{"id":18921,"date":"2021-12-17T08:00:11","date_gmt":"2021-12-17T07:00:11","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?p=18921"},"modified":"2022-03-24T09:03:53","modified_gmt":"2022-03-24T08:03:53","slug":"jerzy-jaworowski-rysownik-zapomniany","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2021\/12\/17\/jerzy-jaworowski-rysownik-zapomniany\/","title":{"rendered":"Jerzy Jaworowski \u2013 rysownik zapomniany"},"content":{"rendered":"
\n
\n\t

Poni\u017cszy artyku\u0142 stanowi fragment mojej pracy magisterskiej pt. \"Eksperymenty na papierze. Jerzego Jaworowskiego prace z szuflady\". Praca pod kierunkiem dr hab. Iwony Luby zosta\u0142a obroniona na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego na kierunku Historia Sztuki.<\/em><\/p>\n

\n<\/div>\n<\/div><\/div>
\n
\n\t

Jerzy Jaworowski (1919-1975), absolwent Akademii Sztuk Pi\u0119knych w Warszawie, by\u0142 urodzonym w Augustowie artyst\u0105-rysownikiem oraz tw\u00f3rc\u0105 grafiki ksi\u0105\u017ckowej zwi\u0105zanym szczeg\u00f3lnie z wydawnictwami \u201eCzytelnik\u201d i PIW. Pierwszy rozdzia\u0142 pracy zosta\u0142 po\u015bwi\u0119cony zaprezentowaniu sylwetki Jerzego Jaworowskiego z perspektywy tekst\u00f3w krytycznych z lat 70. XX w. \u2013 okresu najwi\u0119kszej popularno\u015bci artysty oraz przedstawieniu stanu bada\u0144. Nast\u0119pna cz\u0119\u015b\u0107 stanowi szkic biograficzny, nakre\u015blenie drogi artystycznej i zawodowej Jaworowskiego. Kolejny rozdzia\u0142 zawiera szersze spojrzenie na zjawisko autonomizacji dziedziny rysunku jako samodzielnej wypowiedzi artystycznej w odniesieniu do nurt\u00f3w artystycznych lat. 60. i 70. Dalsze rozdzia\u0142y s\u0105 pr\u00f3b\u0105 problemowego uj\u0119cia tw\u00f3rczo\u015bci artysty. Zosta\u0142a ona przeanalizowana w kontek\u015bcie eksperyment\u00f3w rysunkowych: om\u00f3wiono specyficzny warsztat artysty, oryginalne media rysunkowe oraz niekonwencjonalne sposoby ich wykorzystywania, pr\u00f3buj\u0105c zestawi\u0107 je z podobnymi praktykami innych tw\u00f3rc\u00f3w. Prace artysty om\u00f3wiono r\u00f3wnie\u017c w kontek\u015bcie sztuki znaku, kt\u00f3ry wydaje si\u0119 cech\u0105 bardzo charakterystyczn\u0105 i spajaj\u0105c\u0105 jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107.<\/p>\n<\/div>\n<\/div><\/div><\/div>

Przedwojenny August\u00f3w. Wojna i zes\u0142anie<\/h3>\n
\n\t

Jerzy Jaworowski urodzi\u0142 si\u0119 11 wrze\u015bnia 1919 roku w Augustowie w bardzo licznej i zamo\u017cnej rodzinie jako pierwszy, upragniony syn lekarza Jana Jaworowskiego[1]<\/a> (il. 1a) i jego drugiej \u017cony, Heleny z Heybowicz\u00f3w[2]<\/a> (il. 1b). Mia\u0142 dziewi\u0119\u0107 si\u00f3str i m\u0142odszego o osiem lat brata. Mi\u0119dzywojenny August\u00f3w by\u0142 miasteczkiem p\u00f3\u0142kresowym, pi\u0119knym uzdrowiskiem po\u0142o\u017conym w\u015br\u00f3d las\u00f3w i jezior. Mieszka\u0142o tam wielu \u017byd\u00f3w, Tatar\u00f3w, Litwin\u00f3w, Rosjan. Dom, w kt\u00f3rym wychowa\u0142 si\u0119 Jaworowski nale\u017ca\u0142 do jego matki i by\u0142 po\u0142o\u017cony w centrum miasta przy ulicy 3 Maja 5 (dawniej D\u0142ugiej), na przeciwko ko\u015bcio\u0142a. Jaworowscy zajmowali pokoje na pi\u0119trze, pozosta\u0142e by\u0142y wynajmowane lokatorom; na parterze znajdowa\u0142o si\u0119 mieszkanie i apteka pa\u0144stwa Woroty\u0144skich. Kolorytu nadawa\u0142 miasteczku stacjonuj\u0105cy w mie\u015bcie 1. Pu\u0142k U\u0142an\u00f3w Krechowieckich, kt\u00f3rzy w \u015bwi\u0105teczne dni organizowali huczne imprezy, defilady, jase\u0142ka[3]<\/a>.<\/p>\n

<\/span><\/a><\/p>\n<\/div>\n<\/div><\/div><\/div><\/div>

\n
\n\t
\"Jan<\/a>
Jan Leonard Jaworowski<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<\/div><\/div><\/div>
\n
\n\t
\"Helena<\/a>
Helena z Heybowicz\u00f3w Jaworowska<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<\/div><\/div><\/div><\/div>
\n
\n\t

Ojciec Jerzego, lekarz powiatowy i zas\u0142u\u017cony spo\u0142ecznik, by\u0142 znan\u0105 i szanowan\u0105 postaci\u0105 na Suwalszczy\u017anie. W czasie zabor\u00f3w dzia\u0142a\u0142 w r\u00f3\u017cnych organizacjach polskich, jednocze\u015bnie cieszy\u0142 si\u0119 szacunkiem w\u0142adz, co w 1905 r. pozwoli\u0142o mu uratowa\u0107 wielu dzia\u0142aczy spo\u0142ecznych i politycznych przed represjami. W 1920 r. skazany przez bolszewik\u00f3w na rozstrzelanie, zosta\u0142 uratowany dzi\u0119ki pomocy ludno\u015bci. Po pierwszej wojnie organizowa\u0142 s\u0142u\u017cb\u0119 lekarsk\u0105 w powiecie augustowskim, utworzy\u0142 szpital powiatowy i epidemiczny, organizowa\u0142 pierwsze kadry Polskiego Czerwonego Krzy\u017ca, Towarzystwo Przeciwgru\u017alicze. By\u0142 tak\u017ce prezesem Stra\u017cy Ochotniczej, Zwi\u0105zku Harcerstwa Polskiego i innych organizacji Otrzyma\u0142 szereg odznacze\u0144 pa\u0144stwowych[4]<\/a>. By\u0142 osob\u0105 bardzo lubian\u0105 i towarzysk\u0105. Matka by\u0142a wierz\u0105c\u0105 katoliczk\u0105 i osob\u0105 bardzo tolerancyjn\u0105, nigdy nie pozwala\u0142a na wrogie zachowania wobec ludno\u015bci innego wyznania. Udziela\u0142a lekcji francuskiego[5]<\/a>. Jerzy nie by\u0142 najlepszym uczniem, co przysparza\u0142o rodzicom zmartwie\u0144. Mimo wszystko, jako pierworodny syn, by\u0142 ukochanym dzieckiem ojca, kt\u00f3ry zostawia\u0142 mu zawsze pe\u0142n\u0105 swobod\u0119[6]<\/a>.<\/p>\n

