{"id":15725,"date":"2021-02-07T19:21:58","date_gmt":"2021-02-07T18:21:58","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?p=15725"},"modified":"2024-01-29T19:47:57","modified_gmt":"2024-01-29T18:47:57","slug":"zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2021\/02\/07\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\/","title":{"rendered":"Zapomniane karty z kroniki kryminalnej Suwalszczyzny"},"content":{"rendered":"
\"Piotr<\/a>
Piotr Stachiewicz – S\u0301mierc\u0301 – Ukojenie, 1883-1885, Muzeum Narodowe w Krakowie<\/figcaption><\/figure>\n

Morderstwo Estery Cwy i sprawa Mowszy Mendelbauma<\/h4>\n

Kalwaria nad malownicz\u0105 rzek\u0105 Szeszup\u0105 to niedu\u017ce miasto, kt\u00f3re w drugiej po\u0142owie XIX wieku by\u0142o siedzib\u0105 powiatu kalwaryjskiego po\u0142o\u017conego w granicach guberni augustowskiej, a nast\u0119pnie suwalskiej w Kr\u00f3lestwie Polskim. W owym czasie lwi\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 miejscowej ludno\u015bci stanowili tu starozakonni. Bior\u0105c pod uwag\u0119 wszystkie miasta guberni liczba \u017byd\u00f3w w mie\u015bcie wykazywa\u0142a wielotysi\u0119czn\u0105 rzesz\u0119 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego, co jednak nie by\u0142o ewenementem w skali ca\u0142ej Suwalszczyzny.<\/p>\n

W latach 60. XIX wieku ilo\u015b\u0107 starozakonnych w mie\u015bcie oscylowa\u0142a w granicach 80% wszystkich mieszka\u0144c\u00f3w Kalwarii, a ich liczba waha\u0142a si\u0119 w przedziale 6300-6600 os\u00f3b na nieco ponad 8 tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w. Tylko w siedzibie guberni w Suwa\u0142kach mieszka\u0142o w tym okresie wi\u0119cej \u017byd\u00f3w.<\/p>\n

Z wa\u017cniejszych obiekt\u00f3w w Kalwarii mie\u015bci\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi: ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki i ewangelicki, kompleks synagog, stacja telegraficzna i pocztowa, szpital na 25 \u0142\u00f3\u017cek, szko\u0142y, s\u0105d, du\u017ce wi\u0119zienie i koszary. Poza tym w miasteczku, kt\u00f3re by\u0142o po\u0142o\u017cone na szlaku tr\u00f3jk\u0105ta handlowego Warszawa- Sankt Petersburg- Kr\u00f3lewiec ulokowano obszerny rynek. Odbywa\u0142y si\u0119 tu 4 jarmarki rocznie. We wtorki po Wniebowst\u0105pieniu Pa\u0144skim, przed \u015bwi\u0119tym Janem Chrzcicielem, po \u015bwi\u0119tych Bart\u0142omieju i Marcinie. Prosperowa\u0142 tu dobrze rozwini\u0119ty handel, rolnictwo, ca\u0142kiem sprawnie funkcjonowa\u0142o drobne rzemios\u0142o i ma\u0142y przemys\u0142.<\/p>\n

W mie\u015bcie z powodzeniem prowadzono ma\u0142e zak\u0142ady tkackie, gorzelni\u0119, browar, m\u0142yn, liczne karczmy, garbarnie, fabryk\u0119 tytoniu i papieros\u00f3w, a na przedmie\u015bciach cegielni\u0119 i olejarni\u0119. Handlowano za\u015b g\u0142\u00f3wnie zbo\u017cem, towarami spo\u017cywczymi i \u017cywym inwentarzem. Miejscowi kontrahenci zaopatrywali we wszelakie produkty kalwaryjsk\u0105 jednostk\u0119 wojskow\u0105, w kt\u00f3rej stacjonowa\u0142y m.in. wojska 10 Ingerma\u0142andzkiego pu\u0142ku, a tak\u017ce wywi\u0105zywali si\u0119 z opiewaj\u0105cych na znaczne sumy kontrakt\u00f3w z wi\u0119zieniem. Odr\u0119bn\u0105 grup\u0119, paraj\u0105ca si\u0119 szmuglowaniem do Prus towar\u00f3w i ludzi, stanowili przemytnicy, kt\u00f3rzy niejednokrotnie byli w swej dziedzinie wyj\u0105tkowymi \u201efachowcami\u201d. Jednak mimo wielokierunkowego rozwoju miasta, najliczniejsz\u0105 grup\u0119 stanowi\u0142a tu najni\u017csza warstwa spo\u0142eczna, czyli \u017cydowska biedota.<\/p>\n

W drugiej po\u0142owie XIX wieku w Kalwarii \u017cy\u0142o si\u0119 podobnie, jak w innych miastach na Suwalszczy\u017anie, kt\u00f3re zosta\u0142y zdominowane przez \u017byd\u00f3w. Miejskie \u017cycie niemal nie r\u00f3\u017cni\u0142o si\u0119 od up\u0142ywaj\u0105cego czasu w nieodleg\u0142ych od Kalwarii Sejnach, Augustowie, czy przygranicznym, r\u00f3wnie\u017c licznie obsadzonym przez \u017byd\u00f3w sztetlu Raczki. Mimo ci\u0119\u017ckiej pracy przez 12 godzin na dob\u0119, wszechobecna bieda by\u0142a nieodzownym elementem czarnego chleba powszedniego. Wielodzietne rodziny w niewyobra\u017calnym ub\u00f3stwie z wielkim trudem wi\u0105za\u0142y koniec z ko\u0144cem. Setki familii za atrakcyjniejsz\u0105 prac\u0105 i lepszym \u017cyciem migrowa\u0142y w r\u00f3\u017cne zak\u0105tki Kr\u00f3lestwa, Europy i \u015bwiata. Czas w mie\u015bcie up\u0142ywa\u0142 niespiesznie, nieco nu\u017c\u0105co, a zwyk\u0142ym ludziom \u017cy\u0142o si\u0119 nad wyraz skromnie.<\/p>\n

W miasteczku dochodzi\u0142o do cz\u0119stych sprzeczek i awantur mi\u0119dzy \u017bydami, a kalwaryjskimi Litwinami zwanymi \u201eDzukami\u201d, od wymawiania przez nich mi\u0119kko sp\u00f3\u0142g\u0142osek \u201ed\u201d i \u201et\u201d. Do sensacyjnych wydarze\u0144 w mie\u015bcie dochodzi\u0142o tylko z rzadka. Czasem miejscowa banda napad\u0142a na \u017cydowski sklep, okrad\u0142a z towaru i grozi\u0142a podpaleniem dobytku. Cz\u0119\u015bciej mia\u0142y miejsce nieszcz\u0119\u015bliwe wypadki, jak \u015bmier\u0107 od utoni\u0119cia w Szeszupie 6- letniego Mowszy P\u0142ockiego, syna miejscowego rezaka, czy stratowanie przez konie Matwieja Wojczulisa na targu w kwietniu roku 1860. Tragiczny w skutkach po\u017car wybuch\u0142 w mie\u015bcie w zimie roku 1862. W niewyja\u015bnionych okoliczno\u015bciach sp\u0142on\u0119\u0142a karczma i obiekty gospodarcze nale\u017c\u0105ce do jednego z miejscowych arendarzy. W p\u0142omieniach \u015bmier\u0107 znalaz\u0142a \u017cona Gotliba Dawidowicza, za\u015b obszernym oparzeniom uleg\u0142 najstarszy z syn\u00f3w karczmarza. Sp\u0142on\u0105\u0142 te\u017c ca\u0142y inwentarz, a po kilku dniach w pogorzelisku znaleziono zw\u0119glone zw\u0142oki ludzkie niezidentyfikowanej osoby. Dochodzenie policyjnie w tym przypadku nie wskazywa\u0142o na udzia\u0142 os\u00f3b trzecich, cho\u0107 w mie\u015bcie g\u0142o\u015bno m\u00f3wi\u0142o si\u0119 o antysemickich nastrojach, a tak\u017ce o zatargach mi\u0119dzy zwa\u015bnionymi \u017bydami. Mimo tych przeciwno\u015bci losu i post\u0119puj\u0105cego ub\u00f3stwa wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w w wielkiej pobo\u017cno\u015bci i z nadziej\u0105 oczekiwa\u0142a lepszego jutra.<\/p>\n

