![\"Babcia](\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/05\/babcia-elzbietka.jpg\")
<\/a>Zdawa\u0142am sobie spraw\u0119 z wagi tej chwili i nie b\u0119d\u0119 ukrywa\u0107, ba\u0142am si\u0119: jacy\u015b nieznajomi, obcy ludzie w jednej chwili maj\u0105 si\u0119 sta\u0107 moimi najbli\u017c\u00adszymi. Sz\u0142am ulic\u0105 w kierunku jego domu, liczy\u0142am kroki. Na ganeczku do\u00admu rodzinnego Janusza, na ulicy Tadeusza Ko\u015bciuszki pod numerem 13, siedzia\u0142a wsparta o kostyle El\u017cbietka Malinowska, babka Janusza. Na g\u0142owie mia\u0142a chusteczk\u0119, bielute\u0144kie, pachn\u0105ce szarym myd\u0142em w\u0142osy i u\u015bmiecha\u00ad\u0142a si\u0119 do mnie ca\u0142\u0105 swoj\u0105 grubowato\u015bci\u0105. By\u0142a t\u0119ga, du\u017ca i lekko pochylona. Ganek by\u0142 te\u017c krzywy i te\u017c pochylony jak babcia El\u017cbietka. Domek niewiel\u00adki, zapuszczony, przypomina\u0142 troch\u0119 czterookienn\u0105 chatk\u0119, w uk\u0142adzie sy\u00admetrycznym, z sieni\u0105 na przestrza\u0142. Z domu wybieg\u0142a, \u017ceby mnie przywita\u0107, Olimpia, mama Janusza. Male\u0144ka, zawsze u\u015bmiechni\u0119ta i serdeczna. R\u0119ce po\u015bpiesznie wyciera\u0142a w fartuch, bo ko\u0144czy\u0142a w\u0142a\u015bnie faszerowa\u0107 kurczaka na moje przyj\u0119cie. Kurczak by\u0142 jej najlepszym daniem. Chcia\u0142a, \u017ceby od najlepszego zacz\u0119\u0142o si\u0119 moje wrastanie w rodzin\u0119 Janusza, w jego \u015bwiat, w \u015bwiat jego koleg\u00f3w i znajomych. Poznawa\u0142am tak\u017ce jego z innej, niezna\u00adnej mi dot\u0105d strony. To nie zawsze by\u0142o \u0142atwe. Cz\u0119sto czego\u015b nie rozumia\u00ad\u0142am, co\u015b mnie irytowa\u0142o. Ale ju\u017c nigdy nie mog\u0142am sobie pozwoli\u0107 na ch\u0142odn\u0105 obserwacj\u0119 Augustowa, ogl\u0105dania go krytycznie, z zewn\u0105trz, jak zapuszczonego peerelowskiego miasteczka. Wszystko wok\u00f3\u0142 stawa\u0142o si\u0119 tak\u00ad\u017ce moje. W\u0142asne… M\u00f3j Kamie\u0144 chowa\u0142 si\u0119 za horyzontem. Wchodzi\u0142am w nowy WIDNOKR\u0104G.<\/p>\n
Przez ca\u0142y czas pobytu w Augustowie je\u017adzili\u015bmy po okolicznych wsiach w poszukiwaniu starych lamp naftowych do Januszowej kolekcji. Nasze wyprawy cz\u0119\u00adsto by\u0142y po\u0142\u0105czone z odwiedzinami miejsc szczeg\u00f3lnych, takich jak Jan\u00f3wka czy Topi\u0142\u00f3wka. Tam Micha\u0142owskich, wojennych wygna\u0144c\u00f3w z Augustowa, gnanych pieszo do obozu w zadymk\u0119, \u015bnie\u017cyc\u0119, mr\u00f3z porzucili Niemcy, kiedy front by\u0142 tu\u017c, tu\u017c… Tam Janusz dowiedzia\u0142 si\u0119, co to jest wojenny g\u0142\u00f3d, bezdomno\u015b\u0107, nie\u00ad\u017cyczliwo\u015b\u0107 s\u0105siedzka i strach. Poznawa\u0142am ten ci\u0105gle nowy jeszcze dla mnie \u015bwiat krok po kroku. Potem przysz\u0142a kolej na rodzin\u0119 ze wsi.<\/p>\n
Odwiedzali\u015bmy ca\u0142y rozleg\u0142y r\u00f3d Malinowskich w Netcie i \u017barnowie.<\/p>\n