\"Jerzy<\/a>
Jerzy Jaworowski z rodzicami - Druskieniki, 1932 r.<\/figcaption><\/figure>\n

Pod koniec listopada 1939 r. 19-letni Jerzy, kt\u00f3ry rozpocz\u0105\u0142 we wrze\u015bniu studia sanitarne w Szkole Podchor\u0105\u017cych, pr\u00f3bowa\u0142 wraz z kolegami przedosta\u0107 si\u0119 na zach\u00f3d do Warszawy w obawie przed wcieleniem do Armii Czerwonej. Zostali z\u0142apani w lesie przez Niemc\u00f3w i przekazani Rosjanom. Podczas ucieczki Jaworowski odmrozi\u0142 sobie stopy i tylko dzi\u0119ki pomocy znajomego \u017cydowskiego lekarza uda\u0142o mu si\u0119 unikn\u0105\u0107 amputacji. Po paru miesi\u0105cach wi\u0119zienia w Grodnie wszyscy dostali wyroki za szpiegostwo na rzecz Niemc\u00f3w. Zostali zes\u0142ani do \u0142agru ko\u0142o Archangielska na Syberii, gdzie przez osiem lat byli lesorubami<\/em> (drwalami) pracuj\u0105c w nieludzkich warunkach. Podr\u00f3\u017c w g\u0142\u0105b tajgi trwa\u0142a 1,5 miesi\u0105ca[7]<\/a>. W Dziennikach<\/em> Marii D\u0105browskiej opisana jest poruszaj\u0105ca relacja Heleny Jonkajtys[8]<\/a>, znajomej Jaworowskich sprzed wojny: \u201eWieziono ich do tego wi\u0119zienia w g\u0142\u0105b Rosji, w trzaskaj\u0105ce mrozy, w nieopalonym bydl\u0119cym wagonie. Poniewa\u017c dobami stali na stacjach i straszliwie marzli, wi\u0119c por\u0105bali prycz\u0119 w wagonie i rozpalili ogie\u0144 w \u017celaznym piecyku (\u2026). Na to weszli enkawudzi\u015bci, zapytali kto por\u0105ba\u0142 prycz\u0119. \u00d3w m\u0142odzieniec mia\u0142 to nieszcz\u0119\u015bcie, ze u\u015bmiechn\u0105\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d og\u00f3lnego milczenia. Natychmiast schwycili go, zaprowadzili do pustego wagonu, tam rozebrali do naga, zwi\u0105zali, obleli wod\u0105 z lodem i tak nagiego, na mokrym mokrego, zwi\u0105zanego, zamkn\u0119li i tak jecha\u0142 24 godziny. Teraz wr\u00f3ci\u0142 \u2013 dwudziestosze\u015bcioletni starzec, zniszczony, siwy i bezz\u0119bny, z przera\u017ceniem w oczach, zupe\u0142nie bez si\u0142, z\u0142amany moralnie i fizycznie\u201d[9]<\/a>.<\/p>\n

W S\u0142owniku artyst\u00f3w plastyk\u00f3w<\/em> z 1972 r. ten o\u015bmioletni, tragiczny fragment \u017cyciorysu Jaworowskiego zosta\u0142 uj\u0119ty pod has\u0142em \u201epodr\u00f3\u017ce zagraniczne: ZSRR \u2013 1948 r\u201d\u2026[10]<\/a>.<\/p>\n<\/div>\n<\/div><\/div>

Powr\u00f3t do powojennej rzeczywisto\u015bci. Studia<\/h3>\n
\n\t

Gdy w 1948 r. Jaworowski zosta\u0142 wypuszczony z \u0142agru, by\u0142 bliski pozostania w Zwi\u0105zku Radzieckim wskutek niedoinformowania i nacisk\u00f3w ze strony w\u0142adz sowieckich. Tylko dzi\u0119ki namowom przypadkowo spotkanego kolegi wyrobi\u0142 potrzebne dokumenty i wr\u00f3ci\u0142 do kraju. Dom rodzinny w Augustowie przej\u0119\u0142o tymczasem NKWD, wi\u0119kszo\u015b\u0107 rodziny wyemigrowa\u0142a do Anglii i Kanady przed ko\u0144cem wojny. W Polsce zosta\u0142a tylko matka z dw\u00f3jk\u0105 najm\u0142odszych dzieci, siostr\u0105 i bratem. Matka zmar\u0142a w 1945 r., przed powrotem syna. Jerzy wr\u00f3ci\u0142 z obozu w tak z\u0142ym stanie, \u017ce rodzina w pierwszej chwili nie rozpozna\u0142a go i nie wpu\u015bci\u0142a do domu. Wieloletnie zes\u0142anie i trudno\u015b\u0107 z odnalezieniem si\u0119 w nowej rzeczywisto\u015bci, w kt\u00f3rej wzgl\u0119dnie normalne \u017cycie toczy\u0142o si\u0119 ju\u017c od kilku lat, spowodowa\u0142y g\u0142\u0119bok\u0105 depresj\u0119. Jaworowski jednak stosunkowo szybko wr\u00f3ci\u0142 do siebie i, jak podkre\u015bla syn, zupe\u0142nie odci\u0105\u0142 si\u0119 od traumatycznych prze\u017cy\u0107, nigdy do nich nie wraca\u0142, nie rozpami\u0119tywa\u0142 w rozmowach rodzinnych, nie nawi\u0105zywa\u0142 do nich w swojej tw\u00f3rczo\u015bci. Nigdy te\u017c nie okazywa\u0142 szczeg\u00f3lnej wrogo\u015bci do Rosjan, nie wini\u0142 ludzi lecz system. Rozpocz\u0105\u0142 nowe \u017cycie[11]<\/a>. Po kator\u017cniczej pracy drwala zosta\u0142y mu tylko \u201ed\u0142onie jak bochny\u201d[12]<\/a>, kt\u00f3re paradoksalnie stworzy\u0142y p\u00f3\u017aniej rysunki finezyjne i pe\u0142ne lekko\u015bci. Jaworowski stale wraca\u0142 w swoje rodzinne strony, w wolnym czasie zabiera\u0142 w okolice Augustowa znajomych i rodzin\u0119. Czasem przy okazji takich wypad\u00f3w trudne wspomnienia powraca\u0142y, co opisa\u0142 jego wieloletni przyjaciel, Marek Nowakowski[13]<\/a>.<\/p>\n