W roku 1863 ca\u0142\u0105 guberni\u0105 augustowsk\u0105 wstrz\u0105sn\u0119\u0142a wie\u015b\u0107 o tajemniczym mordzie dokonanym na 37- letniej \u017byd\u00f3wce imieniem Estera Kajla Cwy. Historia \u017cycia Estery i sprawa jej nie do ko\u0144ca wyja\u015bnionej \u015bmierci przez kilka lat by\u0142a czo\u0142owym tematem kronik s\u0105dowych, a tak\u017ce og\u00f3lnokrajowej prasy. Z pewno\u015bci\u0105 szybko nie znik\u0142a te\u017c z ust kalwaryjskiej ludno\u015bci. Estera pochodzi\u0142a z \u017cydowskiej klasy \u015bredniej i by\u0142a c\u00f3rk\u0105 Szepszela oraz Go\u0142dy Cwy. Kobieta by\u0142a zdrowa i w pe\u0142ni si\u0142, cho\u0107 niezbyt urodziwa. Prowadzi\u0142a kawiarni\u0119 w najwi\u0119kszym z pomieszcze\u0144 w\u0142asnego domu. Sama zajmowa\u0142a niewielkie, parterowe mieszkanie od ulicy. Obok jej sypialni, w s\u0105siedniej i lichej izbie egzystowali wiekowi rodzice. Na tej samej ulicy, nieca\u0142e dwadzie\u015bcia krok\u00f3w od kawiarni mie\u015bci\u0142y si\u0119 koszary inwalid\u00f3w, a tu\u017c obok, po drugiej stronie gmach s\u0105du.<\/p>\n

Pocz\u0105tek roku 1863 w mie\u015bcie by\u0142 niespokojny. Wok\u00f3\u0142 panowa\u0142 stan wojenny. Na kilka tygodni ustanowiono godzin\u0119 policyjn\u0105, kt\u00f3ra obowi\u0105zywa\u0142a wszystkich cywil\u00f3w po zmierzchu. W wyj\u0105tkowych okoliczno\u015bciach i dla szczeg\u00f3lnych person wystawiano glejt w formie jednorazowej przepustki.\u00a0 \u00a0Przez miasteczko przewija\u0142y si\u0119 te\u017c liczne patrole. Przy samej bramie wjazdowej do koszar nocami sta\u0142o kilku, zazwyczaj czterech lub sze\u015bciu szyldwach\u00f3w. Za dnia stra\u017cnik\u00f3w by\u0142o zwykle mniej, ale \u017co\u0142nierze zawsze bacznie obserwowali, czy kto\u015b podejrzany nie snuje si\u0119 po okolicy. Bywa\u0142o, \u017ce zagl\u0105dali do przybytku Estery, lubuj\u0105c si\u0119 w miejscowym piwie.<\/p>\n

Noc ze \u015brody na czwartek tj. 20\/21 maja 1863 roku, roku w kt\u00f3rym wybuch\u0142o powstanie, by\u0142a ostatni\u0105 w \u017cyciu Estery. Nocy tej skromny \u017cywot \u017byd\u00f3wki bestialsko przerwano, a wok\u00f3\u0142 jej \u015bmierci rozpostar\u0142a si\u0119 mg\u0142a tajemniczo\u015bci, niemal mistycyzmu. Wed\u0142ug orzeczenia s\u0105dowo–<\/em>lekarskiego na ciele denatki stwierdzono: \u201ez prawej strony czo\u0142a ran\u0119 wielk\u0105, g\u0142\u0119bok\u0105, ze zgruchotaniem zupe\u0142nem ko\u015bci czo\u0142owej, od silnego uderzenia m\u0142otem lub obuchem siekiery; rany na g\u0142owie, nosie, z roztrzaskaniem ko\u015bci nosowej, pochodz\u0105ce od silnych cios\u00f3w narz\u0119dziem t\u0119pem, twardem; w okolicy szyi rany d\u0142ugie, powsta\u0142e od k\u0142ucia narz\u0119dziem ostrem; na piersiach strupy widocznie od parzenia zapa\u0142kami powsta\u0142e, co stwierdza\u0142y zapa\u0142ki po ciele jej porozrzucane; znaki na r\u0119kach od podobnego\u017c palenia zapa\u0142kami; liczne si\u0144ce na twarzy i cz\u0142onkach g\u00f3rnych pochodz\u0105ce od bicia i mocnego \u015bciskania obcemi r\u0119kami; wreszcie trzy \u017cebra w lewym boku z\u0142amane, przy nadzwyczaj silnem gnieceniu. Pr\u00f3cz tego na przyleg\u0142ej \u015bcianie, a nawet i na suficie, nad \u0142\u00f3\u017ckiem denatki, dostrze\u017cono \u015blady rozbryzganej krwi, a pod \u0142\u00f3\u017ckiem znaczn\u0105 ilo\u015b\u0107 krwi, pochodz\u0105c\u0105 z zadanych ran\u201d.<\/em><\/p>\n

Zdaniem lekarza obducenta, obra\u017cenia g\u0142owy i tu\u0142owia by\u0142y \u015bmiertelne. Podczas ogl\u0119dzin policyjnych jednoznacznie nie stwierdzono w\u0142amania. Z mieszkania r\u00f3wnie\u017c nic nie skradziono. Drzwi, kt\u00f3re prowadzi\u0142y na ulic\u0119 by\u0142y zamkni\u0119te, a okiennice od kawiarni i mieszkania zasuni\u0119te. Oprawcy jednak\u00a0 pozostawili \u015blad na drzwiach od podw\u00f3rza, kt\u00f3rych klamka by\u0142a zwi\u0105zana szpagatem. Na drewnianej zasuwie stwierdzono \u015bwie\u017ce \u015blady krwi. Opr\u00f3cz tego jedynego tropu, sprawcy mordu umkn\u0119li niezauwa\u017ceni, zar\u00f3wno przez nie\u015bwiadomych zdarzenia rodzic\u00f3w Estery, jak i stoj\u0105cych kilkadziesi\u0105t metr\u00f3w dalej stra\u017cnik\u00f3w.<\/p>\n

Okrutna \u015bmier\u0107 przez zadane obra\u017cenia wskazywa\u0142a, i\u017c nad ofiar\u0105 brutalnie si\u0119 zn\u0119cano i pastwiono, niemal\u017ce torturowano. W notatce dochodzeniowej zapisano: \u201eszczeg\u00f3lna tajemniczo\u015b\u0107, otaczaj\u0105ca sprawc\u00f3w i cel odj\u0119cia \u017cycia, nie dla materyalnej ch\u0119ci zysku, bo bez zaboru dokonanego, kaza\u0142y szuka\u0107 przyczyn i pobudek w stronie duchowej, moralnej, w przesz\u0142o\u015bci istoty, w tak okropny spos\u00f3b ze \u015bwiata zg\u0142adzonej<\/em>\u201d. Rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 \u017cmudne i kilka miesi\u0119cy trwaj\u0105ce \u015bledztwo, za\u015b badana sprawa nabiera\u0142a coraz ja\u015bniejszych barw.<\/p>\n

