{"id":15400,"date":"2020-12-11T15:07:29","date_gmt":"2020-12-11T14:07:29","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?p=15400"},"modified":"2021-12-04T19:27:18","modified_gmt":"2021-12-04T18:27:18","slug":"polacy-w-shenandoah-pensylwania","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2020\/12\/11\/polacy-w-shenandoah-pensylwania\/","title":{"rendered":"Poles in Shenandoah, Pennsylvania"},"content":{"rendered":"

Shenandoah bywa czasami humorystycznie nazywane Szwajcari\u0105 Ameryki. Nie tyle prawdopodobnie ze wzgl\u0119du na jego pi\u0119kno, kt\u00f3re do czasu, gdy cz\u0142owiek przyby\u0142 tu z g\u00f3rnictwem odkrywkowym by\u0142o wspania\u0142e, co dlatego, \u017ce samo miasto po\u0142o\u017cone jest w zag\u0142\u0119biu, kt\u00f3rego peryferia otoczone s\u0105 g\u00f3rami. Cech\u0105 wyr\u00f3\u017cniaj\u0105c\u0105 miasto jest jednak fakt, \u017ce ma ono powierzchni\u0119 tylko jednej mili kwadratowej. Jednak na tym niewielkim obszarze, w 1915 r., mieszka\u0142o blisko siebie 27 500 dusz1<\/a><\/sup>, z czego oko\u0142o 25 procent stanowili Polacy. Obecnie wska\u017anik ten wynosi ponad 40% ca\u0142kowitej liczby ludno\u015bci wynosz\u0105cej 19 600.2<\/a><\/sup><\/p>\n

\"Widok<\/a>
Widok Shenandoah z roku 2014<\/figcaption><\/figure>\n

Kiedy Polacy przyjechali do Shenandoah? Jak si\u0119 tam dostali? Jakie trudno\u015bci znosili w procesie ugruntowywania sobie pozycji godnych szacunku obywateli w nieprzyjaznym dla nich \u015brodowisku? Ich historia to epos polskiej imigracji na pola w\u0119glowe p\u00f3\u0142nocno-wschodniej Pensylwanii.<\/p>\n

Wed\u0142ug wiarygodnych \u017ar\u00f3de\u0142, pierwszymi Polakami w Shenandoah byli trzej m\u0142odzi m\u0119\u017cczy\u017ani \u2013 Micha\u0142 Radziewicz, Aleksander Babin i J\u00f3zef Lizewski, kt\u00f3rzy przybyli do Ameryki oko\u0142o 1862 r., prawdopodobnie w celu poprawy swojej pozycji ekonomicznej. Pe\u0142ni optymizmu charakterystycznego dla m\u0142odych ludzi, nie obchodzi\u0142o ich jak\u0105 prac\u0119 b\u0119d\u0105 musieli wykona\u0107, o ile wynagrodzenie b\u0119dzie odpowiednie. Nie dbali te\u017c o to, gdzie przyjdzie im zamieszka\u0107, gdy\u017c najwyra\u017aniej nie mieli w tym kraju \u017cadnych krewnych. Przeznaczenie, w postaci agenta, kt\u00f3ry kupi\u0142 dla nich bilety do male\u0144kiej osady Park Place, pomog\u0142o tym \u017carliwym Polakom wybra\u0107 region antracytu. Pow\u00f3d, dla kt\u00f3rego miejscowo\u015b\u0107 Park Place sta\u0142a si\u0119 celem ich podr\u00f3\u017cy by\u0142 bardzo prozaiczny \u2013 wszystkie posiadane przez nich pieni\u0105dze pokrywa\u0142y cen\u0119 biletu tylko do tego miejsca. Jednak\u017ce tam nie by\u0142o dla nich pracy. Z pustymi kieszeniami, ci\u0119\u017ckimi walizkami, ale lekkim krokiem przemierzyli osiem mil pieszo do Shenandoah, do kt\u00f3rego skierowa\u0142 ich kolega S\u0142owianin, pracownik kolei, kt\u00f3ry powiedzia\u0142 im, \u017ce tam g\u00f3rnictwo w\u0119glowe oferowa\u0142o lepsze mo\u017cliwo\u015bci.<\/p>\n

\"Odniesienia<\/a>
Odniesienia do g\u00f3rnik\u00f3w s\u0105 w Shenandoah wszechobecne<\/figcaption><\/figure>\n