Studia na Wydziale Grafiki warszawskiej Akademii Sztuk Pi\u0119knych, kt\u00f3re rozpocz\u0105\u0142 w 1948 r., czyli w\u0142a\u015bciwie nied\u0142ugo po powrocie z ZSRR, bynajmniej nie by\u0142y wynikiem g\u0142\u0119bokich przemy\u015ble\u0144 czy m\u0142odzie\u0144czych marze\u0144 o karierze artysty. Jaworowski podj\u0105\u0142 t\u0119 decyzj\u0119 najprawdopodobniej za namow\u0105 brata Jana, kt\u00f3ry przypomnia\u0142 mu o jego dzia\u0142alno\u015bci redaktora gazetki w augustowskiej szkole i o rysunkach satyrycznych. Zachowane szkolne szkice redis\u00f3wk\u0105 raczej nie wskazywa\u0142y na wybitny talent, lecz uzdolniony brat, kt\u00f3ry w wieku dwudziestu paru lat zosta\u0142 profesorem matematyki, mia\u0142 te\u017c widocznie dobr\u0105 intuicj\u0119, kieruj\u0105c Jerzego na studia artystyczne[14]<\/a>.<\/p>\n

\"Jerzy<\/a>
Jerzy Jaworowski przy pracy<\/figcaption><\/figure>\n

Jaworowski przez kr\u00f3tki czas studiowa\u0142 w pracowni grafiki ksi\u0105\u017ckowej Jana Marcina Szancera, prowadzonej na Akademii od 1951 r. W swojej pracy pedagogicznej Szancer wypracowa\u0142 metod\u0119 opieraj\u0105c\u0105 si\u0119 na indywidualnym podej\u015bciu i kszta\u0142towaniu ucznia, traktowa\u0142 student\u00f3w po partnersku ale jednocze\u015bnie by\u0142 wymagaj\u0105cy, wskazywa\u0142 z\u0142e nawyki, popadanie w manier\u0119. Celem by\u0142o rozwini\u0119cie w\u015br\u00f3d student\u00f3w my\u015blenia plastycznego, a nie przygotowanie ich do konkretnego zawodu[15]<\/a>. Jego wspomnienia daj\u0105 pewien obraz tego, jak funkcjonowa\u0142a pracownia ilustracji i jakie wymagania profesor stawia\u0142 studentom: \u201eOczywi\u015bcie ucze\u0144 otrzymuje pewn\u0105 sum\u0119 podstawowych wiadomo\u015bci o budowie i estetyce ksi\u0105\u017cki, o technikach drukarskich, nigdy nie by\u0142o moim zamiarem kszta\u0142cenie \u201especjalist\u00f3w\u201d, kierownik\u00f3w graficznych wydawnictw czy artyst\u00f3w typograf\u00f3w. Mimo to wielu z moich uczni\u00f3w pracuje w wydawnictwach i doskonale rozwi\u0105zuje problemy, kt\u00f3rych w ASP nie mogli rozwi\u0105za\u0107, cho\u0107by ze wzgl\u0119du na brak mo\u017cliwo\u015bci warsztatowych (\u2026) Wyb\u00f3r temat\u00f3w pozostawia\u0142em zawsze uczniom, czasem jedynie doradza\u0142em w podj\u0119ciu decyzji. By\u0142em ciekaw, jacy oni s\u0105, co czytaj\u0105, co ich interesuje, r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 zada\u0144 by\u0142a olbrzymia w ci\u0105gu dwudziestu lat powt\u00f3rzy\u0142o si\u0119 zaledwie kilka temat\u00f3w. Ulubion\u0105 powie\u015bci\u0105, kt\u00f3ra dawa\u0142a bogate mo\u017cliwo\u015bci ilustratorowi, by\u0142 R\u0119kopis znaleziony w Saragossie<\/em> Potockiego. Niejednokrotnie zaskakiwano mnie. Kto\u015b z uczni\u00f3w przyni\u00f3s\u0142 ostatni\u0105 nowo\u015b\u0107, musia\u0142em j\u0105 szybko przeczyta\u0107, dokszta\u0142ci\u0107 si\u0119, w og\u00f3le korekty wymaga\u0142y ode mnie przygotowania, trzeba by\u0142o na nowo wertowa\u0107 zapomniane teksty, \u015bledzi\u0107 literatur\u0119 wsp\u00f3\u0142czesn\u0105. Czasem by\u0142em surowy. Pami\u0119tam, \u017ce jeden z moich uczni\u00f3w nie m\u00f3g\u0142 sobie da\u0107 rady z barokow\u0105 architektur\u0105 w jakiej\u015b bajce, kaza\u0142em mu wi\u0119c natychmiast pojecha\u0107 do Wilanowa i przywie\u017a\u0107 stamt\u0105d szkice, a by\u0142a wtedy surowa zima. (...) Ale przede wszystkim wysy\u0142a\u0142em moich uczni\u00f3w do biblioteki, bo ilustratorowi nie wystarcz\u0105 wiadomo\u015bci z historii sztuki, musi si\u0119 nauczy\u0107 szuka\u0107 materia\u0142\u00f3w i z nich korzysta\u0107\u201d[16]<\/a>. Danuta Wr\u00f3blewska pisa\u0142a o nim: \u201eBy\u0142 gaw\u0119dziarzem, kocha\u0142 star\u0105 sztuk\u0119, jego korekty przeradza\u0142y si\u0119 wi\u0119c najcz\u0119\u015bciej w styloznawcze sympozja, gdzie tera\u017aniejszo\u015b\u0107 miesza\u0142a si\u0119 z przesz\u0142o\u015bci\u0105, a wszystkiemu patronowa\u0142o s\u0142o\u0144ce malarstwa\u201d[17]<\/a>.<\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce Szancer odegra\u0142 do\u015b\u0107 znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 w karierze Jaworowskiego. Jak wspomina Janusz Stanny, profesor cz\u0119sto jeszcze po studiach opiekowa\u0142 si\u0119 swoimi absolwentami, zapraszaj\u0105c ich do ilustrowania ksi\u0105\u017ceczek dla dzieci wydawanych przez \u201eRuch\u201d, kt\u00f3rego by\u0142 dyrektorem graficznym[18]<\/span><\/a>, oraz do udzia\u0142u w dorocznych wystawach w Galerii Sztuki ZPAP MDM[19]<\/a>. Jaworowski parokrotnie bra\u0142 udzia\u0142 w odbywaj\u0105cych si\u0119 tam wystawach ksi\u0105\u017cki i ilustracji dzieci\u0119cej (1959, 1961-1964). Kolejn\u0105 oddoln\u0105 inicjatyw\u0105 Szancera by\u0142o wydawanie okoliczno\u015bciowych poczt\u00f3wek, kt\u00f3re r\u00f3wnie\u017c by\u0142y projektowane przez m\u0142odych grafik\u00f3w. Wszystkie te dzia\u0142ania wpisywa\u0142y si\u0119 w szersz\u0105 ide\u0119 kszta\u0142towania gust\u00f3w i upowszechnianiu kultury plastycznej[20]<\/a>. Jaworowski zaprojektowa\u0142 dla \u201eRuchu\u201d ilustracje do Basi nad biegunem<\/em> (1964), Polany<\/em> (1964), Pi\u00f3rka<\/em> Igora Sikirickiego (1968), \u015aniegu<\/em> Jana Kiersta (1973) i ksi\u0105\u017ceczki Ko\u0144 by si\u0119 u\u015bmia\u0142<\/em> Zygmunta Kubiaka (1976), a tak\u017ce wiele kolorowych okazjonalnych kartek, g\u0142\u00f3wnie \u015bwi\u0105tecznych i noworocznych.<\/p>\n