Z m\u0142odymi je\u017adzi\u0142am na traktorze, a Stacha, cioteczna babka Janusza, uczy\u0142a mnie doi\u0107 krow\u0119. Troch\u0119 udawa\u0142am w\u0142asne nieuctwo, \u017ceby im si\u0119 przy\u00adpodoba\u0107. O wsi wiedzia\u0142am przecie\u017c du\u017co. Jestem w ko\u0144cu etnografk\u0105 z dy\u00adplomem! A dzieci\u0144stwo w Kamieniu te\u017c by\u0142o nieustannym poznawaniem obyczaj\u00f3w wiejskiego \u015bwiata. Ale teraz to by\u0142a inna wie\u015b. Inny jest punkt wi\u00addzenia, kiedy jako etnograf chodzi si\u0119 po wsi, prowadzi wywiady, zadaje lu\u00addziom g\u0142upie pytania, a jeszcze inny, kiedy na wie\u015b patrzy si\u0119 z wysoko\u015bci dworskiego ganku. Przysz\u0142am tu z innego \u015bwiata i maj\u0105c ju\u017c za sob\u0105 kawa\u0142 \u017cy\u00adcia, stan\u0119\u0142am wobec nowej perspektywy. Tym razem chcia\u0142am poczu\u0107 si\u0119 cz\u0142onkiem tej nowej dla mnie spo\u0142eczno\u015bci. No, mo\u017ce cz\u0142onkiem to przesada, ale kim\u015b naprawd\u0119 jej bliskim.<\/p>\n
Chyba w 1988, mo\u017ce ju\u017c w 1989 roku byli\u015bmy na grobach w C\u0142ach. To ma\u00ad\u0142a wyr\u0119binka przy drodze, te\u017c bardziej przypominaj\u0105ca przecink\u0119 ni\u017c trakt \u2014 a na niej krzy\u017ce, krzy\u017ce, krzy\u017ce z patyczk\u00f3w, z szyszek i kijk\u00f3w. Le\u017c\u0105 p\u0142asko na poszyciu, igliwiu, wzd\u0142u\u017c wg\u0142\u0119bie\u0144, kt\u00f3re jak zasypane okopy wojenne ci\u0105gn\u0105 si\u0119 jeden obok drugiego. Na drzewie, pod kt\u00f3rym stoi jedyny, bia\u0142y, drewniany krzy\u017c, kartka wyrwana z zeszytu, zgnieciona, zamok\u0142a, a na niej dziecinnym pi\u00adsmem napisane, \u017ce tu le\u017c\u0105 pomordowani przez NKWD i UB w lipcu 1945 roku. Pada\u0142 deszcz, czekali\u015bmy w samochodzie, a\u017c przestanie la\u0107, \u017ceby zrobi\u0107 zdj\u0119cia.<\/p>\n
Jak oni znale\u017ali te groby? \u2014 zapyta\u0142am potem fufajkowatego grubasa, kt\u00f3\u00adry z drugim takim samym pi\u0142 wino \u201eWino” przy drodze, na polance w desz\u00adczu, ukryty pod li\u015bciem chrzanu. Spojrza\u0142, d\u0142ug\u0105 chwil\u0119 milcza\u0142, widocznie nieufny, i wreszcie wymamrota\u0142: \u201eJednemu z s\u0105siedniej wsi przy\u015bni\u0142 si\u0119 oj\u00adciec. \u015alad po starym zagin\u0105\u0142 w 1945. Dopiero si\u0119 przypomnia\u0142. Wida\u0107 wcze\u00ad\u015bniej nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 \u015bni\u0107. Teraz kaza\u0142 si\u0119 synowi odkopa\u0107 i pochowa\u0107 po chrze\u015bcija\u0144sku. Wskaza\u0142 mu miejsce. W\u0142a\u015bnie tu, ale lepiej nie gada\u0107! Jak ten, co mu si\u0119 przy\u015bni\u0142o, powiedzia\u0142, to zacz\u0119li go ci\u0105ga\u0107 po posterunkach”.<\/p>\n
Par\u0119 dni potem Janusz pokaza\u0142 mi Kubrynia. Chodzi\u0142 po rynku w Augu\u00adstowie. U\u015bmiechni\u0119ty, zadowolony, chyba nawet bardzo zadowolony. W 1945 to on denuncjowa\u0142 tych, kt\u00f3rzy tam le\u017c\u0105. Wtedy, u progu wolnej Polski, wszy\u00adscy go znali i wiedzieli o nim wszystko. A jednak nikt go nie tkn\u0105\u0142. Tacy to byli \u201es\u0105siedzi”! Kubry\u0144 by\u0142 podw\u0142adnym Szostaka z UB, najwi\u0119kszego morder\u00adcy w okolicy.<\/p>\n
