ale nie koliduje to z wykorzystaniem ich do cel\u00f3w badawczych.<\/p>\n

Cho\u0107 zebrany przez autora materia\u0142 nie jest stricte fachowy, nale\u017cy uzna\u0107, \u017ce zastosowana przy budowie m\u0142yna technika pozwala\u0142a w tamtych czasach na pobudowanie drewnianego m\u0142yna osadzonego na kamienno – ceglanej podmur\u00f3wce.<\/p>\n

Obiekt pracowa\u0142 w symbiozie z do\u015b\u0107 okaza\u0142ym kompleksem, zasilanym spi\u0119trzon\u0105 wod\u0105 ze sztucznego zbiornika, kt\u00f3ry okala\u0142y groble, a tak\u017ce z ca\u0142ym systemem melioracji z zastawami, \u015bluzami i odprowadzaj\u0105cym wod\u0119 ku pobliskiej rzece G\u0142ebokiej kana\u0142em ulgi. By\u0142o to najrozs\u0105dniejsze rozwi\u0105zanie, gdy\u017c jako kana\u0142 odprowadzaj\u0105cy nadmiar wody z zalewu m\u0142y\u0144skiego, wykorzystano naturalny ciek wodny. \u0141\u0105ki niegdy\u015b zalane przez wody stawu m\u0142y\u0144skiego, do dzi\u015b znane s\u0105 z miejscowej nazwy „Bulwary”.<\/p>\n

Rzeka G\u0142\u0119boka jest prawobrze\u017cnym odp\u0142ywem Rospudy i wpada do rzeki poni\u017cej Chodorek, w miejscu przez okolicznych mieszka\u0144c\u00f3w zwanym „Ugiel”. Nazwa ta wywodzi si\u0119 albo od staropolskiego s\u0142owa „\u0142ug”, co dawnej oznacza\u0142o tereny podmok\u0142e, bagniste \u0142\u0105ki, albo od ko\u0144cowego punktu kana\u0142u ulgi, jakim by\u0142o uj\u015bcie G\u0142ebokiej do Rospudy. W miejscu tym, nad wod\u0105 istnieje do dzi\u015b niezidentyfikowany fundament, prawdopodobnie po jakim\u015b obiekcie \u015bluzowym.<\/p>\n

Ciekawym jest te\u017c fakt wybudowania \u017cwirowej drogi na wysokiej grobli, usytuowanej nad zalewowym terenem nad rzek\u0105 G\u0142\u0119bok\u0105. Droga ta kierowa\u0142a si\u0119 niegdy\u015b z m\u0142yna przez Such\u0105 Wie\u015b do granicy pruskiej.<\/p>\n

(…) Obiekt m\u0142y\u0144ski w Rynkach od pocz\u0105tku funkcjonowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c jako krupiarnia, gdzie mielono zbo\u017ca na kasze, a p\u00f3\u017aniej jako folusz, czyli warsztat zajmuj\u0105cy si\u0119 obr\u00f3bk\u0105 rzadko utkanej tkaniny we\u0142nianej w celu nadania jej spoisto\u015bci sukna.<\/p>\n

W okresie pocz\u0105tk\u00f3w istnienia osady, m\u0142yn prowadzili m\u0142ynarze o nazwisku Bystry, jednak\u017ce po roku 1611 wymienia si\u0119 ich w metrykach ko\u015bcielnych, jako r\u00f3d o nazwisku M\u0142ynarz, od wykonywanej profesji.<\/p>\n

Na podstawie dokument\u00f3w z pocz\u0105tku XVII wieku mo\u017cemy pozna\u0107 imiona kilku os\u00f3b z tego rodu. Najstarsi znani z imienia i nazwiska to Ma\u0142gorzata M\u0142ynarzowa z m\u0119\u017cem Stanis\u0142awem Bystrym, kt\u00f3ry zmar\u0142 przed rokiem 1627. Stanis\u0142aw nie by\u0142 jednak pierwszym z m\u0142ynarzy, gdy\u017c w Rynkach m\u0142ynarzeniem zajmowa\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c prawdopodobnie jego ojciec lub inny fachowiec pochodzenia ruskiego.<\/p>\n

W dokumentach parafialnych wymienieni s\u0105 kolejno: Krystyna M\u0142ynarzowa pochodz\u0105ca z Raczek wraz z m\u0119\u017cem Wawrzy\u0144cem i c\u00f3rk\u0105 Ann\u0105, Mateusz syn Marcina M\u0142ynarza i Marianny, Tomasz i Anna M\u0142ynarz. M\u0142ynarze spowinowaceni byli z Ja\u015bkiewiczami, drobn\u0105 szlacht\u0105 i za\u0142o\u017cycielami pobliskiej wsi Ja\u015bki.<\/p>\n