\"Jerzy<\/a>
Jerzy Jaworowski przy pracy<\/figcaption><\/figure>\n

Jaworowskiemu nie do ko\u0144ca odpowiada\u0142 realistyczny, pe\u0142en drobiazgowego detalu historycznego \u015bwiat ilustracji profesora, nieco mo\u017ce archaiczny wobec nurt\u00f3w nowoczesnej plastyki dochodz\u0105cych do g\u0142osu w latach 50. i j\u0119zyka skr\u00f3tu my\u015blowego, kt\u00f3ry dominowa\u0142 w s\u0105siednich pracowniach[21]<\/a>. Mimo to wydaje si\u0119, \u017ce podej\u015bcie Szancera do projektowania ilustracji, oparte na rzetelnej kwerendzie i wyszukiwaniu odpowiednich materia\u0142\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych, znalaz\u0142o wyraz w tak wa\u017cnych realizacjach Jaworowskiego jak opracowanie graficzne Trylogii <\/em>Henryka Sienkiewicza czy R\u0119kopisu znalezionego w Saragossie<\/em> Jana Potockiego. Pracuj\u0105c nad opracowaniem graficznym Trylogii,<\/em> w przypadku kt\u00f3rej za\u0142o\u017ceniem wydawnictwa by\u0142o wykorzystanie historycznego materia\u0142u graficznego[22]<\/a>, Jaworowski miesi\u0105cami przeszukiwa\u0142 biblioteczne albumy z dawnymi rycinami, by dobra\u0107 jak najbardziej trafny i wierny realiom epoki materia\u0142. Konsultacje merytoryczne prowadzi\u0142 historyk, Adam Kersten[23]<\/a>. Fragmenty rycin wykorzystane na obwolutach poszczeg\u00f3lnych tom\u00f3w zosta\u0142y \u201epodkolorowane\u2019\u2019 za pomoc\u0105 barwnych folii w jaskrawych kolorach, co da\u0142o bardzo ciekawy, o\u017cywczy efekt. P\u0142\u00f3cienna oprawa ozdobiona zosta\u0142a subtelnym ro\u015blinnym t\u0142oczeniem w kolorze br\u0105zowym a grzbiet paskami w tym samym kolorze. Wyklejki zadrukowano reprodukcjami map z epoki. Wewn\u0105trz skadrowane ryciny wplecione s\u0105 w tekst ju\u017c bez \u017cadnej dodatkowej plastycznej ingerencji, cz\u0119\u015b\u0107 z nich wydrukowano na grubszym be\u017cowym papierze o zielonkawym odcieniu. Niekt\u00f3re fragmenty rycin zosta\u0142y znacznie powi\u0119kszone \u2013 sie\u0107 rytowanych kresek pozbawionych ca\u0142o\u015bciowego kontekstu tworzy abstrakcyjne wr\u0119cz kompozycje, kt\u00f3re ciekawie wsp\u00f3\u0142graj\u0105 w zestawieniu z naturalnej wielko\u015bci ilustracjami[24]<\/span><\/a>. W 1966 r. Trylogia<\/em> w nowej, eleganckiej szacie graficznej otrzyma\u0142a nagrod\u0119 PTWK, a rok p\u00f3\u017aniej srebrny medal w Moskwie na Mi\u0119dzynarodowej Wystawie z okazji 50. Rocznicy Rewolucji Pa\u017adziernikowej.<\/p>\n

Je\u015bli chodzi o my\u015blenie plastyczne, zdecydowanie najwi\u0119kszy wp\u0142yw wywar\u0142a na nim pracowania plakatu Henryka Tomaszewskiego, kt\u00f3ra powsta\u0142a w marcu 1952 r. Pierwotnie nosi\u0142a nazw\u0119 Pracowni Projektowania Grafiki Propagandowej. Jak pisze Agnieszka Szewczyk, \u201ePraktyka pedagogiczna Tomaszewskiego, oparta na \u0107wiczeniu i rozbudzaniu intelektu, poszukiwaniu nowych rozwi\u0105za\u0144, prze\u0142amywaniu stereotyp\u00f3w, nieuleganiu schematom i nade wszystko podkre\u015blaj\u0105ca w\u0142asny, indywidualny j\u0119zyk projektanta, sta\u0142a si\u0119 swoist\u0105 wyk\u0142adni\u0105 polskiej szko\u0142y plakatu. (\u2026) Tomaszewski nie tyle wi\u0119c uczy\u0142 prawide\u0142 rz\u0105dz\u0105cych projektowaniem graficznym, co raczej szkoli\u0142 student\u00f3w w nawyku ich prze\u0142amywania\u201d[25]<\/a>. Studenci otrzymywali \u0107wiczenia polegaj\u0105ce na graficznym rozwi\u0105zywaniu rozmaitych problem\u00f3w narracji, pewnych opozycji, oddania nastroju, wizualizacji hase\u0142, czy abstrakcyjnych poj\u0119\u0107 czy powiedze\u0144 (cz\u0119sto aforyzm\u00f3w i bon mot\u00f3w Jerzego Leca). Stale powtarzaj\u0105cymi si\u0119 tematami dla kolejnych rocznik\u00f3w by\u0142y Autoportret, Portret kolegi, Moja biografia[26]<\/a>.. \u201eRewolucyjna istota sztuki i sposobu uczenia Tomaszewskiego polega\u0142a na zanegowaniu historycznego porz\u0105dku i miejsca, w jakim tkwi\u0142a do tej pory grafika projektowa, a z ni\u0105 plakat i inne formy wizualnego komunikatu\u201d [27]<\/a>.<\/p>\n

