{"id":17760,"date":"2021-08-13T06:22:57","date_gmt":"2021-08-13T04:22:57","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?p=17760"},"modified":"2022-09-22T12:27:10","modified_gmt":"2022-09-22T10:27:10","slug":"jak-powstal-film-podroz-do-augustowa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2021\/08\/13\/jak-powstal-film-podroz-do-augustowa\/","title":{"rendered":"Jak powsta\u0142 film “Podr\u00f3\u017c do Augustowa”"},"content":{"rendered":"

Na naszym kanale YouTube<\/a> znajduje si\u0119 film Naomi Sokol Zeavin pt. „Podr\u00f3\u017c do Augustowa”. Materia\u0142y do tego filmu kr\u0119cone by\u0142y w 1981 roku i w\u0142a\u015bnie August\u00f3w z tamtego czasu zosta\u0142 na filmie uchwycony. Film dotyczy historii augustowskich \u017cyd\u00f3w i ich upami\u0119tnienia poprzez budow\u0119 pomnika na starym cmentarzu \u017cydowskim, a poni\u017cszy, niezwykle ciekawy tekst z kolei w szczeg\u00f3\u0142ach opowiada jak powsta\u0142 ten film. Je\u015bli interesuje Ci\u0119 kultura i historia \u017byd\u00f3w Suwalszczyzny, wesprzyj t\u0142umaczenie „Ksi\u0119gi pami\u0119ci \u017byd\u00f3w augustowskich”: https:\/\/jzi.org.pl\/kategoria-produktu\/kpza\/<\/a>
\n<\/em><\/p>\n

\n

Podczas pe\u0142nej przyg\u00f3d podr\u00f3\u017cy do kraj\u00f3w za \u00f3wczesn\u0105 \u017celazn\u0105 kurtyn\u0105 w pewnym momencie znalaz\u0142am si\u0119 wraz z moim by\u0142ym m\u0119\u017cem w komunistycznej Warszawie. By\u0142 rok 1979. Siedz\u0105c w hotelowym lobby zapyta\u0142am Zasz\u0119, nasz\u0105 przewodniczk\u0119, czy mogliby\u015bmy opu\u015bci\u0107 grup\u0119 i wyruszy\u0107 w czterogodzinn\u0105 podr\u00f3\u017c do Augustowa, gdzie urodzi\u0142 si\u0119 m\u00f3j ojciec. Chcia\u0142am zobaczy\u0107, gdzie mieszka\u0142o wiele pokole\u0144 rodziny Sokolskich. Przewodniczka poprosi\u0142a zaprzyja\u017anionego m\u0119\u017cczyzn\u0119, aby nas tam zawi\u00f3z\u0142; m\u00f3wi\u0142 po polsku i niemiecku, ale nie potrafi\u0142 m\u00f3wi\u0107 po angielsku.<\/p>\n

Przez ca\u0142\u0105 podr\u00f3\u017c w\u0105skimi, kr\u0119tymi drogami moje serce \u0142omota\u0142o. W ko\u0144cu dotarli\u015bmy do \u0142adnego rynku w miasteczku po\u0142o\u017conym na obszarze przepi\u0119knego Pojezierza Augustowskiego. Pierwsz\u0105 rzecz\u0105, jak\u0105 zrobi\u0142 nasz kierowca, by\u0142o odpytanie m\u0142odej blondynki w kiosku informacyjnym, czy wie, gdzie kiedy\u015b by\u0142 \u017cydowski cmentarz. Mia\u0142a na imi\u0119 Anna. Powiedzia\u0142a, \u017ce nie wie, ale zabra\u0142a nas do swojego domu w pobli\u017cu, do swojej matki \u2013 Reginy Buksi\u0144skiej, kt\u00f3ra by\u0142a jedyn\u0105 nauczycielk\u0105 angielskiego w tamtejszym liceum. Z domu wysz\u0142a drobna kobieta, poni\u017cej p\u00f3\u0142tora metra wzrostu, tu\u017c po czterdziestce, z tak wielkim u\u015bmiechem jak ona sama.<\/p>\n