W latach 20. i 30. XVII wieku Rynki wyst\u0119puj\u0105 r\u00f3wnie\u017c pod nazw\u0105 „M\u0142yn”, a mieszka\u0144cy i pracownicy osady tak\u017ce zapisani s\u0105 pod s\u0105siedni\u0105 wie\u015b Chodorki, kt\u00f3r\u0105 zamieszkiwali i uprawiali tu niewielkie, zagrodowe gospodarstwa, zajmowali si\u0119 bartnictwem, a tak\u017ce rybo\u0142\u00f3wstwem. W wi\u0119kszo\u015bci byli to samowystarczalni ludzie ma\u0142orolni, kt\u00f3rym praca w nie\u017ale prosperuj\u0105cym m\u0142ynie pozwala\u0142a wydoby\u0107 si\u0119 z najwi\u0119kszej n\u0119dzy.<\/p>\n

W roku 1633 wymienia si\u0119 tu m\u0142ynarza Bartoluka Sz\u0142ap\u0119 (vel Bart\u0142omieja \u0141api\u0144skiego), za\u015b w 1636 we m\u0142ynie mieszka\u0142 i jako parobek pracowa\u0142 Tomasz Zelik z \u017con\u0105 Ann\u0105, kt\u00f3rym urodzi\u0142 si\u0119 syn Kazimierz. W tym roku m\u0142yn prowadzi\u0142 Tomasz M\u0142ynarz, prawdopodobnie \u0141api\u0144ski.<\/p>\n

Przed rokiem 1642 m\u0142ynarzem zosta\u0142 Pawe\u0142 Falkowski, kt\u00f3ry w\u017ceni\u0142 si\u0119 w rodzin\u0119 m\u0142ynarzy \u0141api\u0144skich. \u017bon\u0105 jego by\u0142a Katarzyna, c\u00f3rka Tomasza i Anny. Przed rokiem 1646 we m\u0142ynie pracowa\u0142 Micha\u0142 Hrynaszkiewicz z \u017con\u0105 Mariann\u0105, kt\u00f3rym urodzi\u0142 si\u0119 syn Micha\u0142, a chrzestn\u0105 zosta\u0142a Katarzyna Falkowska. Katarzyna musia\u0142a by\u0107 uznan\u0105 person\u0105, gdy\u017c wyst\u0119puje r\u00f3wnie\u017c jako matka chrzestna dzieci z Suchej Wsi, wsi Ja\u015bki, Chodorki, a tak\u017ce z Kuriank.<\/p>\n

W pierwszej i drugiej po\u0142owie XVII wieku w Jan\u00f3wce, Jab\u0142o\u0144skich i Prusce Wielkiej wyst\u0119puje nazwisko M\u0142ynarczyk, lecz nie ma pewno\u015bci, czy jest to linia skoligacona z M\u0142ynarzami z m\u0142yna Rynki.<\/p>\n

Przed rokiem 1652 m\u0142yn wsp\u00f3lnie z m\u0142ynarzem Falkowskim prowadzi Maciej M\u0142ynarz. Okres wojny z Rosj\u0105 i Szwecj\u0105 jest do\u015b\u0107 zagadkowy, gdy\u017c w tym czasie nie ma \u017cadnego wpisu, z kt\u00f3rego mo\u017cemy dowiedzie\u0107 si\u0119 o rodzinie M\u0142ynarzy, a tak\u017ce o ich nast\u0119pcach. By\u0107 mo\u017ce podczas Potopu szwedzkiego cz\u0119\u015b\u0107 rodziny zosta\u0142a wzi\u0119ta w tatarsk\u0105 niewol\u0119, czyli jasyr. Nie jest wykluczone, \u017ce rodzina mog\u0142a ponie\u015b\u0107 \u015bmier\u0107 z r\u0105k ordy tatarskiej, b\u0105d\u017a po prostu zbiec, porzuciwszy dobytek, wracaj\u0105c do niego po wielu tygodniach, a nawet miesi\u0105cach.<\/p>\n

(…) M\u0142yny by\u0142y wa\u017cnymi punktami strategicznymi, przy kt\u00f3rych niejednokrotnie prowadzono r\u00f3wnolegle przybytki szynkowe i popasy, wi\u0119c stawa\u0142y si\u0119 punktem ataku i docelowym miejscem dla \u0142upie\u017cc\u00f3w z obcych wojsk. Niewykluczone, \u017ce m\u0142yn Rynki m\u00f3g\u0142 dosta\u0107 si\u0119 w niepowo\u0142ane r\u0119ce, albo dotkn\u0119\u0142o mieszka\u0144c\u00f3w ma\u0142e ognisko zarazy- cholery lub czerwonki. Zarazy z tego okresu mog\u0142y by\u0107 r\u00f3wnie\u017c przyczyn\u0105 wielu zgon\u00f3w, nie tylko w osadzie m\u0142y\u0144skiej, ale w ca\u0142ym regionie.<\/p>\n

(…) W roku 1679 na \u015bwiat przychodzi Maciej M\u0142ynarz, syn Wawrzy\u0144ca i Aleksandry. Nie ma pewno\u015bci, czy jest to rodzina, kt\u00f3ra prowadzi\u0142a m\u0142yn przed nieszcz\u0119snym rokiem 1656.<\/p>\n