Relacja Tomaszewskiego z Jaworowskim wychodzi\u0142a poza schemat mistrz-ucze\u0144, by\u0142a relacj\u0105 kole\u017ce\u0144sk\u0105, czemu sprzyja\u0142a zapewne niewielka r\u00f3\u017cnica wieku (Tomaszewski by\u0142 tylko o 5 lat starszy). Tomaszewski i jego \u017cona Teresa P\u0105gowska cz\u0119sto je\u017adzili razem z Jaworowskimi na wakacje nad jeziora augustowskie, do wsi Wojciech. \u201eTo dziwne. Obdarza\u0142em go uczuciem przyja\u017ani, cho\u0107 w gruncie rzeczy znali\u015bmy si\u0119 za ma\u0142o, \u017ceby si\u0119 pozna\u0107 do ko\u0144ca. By\u0142 prawy. I co mo\u017ce jeszcze trudniejsze \u2013 dobry. Ujmowa\u0142o mnie w nim przede wszystkim to, \u017ce nie mia\u0142 w sobie zawi\u015bci. Nigdy nikomu niczego nie zazdro\u015bci\u0142. Spokojnie na wszystko patrzy\u0142 i my\u015bla\u0142 po swojemu. Mia\u0142 w \u015brodku jak\u0105\u015b pogod\u0119. By\u0142 bardzo wra\u017cliwy, w taki sw\u00f3j zamkni\u0119ty spos\u00f3b, jak ma\u0142o kto. Te szorstko\u015bci, kt\u00f3re czasem mu si\u0119 zdarza\u0142y, bra\u0142y si\u0119 z biologicznego g\u0142odu r\u00f3wnowagi\u201d[28]<\/a>.<\/p>\n<\/div>\n<\/div><\/div>

Pracownia graficzna i \u015brodowisko \u201eCzytelnika\u201d. Wsp\u00f3\u0142praca z innymi wydawnictwami<\/h3>\n
\n\t

Jeszcze na studiach Jaworowski zacz\u0105\u0142 projektowa\u0107 obwoluty i ilustracje dla \u201eCzytelnika\u201d. Do pracowni graficznej zosta\u0142 wci\u0105gni\u0119ty przez Andrzeja Heidricha w 1953 r. razem z Janem M\u0142odo\u017ce\u0144cem, koleg\u0105 z pracowni plakatu[29]<\/a>. W uznaniu za wykonanie licznych prac dla wydawnictwa Jaworowski otrzyma\u0142 dyplom od Tomaszewskiego w 1955 r., podobnie jak M\u0142odo\u017ceniec[30]<\/a>.<\/p>\n

W \u201eCzytelniku\u201d k\u0142adziono nacisk na wydawanie literatury pi\u0119knej, wsp\u00f3\u0142czesnej prozy, polskich klasyk\u00f3w, poezji. Oferta skierowana do m\u0142odszych czytelnik\u00f3w stanowi\u0142a raczej margines, jednak ilustracja przestawa\u0142a by\u0107 postrzegana jedynie jako domena ksi\u0105\u017cki dzieci\u0119cej i redakcje wydawnictw coraz cz\u0119\u015bciej dba\u0142y te\u017c o opraw\u0119 plastyczn\u0105 literatury dla doros\u0142ych[31]<\/a>, co stanowi\u0142o dla artyst\u00f3w ciekawe wyzwanie. Szat\u0119 graficzn\u0105 \u201eCzytelnika\u201d doceniano ju\u017c na \u0142amach \u00f3wczesnych czasopism[32]<\/a>. W latach 1945-50 dyrektorem artystycznym by\u0142 Jerzy Srokowski[33]<\/a>, grafik\u0105 zajmowali si\u0119 Olga Siemaszko i Marek Rudnicki. Zorganizowan\u0105 pracowni\u0105 graficzn\u0105, kt\u00f3rej funkcjonowanie przypada na czas artystycznego fermentu w polskiej sztuce i na z\u0142oty okres tzw. \u201epolskiej szko\u0142y ilustracji\u201c, kierowa\u0142 od pocz\u0105tku lat 50. Jan Samuel Miklaszewski sprowadzony przez Olg\u0119 Siemaszko z Zakopanego. Dobra\u0142 on sobie zesp\u00f3\u0142 m\u0142odych zdolnych grafik\u00f3w z warszawskiej Akademii[34]<\/a>. Miklaszewski[35]<\/a>, znakomity grafik, zupe\u0142nie dzi\u015b zapomniany, by\u0142 m.in. autorem znaku graficznego popularnych serii Nike i G\u0142\u00f3w wawelskich. Charakterystyczne dla jego stylu dynamicznie kreskowane ilustracje mo\u017cna znale\u017a\u0107 w albumie Jana \u017babi\u0144skiego Z \u017cycia zwierz\u0105t<\/em> czy w ksi\u0105\u017ceczce Antoniny \u017babi\u0144skiej Borsunio<\/em>; bardzo ciekawe s\u0105 te\u017c jego rysunki czarnym tuszem do Dw\u00f3ch ksi\u0119\u017cyc\u00f3w<\/em> Marii Kuncewiczowej.<\/p>\n

Andrzej Heidrich wspomina: \u201e(\u2026) trafi\u0142em na pracowni\u0119, kt\u00f3ra w tamtych strasznych czasach dla nas wszystkich by\u0142a azylem. Nie m\u00f3wili\u015bmy za du\u017co, niewiele o sobie wiedzieli\u015bmy, a mieli\u015bmy do siebie zaufanie\u201d[36]<\/a>. \u201eBy\u0142o to wymarzone miejsce pracy, gdzie panowa\u0142a \u017cyczliwa, przyjacielska atmosfera, bez nadmiernego upolitycznienia\u201d[37]<\/a>. W okresie studencko-czytelnikowskim jednym z najbli\u017cszych koleg\u00f3w Jaworowskiego by\u0142 Jan M\u0142odo\u017ceniec, z kt\u00f3rym wsp\u00f3lnie zrobi\u0142 kilka plakat\u00f3w[38]<\/a>.<\/p>\n