Regina od razu zabra\u0142a nas do domu J\u00f3zefa Babkowskiego. By\u0142 mocno zbudowanym, krzepkim m\u0119\u017cczyzn\u0105, mia\u0142 siedemdziesi\u0105t dziewi\u0119\u0107 lat. G\u0142\u0119bokie zmarszczki na jego twarzy wyra\u017ca\u0142y jego ci\u0119\u017ckie i pracowite \u017cycie. Pan Babkowski by\u0142 uwa\u017cany za historyka miasta. Przez ca\u0142\u0105 wojn\u0119 ukrywa\u0142 ma\u0142\u0105 \u017cydowsk\u0105 dziewczynk\u0119, ryzykuj\u0105c bezpiecze\u0144stwo swoje i swojej rodziny. Pami\u0119ta\u0142 rodzin\u0119 Sokolskich i powiedzia\u0142, \u017ce robi\u0142 zakupy w dw\u00f3ch sklepach, kt\u00f3rych byli w\u0142a\u015bcicielami. Podni\u00f3s\u0142 r\u0119k\u0119 i wyci\u0105gn\u0105\u0142 j\u0105, niezbyt wysoko, i powiedzia\u0142: \u201eOch, to byli porz\u0105dni, niewysocy ludzie\u201d. Prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c, m\u00f3j ojciec by\u0142 najwy\u017cszy z sze\u015bciu braci i dw\u00f3ch si\u00f3str, a mia\u0142 tylko 168 cm wzrostu.<\/p>\n

\"Regina<\/a>
Regina Buksi\u0144ska i J\u00f3zef Babkowski. Kadr z filmu”Podr\u00f3\u017c do Augustowa”<\/figcaption><\/figure>\n

Oprowadzi\u0142 nas po rynku i pokaza\u0142, gdzie mieszka\u0142a moja rodzina. Powiedzia\u0142am, \u017ce chc\u0119 i\u015b\u0107 na cmentarz, aby z\u0142o\u017cy\u0107 wyrazy szacunku. Regina powiedzia\u0142a „Cmentarza nie ma”, a pan Babkowski powiedzia\u0142 „O tak, jest” i poprowadzi\u0142 nas na d\u0142ugi spacer przez miasto do g\u0119stego lasu. Odpychaj\u0105c ga\u0142\u0119zie od twarzy, zda\u0142am sobie spraw\u0119, \u017ce cmentarz ju\u017c nie istnieje. Pan Babkowski m\u00f3wi\u0142 dalej po polsku, a Regina t\u0142umaczy\u0142a, \u017ce Niemcy zabrali wszystkie macewy i wykorzystali je do budowy dr\u00f3g i chodnik\u00f3w, reszt\u0119 u\u0142o\u017cyli w \u017cydowskim getcie. Zapyta\u0142am: \u201eCzy cia\u0142a nadal tu s\u0105?\u201d Jego odpowied\u017a brzmia\u0142a: \u201eTak\u201d. Stanie na grobach moich krewnych sprawia\u0142o, \u017ce czu\u0142am si\u0119 dziwnie. W lesie sta\u0142 pi\u0119kny drewniany dom, w kt\u00f3rym niegdy\u015b przygotowywano cia\u0142a do \u017cydowskiego poch\u00f3wku, teraz mieszka\u0142a w nim polska rodzina. Tu\u017c obok cmentarza \u017cydowskiego sta\u0142 du\u017cy cmentarz katolicki. By\u0142 ca\u0142kowicie nienaruszony, wszystkie groby by\u0142y na swoich miejscach.<\/p>\n

Pan Babkowski powiedzia\u0142 wtedy: \u201ePrzejd\u017amy na drug\u0105 stron\u0119 miasta, gdzie by\u0142o getto\u201d. Dotarli\u015bmy do niedu\u017cej dzielnicy ma\u0142ych dom\u00f3w. W rogu du\u017cej dzia\u0142ki znajdowa\u0142o si\u0119 wiele pogruchotanych nagrobk\u00f3w, pogr\u0105\u017conych w wysokiej trawie. Opowiedzia\u0142 nam wtedy, jak w 1941 roku, kiedy Niemcy weszli do miasta, zabrali wszystkich \u017byd\u00f3w w wieku 15-65 lat i rozstrzelali ich w lasach pod Szczebr\u0105, w sumie tysi\u0105c pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu m\u0119\u017cczyzn. Powiedzia\u0142, \u017ce mimo odleg\u0142o\u015bci ludzie w mie\u015bcie s\u0142yszeli wystrza\u0142y i strasznie si\u0119 bali.<\/p>\n