W grudniu 1861 roku, Estera nieszcz\u0119\u015bliwie wysz\u0142a za m\u0105\u017c za niejakiego Jankiela \u0141awskiego, niemal 20 lat m\u0142odszego od niej starozakonnego z Raczek w powiecie augustowskim. Na \u015blub natarczywie nalega\u0142a, a mo\u017cna i rzec, \u017ce ma\u0142\u017ce\u0144stwo gro\u017abami wymusi\u0142a familia \u017byd\u00f3wki. Pod przymusem rodziny Estery \u015blub si\u0119 odby\u0142, ale sam zwi\u0105zek trwa\u0142 raptem dwa tygodnie. W dniu 31 grudnia Estera Cwa wyst\u0105pi\u0142a z pisemn\u0105 skarg\u0105 do naczelnika powiatu kalwaryjskiego. W li\u015bcie napisa\u0142a, \u017ce \u017bydzi naszli w nocy jej mieszkanie i zmusili j\u0105 do po\u015blubienia osiemnastolatka, kt\u00f3rego ona \u201enie kocha i \u017cy\u0107 z nim nie chce<\/em>\u201d. Dodatkowo w pi\u015bmie wyst\u0105piono z pro\u015bb\u0105 o \u201ezabezpieczenie jej osoby przed zawzi\u0119to\u015bci\u0105 \u017byd\u00f3w, usi\u0142uj\u0105cych odebra\u0107 jej \u017cycie<\/em>\u201d. Czy by\u0142y to tylko gro\u017aby ze strony rodziny, czy Estera rzeczywi\u015bcie obawia\u0142a si\u0119 najgorszego? W styczniu 1862 roku kobieta wyjedna\u0142a sobie rozw\u00f3d i zwi\u0105za\u0142a si\u0119 sta\u0142ym zwi\u0105zkiem z katolikiem Aleksandrem Nied\u017awiedzkim. Oboje postanowili, \u017ce wezm\u0105 \u015blub, a Estera przejdzie konwersj\u0119 z wyznania moj\u017ceszowego na chrze\u015bcija\u0144stwo. Kobieta wyzna\u0142a swym katolickim znajomym, \u017ce planuje ponownie wyj\u015b\u0107 za m\u0105\u017c, co nie umkn\u0119\u0142o uwadze jej rodziny. Estera \u017cali\u0142a si\u0119 przed przyjaci\u00f3\u0142mi, \u017ce zn\u00f3w jej gro\u017cono i \u015blub chcia\u0142aby podj\u0105\u0107 w sekrecie, \u201ebo familia \u017cydowska mo\u017ce j\u0105 zabi\u0107<\/em>\u201d. \u017byd\u00f3wka nie mia\u0142a lekkiego losu i twierdzi\u0142a, \u017ce krewni si\u0119 na ni\u0105 zawzi\u0119li jeszcze wcze\u015bniej, \u201eod czasu romansu z postawnym oficerem, z kt\u00f3rym w ci\u0105\u017c\u0119 zasz\u0142a i porodzi\u0142a w Kownie syna, \u017ce usi\u0142owa\u0142a p\u00f3\u017aniej przej\u015b\u0107 na wiar\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105, \u017ce dla niedopuszczenia tego w grudniu 1861 roku, wydali ja za m\u0105\u017c za 18\u00ad<\/em>\u2013 letniego \u017cydka<\/em>\u201d.<\/p>\n

W licznej rodzinie Cw\u00f3w wa\u017cn\u0105 postaci\u0105 by\u0142 m\u0105\u017c siostrzenicy Estery\u2013 Mowsza Lejzor Mendelbaum, niegdy\u015b mieszkaniec Kalwarii, a nast\u0119pnie Kowna. Mendelbaum z zawodu zajmowa\u0142 si\u0119 wyszynkiem oraz importem trunk\u00f3w. Religijny karczmarz w\u015br\u00f3d swoich uznawany by\u0142 za zagorza\u0142ego talmudyst\u0119. M\u00f3wi\u0142o si\u0119, \u017ce zamierza wyda\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119 w j\u0119zyku hebrajskim, a sam chwali\u0142 si\u0119, \u017ce \u201ew \u015bwi\u0119tych ksi\u0119gach jest obeznany<\/em>\u201d.<\/p>\n

Z pocz\u0105tkiem roku 1863 Mendelbaum odby\u0142 kilka podr\u00f3\u017cy z Kowna do Kalwarii. Pow\u00f3d wizyt mia\u0142 by\u0107 \u015bcis\u0142\u0105 tajemnic\u0105, ale burmistrz miasta doni\u00f3s\u0142 organom \u015bcigania, \u017ce \u201ekr\u0105\u017cy\u0142y pog\u0142oski o naradach rodziny Estery Cwy, jakoby trzykrotnie w Kalwaryi, przy obecno\u015bci Mendelbauma odbywanych, na kt\u00f3rych rozbierano dopuszczalno\u015b\u0107, wedle ksi\u0105g talmudu, pozbawienia \u017cycia potomka Izraelowego, odst\u0119puj\u0105cego od wiary przodk\u00f3w<\/em>\u201d. Jak podano w wydawanej w Warszawie \u201eGazecie S\u0105dowej\u201d z dnia 18 lipca 1873 roku ostatnia z tych narad mia\u0142a nast\u0105pi\u0107 w przeddzie\u0144 zab\u00f3jstwa. Urz\u0119dnik donosi\u0142 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce przed Wielkanoc\u0105 Mendelbaum sprowadzi\u0142 do miasta jakiego\u015b Niemca, murarza, rzekomo do \u201ezg\u0142adzenia Estery ze \u015bwiata<\/em>\u201d. \u201eDziennik Warszawski\u201d z dnia 28 sierpnia 1869 roku w Kronice S\u0105dowej opublikowa\u0142 obszerny tekst, w kt\u00f3rym pad\u0142y s\u0142owa: \u201e<\/em>[\u2026] Mowsza Lejzor Mendelbaum sprowadzi\u0142 z Kowna do Kalwarii jakiego\u015b mularza z Prus, kt\u00f3ry mia\u0142 zamordowa\u0107 Ester\u0119 przed Wielkanoc\u0105 1863 r.; \u017ce gdy zamach ten nie by\u0142 \u00f3wcze\u015bnie spe\u0142nionym, krewni Estery i inni \u017cydzi zebrali si\u0119 na narad\u0119 pod prezydencj\u0105 talmudzisty rabina z niewiadomego miasta, kt\u00f3ry mia\u0142 t\u0142omaczy\u0107 zebranym, i\u017c wedle ksi\u0105g talmudu, pozbawienie \u017cycia \u017cyd\u00f3wki od wiary przodk\u00f3w odst\u0105pi\u0107 zamierzaj\u0105cej, nie jest \u017cadnem przest\u0119pstwem<\/em>\u201d. Kronika donosi, \u017ce po tej naradzie morderstwo zosta\u0142o \u201espe\u0142nione<\/em>\u201d, za\u015b Mowsza Mendelbaum i bratanek Estery- Eljasz Cwa, nazajutrz wyjechali do Kowna. Wszystkie poszlaki wskazuj\u0105ce na rodzinn\u0105 zmow\u0119 zebrane zosta\u0142y przez dobr\u0105 znajomo\u015b\u0107 burmistrza z Cwami i ich s\u0105siadami, a tak\u017ce na podstawie dochodzenia policyjnego. W kr\u0119gach starozakonnych kr\u0105\u017cy\u0142y pog\u0142oski, a nawet niekt\u00f3rzy pod przysi\u0119g\u0105 zeznali, \u017ce samo zachowanie i dzia\u0142anie \u017cydowskiej rodziny ma zwi\u0105zek ze skarg\u0105 do burmistrza, co wielce rozw\u015bcieczy\u0142o Cw\u00f3w. Inny \u017bydzi zapewniali, \u017ce \u201ezab\u00f3jstwo Estery musia\u0142o by\u0107 dzie\u0142em jej familiji, kt\u00f3ra mia\u0142a do niej uraz\u0119 za niezachowanie przepis\u00f3w religijnych<\/em>\u201d. Jeden z katolickich \u015bwiadk\u00f3w zezna\u0142, \u017ce \u201eEstera objawiaj\u0105c mu sw\u0105 obaw\u0119, aby przez familij\u0119 nie by\u0142a zabit\u0105, chcia\u0142a na jego imi\u0119 scedowa\u0107 sw\u00f3j maj\u0105tek, to jest dom szynkowy w Kalwarji, a nawet wtedy da\u0142a mu do zachowania 300 rsr<\/em>\u201d [rubli srebrnych- przyp. aut.]. W trakcie dochodzenia uda\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c dotrze\u0107 do korespondencji rodzinnej Cw\u00f3w, a tak\u017ce natrafiono na notatki sporz\u0105dzone przez jej cz\u0142onk\u00f3w. Do licznych dowod\u00f3w nale\u017ca\u0142y listy Mowszy Mendelbauma i Eljasza Cwy oraz \u201etalmudyczne notaty r\u0119k\u0105 pierwszego pisane<\/em>\u201d. Za pomoc\u0105 przysi\u0119g\u0142ego t\u0142umacza z pozyskanego materia\u0142u dowodowego wywnioskowano, i\u017c Mendelbaum do \u201ezagorza\u0142ych fanatyk\u00f3w religijnych nale\u017cy, kt\u00f3ry w mistycznych wyra\u017ceniach poprzysi\u0119ga zemst\u0119 przeciwko Esterze Cwy skierowane<\/em> i jej czyny pot\u0119piaj\u0105ce\u201d. Listy by\u0142y pe\u0142ne wyra\u017ce\u0144 o rozwi\u0105z\u0142o\u015bci, brudach, o ha\u0144bie w Kalwarii, kt\u00f3re pope\u0142ni\u0142a \u201eona, nasza familija, nasza krew<\/em>\u201d. Wed\u0142ug Mendelbauma \u201e\u017cyd przekraczaj\u0105cy zakazy religji staje si\u0119 potworem niegodnym \u017cycia a wyt\u0119pienie takiego potworu cnot\u0105, zas\u0142ug\u0105 i \u015bwi\u0119t\u0105 jest zabaw\u0105<\/em>\u201d. W pismach przewijaj\u0105 si\u0119 te\u017c kilkukrotnie imona Eliasza i Mejera Cw\u00f3w, jakoby oni mieli by\u0107 \u201er\u0119k\u0105 samego Boga<\/em>\u201d. Z zapisk\u00f3w wynika, \u017ce Mendelbaum przejawia\u0142 symptomy choroby psychicznej, albo \u201eza\u015blepienia duszy i rozumu<\/em>\u201d na tle religijnym. Z pewno\u015bci\u0105 mia\u0142 wielki dar przekonywania i wp\u0142ywa\u0142 na najbli\u017csz\u0105 rodzin\u0119 niczym przyw\u00f3dca sekty.<\/p>\n