W roku 1708 we m\u0142ynie pracuje Jan Tertejna, kt\u00f3ry po\u015blubia we wrze\u015bniu Dorot\u0119 Kopko, r\u00f3wnie\u017c z m\u0142yna Rynki. \u015awiadkiem na \u015blubie by\u0142 m.in. szlachetnie urodzony Mateusz Szczytnicki.<\/p>\n

19 grudnia 1709 roku ochrzczony przez janowskiego proboszcza Sucharzewskiego zosta\u0142 urodzony we m\u0142ynie Tomasz Sipowski, Syn Jana i Teresy. Rodzicami chrzestnymi zostali wielmo\u017cni Stefan Pozusie\u0144ski, podstarosta dowspudzki oraz Katarzyna Szczytnicka, ma\u0142\u017conka wymienionego Mateusza. Oboje pochodzili z osady m\u0142y\u0144skiej.<\/p>\n

Rok 1710 by\u0142 tragicznym dla mieszka\u0144c\u00f3w m\u0142yna. D\u017cuma postrzegana wtedy, jako \u201epowietrze morowe\u201d, zabra\u0142a na wieczny spoczynek wszystkich pracownik\u00f3w i m\u0142ynarskich pacho\u0142k\u00f3w w Rynkach. W\u015br\u00f3d os\u00f3b, kt\u00f3re zmar\u0142y na skutek epidemii by\u0142 ogrodniczy Mateusz Szczytnicki z ma\u0142\u017conk\u0105 i dzie\u0107mi, a tak\u017ce m\u0142ynarze nieznanego nazwiska. W efekcie zarazy pomar\u0142a ca\u0142a obsada m\u0142yna zamieszkuj\u0105ca dwa domy- w sumie 6 os\u00f3b z rodziny m\u0142ynarzy, a tak\u017ce 7 s\u0142u\u017c\u0105cych.<\/p>\n

Nie zachowa\u0142y si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142a, kiedy odbudowa\u0142a si\u0119 populacja w osadzie m\u0142y\u0144skiej po zarazie, ale nale\u017cy za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce m\u0105ka oraz krupy, a tak\u017ce miejsce do folowania sukna by\u0142y podstawow\u0105 potrzeb\u0105 miejscowej ludno\u015bci i obsada m\u0142yna szybko si\u0119 zregenerowa\u0142a. S\u0105siednie osady i wsie potrzebowa\u0142y kilku dziesi\u0119cioleci, by powr\u00f3ci\u0107 do stanu sprzed epidemii. Jeszcze inne, w og\u00f3le si\u0119 nie podnios\u0142y.<\/p>\n

(\u2026) W roku 1833 Komisja Wojew\u00f3dztwa Augustowskiego wystawi\u0142a na dzier\u017caw\u0119 w drodze licytacji trzy m\u0142yny wodne z zasekwestrowanych d\u00f3br Paca. Jeden m\u0142yn o trzech gankach wraz z foluszem oraz ogrodem m\u0142ynarskim i jedn\u0105 w\u0142\u00f3ka gruntu w Ma\u0142ych Raczkach, a tak\u017ce dwa m\u0142yny, zgodnie z opisem, w Chodorkach.<\/p>\n

Pierwszy z m\u0142yn\u00f3w zakwalifikowano, jako lichy, \u201eordynaryjny\u201d, o jednym kamieniu (ganku), wraz z krupiarni\u0105 i foluszem. Mowa tu o podupadaj\u0105cym, a by\u0107 mo\u017ce nawet nieczynnym m\u0142ynie Rynki.<\/p>\n

Drugi m\u0142yn o dw\u00f3ch gankach, z tartakiem i krupiarni\u0105, wyposa\u017conym w angielsk\u0105 maszyneri\u0119 i cztery pi\u0142y uznano za nowoczesny i porz\u0105dnie urz\u0105dzony. By\u0142 to nowy m\u0142yn przy przeprawie rzecznej i karczmie w Chodorkach. Mimo, i\u017c do licytacji dopuszczono starozakonnych, z powodu braku oferent\u00f3w, nie dosz\u0142a ona do skutku.\u00a0 Kolejna licytacja, z identycznym skutkiem, odby\u0142a si\u0119 w listopadzie roku 1834, a nast\u0119pna w styczniu 1835.<\/p>\n

W p\u00f3\u017aniejszym okresie brak jest jakichkolwiek danych o osadzie m\u0142y\u0144skiej Rynki, zatem nale\u017cy uzna\u0107, \u017ce by\u0142y to ostatnie lata w \u017cyciu starego m\u0142yna, kt\u00f3ry zosta\u0142 rozebrany i odszed\u0142 w zapomnienie, daj\u0105c \u017cycie i prosperity nowemu m\u0142ynowi w Chodorkach.<\/p>\n