\"Macewy<\/a>
Macewy na terenie dawnego getta \u017cydowskiego na Barakach. Widok z roku 1980 (po lewej) i wsp\u00f3\u0142czesny (po prawej)<\/figcaption><\/figure>\n

Wszyscy wpakowali\u015bmy si\u0119 do samochodu i pojechali\u015bmy do lasu, niedaleko miasta, by zobaczy\u0107, gdzie mia\u0142o miejsce to przera\u017caj\u0105ce wydarzenie. Wysokie sosny wznosi\u0142y si\u0119 ku niebu. Ojciec opowiada\u0142 mi o pi\u0119knych polskich lasach. W tym momencie drzewa nie wydawa\u0142y mi si\u0119 ju\u017c tak pi\u0119kne i nie mog\u0142am si\u0119 doczeka\u0107 powrotu do Warszawy. Ul\u017cy\u0142o mi, \u017ce moi dziadkowie zmarli \u015bmierci\u0105 naturaln\u0105 na pocz\u0105tku lat trzydziestych.<\/p>\n

By\u0142am naprawd\u0119 przygn\u0119biona w drodze powrotnej do hotelu. Milcza\u0142am, co jest u mnie rzadko\u015bci\u0105. Postanowi\u0142am wtedy, \u017ce musz\u0119 co\u015b zrobi\u0107, aby upami\u0119tni\u0107 bliskich i wszystkich tych, kt\u00f3rzy zgin\u0119li w Holokau\u015bcie. Trudno by\u0142o w to uwierzy\u0107, ale teraz ani jeden mieszkaniec Augustowa nie by\u0142 \u017bydem.<\/p>\n

Po kilku tygodniach powa\u017cnych przemy\u015ble\u0144 zadzwoni\u0142am do Ambasady Polskiej w Waszyngtonie i um\u00f3wi\u0142am si\u0119 na spotkanie z I sekretarzem, panem Bronis\u0142awem Stawi\u0144skim. Pojecha\u0142am si\u0119 z nim zobaczy\u0107, bo by\u0142o to tylko czterdzie\u015bci pi\u0119\u0107 minut jazdy od mojego domu w Wirginii. Kiedy wszed\u0142 do pokoju, od razu pomy\u015bla\u0142am, \u017ce wygl\u0105da jak m\u00f3j zmar\u0142y ojciec. Rzeczywi\u015bcie, powiedzia\u0142 mi, \u017ce jego babcia by\u0142a \u017byd\u00f3wk\u0105, a rodzina ukrywa\u0142a si\u0119 w czasie wojny w lesie. Powiedzia\u0142am mu, \u017ce chcia\u0142abym odrestaurowa\u0107 cmentarz \u017cydowski i wybudowa\u0107 pomnik na cze\u015b\u0107 ludzi narodowo\u015bci \u017cydowskiej, kt\u00f3rzy zgin\u0119li w Holokau\u015bcie.<\/p>\n