Sp\u00f3\u0142dzielnia wydawnicza \u201eCzytelnik\u201d ju\u017c w pierwszych latach swojej dzia\u0142alno\u015bci bardzo dba\u0142a o swoich pracownik\u00f3w. Zapewniano im prac\u0119 na etacie, cz\u0119sto tak\u017ce mieszkanie. Socjalne udogodnienia by\u0142y cz\u0119\u015bci\u0105 szerszej polityki Jerzego Borejszy, za\u0142o\u017cyciela wydawnictwa i jego spiritus movens<\/em> w pierwszych latach istnienia. Stara\u0142 si\u0119 on jak najsilniej przywi\u0105za\u0107 pracownik\u00f3w do swojej instytucji, stwarzaj\u0105c im przyjazne warunki[39]<\/span><\/a>54. Jaworowscy zamieszkali w niewielkim trzydziestoparometrowym, dwupokojowym mieszkaniu, w nowoczesnym domu pod adresem Ho\u017ca 37. Tu\u017c obok mieszka\u0142 J\u00f3zef Wilko\u0144, kt\u00f3ry by\u0142 bliskim przyjacielem rodziny. \u201eJurek towarzyszy\u0142 mi bardzo \u017cyczliwie w moich pierwszych zmaganiach, \u017ceby w \u201eCzytelniku\u201d co\u015b tam dosta\u0107 do roboty. Bo wtedy by\u0142 tam Samuel Miklaszewski i jak wchodzi\u0142em to mnie takim d\u0142uuugim pow\u0142\u00f3czystym spojrzeniem odprowadza\u0142. Jurek widzia\u0142 to, wsp\u00f3\u0142czu\u0142 mi g\u0142\u0119boko, ale te\u017c w gruncie rzeczy ja wtedy nic nie umia\u0142em z grafiki, z ok\u0142adki\u201d[40]<\/a>.<\/p>\n

Przechowywane w archiwum wydawnictwa prace grafik\u00f3w ods\u0142aniaj\u0105 warsztatow\u0105 kuchni\u0119 projektant\u00f3w. Du\u017cej urody, barwne projekty by\u0142y tworzone w r\u00f3\u017cnych technikach, zazwyczaj malowane akwarelami czy temperami, bardzo cz\u0119sto stosowano te\u017c papierowe wyklejanki. Projekty w kartonowych okienkach zawieraj\u0105 wskaz\u00f3wki plastyka i redaktora technicznego, ka\u017cdy podstemplowany jest zatwierdzaj\u0105c\u0105 projekt piecz\u0105tk\u0105 redakcji technicznej. Graficy do\u0142\u0105czali pr\u00f3bki kolor\u00f3w, zaznaczali, jaki typ czcionki ma zosta\u0107 u\u017cyty, notowali wymiary poszczeg\u00f3lnych element\u00f3w projektu, odleg\u0142o\u015bci od kraw\u0119dzi etc. Logo \u201eCzytelnika\u201d (projekt Tomaszewskiego, zakupiony w 1945 r.), jego umiejscowienie i kolorystyka, stanowi\u0142y wa\u017cne elementy ca\u0142ej kompozycji. Projekty pracowni graficznej \u201eCzytelnika\u201d cechuje du\u017ca r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107, gdy\u017c skupili si\u0119 w niej tw\u00f3rcy o zupe\u0142nie r\u00f3\u017cnych osobowo\u015bciach i temperamentach. Dzi\u0119ki temu propozycje plastyczne wydawnictwa cieszy\u0142y si\u0119 opini\u0105 najciekawszych i naj\u015bwie\u017cszych na \u00f3wczesnym rynku ksi\u0105\u017ckowym[41]<\/a>.<\/p>\n

Liternictwo, umiej\u0119tno\u015b\u0107 kaligrafii by\u0142y w\u00f3wczas niezb\u0119dne do pracy w wydawnictwie. J\u00f3zef Wilko\u0144 wspomina, \u017ce w tych czasach po prostu trzeba by\u0142o umie\u0107 pisa\u0107. \u201eBardzo by\u0142o du\u017co grafik\u00f3w, kt\u00f3rzy sami rysowali czcionki. M\u0142odo\u017ceniec by\u0142 mistrzem, to by\u0142 typograf pe\u0142n\u0105 g\u0119b\u0105. Wielkim mistrzem by\u0142 te\u017c Janusz Stanny (cz\u0119sto ca\u0142e strony r\u0119cznie pisanego tekstu komponowa\u0142 z ilustracj\u0105)\u201d[42]<\/span><\/a>. O \u201emalowaniu literek\u201d pisa\u0142 tak\u017ce M\u0142odo\u017ceniec: \u201ePracownia graficzna \u00bd etatu. Robi\u0119 te wymarzone ok\u0142adki. Dzi\u015b widz\u0119 jak pocz\u0105tkowo niezdarne, krzywe, cudaczne (czasem do brzydkich tre\u015bci!), setki szkic\u00f3w, pr\u00f3b, poszukiwa\u0144, kilometry r\u0119cznie pisanych liter. Zam\u00f3wienie, termin, format, temat, to ten kierat\u201d[43]<\/span><\/a>. By\u0107 mo\u017ce w tej sprawno\u015bci literniczej jak\u0105\u015b rol\u0119 odegra\u0142 profesor Tadeusz Tuszewski[44]<\/span><\/a>59, prowadz\u0105cy na Akademii pracowni\u0119 liternictwa.<\/p>\n

Debiutem wydawniczym Jaworowskiego by\u0142o opracowanie graficzne ksi\u0105\u017cek Jeszcze Polska <\/em>Stanis\u0142awa Zieli\u0144skiego (1953) i Pie\u015b\u0144 powszechna<\/em> Pablo Nerudy (1954)[45]<\/span><\/a>. Ilustracje do tych utwor\u00f3w s\u0105 bardzo charakterystyczne dla wczesnego stylu Jaworowskiego: surowe, skubizowane twarze postaci, rysowane grubym konturem, jakby wyciosane, z typowym \u201epicassowskim\u201d rysunkiem oczu, nosa.<\/p>\n

Jaworowski wraz z Wilkoniem, M\u0142odo\u017ce\u0144cem i Stanis\u0142awem Zamecznikiem byli grup\u0105 dobrych koleg\u00f3w, a z opowie\u015bci i wspomnie\u0144 wy\u0142ania si\u0119 barwny obraz artystycznej cyganerii, prowadz\u0105cej intensywne \u017cycie towarzyskie. W nieco p\u00f3\u017aniejszym okresie Jaworowski przyja\u017ani\u0142 si\u0119 te\u017c z m\u0142odszym od niego o ca\u0142e pokolenie Markiem Nowakowskim, kt\u00f3ry przylgn\u0105\u0142 do czytelnikowego \u015brodowiska pod koniec lat 50., gdy M\u0142odo\u017ceniec projektowa\u0142 ok\u0142adk\u0119 do zbioru opowiada\u0144 pisarza. \u201eW kr\u0119gu Janka byli inni graficy. Jan Samuel Miklaszewski, Marian Stachurski, Jerzy Jaworowski, Andrzej Heidrich.<\/p>\n