\"Gustaw<\/a>
Gustaw Klimt, \u015amier\u0107 i \u017cycie, 1910-15, Muzeum Leopold\u00f3w w Wiedniu<\/figcaption><\/figure>\n

Wszystkie poszlaki zebrane przez zaanga\u017cowanych w \u015bledztwo wskazywa\u0142y jednoznacznie na win\u0119 Mowszy Lejzora Mendelbauma, kt\u00f3ry sam zap\u0119tli\u0142 si\u0119 w k\u0142amstwach. Samozwa\u0144czy guru mataczy\u0142 i zmienia\u0142 zeznania. Przedstawi\u0142 r\u00f3wnie\u017c kilku \u015bwiadk\u00f3w i alibi, z kt\u00f3rych \u201e\u017caden nie by\u0142 w stanie si\u0119 t\u0142umaczy\u0107<\/em>\u201d. Mendelbaum przyzna\u0142, \u017ce kilkukrotnie przed Wielkanoc\u0105 roku 1863 bywa\u0142 w Kalwarii, ale powod\u00f3w przyjazd\u00f3w nie potrafi\u0142 wyja\u015bni\u0107. R\u00f3wnie\u017c nie wyt\u0142umaczy\u0142 si\u0119 jasno z przyczyny przywiezienia przez siebie obcego murarza, \u201ekalekiego w\u0142\u00f3cz\u0119g\u0119, o kt\u00f3rym zaraz szemrano mi\u0119dzy \u017cydostwem, \u017ce by\u0142 naj\u0119ty dla zabicia Estery, lecz w\u00f3wczas plan zab\u00f3jstwa si\u0119 nie uda\u0142<\/em>\u201d.<\/p>\n

Mendelbaum pierwszy raz pojawi\u0142 si\u0119 w Kalwarii w lutym, co potwierdzili \u015bwiadkowie. W czasie podr\u00f3\u017cy z Kowna do Kalwarii, w Mariampolu zapozna\u0142 \u201echorego na nogi Niemca<\/em>\u201d, udaj\u0105cego si\u0119 na kuracj\u0119. Mendelbaum z w\u0142asnej kieszeni da\u0142 kilka rubli inwalidzie i dodatkowo zap\u0142aci\u0142 za kilkudniowe utrzymanie w Kalwarii swego go\u015bcia, a tak\u017ce \u201eodstawi\u0142 go do granicy pruskiey<\/em>\u201d. Odstawi\u0142, ale na tym tragicznego w skutkach spisku przeciwko Esterze Cwie nie sko\u0144czy\u0142. W zeznaniach \u017byd t\u0142umaczy\u0142 si\u0119, \u017ce jego lutowy pobyt w mie\u015bcie mia\u0142 jeden cel\u2013 przyby\u0142 po pieni\u0105dze, kt\u00f3re mia\u0142 zapo\u017cyczy\u0107 od te\u015bcia. Po up\u0142ywie kilku dni od odwiezienia najemnego murarza, Mendelbaum poczyni\u0142 kolejne kroki, by sw\u00f3j niecny plan zrealizowa\u0107.<\/p>\n

Kolejna wizyta Mendelbauma w Kalwarii odby\u0142a si\u0119 w marcu i wed\u0142ug niego mia\u0142a tyczy\u0107 si\u0119 \u201eswatania znajomych \u017cyd\u00f3w<\/em>\u201d. Trzeci przyjazd do miasta mia\u0142 miejsce 18 maja, czyli dwa dni przed zab\u00f3jstwem Estery. Na przes\u0142uchaniu starozakonny zezna\u0142, \u017ce do miasta przyjecha\u0142 \u201ew celu odebrania zapo\u017cyczonych pieni\u0119dzy od Szmoj\u0142y Grudzi\u0144skiego, kt\u00f3rego o tem przez Cymkowskiego zawiadomi\u0142<\/em>\u201d. Ponadto o\u015bwiadczy\u0142, \u017ce podr\u00f3\u017c odby\u0142a si\u0119 tylko w asy\u015bcie swego szwagra Eljasza Cwa. Okaza\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce podczas tej samej wizyty Mendelbaum przywi\u00f3z\u0142 do Kalwarii innego lu\u017aniaka pochodz\u0105cego z Prus- Rudolfa B\u00e4<\/span>hringa. B\u00e4<\/span>hring okazjonalnie para\u0142 si\u0119 zdu\u0144stwem. By\u0142 te\u017c notowany i raz ukarany grzywn\u0105 za w\u0142\u00f3cz\u0119gostwo, wi\u0119c \u0142atwy zarobek poka\u017anej sumy m\u00f3g\u0142 niew\u0105tpliwie przekona\u0107 Niemca. W spisanych zeznaniach Mendelbaum t\u0142umaczy\u0142 si\u0119, \u017ce B\u00e4<\/span>hringa nie zna i nie przywi\u00f3z\u0142 go z Kowna, a w noc z 20 na 21 maja, czyli w tym czasie, kiedy dosz\u0142o do mordu na Esterze w Kalwarii nie przebywa\u0142.<\/p>\n

Uwik\u0142anie w zmy\u015blon\u0105 histori\u0119 i wpl\u0105tanie w sie\u0107 k\u0142amstw coraz wi\u0119kszej liczby \u015bwiadk\u00f3w, doprowadzi\u0142y do tego, \u017ce sami powo\u0142ani do obrony krewni Mendelbauma, sk\u0142adali gryz\u0105ce si\u0119 ze sob\u0105 o\u015bwiadczenia, krok po kroku pogr\u0105\u017caj\u0105c Mowsz\u0119. W swych zeznaniach starozakonni zaciskali przys\u0142owiow\u0105 p\u0119tl\u0119 na szyi \u201etalmudysty\u201d, za\u015b sam Rudolf B\u00e4<\/span>hring ostatecznie podci\u0105\u0142 ga\u0142\u0105\u017a, na kt\u00f3rej siedzia\u0142 pod\u017cegacz. Wystraszony policyjnym dochodzeniem Niemiec wyjawi\u0142, \u201e\u017ce jako zdun przybywszy z Prus za czasowem paszportem do miasta Kowna, pozna\u0142 tam\u017ce obwinionego Mowsz\u0119 Mendelbauma w marcu roku 1863, bo stawia\u0142 tam u niego piece i u tego\u017c Mendelbauma dwa miesi\u0105ce mieszka\u0142, czego dzi\u015b skruszony Mendelbaum nie przeczy\u201d.<\/p>\n