Sekretarz Stawi\u0144ski by\u0142 bardzo \u017cyczliwy i powiedzia\u0142, \u017ce skontaktuje si\u0119 z burmistrzem Augustowa1<\/a><\/sup> w celu uzyskania pozwolenia na budow\u0119 pomnika. Burmistrz odrzuci\u0142 nasz\u0105 pierwsz\u0105 pro\u015bb\u0119, ale nalegali\u015bmy i za drugim razem dostali\u015bmy pozwolenie. Sekretarz Stawi\u0144ski skontaktowa\u0142 mnie wtedy z organizacj\u0105 \u017cydowsk\u0105 zrzeszaj\u0105c\u0105 wszystkich \u017byd\u00f3w w Polsce; ich siedziba mie\u015bci\u0142a si\u0119 w Warszawie. Grupa nosi\u0142a nazw\u0119 Zwi\u0105zek Religijny Wyznania Moj\u017ceszowego, a prezesem by\u0142 Moses Finkelstein. Pan Finkelstein zrobi\u0142 dla nas wszystko. Sporz\u0105dzi\u0142 plany, kt\u00f3re wys\u0142a\u0142am, i za\u0142atwi\u0142 wszystkie potrzebne na tym etapie pieni\u0105dze. Jego partnerem w organizacji by\u0142 nie\u017cydowski szef biura Jerzy Komack. Razem odbyli kilka podr\u00f3\u017cy z Warszawy do Augustowa na spotkanie z burmistrzem i ustalenie, gdzie b\u0119dzie pomnik i jak du\u017cy mo\u017ce by\u0107 ogrodzony teren.<\/p>\n

Po powrocie do domu w Wirginii postanowi\u0142am odwiedzi\u0107 chrze\u015bcija\u0144skie cmentarze z du\u017cymi, wysokimi nagrobkami, aby znale\u017a\u0107 pomnik, kt\u00f3ry mi si\u0119 podoba\u0142. Znalaz\u0142am ten idealny na cmentarzu w Aleksandrii w Wirginii i zrobi\u0142am mu zdj\u0119cie. Nast\u0119pnie uda\u0142am si\u0119 do polskiego kamieniarza w Arlington w stanie Wirginia, kt\u00f3ry by\u0142 na tyle uprzejmy, \u017ce bez wynagrodzenia narysowa\u0142 mi szkic pomnika i zwymiarowa\u0142 go. Napisa\u0142 te\u017c instrukcje, jak ci\u0105\u0107 kamie\u0144 i jakiego materia\u0142u u\u017cy\u0107. Wys\u0142a\u0142am szczeg\u00f3\u0142y i zdj\u0119cia do Polski i ju\u017c na miejscu zatrudniono rze\u017abiarza Tobiasza Jana Trzci\u0144skiego.<\/p>\n

Przede mn\u0105 by\u0142y teraz dwa du\u017ce projekty; jeden, aby znale\u017a\u0107 inne osoby pochodz\u0105ce z Augustowa, a drugi, aby zebra\u0107 pieni\u0105dze na budow\u0119 pomnika. Pan Stawi\u0144ski poda\u0142 mi nazw\u0119 i numer telefonu organizacji w Nowym Jorku \u201eIndependent Suwalk and Vicinity Benevolent Association\u201d (Niezale\u017cne Stowarzyszenie Dobroczynne Suwa\u0142k i Okolic), kt\u00f3ra zosta\u0142a powo\u0142ana w 1905 roku. M\u00f3j ojciec przez lata chodzi\u0142 tam na zebrania. Pewnego lata moi rodzice zaopiekowali si\u0119 Stanleyem, synem jednego z cz\u0142onk\u00f3w, kt\u00f3ry akurat przechodzi\u0142 przez nie\u0142atwy proces rozwodowy. Tak bliscy byli ludzie lata temu.<\/p>\n

Pewnego dnia pojecha\u0142am z c\u00f3rk\u0105 Jill poci\u0105giem do Nowego Jorku na spotkanie z pochodz\u0105cym z Augustowa cz\u0142onkiem \u201eIndependent Suwalk and Vicinity Benevolent Association\u201d. By\u0142 to wielkoduszny i elegancki cz\u0142owiek, Sam Grodowski. Opowiedzia\u0142 mi o dw\u00f3ch kobietach, kt\u00f3re r\u00f3wnie\u017c przyby\u0142y z tej okolicy, Lubie Lewinson i Racheli Nunburg. Rachela mieszka\u0142a niedaleko mnie, w Maryland.<\/p>\n