W wi\u0119kszo\u015bci byli uczniami Henryka Tomaszewskiego (\u2026) Z nimi czu\u0142em si\u0119 znacznie swobodniej ni\u017c z pisarzami. Bran\u017ca bardziej rzemie\u015blnicza. Byli bli\u017cej zwyk\u0142ego \u017cycia. Szczeg\u00f3lnie mocno zbli\u017cy\u0142em si\u0119 z Jurkiem Jaworowskim\u201d[46]<\/a>. Pisarz zawsze dawa\u0142 Jerzemu jako pierwszemu do przeczytania swoje powie\u015bci i bardzo liczy\u0142 si\u0119 z jego zdaniem. Jaworowski zaprojektowa\u0142 ok\u0142adk\u0119 do ksi\u0105\u017cki Nowakowskiego Zapis<\/em> (\u201eCzytelnik\u201d, 1965). Z kolei na podstawie tragikomicznej rodzinnej historii Jaworowskich o \u015bmierci \u017c\u00f3\u0142wia przywiezionego z Jugos\u0142awii, kt\u00f3ry wypad\u0142 z balkonu, powsta\u0142o opowiadanie Nowakowskiego \u015amier\u0107 \u017c\u00f3\u0142wia<\/em> (1973)[47]<\/a>.<\/p>\n

Najbli\u017cszym przyjacielem Jaworowskiego a tak\u017ce kim\u015b w rodzaju mentora by\u0142 starszy o dziesi\u0119\u0107 lat architekt i grafik, Stanis\u0142aw Zamecznik. Nie wiadomo, w kt\u00f3rym momencie si\u0119 poznali, by\u0107 mo\u017ce zetkn\u0119li si\u0119 ju\u017c na Akademii, gdzie Zamecznik prowadzi\u0142 w roku akademickim 1949\/50 wyk\u0142ady z wystawiennictwa[48]<\/a>, a mo\u017ce spotkali si\u0119 ju\u017c w \u201eCzytelniku\u201d. Razem projektowali wystaw\u0119 rysunk\u00f3w M\u0142odo\u017ce\u0144ca w Kordegardzie w 1962 r.[49]<\/a> Zamecznik cz\u0119sto konsultowa\u0142 z Jaworowskim swoje makiety. Wsp\u00f3lnie organizowali rodzinne samochodowe wycieczki architektoniczne. Jaworowski bardzo ceni\u0142 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 przyjaciela architekta w dziedzinie grafiki ksi\u0105\u017ckowej, o czym \u015bwiadcz\u0105 wprost fragmenty jego wypowiedzi, na przyk\u0142ad ta, w kt\u00f3rej domaga si\u0119 szerszego, interdyscyplinarnego podej\u015bcia do ilustracji ksi\u0105\u017ckowej: \u201eIlustracja sta\u0142a si\u0119 u nas nies\u0142ychanie w\u0105sk\u0105 specjalno\u015bci\u0105 graficzn\u0105, tzn. dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105t procent zwi\u0105zanych z ksi\u0105\u017ck\u0105 grafik\u00f3w pozostaje jej niewolnikami dozgonnie. Wy\u0142\u0105czne oddawanie si\u0119 tak w\u0105skiej warsztatowo dziedzinie jest niebezpieczne. Gdzie indziej ksi\u0105\u017cki opracowuj\u0105 malarze, plastycy o szerszej skali zainteresowa\u0144 i praktyki, ba, rze\u017abiarze \u2013 to dzia\u0142a w\u0142a\u015bnie nies\u0142ychanie od\u015bwie\u017caj\u0105co. Mo\u017ce tu jest w\u0142a\u015bnie przyczyna faktu, \u017ce par\u0119 dobrych ksi\u0105\u017cek zrobili u nas \u2013 architekci[50]<\/a>. Ostatnie zdanie odnosi si\u0119 najpewniej do wydawniczych hit\u00f3w Zamecznika, jakimi by\u0142y nowatorskie opracowania graficzne M\u0142ynka do kawy <\/em>Konstantego Ildefonsa Ga\u0142czy\u0144skiego (1958) i Czar\u00f3w i czart\u00f3w polskich<\/em> Juliana Tuwima (1960) dla \u201eCzytelnika\u201d.<\/p>\n

Dzia\u0142alno\u015b\u0107 projektowa Jerzego Jaworowskiego obejmowa\u0142a kilka dziedzin sztuki u\u017cytkowej, plakaty, znaki graficzne, obwoluty, ilustracje i opracowania graficzne ksi\u0105\u017cek a nawet okazjonalnie projektowanie znaczk\u00f3w[51]<\/a>. Mniej wi\u0119cej od po\u0142owy lat 60. po\u015bwi\u0119ci\u0142 si\u0119 jednak wy\u0142\u0105cznie ksi\u0105\u017cce i odnosi\u0142 na tym polu du\u017ce sukcesy. Opracowa\u0142 blisko 400 pozycji, by\u0142 cenionym projektantem, w wydawnictwach liczono si\u0119 z jego zdaniem[52]<\/a>. O swojej pracy pisa\u0142: \u201eW\u0142a\u015bciwie chyba nie jestem ilustratorem w tym sensie, w jakim przywyk\u0142o si\u0119 o tym zawodzie my\u015ble\u0107. Zreszt\u0105, ci\u0119cie plastyki na w\u0105skie plastry profesji zuba\u017ca j\u0105. Do ksi\u0105\u017cek powinien wchodzi\u0107 jak najszerzej normalny j\u0119zyk wsp\u00f3\u0142czesnej sztuki\u201d[53]<\/a>. Opr\u00f3cz pracy w \u201eCzytelniku\u201d, Jaworowski tworzy\u0142 tak\u017ce ok\u0142adki i opracowania graficzne dla wielu innych wydawnictw, m.in. ISKIER, Wydawnictwa Artystycznego i Filmowego, Naszej Ksi\u0119garni, PAX-u. Kilka ciekawych obwolut zaprojektowa\u0142 te\u017c dla Polskiego Wydawnictwa Rolniczego i Ludowego[54]<\/a>. Od 1961 r. tworzy\u0142 opracowania graficzne \u201eAlmanachu sceny polskiej\u201d oraz programy teatralne (\u201eKr\u00f3l Roger\u201d, 1965, \u201eFrancesca Rimini\u201d, 1968). W latach 70. zwi\u0105zany by\u0142 szczeg\u00f3lnie z PIW-em. W wydawnictwie kierownikiem by\u0142a w\u00f3wczas Jolanta Bar\u0105cz, kt\u00f3ra bardzo ceni\u0142a jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107. W 1973 r. zosta\u0142 wydelegowany przez wydawnictwo do organizacji wystawy polskiej grafiki ksi\u0105\u017ckowej w Pary\u017cu. Zaprojektowa\u0142 dla wydawnictwa ok\u0142adki do serii \u201eTeorie teatru wsp\u00f3\u0142czesnego\u201d, \u201ePolska proza wsp\u00f3\u0142czesna\u201d (1970-76) i \u201ePolska poezja wsp\u00f3\u0142czesna\u201d (1971-76) a tak\u017ce ilustracje do jubileuszowego wydania Ba\u015bni<\/em> Hansa Christiana Andersena, wydanych przez PIW w 1975 r. By\u0142a to jego ostatnia tak du\u017ca realizacja i jednocze\u015bnie ukoronowanie jego tw\u00f3rczo\u015bci zwi\u0105zanej z ksi\u0105\u017ck\u0105. Zosta\u0142 zaproszony do tego przedsi\u0119wzi\u0119cia jako jeden z trzech grafik\u00f3w, obok Janusza Stannego i Andrzeja Strumi\u0142\u0142y[55]<\/a>. Wybra\u0142 sobie tom trzeci, zawieraj\u0105cy najmniej znane opowiadania.<\/p>\n