Na kilka dni przed zab\u00f3jstwem Mendelbaum zapozna\u0142 B\u00e4<\/span>hringa ze swym szwagrem Eljaszem Cwym. Obaj intryganci zaproponowali B\u00e4<\/span>hringowi zarobkowy wyjazd do Kalwarii, podczas kt\u00f3rego zdun mia\u0142by zarobi\u0107 spor\u0105 sum\u0119 pieni\u0119dzy. B\u00e4<\/span>hring przysta\u0142 na propozycj\u0119 i razem z Mendelbaumem oraz Cwym, a tak\u017ce \u017byd\u00f3wk\u0105 imieniem Dwojra Szatz wyjechali 17 maja z Kowna do Kalwarii. By\u0142a to niedziela. Po przyje\u017adzie \u017bydzi pozostawili Niemca w podmiejskiej karczmie, a sami udali si\u0119 do miasteczka. Po kilku godzinach wr\u00f3ci\u0142 osamotniony Mendelbaum i \u201ewyprowadzi\u0142 B<\/em>\u00e4<\/span>hringa za miasto o wiorst\u0119 i tam dopiero zacz\u0105\u0142 mu opowiada\u0107 o \u017cyd\u00f3wce maj\u0105cej romans z oficerem, \u017ce ta \u017cyd\u00f3wka zamierza zmieni\u0107 religi\u0119 sw\u0105 na katolick\u0105 i \u017ale si\u0119 bardzo prowadzi<\/em>\u201d. Mendelbaum oferuj\u0105c 40 srebrnych rubli przekona\u0142 B\u00e4<\/span>hringa do zabicia \u201esplamionej \u017cydki<\/em>\u201d. Starozakonny w s\u0142owach zobrazowa\u0142 drog\u0119 i wygl\u0105d mieszkania Estery, a tak\u017ce posta\u0107 przysz\u0142ej ofiary.<\/p>\n

W poniedzia\u0142ek B\u00e4<\/span>hring wybra\u0142 si\u0119 do miasteczka, ale sam nie m\u00f3g\u0142 namierzy\u0107 kawiarni, wi\u0119c wypytywa\u0142 o lokal miejscowych przechodni\u00f3w. Przypadkowo spotkawszy Mendelbauma, zosta\u0142 zganiony przez \u017byda, za to, \u017ce przez nieostro\u017cno\u015b\u0107 m\u00f3g\u0142 nie\u015bwiadomie napyta\u0107 im biedy. Mendelbaum wr\u0119czy\u0142 B\u00e4<\/span>hringowi 60 kopiejek na zakup alkoholu i radzi\u0142, \u017ce najlepsz\u0105 por\u0105 na zabicie Estery s\u0105 godziny poranne. Dodatkowo poinformowa\u0142 B\u00e4<\/span>hringa, \u017ce \u201ejej matka jest ju\u017c o tem uprzedzona\u00a0 i otworzy mu drzwi od ty\u0142u<\/em>\u201d. Ca\u0142\u0105 sum\u0119 po wykonaniu brudnej roboty Rudolf B\u00e4<\/span>hring mia\u0142 otrzyma\u0107 w Kownie. Tego samego dnia, p\u00f3\u017anym poniedzia\u0142kowym wieczorem B\u00e4<\/span>hring wtargn\u0105\u0142 do mieszkania Cwych, ale zobaczywszy Estr\u0119 skruszy\u0142 si\u0119 i \u201e\u017cal go ogarn\u0105\u0142, zaniecha\u0142 zamiaru i ostrzeg\u0142 j\u0105<\/em>\u201d. Zrozpaczona Estera zawo\u0142a\u0142a ojca, ale ten zby\u0142 j\u0105, oznajmiaj\u0105c, \u017ce niedosz\u0142y morderca musia\u0142 by\u0107 po prostu wariatem. \u017byd\u00f3wka sz\u0142a w zaparte, \u017ce cz\u0142owiek, kt\u00f3ry j\u0105 naszed\u0142 z pewno\u015bci\u0105 dosta\u0142 zlecenie jej zabicia, co sam przyzna\u0142 i ze szczeg\u00f3\u0142ami opowiedzia\u0142 jej ca\u0142\u0105 histori\u0119. Wymieni\u0142 te\u017c ka\u017cdego ze znanych jej cz\u0142onk\u00f3w rodziny. Na wszelki wypadek ojciec Estery zapisa\u0142 sobie nazwisko domniemanego z\u0142oczy\u0144cy. Ca\u0142a sprawa zosta\u0142a przez Ester\u0119 niezw\u0142ocznie zg\u0142oszona na policj\u0119. \u00a0B\u00e4<\/span>hring opu\u015bci\u0142 miasteczko i uda\u0142 si\u0119 do Kowna, gdzie po kilkunastu dniach spotka\u0142 si\u0119 z Mendelbaumem, kt\u00f3ry oznajmi\u0142 mu, \u017ce skoro nie mia\u0142 odwagi zabi\u0107 \u017byd\u00f3wki, \u201eto trudno, ale powinien niezw\u0142ocznie ucieka\u0107 na Prussy<\/em>\u201d. Otrzyma\u0142 te\u017c za \u201efatyg\u0119\u201d 1 rubla i 50 kopiejek. Nie\u015bwiadomy dokonanej zbrodni Niemiec, Mendelbauma nie pos\u0142ucha\u0142 i pozosta\u0142 w Kownie.<\/p>\n