Pojecha\u0142am porozmawia\u0107 z Rachel\u0105 w kolejnym tygodniu. Kiedy wesz\u0142am do koszernego sklepu spo\u017cywczego, siedzia\u0142a za lad\u0105 i nie chcia\u0142a wsta\u0107. By\u0142a raczej zdystansowana i nieufna wobec mnie. Zrozumia\u0142am, kiedy powiedzia\u0142a mi, \u017ce by\u0142a w obozie koncentracyjnym. Po chwili o\u017cywi\u0142a si\u0119 i obieca\u0142a przekaza\u0107 darowizn\u0119. Powiedzia\u0142am jej, \u017ce skontaktuj\u0119 si\u0119 z ni\u0105, kiedy zbior\u0119 wszystkie pieni\u0105dze.<\/p>\n

Przeprowadzi\u0142am kampani\u0119 zbierania funduszy, wysy\u0142aj\u0105c listy i dzwoni\u0105c do ludzi. Wykorzysta\u0142am adresy i telefony rodziny i znajomych, moje cz\u0142onkostwa w klubach, gazety i radio. Najwi\u0119cej pieni\u0119dzy otrzymali\u015bmy od rodziny i bliskich. By\u0142am bardzo aktywna politycznie, wi\u0119c mia\u0142am du\u017c\u0105 baz\u0119 adresow\u0105. Darowizny przysz\u0142y od gubernatora Wirginii Johna Daltona, naszego kongresmana Joela Broyhilla i cz\u0142onka Rady Nadzorczej 2<\/a><\/sup> Toma Davisa.<\/p>\n

By\u0142a podobna ilo\u015b\u0107 os\u00f3b pochodzenia \u017cydowskiego i nie\u017cydowskiego, kt\u00f3re przekazywa\u0142y datki. Uda\u0142o si\u0119 zebra\u0107 wszystkie potrzebne fundusze! I poniewa\u017c by\u0142am cz\u0142onkiem Gildii Aktor\u00f3w Filmowych i Ameryka\u0144skiej Federacji Telewizji i Radia, pomy\u015bla\u0142am, dlaczego nie sfilmowa\u0107 ceremonii. Jeden z hojnych pacjent\u00f3w mojego by\u0142ego m\u0119\u017ca, pan Don McNary, wspar\u0142 realizacj\u0119 filmu.<\/p>\n

Lekcje polskiego bra\u0142am u przyjaci\u00f3\u0142ki sekretarza Stawi\u0144skiego, m\u0142odej kobiety o imieniu Mira Creech3<\/a><\/sup>. Zosta\u0142a moj\u0105 nauczycielk\u0105 i przyjaci\u00f3\u0142k\u0105. Naprawd\u0119 potrzebowali\u015bmy wi\u0119cej pieni\u0119dzy, a jej mama w Warszawie pomog\u0142a nam wymienia\u0107 pieni\u0105dze na czarnym rynku. Jej siostra Anna zosta\u0142a moj\u0105 t\u0142umaczk\u0105, a tak\u017ce zatrudni\u0142a dla mnie polsk\u0105 ekip\u0119 filmow\u0105 Interpress. Kazano mi przywie\u017a\u0107 w\u0142asny film Kodaka, poniewa\u017c w Polsce brakowa\u0142o filmu.<\/p>\n

W 1981 roku, zaledwie rok po tym, jak napisa\u0142am do organizacji \u017cydowskiej w Polsce, polecieli\u015bmy do Polski na po\u015bwi\u0119cenie pomnika. By\u0142 sierpie\u0144, pogoda by\u0142a naprawd\u0119 ciep\u0142a i nie zanosi\u0142o si\u0119 na deszcz. Zatrzymali\u015bmy si\u0119 w hotelu Victoria w centrum Warszawy, ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 czasu sp\u0119dzili\u015bmy w domu Modelskich \u2013 Miry i jej mamy. By\u0142 to okres brak\u00f3w \u017cywno\u015bciowych, a mimo to byli bardzo go\u015bcinni. Solidarno\u015b\u0107 zyskiwa\u0142a wp\u0142ywy i wygl\u0105da\u0142o na to, \u017ce Rosjanie mog\u0105 wkroczy\u0107 si\u0142\u0105 i przej\u0105\u0107 miasto.<\/p>\n