Miasto zosta\u0142o na wiosn\u0119 tego samego roku zagospodarowane przez Filadelfijsk\u0105 Sp\u00f3\u0142k\u0119 Ziemsk\u0105, kt\u00f3ra przewidywa\u0142a odkrycie bogatej \u017cy\u0142y w\u0119gla.3<\/a><\/sup> Shenandoah w tym czasie mog\u0142o pochwali\u0107 si\u0119 jednym budynkiem szkieletowym, zajazdem, oko\u0142o tuzinem sza\u0142as\u00f3w i nowo wybudowanym Shenandoah City Colliery.4<\/a><\/sup> Populacja wynosi\u0142a niespe\u0142na stu mieszka\u0144c\u00f3w i kilku india\u0144skich maruder\u00f3w mieszkaj\u0105cych na Indian Ridge. Nowi przybysze znale\u017ali prac\u0119 w kopalni prowadzonej przez Miller, Rhoades i Company. Shenandoah, w\u0142\u0105czone do gminy 16 stycznia 1866 roku, sta\u0142o si\u0119 najwi\u0119kszym centrum produkcji antracytu na po\u0142udniowych polach w\u0119glowych w hrabstwie Schuylkill. Przyci\u0105gn\u0119\u0142a ona wielu polskich imigrant\u00f3w, kt\u00f3rzy zazwyczaj przyje\u017cd\u017cali do swoich krewnych lub przyjaci\u00f3\u0142 mieszkaj\u0105cych w Shenandoah, kt\u00f3rzy pomagali im znale\u017a\u0107 prac\u0119.<\/p>\n

W latach siedemdziesi\u0105tych w Shenandoah i okolicznych miejscowo\u015bciach mieszka\u0142o oko\u0142o pi\u0119ciuset Polak\u00f3w. To by\u0142y burzliwe lata. Ostre problemy mi\u0119dzy kapitalistami a si\u0142\u0105 robocz\u0105 wzburzy\u0142y kraj \u2013 zw\u0142aszcza regiony g\u00f3rnicze, a szczeg\u00f3lnie powiat Schuylkill. Chocia\u017c w latach 1868-1887 na terenie powiatu zorganizowano kilka zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych,5<\/a><\/sup> Polacy nie byli aktywnymi uczestnikami ruchu robotniczego, poniewa\u017c nie byli dostatecznie zorientowani w \u00f3wczesnych problemach spo\u0142eczno-gospodarczych. W 1897 r. Zjednoczonym Pracownikom Kopal\u0144 Ameryka\u0144skich pod kierownictwem Johna Mitchella uda\u0142o si\u0119 dokona\u0107 wielu konwersji w\u015br\u00f3d polskich g\u00f3rnik\u00f3w.6<\/a><\/sup><\/p>\n

\"Niekt\u00f3re<\/a>
Niekt\u00f3re rodziny g\u00f3rnik\u00f3w zosta\u0142y upami\u0119tnione w ten oryginalny spos\u00f3b<\/figcaption><\/figure>\n

Niezale\u017cnie od tego, czy Polak z Shenandoah by\u0142 cz\u0142onkiem zwi\u0105zku zawodowego czy te\u017c nie, cierpia\u0142 wraz z reszt\u0105 strajkuj\u0105cych. Cz\u0119sto arbitra\u017c ko\u0144czy\u0142 si\u0119 impasem mi\u0119dzy zwi\u0105zkowcami a przedsi\u0119biorcami, powoduj\u0105c przed\u0142u\u017caj\u0105cy si\u0119 strajk. Nast\u0119pnie strajkuj\u0105cy mieszkaj\u0105cy w domach firmowych byli eksmitowani; ich kredyt w zak\u0142adzie likwidowany, a skarbiec zwi\u0105zkowy, wyczerpany ze swoich zasob\u00f3w, nie by\u0142 w stanie im pom\u00f3c. Wiele razy robotnicy byli g\u0142odzeni do uleg\u0142o\u015bci trac\u0105c wi\u0119cej ni\u017c zyskali. Kilka losowo wybranych dat pokazuje jak powszechne by\u0142y strajki: w 1870 roku \u2013 cztery miesi\u0105ce; w 1871 roku \u2013 cztery miesi\u0105ce; w 1875 roku \u2013 sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy; w 1902 roku \u2013 prawie sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy; w 1925 roku \u2013 sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy.<\/p>\n

Innym \u017ar\u00f3d\u0142em irytacji by\u0142o Molly Maguires \u2013 organizacja z\u0142o\u017cona z g\u00f3rnik\u00f3w, kt\u00f3rzy walczyli g\u0142\u00f3wnie z niezno\u015bnymi warunkami w kopalniach.7<\/a><\/sup> Niekt\u00f3rzy autorzy okrzykn\u0119li Mollies m\u0119czennikami pracy, inni klasyfikowali ich jako przest\u0119pc\u00f3w. Nie jest zamiarem pisarza dyskutowanie o pochodzeniu Molly Maguires i ich czynach, ale da\u0107 podstawy do zrozumienia dzia\u0142ania Mollies w dziedzinie antracytu i p\u00f3\u017aniejszych skutk\u00f3w dla polskich imigrant\u00f3w w Schuylkill County, gdzie Mollies byli bardzo silni. Poni\u017cszy cytat pochodzi z The Molly Maguires autorstwa F.P. Dewees:8<\/a><\/sup><\/p>\n