Podczas rozprawy dok\u0142adne i szczeg\u00f3\u0142owe o\u015bwiadczenie Rudolf B\u00e4<\/span>hring zezna\u0142 publicznie pod przysi\u0119g\u0105, a podczas \u201espowiedzi<\/em>\u201d Niemca pisarz s\u0105dowy zauwa\u017cy\u0142 i zanotowa\u0142 \u201ezmienienie i pomieszanie<\/em>\u201d Mendelbauma. Rudolf zezna\u0142 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce ostrzeg\u0142 Ester\u0119, ale nie mia\u0142 odwagi donie\u015b\u0107 o sprawie policji, za\u015b w Kalwarii by\u0142 tylko ten jedyny raz, a do miasta Mendelbaum przyje\u017cd\u017ca\u0142 jeszcze z innym Niemcem o nazwisku Dangl. Identycznie, jak B\u00e4<\/span>hring zezna\u0142o kilku \u015bwiadk\u00f3w, cho\u0107 byli tacy, kt\u00f3rzy te\u017c mataczyli. \u201eWszystkie te zeznania przekonywuj\u0105 o tem, \u017ce B\u00e4<\/span>hring, jakkolwiek sam niewiele wart, chcia\u0142 jednak oszcz\u0119dzi\u0107 \u017cycie Estery, \u017ce j\u0105 ostrzega\u0142, a Mendelbaumowi rzeteln\u0105 do oczu prawd\u0119 powiedzia\u0142\u201d. Dwojra Szatz zezna\u0142a, \u017ce podr\u00f3\u017cowa\u0142a z Kowna do Kalwarii z dwoma \u017bydami i Niemcem \u201eo fizyonomji obrzydliwej, ci\u0105gle prymk\u0119 w g\u0119bie prze\u017cuwaj\u0105cy; osoba jest dobrze jej znana abo na sali tej\u017ce przes\u0142uchiwany jest obecny, podobnie jak jeden z oskar\u017conych \u017cydk\u00f3w<\/em>\u201d. Inna starozakonna, imieniem Mera Szleser, zezna\u0142a, \u017ce \u201ednia 18 maja o godzinie 10-ej wieczorem widzia\u0142a we drzwiach Estery Cwy, nieznanego jej osobnika, rozmawiaj\u0105cego z Ester\u0105; oraz ze \u017ce p\u00f3\u017aniej s\u0142ysza\u0142a jak\u0105\u015b sprzeczk\u0119 w mieszkaniu Cwych\u201d. Osob\u0105 t\u0105 oczywi\u015bcie okaza\u0142 si\u0119 rozpoznany na sali s\u0105dowej Rudolf B\u00e4<\/span>hring. Rodzice zamordowanej przyznali, \u017ce w mieszkaniu ich przebywa\u0142 obecny na sali B\u00e4<\/span>hring, a tak\u017ce, \u017ce ostrzega\u0142 ich c\u00f3rk\u0119, \u201e\u017ce ta ma wielu nieprzyjaci\u00f3\u0142\u201d. Ojciec Estery przyzna\u0142 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce zanotowa\u0142 sobie nazwisko nieznajomego. Anna \u015aliwkowska zezna\u0142a pod przysi\u0119g\u0105, \u017ce ofiara morderstwa by\u0142a u niej ostatni raz przed \u015bmierci\u0105 i opowiedzia\u0142a ca\u0142\u0105 histori\u0119 z B\u00e4<\/span>hringiem. Kochanek Estery, Aleksander Nied\u017awiedzki przyzna\u0142, \u017ce ukochana by\u0142a u niego, wyp\u0142aka\u0142a si\u0119 na ramieniu, opowiedzia\u0142a zaj\u015bcie w mieszkaniu i pokaza\u0142a karteczk\u0119 z napisem \u201eB\u00e4<\/span>hring\u201d. Okaza\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce Mendelbaum wpad\u0142 na k\u0142amstwie z Grudzi\u0144skim i Cymkowskim. Pierwszy zezna\u0142, \u017ce oskar\u017cony u niego si\u0119 od kilku miesi\u0119cy nie pojawi\u0142, a drugi, \u017ce nikt z nim si\u0119 nie kontaktowa\u0142. Mendelbaum brn\u0105c w k\u0142amstwach zezna\u0142, \u017ce \u201enajwidoczniej o sprawie zapomnia\u0142<\/em>\u201d, a to dlatego, \u017ce \u201ez obawy przed wojennym patrolem, noc na furmance pod lasem przep\u0119dzi\u0142<\/em>\u201d.<\/p>\n

\u015aledztwo wykaza\u0142o, \u017ce Mowsza Mendelbaum dnia 20 maja, oko\u0142o godziny 20:30 wyszed\u0142 z mieszkania swego wuja i powr\u00f3ci\u0142 dopiero nazajutrz, przed godzin\u0105 8 rano. Dodatkowo tego samego dnia widziano Mendelbauma w miejscowym \u201eprzyszk\u00f3\u0142ku na pacierzach, gdzie \u017carliwie si\u0119 modli\u0142 i da\u0142 na ofiar\u0119 18 groszy<\/em>\u201d. Burmistrz miasta na rozprawie o\u015bwiadczy\u0142, \u017ce w zwyczaju miejscowych wyznawc\u00f3w judaizmu, danie na ofiar\u0119 jest w \u201ege\u015bcie os\u00f3b grzesznych lub by interes si\u0119 powi\u00f3d\u0142<\/em>\u201d. W ko\u0144cu przyparty do muru Mowsza Mendelbaum przyzna\u0142, \u017ce dowiedziawszy si\u0119 o zab\u00f3jstwie Estery, wyjecha\u0142 z Kalwarii w czwartek o godzinie 10 przed po\u0142udniem, gdy\u017c \u201enie mo\u017ce znie\u015b\u0107 widoku trupa<\/em>\u201d. Po powrocie do Kowna starozakonny nie powiadomi\u0142 kowie\u0144skiej rodziny ofiary, a t\u0142umaczy\u0142 to obaw\u0105 przed przekazaniem smutnej wiadomo\u015bci swej \u017conie i w nast\u0119pstwie \u201ez\u0142amaniem psychicznem<\/em>\u201d. Mimo, i\u017c Estera od chwili bezpo\u015bredniego zagro\u017cenia do \u015bmierci mia\u0142a jeszcze dwie doby \u017cycia, w dodatku maj\u0105c s\u0142ownie zapewnione \u201ebaczne oko policmajstera<\/em>\u201d, nie uchroni\u0142a si\u0119 przed najgorszym.<\/p>\n

S\u0105d kryminalny guberni p\u0142ockiej i augustowskiej, w sprawie umy\u015blnego i\u00a0 planowanego z premedytacj\u0105 zab\u00f3jstwa Estery Kajli Cwy, przes\u0142ucha\u0142 kilkadziesi\u0105t os\u00f3b. Nic nie wsk\u00f3rano upomnieniami, ostrze\u017ceniami, a nawet nie pomog\u0142y \u201egro\u017aby s\u0105du w kierunku Mendelbauma poczynione<\/em>\u201d. \u017byda przed kolejnymi k\u0142amliwymi zeznaniami nie wystraszy\u0142a nawet kara g\u0142od\u00f3wki i odosobnienia w izolatce. S\u0105d Policji Poprawczej \u201eza ra\u017c\u0105ce k\u0142amstwa i zaci\u0119te zapieranie dochodzonych okoliczno\u015bci\u201d chcia\u0142 r\u00f3wnie\u017c ukara\u0107 Mendelbauma \u201epodw\u00f3jn\u0105 kar\u0105 ch\u0142osty\u201d<\/em>. Mowsza Lejzor Mendelbaum nie tylko zdania nie zmieni\u0142, ale te\u017c nie wyda\u0142 \u017cadnego ze wsp\u00f3\u0142winnych.<\/p>\n

Na mocy prawa, \u201eX Departament Rz\u0105dz\u0105cego Senatu\u201d og\u0142osi\u0142 wyrok i skaza\u0142 Mowsz\u0119 Lejzora Mendelbauma z artyku\u0142u \u201e926 ustawy 1 oraz 126 ustawy 1 za uczestnictwo i zaplanowanie zab\u00f3jstwa<\/em>\u201d, na pozbawienie wszelkich praw obywatelskich i zes\u0142anie na kator\u017cnicze roboty w kopalniach wapnienia na lat 12, a po odbyciu tej\u017ce kary, na do\u017cywotni\u0105 zsy\u0142k\u0119 na Syberi\u0119. Mendelbaum odm\u00f3wi\u0142 skorzystania z prawa \u0142aski. Rodzic\u00f3w Estery skazano na pozbawienie wszelkich praw, a tak\u017ce zes\u0142anie w najodleglejsze zak\u0105tki Sybiru. Ojciec zamordowanej, Szepszel Cwa, nie doczeka\u0142 uprawomocnienia wyroku i zmar\u0142 \u201ew nast\u0119pstwie \u015bmierci g\u0142odowej<\/em>\u201d w miejscowym areszcie. Matk\u0119 Estery, Go\u0142d\u0119 Cw\u0119, senat rz\u0105dz\u0105cy tymczasowo uniewinni\u0142 i zwolni\u0142 z aresztu na wniosek pomocnika naczelnego prokuratora, radcy kolegialnego \u0141ysi\u0144skiego. Wyroki dw\u00f3ch pierwszych instancji i instancji trzeciej, co do Mowszy Mendelbauma, \u201ew swej mocy pozostawi\u0142<\/em>\u201d. Rudolfa B\u00e4<\/span>hringa z braku dowod\u00f3w tymczasowo uniewinniono, cho\u0107 zaprotoko\u0142owano, \u017ce \u201ew przypadku pojawienia si\u0119 istotnych sprawie poszlak, krymina\u0142 ponownie rozezna si\u0119 w kartach<\/em> obserwowanego<\/em>\u201d.<\/p>\n