\"Hotel<\/a>
Hotel Victoria Intercontinental przy ul. Kr\u00f3lewskiej w Warszawie. Pocz\u0105tek lat 80-tych<\/figcaption><\/figure>\n

Sytuacja by\u0142a bardzo napi\u0119ta i trudno by\u0142o zdoby\u0107 jedzenie. Trzeba by\u0142o czeka\u0107 w d\u0142ugich kolejkach po chleb, a potem przej\u015b\u0107 do innej kolejki po troch\u0119 mi\u0119sa. Zdobycie kanapki zaj\u0119\u0142oby ca\u0142y dzie\u0144. Moja przyjaci\u00f3\u0142ka Mira i jej siostra Anna zabra\u0142y nawet troch\u0119 papieru toaletowego z naszej hotelowej \u0142azienki. Policja pilnowa\u0142a hotelu, wi\u0119c tylko go\u015bcie hotelu mogli wej\u015b\u0107. Ludzie mieli pieni\u0105dze, ale nic nie by\u0142o w sklepach. Pewnego dnia stali\u015bmy w d\u0142ugiej kolejce po faszerowan\u0105 bu\u0142k\u0119, nie z hot dogiem, ale z grzybami.<\/p>\n

To by\u0142 trudny czas na wykonanie tego, co planowali\u015bmy, poniewa\u017c w Polsce panowa\u0142 stan wojenny4<\/a><\/sup>. Ju\u017c nast\u0119pnego dnia, kiedy byli\u015bmy w Augustowie, filmowali\u015bmy uroczysto\u015b\u0107, to nasz hotel w Warszawie, hotel Victoria zosta\u0142 otoczony przez polskich \u017co\u0142nierzy powstrzymuj\u0105cych z broni\u0105 w r\u0119ku protestuj\u0105cych cz\u0142onk\u00f3w Solidarno\u015bci. Moja ekipa filmowa bardzo martwi\u0142a si\u0119 o moje bezpiecze\u0144stwo, a ja martwi\u0142am si\u0119 o ich rodziny.<\/p>\n

Przyjechali\u015bmy do Polski z kartonami jedzenia, cukru, m\u0105ki, z papierosami i prezentami dla wszystkich, kt\u00f3rzy nam pomogli. Kiedy kr\u0119cili\u015bmy scen\u0119 ze mn\u0105 siedz\u0105c\u0105 na \u0142awce na rynku, kobieta krzycza\u0142a przez okno po polsku: „Daj nam jedzenie! Nie r\u00f3b nam zdj\u0119\u0107!”<\/p>\n

Dzie\u0144 przed ceremoni\u0105 biegali\u015bmy i kr\u0119cili\u015bmy r\u00f3\u017cne sceny, m.in. t\u0119 w lesie z panem Babkowskim i wywiady w hotelu. Nast\u0119pnego dnia na ceremonii by\u0142am szalenie podekscytowana, bo polskie flagi zas\u0142ania\u0142y las przed pomnikiem na cmentarzu. Wok\u00f3\u0142 ogrodzonego terenu posadzono ro\u015bliny podarowane przez miasto. Dwadzie\u015bcia osiem organizacji podarowa\u0142o kwiaty i postawi\u0142o je na pomniku. Harcerze i harcerki stan\u0119li na stra\u017cy honorowej i tak\u017ce wr\u0119czali kwiaty. Sekretarz partii komunistycznej m\u00f3wi\u0142 najpierw o \u201etej historycznej okazji\u201d, a nast\u0119pnie przem\u00f3wi\u0142 burmistrz witaj\u0105c nas wszystkich oraz wspomnia\u0142 o obywatelach Polski, kt\u00f3rzy zgin\u0119li i zostali pochowani na tej \u015bwi\u0119tej ziemi. Ksi\u0105dz Zdatowski r\u00f3wnie\u017c przem\u00f3wi\u0142 i powiedzia\u0142, \u017ce ma wielki szacunek dla \u017byd\u00f3w, gdy\u017c on r\u00f3wnie\u017c przebywa\u0142 w obozie koncentracyjnym w Moghaven5<\/a><\/sup>. Podziwia\u0142 ich wol\u0119 przetrwania, bez wzgl\u0119du na to, jak ci\u0119\u017cko im by\u0142o; byli ch\u0142ost\u0105 zmuszani do ci\u0105gni\u0119cia woz\u00f3w, upadali, a potem wstawali i ci\u0105gn\u0119li je dalej. M\u00f3wi\u0142 o pami\u0119ci o \u017bydach i poszanowaniu ich wspomnie\u0144.<\/p>\n