Szostaka pokaza\u0142 mi jeszcze Janek Swiderski w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, kiedy p\u0142ywali\u015bmy po augustowskich jeziorach z moim by\u0142ym m\u0119\u017cem Jerzym Adamskim. Ten Szostak morderca nadal sobie spokojnie \u017cy\u0142, przefarbowany na hobbyst\u0119 kolekcjonera. \u017by\u0142 tak a\u017c do 1987 roku. Nad Nett\u0105 mia\u0142 muzeum osobliwo\u015bci. Zbiera\u0142 i rze\u017abi\u0142 korzenie podobne do r\u00f3\u017cnych stwor\u00f3w, specjalizowa\u0142 si\u0119 w diab\u0142ach, zbiera\u0142 buteleczki po perfumach, hodowa\u0142 czapl\u0119, lisa i kr\u00f3lika. \u017by\u0142 tak, a\u017c kt\u00f3rego\u015b dnia wszystko spali\u0142o mu si\u0119 do cna. Samotny, opuszczony przez wszystkich Szostak lata\u0142 wko\u0142o jak oszala\u0142y z wiadrem wody. Wy\u0142, rycza\u0142, b\u0142aga\u0142 i wzywa\u0142 pomocy. T\u0142um sta\u0142 milcz\u0105cy, patrzy\u0142 i czeka\u0142, a\u017c wszystko sp\u0142onie. Bezruch i cisza! Zemsta za pomordowanych ojc\u00f3w i braci.<\/p>\n
Ta ziemia wci\u0105\u017c ma swoje tajemnice. Ale pi\u0119kno i cisza szczelnie je przykrywaj\u0105.<\/p>\n W domu w Augustowie opr\u00f3cz babci El\u017cbietki i mamy Olimpii mieszka\u0142 jeszcze brat Janusza Jurek z \u017con\u0105 Barbar\u0105 i synem Bogusiem. Mama praco\u00adwa\u0142a do emerytury w sklepie, Jurek od zawsze w budownictwie. Ale tak na\u00adprawd\u0119 bardziej by\u0142 rybakiem ni\u017c budowla\u0144cem. Jak mia\u0142 czas, to wychodzi\u0142 na ryby jeszcze g\u0142\u0119bok\u0105 noc\u0105. Wraca\u0142 zawsze z tarcz\u0105. Wiedzia\u0142, gdzie jaka ry\u00adba, wiedzia\u0142, kiedy bierze. Kaidy po\u0142\u00f3w by\u0142 zmierzony. Ka\u017cda wi\u0119ksza sztu\u00adka zapisana. Te zeszyty przechowywane s\u0105 do dzi\u015b. Ale teraz ju\u017c Jurek ryb nie \u0142owi. Na emeryturze \u201e\u0142owi” stare kapliczki, cmentarze, pomniczki i wszyst\u00adko, co \u015bwiadczy o inno\u015bci, co nie jest z naszego plastikowego \u015bwiata. Doku\u00admentuje to w czasie d\u0142ugich codziennych w\u0119dr\u00f3wek z Barbar\u0105 u boku, przemieszczaj\u0105c si\u0119 ma\u0142ym, bardzo ju\u017c wys\u0142u\u017conym fiacikiem. Jurek to znaw\u00adca tych ziem. O ka\u017cdym swoim odkryciu opowiada z takim<\/u> przej\u0119ciem, jakby natkn\u0105\u0142 si\u0119 na jeszcze nieodkryt\u0105 wysp\u0119 na Oceanie Spokojnym.<\/p>\n Stary po\u017cydowski dom przy Ko\u015bciuszki, w kt\u00f3rym urodzili si\u0119 obaj, Ja\u00adnusz i Jurek, kupili ich dziadkowie, Marcin i El\u017cbietka Malinowscy, kt\u00f3rych przywia\u0142a tu Wielka Rosyjska Rewolucja Pa\u017adziernikowa. Malinowscy miesz\u00adkali przedtem w Odessie, gdzie dziadek Janusza mia\u0142 warsztat szewski. Pra\u00adcowa\u0142o u niego kilku ludzi, podobno wi\u0119kszo\u015b\u0107 chromych, jednonogich, \u017ceby by\u0142o taniej. \u201eSzewcowi nogi niepotrzebne” \u2014 mawia\u0142 dziadek Marcin, znany ze specyficznego poczucia humoru. Grupa kalek, jedni bez nogi, inni bez r\u0119\u00adki, z zapami\u0119taniem stukaj\u0105 m\u0142otkami w podeszwy but\u00f3w pod czujnym okiem mistrza Sajetana z \u201eSzewc\u00f3w” Witkacego czytaj\u0105cego im na g\u0142os \u201eKapita\u0142” Marksa, ten fragment o \u201e\u015brodkach produkcji”, kt\u00f3re do nich nie nale\u017c\u0105, a po\u00adwinny. Janusz gra\u0142 Sajetana w kaliskich \u201eSzewcach”, spektaklu Ma\u0107ka Prusa. Teraz w kreacyjnym dokumencie m\u00f3g\u0142by by\u0107 i swoim dziadkiem Marcinem, i Sajetanem.