Wsp\u00f3\u0142winni zbrodni Eljasz Szlomowicz Cwa i jak si\u0119 okaza\u0142o jego brat Owsiej Beniamin Cwa, zbiegli z kraju i byli poszukiwani listami go\u0144czymi. Na ich trop nigdy nie natrafiono. Sprawa jednak si\u0119 nie zako\u0144czy\u0142a i mimo trzech jednog\u0142o\u015bnych instancji s\u0105dowych, Mowsza Lejzor Mendelbaum wynaj\u0105\u0142 adwokata Podolskiego, kt\u00f3ry wni\u00f3s\u0142 w imieniu oskar\u017conego skarg\u0119 restytucyjn\u0105, z pro\u015bb\u0105 o przeprowadzenie nowego \u015bledztwa, w celu udowodnienia niewinno\u015bci. \u201eW skardze tej przytoczy\u0142 Mendelbaum tak silnej donios\u0142o\u015bci rozumowania i zasady, a co najwa\u017cniejsze tak stanowczo deklarowa\u0142 usprawiedliwi\u0107 swoje znane w sprawie alibi, to jest wyja\u015bni\u0107 dok\u0142adnie, gdzie i u kogo przep\u0119dzi\u0142 noc, w kt\u00f3rej Estera zamordowan\u0105 zosta\u0142a i nowemi dowodami, poprzednio niezbadanemi, wykaza\u0107 sw\u0105 niewinno\u015b\u0107, \u017ce skutkiem tej skargi senat rz\u0105dz\u0105cy na okoliczno\u015bci w niej przytoczone, nowe \u015bledztwo wyprowadzi\u0107 rozporz\u0105dzi\u0142<\/em>\u201d.<\/p>\n

Sprawa nabra\u0142a nowych rumie\u0144c\u00f3w, ale kolejne \u015bledztwo wnios\u0142o niewiele. Ponowne przes\u0142uchania zupe\u0142nie skomplikowa\u0142y spraw\u0119, czego rezultatem by\u0142y same trudno\u015bci w obiektywnym ocenieniu winy oskar\u017conego. Nie pomog\u0142a te\u017c skazanemu pozytywna opinia nadrabina warszawskiego, Beera Meyselsa. Sam Mowsza Mendelbaum finalnie zrzek\u0142 si\u0119 obrony i przemowy, a s\u0105d na obron\u0119 skazanego przydzieli\u0142 do pracy mecenasa Radgowskiego. Jako, \u017ce Radgowski mia\u0142 znakomite opinie i s\u0142yn\u0105\u0142 z twardej r\u0119ki oraz rzetelnej pracy, wszystkimi si\u0142ami pr\u00f3bowa\u0142 uniewinni\u0107 Mendelbauma. Mimo to, senat po rozwa\u017ceniu zebranych materia\u0142\u00f3w i po wys\u0142uchaniu nowych wniosk\u00f3w pomocnika naczelnego prokuratora, nie znalaz\u0142 \u017cadnych powod\u00f3w do uchylenia poprzedniego wyroku. Klamka zapad\u0142a. Mowsza Lejzor Mendelbaum zosta\u0142 skazany ostatecznym wyrokiem prawomocnym w pa\u017adzierniku 1870 roku na zes\u0142anie na Sybir, dok\u0105d uda\u0142 si\u0119 z ma\u0142\u017conk\u0105 i dzie\u0107mi. Namiestnik Kr\u00f3lestwa Polskiego \u201ez postanowieniem w drodze \u0142aski z dnia 10 pa\u017adziernika 1871 roku wydanem, do uchylaj\u0105cego od ci\u0119\u017ckich rob\u00f3t w kopalni wniosku Komissyji Rz\u0105dowej Sprawiedliwo\u015bci, przychyli\u0107 si\u0119 raczy\u0142<\/em>\u201d. Los \u017cydowskiej rodziny Mendelbaum\u00f3w pozostaje do dzi\u015b nieznany.<\/p>\n

Miejsca, osoby oraz czas wydarze\u0144 s\u0105 prawdziwe. W tek\u015bcie wykorzystano materia\u0142y prasowe, dzienniki urz\u0119dowe, a tak\u017ce drukowane w krajowej prasie kroniki policyjne i s\u0105dowe. Spisane historie nie obrazuj\u0105 \u015bwiatopogl\u0105du autora, a jedynie przedstawiaj\u0105 zaczerpni\u0119te z archiwalnych materia\u0142\u00f3w fakty.<\/strong><\/p>\n