Pan Finkelstein przemawia\u0142 m\u00f3wi\u0105c: \u201eW czasie, gdy do Augustowa weszli Niemcy, jedna trzecia z 4000 jego mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o \u017bydami. Prowadzili aktywne \u017cycie rami\u0119 w rami\u0119 z nie\u017cydowskimi mieszka\u0144cami tej spo\u0142eczno\u015bci. Byli kupcami, wykwalifikowanymi rzemie\u015blnikami i fachowcami. Niekt\u00f3rzy z nich mieli m\u0142yny i liczne sklepy. To by\u0142a dobrze prosperuj\u0105ca spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska. Mieli bibliotek\u0119 i pomagali biednym. Mieli wiele synagog, w kt\u00f3rych mogli si\u0119 modli\u0107, tak jak wy macie ko\u015bcio\u0142y. Wyszkolili te\u017c wielu gojow i nauczyli ich handlu. Byli prawdziwymi s\u0105siadami i przyjaci\u00f3\u0142mi\u201d. Rabin Hertz, przyjezdny rabin skandowa\u0142 pi\u0119kne s\u0142owa za zmar\u0142ych: \u201eAl moleh rak hamim\u201d. W tym czasie w Polsce nie by\u0142o sta\u0142ych rabin\u00f3w. Rabin Hertz pochodzi\u0142 z Brooklynu w USA.<\/p>\n

M\u00f3wi\u0142am przez kilka minut. Przemowa, kt\u00f3r\u0105 przygotowywa\u0142am po polsku przez p\u00f3\u0142 roku, ulecia\u0142a mi z pami\u0119ci, gdy zobaczy\u0142am te wszystkie twarze patrz\u0105ce na mnie. Po\u0142o\u017cy\u0142am kamie\u0144 na pomniku i powiedzia\u0142am, \u017ce zgodnie z tradycj\u0105 \u017cydowsk\u0105 zostawiamy kamienie na grobie, kt\u00f3ry odwiedzili\u015bmy, aby pokaza\u0107, \u017ce tam jeste\u015bmy i \u017ce nam zale\u017cy. Anna przet\u0142umaczy\u0142a wszystko, co powiedzia\u0142am, zako\u0144czy\u0142am s\u0142owami \u201ejen-koo-yea\u201d po polsku (dzi\u0119kuj\u0119) i to sprawi\u0142o, \u017ce wszyscy si\u0119 u\u015bmiechn\u0119li i klaskali. Nast\u0119pnie wykopa\u0142am ma\u0142y do\u0142ek w polskiej ziemi i zakopa\u0142am puszk\u0119 ze wszystkimi nazwiskami tych, kt\u00f3rzy przekazali pieni\u0105dze na urzeczywistnienie tego marzenia.<\/p>\n

Na uroczysto\u015b\u0107 przysz\u0142y trzy osoby, z kt\u00f3rymi kontaktowa\u0142am si\u0119 w Ameryce. Pan Sam Grodowski opu\u015bci\u0142 August\u00f3w w latach 30-tych jako m\u0142ody ch\u0142opak. Rachael Nunburg, ocala\u0142a z getta w mie\u015bcie, sp\u0119dzi\u0142a trzy lata w Auschwitz i kt\u00f3rej ojciec by\u0142 jednym z m\u0119\u017cczyzn rozstrzelanych w lesie. Uczestniczy\u0142a r\u00f3wnie\u017c Luba Feldman, s\u0142odka kobieta z New Jersey. Tu\u017c po uroczysto\u015bci pan Grodowski zaaran\u017cowa\u0142 p\u0142atne przeniesienie nagrobk\u00f3w z \u017cydowskiego getta i umieszczenie ich za pomnikiem.<\/p>\n