<\/p>\n Dziadek Marcin do Odessy pojecha\u0142 za chlebem. Urodzi\u0142 si\u0119 jeszcze w XIX wieku w \u017barnowie, w chacie z glinian\u0105 polep\u0105 zamiast pod\u0142ogi, gdzie ludzie i zwierz\u0119ta spali i mieszkali razem. By\u0142o ich dwunastu braci, wi\u0119c nie by\u0142o jak dzieli\u0107 maj\u0105tku. Marcin jako najenergiczniejszy z nich, ale te\u017c nielu\u00adbi\u0105cy pracy na roli, w lnianej koszuli przepasanej sznurkiem, z tobo\u0142kiem na plecach i chlebem na drog\u0119 wyjecha\u0142 do Warszawy, gdzie uczy\u0142 si\u0119 szewstwa na ulicy Piwnej, w domu \u201ego\u0142\u0119biarki”. Ka\u017cdy stary warszawiak wie, gdzie to jest, ale nie wie, \u017ce to naprzeciwko naszego domu, w kt\u00f3rym z jego wnukiem Januszem mieszkamy od czasu, kiedy przyjechali\u015bmy tu z Poznania. Marcin wyuczy\u0142 si\u0119 na Piwnej szewstwa i pojecha\u0142 dalej \u2014 na wsch\u00f3d. Potem, jak Mar\u00adcin i El\u017cbietka w 1918 roku uciekali z Odessy przed bolszewikami, to ca\u0142y sw\u00f3j maj\u0105tek zamienili na papierowe ruble. El\u017cbietka chcia\u0142a z\u0142ote, ale decy\u00addowa\u0142 Marcin, kt\u00f3rego wprawdzie wyzywa\u0142a od \u201e\u017carnowskich kluch”, ale za\u00adwsze a\u017c do samej \u015bmierci mu ust\u0119powa\u0142a. Gdy okaza\u0142o si\u0119, \u017ce te papierowe ruble s\u0105 nic niewarte, El\u017cbietka wyci\u0105gn\u0119\u0142a jakie\u015b swoje zask\u00f3rniaki, zarobio\u00adne w Odessie na obszywaniu \u017con carskich oficer\u00f3w i aktorek, i kupi\u0142a za nie w Augustowie ten po\u017cydowski dom na ulicy Ko\u015bciuszki.<\/p>\n Ich c\u00f3rka, mama Olimpia, wysz\u0142a za Bolka Micha\u0142owskiego, nauczyciela. Pobrali si\u0119 w 1936 roku. Mi\u0142o\u015b\u0107 by\u0142a gor\u0105ca, ale kr\u00f3tka. W 1940 Sowieci wy\u00adwie\u017ali go na Wsch\u00f3d. Olimpia \u201eodkrytoje pisma” od m\u0119\u017ca z zes\u0142ania prze\u00adchowywa\u0142a w szufladzie bia\u0142ego bufetu w przedwojennej kopercie z fa\u0142szywym dla niepoznaki adresem nadawcy. Kartki by\u0142y wygniecione i sp\u0142owia\u0142e. Bolek wysy\u0142a\u0142 je Olimpii najpierw z kopal\u0144, z Krzywego Rogu z dalekiego Kaukazu, sk\u0105d uda\u0142o mu si\u0119 uciec. Potem przychodzi\u0142y ju\u017c listy z okolic Siedlec. Na po\u00adcz\u0105tku wojny by\u0142 szefem wywiadu AK obwodu augustowskiego. Bolka, gdy ju\u017c wraca\u0142 z partyzantki do domu, zamordowali najprawdopodobniej enkawudzi\u00ad\u015bci razem z miejscowymi ubolami. Olimpia zosta\u0142a sama, bez zawodu, ale za to z dwoma ch\u0142opcami i starymi rodzicami na utrzymaniu.<\/p>\n Janusz w m\u0142odo\u015bci nigdy nie widzia\u0142 profesjonalnego teatru, ale za to du\u00ad\u017co czyta\u0142, pi\u0119knie recytowa\u0142 wiersze i na wszystkich akademiach by\u0142 pierwszy i najlepszy. Pewnego dnia podj\u0105\u0142 m\u0119sk\u0105 decyzj\u0119, \u017ce zostanie aktorem. W sa\u00admej Warszawie. Z drewnianym kuferkiem i w marynarce w krat\u0119 uszytej przez babci\u0119 El\u017cbietk\u0119, z w\u0142osami w plerez\u0119 na cukier i butelk\u0105 tranu dla zdrowia pojecha\u0142 w \u015blad za swoim dziadkiem Marcinem do Warszawy.<\/p>\n<\/a><\/a><\/a><\/a>