Autor tekstu: Marcin Sebastian Halicki<\/p>\n

Gminny O\u015brodek Kultury w Raczkach<\/p>\n

Raczkowskie Archiwalia<\/p>\n

Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Morderstwo Estery Cwy i sprawa Mowszy Mendelbauma Kalwaria nad malownicz\u0105 rzek\u0105 Szeszup\u0105 to niedu\u017ce miasto, kt\u00f3re w drugiej po\u0142owie XIX wieku by\u0142o siedzib\u0105 powiatu kalwaryjskiego po\u0142o\u017conego w granicach guberni augustowskiej, a nast\u0119pnie suwalskiej w Kr\u00f3lestwie Polskim. W owym czasie lwi\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 miejscowej ludno\u015bci stanowili tu starozakonni. Bior\u0105c pod uwag\u0119 wszystkie miasta guberni liczba \u017byd\u00f3w w […]<\/p>\n","protected":false},"author":654,"featured_media":15726,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"h5ap_radio_sources":[],"jetpack_post_was_ever_published":false,"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[1,286],"tags":[],"class_list":["post-15725","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-jzi","category-ludzie"],"yoast_head":"\nZapomniane karty z kroniki kryminalnej Suwalszczyzny - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Kalwaria nad malownicz\u0105 rzek\u0105 Szeszup\u0105 to niedu\u017ce miasto, kt\u00f3re w drugiej po\u0142owie XIX wieku by\u0142o siedzib\u0105 powiatu kalwaryjskiego po\u0142o\u017conego w granicach guberni augustowskiej, a nast\u0119pnie suwalskiej w Kr\u00f3lestwie Polskim. W owym czasie lwi\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 miejscowej ludno\u015bci stanowili tu starozakonni. Bior\u0105c pod uwag\u0119 wszystkie miasta guberni liczba \u017byd\u00f3w w mie\u015bcie wykazywa\u0142a wielotysi\u0119czn\u0105 rzesz\u0119 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego, co jednak nie by\u0142o ewenementem w skali ca\u0142ej Suwalszczyzny.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2021\/02\/07\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Zapomniane karty z kroniki kryminalnej Suwalszczyzny - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Kalwaria nad malownicz\u0105 rzek\u0105 Szeszup\u0105 to niedu\u017ce miasto, kt\u00f3re w drugiej po\u0142owie XIX wieku by\u0142o siedzib\u0105 powiatu kalwaryjskiego po\u0142o\u017conego w granicach guberni augustowskiej, a nast\u0119pnie suwalskiej w Kr\u00f3lestwie Polskim. W owym czasie lwi\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 miejscowej ludno\u015bci stanowili tu starozakonni. Bior\u0105c pod uwag\u0119 wszystkie miasta guberni liczba \u017byd\u00f3w w mie\u015bcie wykazywa\u0142a wielotysi\u0119czn\u0105 rzesz\u0119 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego, co jednak nie by\u0142o ewenementem w skali ca\u0142ej Suwalszczyzny.\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2021\/02\/07\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2021-02-07T18:21:58+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2024-01-29T18:47:57+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/147785603_1636367203216118_4390004102979473467_n.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1000\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1389\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Marcin Halicki\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Marcin Halicki\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"24 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/2021\\\/02\\\/07\\\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/2021\\\/02\\\/07\\\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"Marcin Halicki\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/f093bf9464713c3083c5fd970e3b9e67\"},\"headline\":\"Zapomniane karty z kroniki kryminalnej Suwalszczyzny\",\"datePublished\":\"2021-02-07T18:21:58+00:00\",\"dateModified\":\"2024-01-29T18:47:57+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/2021\\\/02\\\/07\\\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\\\/\"},\"wordCount\":4550,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/2021\\\/02\\\/07\\\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/02\\\/147785603_1636367203216118_4390004102979473467_n.jpg\",\"articleSection\":[\"JZI\",\"Ludzie\"],\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/2021\\\/02\\\/07\\\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\\\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/2021\\\/02\\\/07\\\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/2021\\\/02\\\/07\\\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\\\/\",\"name\":\"Zapomniane karty z kroniki kryminalnej Suwalszczyzny - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/2021\\\/02\\\/07\\\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/2021\\\/02\\\/07\\\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/02\\\/147785603_1636367203216118_4390004102979473467_n.jpg\",\"datePublished\":\"2021-02-07T18:21:58+00:00\",\"dateModified\":\"2024-01-29T18:47:57+00:00\",\"description\":\"Kalwaria nad malownicz\u0105 rzek\u0105 Szeszup\u0105 to niedu\u017ce miasto, kt\u00f3re w drugiej po\u0142owie XIX wieku by\u0142o siedzib\u0105 powiatu kalwaryjskiego po\u0142o\u017conego w granicach guberni augustowskiej, a nast\u0119pnie suwalskiej w Kr\u00f3lestwie Polskim. W owym czasie lwi\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 miejscowej ludno\u015bci stanowili tu starozakonni. Bior\u0105c pod uwag\u0119 wszystkie miasta guberni liczba \u017byd\u00f3w w mie\u015bcie wykazywa\u0142a wielotysi\u0119czn\u0105 rzesz\u0119 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego, co jednak nie by\u0142o ewenementem w skali ca\u0142ej Suwalszczyzny.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/2021\\\/02\\\/07\\\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/2021\\\/02\\\/07\\\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/2021\\\/02\\\/07\\\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/02\\\/147785603_1636367203216118_4390004102979473467_n.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/02\\\/147785603_1636367203216118_4390004102979473467_n.jpg\",\"width\":1000,\"height\":1389,\"caption\":\"Piotr Stachiewicz - S\u0301mierc\u0301 - Ukojenie, 1883-1885, Muzeum Narodowe w Krakowie.\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/2021\\\/02\\\/07\\\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Zapomniane karty z kroniki kryminalnej Suwalszczyzny\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"width\":931,\"height\":990,\"caption\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\\\/\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/f093bf9464713c3083c5fd970e3b9e67\",\"name\":\"Marcin Halicki\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7f230b619e64a463a271f44c2482b4e38d36e3d6578eb1009f60f7bef4e85e0b?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7f230b619e64a463a271f44c2482b4e38d36e3d6578eb1009f60f7bef4e85e0b?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/7f230b619e64a463a271f44c2482b4e38d36e3d6578eb1009f60f7bef4e85e0b?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Marcin Halicki\"},\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/author\\\/marcin-halicki-2\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Zapomniane karty z kroniki kryminalnej Suwalszczyzny - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","description":"Kalwaria nad malownicz\u0105 rzek\u0105 Szeszup\u0105 to niedu\u017ce miasto, kt\u00f3re w drugiej po\u0142owie XIX wieku by\u0142o siedzib\u0105 powiatu kalwaryjskiego po\u0142o\u017conego w granicach guberni augustowskiej, a nast\u0119pnie suwalskiej w Kr\u00f3lestwie Polskim. W owym czasie lwi\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 miejscowej ludno\u015bci stanowili tu starozakonni. Bior\u0105c pod uwag\u0119 wszystkie miasta guberni liczba \u017byd\u00f3w w mie\u015bcie wykazywa\u0142a wielotysi\u0119czn\u0105 rzesz\u0119 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego, co jednak nie by\u0142o ewenementem w skali ca\u0142ej Suwalszczyzny.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2021\/02\/07\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Zapomniane karty z kroniki kryminalnej Suwalszczyzny - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","og_description":"Kalwaria nad malownicz\u0105 rzek\u0105 Szeszup\u0105 to niedu\u017ce miasto, kt\u00f3re w drugiej po\u0142owie XIX wieku by\u0142o siedzib\u0105 powiatu kalwaryjskiego po\u0142o\u017conego w granicach guberni augustowskiej, a nast\u0119pnie suwalskiej w Kr\u00f3lestwie Polskim. W owym czasie lwi\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 miejscowej ludno\u015bci stanowili tu starozakonni. Bior\u0105c pod uwag\u0119 wszystkie miasta guberni liczba \u017byd\u00f3w w mie\u015bcie wykazywa\u0142a wielotysi\u0119czn\u0105 rzesz\u0119 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego, co jednak nie by\u0142o ewenementem w skali ca\u0142ej Suwalszczyzny.","og_url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2021\/02\/07\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\/","og_site_name":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/","article_published_time":"2021-02-07T18:21:58+00:00","article_modified_time":"2024-01-29T18:47:57+00:00","og_image":[{"width":1000,"height":1389,"url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/147785603_1636367203216118_4390004102979473467_n.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Marcin Halicki","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"Marcin Halicki","Est. reading time":"24 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2021\/02\/07\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2021\/02\/07\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\/"},"author":{"name":"Marcin Halicki","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/person\/f093bf9464713c3083c5fd970e3b9e67"},"headline":"Zapomniane karty z kroniki kryminalnej Suwalszczyzny","datePublished":"2021-02-07T18:21:58+00:00","dateModified":"2024-01-29T18:47:57+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2021\/02\/07\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\/"},"wordCount":4550,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2021\/02\/07\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/147785603_1636367203216118_4390004102979473467_n.jpg","articleSection":["JZI","Ludzie"],"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2021\/02\/07\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2021\/02\/07\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2021\/02\/07\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\/","name":"Zapomniane karty z kroniki kryminalnej Suwalszczyzny - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2021\/02\/07\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2021\/02\/07\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/147785603_1636367203216118_4390004102979473467_n.jpg","datePublished":"2021-02-07T18:21:58+00:00","dateModified":"2024-01-29T18:47:57+00:00","description":"Kalwaria nad malownicz\u0105 rzek\u0105 Szeszup\u0105 to niedu\u017ce miasto, kt\u00f3re w drugiej po\u0142owie XIX wieku by\u0142o siedzib\u0105 powiatu kalwaryjskiego po\u0142o\u017conego w granicach guberni augustowskiej, a nast\u0119pnie suwalskiej w Kr\u00f3lestwie Polskim. W owym czasie lwi\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 miejscowej ludno\u015bci stanowili tu starozakonni. Bior\u0105c pod uwag\u0119 wszystkie miasta guberni liczba \u017byd\u00f3w w mie\u015bcie wykazywa\u0142a wielotysi\u0119czn\u0105 rzesz\u0119 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego, co jednak nie by\u0142o ewenementem w skali ca\u0142ej Suwalszczyzny.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2021\/02\/07\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2021\/02\/07\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2021\/02\/07\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\/#primaryimage","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/147785603_1636367203216118_4390004102979473467_n.jpg","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/147785603_1636367203216118_4390004102979473467_n.jpg","width":1000,"height":1389,"caption":"Piotr Stachiewicz - S\u0301mierc\u0301 - Ukojenie, 1883-1885, Muzeum Narodowe w Krakowie."},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2021\/02\/07\/zapomniane-karty-z-kroniki-kryminalnej-suwalszczyzny-morderstwo-estery-cwy-i-sprawa-mowszy-mendelbauma\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Zapomniane karty z kroniki kryminalnej Suwalszczyzny"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","name":"Jaminy Indexing Team","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/jzi.org.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization","name":"Jaminy Indexing Team","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","width":931,"height":990,"caption":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/person\/f093bf9464713c3083c5fd970e3b9e67","name":"Marcin Halicki","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7f230b619e64a463a271f44c2482b4e38d36e3d6578eb1009f60f7bef4e85e0b?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7f230b619e64a463a271f44c2482b4e38d36e3d6578eb1009f60f7bef4e85e0b?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/7f230b619e64a463a271f44c2482b4e38d36e3d6578eb1009f60f7bef4e85e0b?s=96&d=mm&r=g","caption":"Marcin Halicki"},"url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/author\/marcin-halicki-2\/"}]}},"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/147785603_1636367203216118_4390004102979473467_n.jpg","jetpack_likes_enabled":true,"jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15725","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/654"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=15725"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/15725\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/15726"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=15725"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=15725"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=15725"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}