Jaworowski najlepiej odnajdywa\u0142 si\u0119 jako ilustrator poezji[56]<\/span><\/a>71. Opracowa\u0142 kilka poetyckich serii dla r\u00f3\u017cnych wydawnictw oraz szereg pojedynczych tomik\u00f3w i antologii. Wr\u00f3blewska nazwa\u0142a go najcelniejszym ilustratorem liryki<\/em>[57]<\/a>.<\/em>. <\/em>Od 1954 r. projektowa\u0142 dla \u201eCzytelnika\u201d ok\u0142adki i obwoluty do serii poezji polskiej, wydanej w p\u0142\u00f3ciennej oprawie, z t\u0142oczonym i z\u0142oconym, lapidarnym wizerunkiem muzy w wie\u0144cu laurowym, w geometrycznej, meandruj\u0105cej ramce. Obwoluty zaprojektowa\u0142 w literniczym stylu \u2013 finezyjnie, r\u0119cznie pisane przez grafika fragmenty wierszy poszczeg\u00f3lnych poet\u00f3w zosta\u0142y kompozycyjnie powi\u0105zane z delikatnymi rysunkami, rysowane bia\u0142\u0105 kresk\u0105 na barwnych t\u0142ach. W serii poetyckiej ISKIER (od 1966 r.) umie\u015bci\u0142 na obwolucie lapidarne rysuneczki pi\u00f3rkiem i tuszem umieszczone w grubych kreskowych, przerywanych ramkach z wplecionym pomi\u0119dzy logo wydawnictwa. Z kolei malarsko potraktowane zosta\u0142y niewielkich rozmiar\u00f3w tomiki serii \u201eWsp\u00f3\u0142czesnej poezji polskiej\u201d PIW-u (od 1970 r.) z abstrakcyjnymi, barwnymi kompozycjami w lirycznym klimacie.<\/p>\n

W 1958 r. opracowa\u0142 dla \u201eCzytelnika\u201d tomik poezji Marii Pawlikowskiej -Jasnorzewskiej Dancing, karnet balowy.<\/em> Dwie postacie w tanecznej pozie, m\u0119\u017cczyzna z diabelskimi rogami i kobieta w balowej masce, nakre\u015blone szybko pewn\u0105 r\u0119k\u0105, za pomoc\u0105 kilku poci\u0105gni\u0119\u0107 p\u0119dzla temperow\u0105 farbk\u0105, bezb\u0142\u0119dnie oddaj\u0105 tre\u015b\u0107 tomiku. Wydawnicz\u0105 pere\u0142k\u0105 by\u0142o r\u00f3wnie\u017c opracowanie graficzne romansu pasterskiego Dafnis i Chloe<\/em> Longosa (1962), kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 jako jedna z pozycji serii z faunem, z przedmow\u0105 Jana Parandowskiego. Obwolut\u0119 z kremowego papieru czerpanego zdobi pi\u0119kna w kolorze ilustracja utrzymana w szaro\u015bciach, fioletach i ciep\u0142ych br\u0105zach. Wewn\u0105trz, lapidarne ilustracje przywo\u0142uj\u0105 kresk\u0119 Matisse\u2019a. Jak pisa\u0142 Wojciech Skrodzki, \u201eW niekt\u00f3rych rysunkach postaci ludzkich od\u017cywa duch klasycyzmu, tak pi\u0119knie wyra\u017cony w cyklu ilustracji do Dafnisa i Chloe<\/em>\u201d[58]<\/span><\/a>73.<\/p>\n

Praca nad ksi\u0105\u017ck\u0105 by\u0142a dla niego ogromnie wa\u017cna, zawsze dok\u0142adnie wczytywa\u0142 si\u0119 w maszynopisy dostarczane mu przez wydawnictwa i interpretowa\u0142 teksty wed\u0142ug w\u0142asnej wra\u017cliwo\u015bci. Interesowa\u0142 si\u0119 literatur\u0105, tak\u017ce t\u0105 najnowsz\u0105, st\u0105d szczeg\u00f3lne zaanga\u017cowanie przy projektowaniu ok\u0142adek do \u201eWsp\u00f3\u0142czesnej prozy \u015bwiatowej\u201d, kt\u00f3ra liczy\u0142a blisko 100 pozycji. Henryk Tomaszewski pisa\u0142 o nim: \u201eW naszym u\u017cytkowym fachu zawsze jest si\u0119 tragarzem i trzeba te meble nosi\u0107 pod wskazane adresy. Ale on nie podlizywa\u0142 si\u0119 ani wydawcy, ani pisarzowi. W tym co robi\u0142, by\u0142 zawsze niepodleg\u0142y. Przy pracy nad literatur\u0105 w\u0142\u0105cza\u0142 motor w\u0142asnej refleksji, i gdzie\u015b go ona wiod\u0142a samotnymi \u015bcie\u017ckami. Bardzo du\u017co czyta\u0142, mia\u0142 ca\u0142kowicie swoist\u0105 inteligencj\u0119 odczytywania \u015bwiata i pisz\u0105cego\u201d[59]<\/a>.<\/p>\n

<\/span><\/a><\/p>\n<\/div>\n<\/div><\/div>

\n
\n\t