Rozmiary i d\u0142ugo\u015b\u0107 \u201estrajk\u00f3w\u201d w regionach w\u0119glowych w po\u0142\u0105czeniu z wp\u0142ywem tych \u201estrajk\u00f3w\u201d zwr\u00f3ci\u0142y szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 na \u201eZwi\u0105zek Robotnik\u00f3w i G\u00f3rnik\u00f3w\u201d. Do pewnego stopnia uzyskano wra\u017cenie, \u017ce \u201eZwi\u0105zek Robotnik\u00f3w\u201d, je\u015bli nie jest identyczny, to przynajmniej szczerze sympatyzuje z \u201eMolly Maguires\u201d. Jedynym argumentem przemawiaj\u0105cym za takim oskar\u017ceniem jest fakt, \u017ce zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u201eMollies\u201d nale\u017ca\u0142a do \u201eZwi\u0105zku\u201d, a ich ambasadorzy w naturalny spos\u00f3b domagali si\u0119 raczej brutalnego ni\u017c pokojowego zado\u015b\u0107uczynienia. Ponadto, wi\u0119kszo\u015b\u0107 nies\u0142awnych atak\u00f3w pope\u0142nianych przez \u201eMollies\u201d by\u0142a skierowana przeciwko kapita\u0142owi reprezentowanemu w maj\u0105tku lub w osobach superintendent\u00f3w i szef\u00f3w.<\/p>\n

\"Sportowcy<\/a>
Sportowcy z Shenandoah<\/figcaption><\/figure>\n

\u201eL\u0119k przed przera\u017caj\u0105cymi Molly podczas strajku w 1875 roku zapobieg\u0142 otwartemu buntowi tych, kt\u00f3rzy chcieli jecha\u0107 do pracy.\u201d 9<\/a><\/sup> Polski robotnik nie dopuszcza\u0142 si\u0119 niszczenia mienia firmy, nie ulega\u0142 te\u017c aktom zniewagi wobec personelu kopalni. Got\u00f3w by\u0142 przerwa\u0107 strajk pracuj\u0105c, gdy\u017c jego skromne zarobki tak wiele znaczy\u0142y dla jego rodziny. Polscy robotnicy byli cz\u0119sto zastraszani gro\u017abami lub pobiciem w celu przy\u0142\u0105czenia si\u0119 do strajku.<\/p>\n

Zdarza\u0142y si\u0119 momenty, gdy Polacy ignorowali ostrze\u017cenia i chodzili do pracy. Nazywano ich \u201eparchami\u201d, byli prze\u015bladowani przez Mollies, czasami ledwo uchodz\u0105c surowej karze. Starzy ludzie pami\u0119taj\u0105, jak krzyczeli wbiegaj\u0105c do swoich dom\u00f3w \u015bcigani przez Mollies: \u201eMamo, pospiesz si\u0119 i zamknij drzwi i okna, bo Molly Maguires chc\u0105 mnie dorwa\u0107.\u201d Wielu robotnik\u00f3w nie odwa\u017cy\u0142o si\u0119 stawi\u0107 w pracy, po tym gdy otrzymali nast\u0119puj\u0105c\u0105 osobliw\u0105 notatk\u0119 graficznie zilustrowan\u0105 trumn\u0105, czaszk\u0105 ze skrzy\u017cowanymi ko\u015b\u0107mi lub jakim\u015b innym makabrycznym rysunkiem:<\/p>\n

Ka\u017cdy \u0142amistrajk, kt\u00f3ry przyjmie prac\u0119 Union Mans, gdy ten b\u0119dzie broni\u0142 swoich praw, b\u0119dzie mia\u0142 trudn\u0105 drog\u0119 do przebycia, a Ci, kt\u00f3rzy tego nie zrobi\u0105 (uw. t\u0142um. nie b\u0119d\u0105 broni\u0107 swoich praw), b\u0119d\u0105 musieli ponie\u015b\u0107 tego konsekwencje.10<\/a><\/sup><\/p>\n

Przed nastaniem 1880 r. w\u0142adza Mollies zosta\u0142a os\u0142abiona przez represje s\u0105dowe; niemniej jednak Polacy byli n\u0119kani przez innego rodzaju dr\u0119czycieli. Polskie rodziny zazwyczaj uprawia\u0142y warzywa i hodowa\u0142y kurczaki, kaczki, \u015bwinie oraz mia\u0142y krow\u0119 lub dwie. Podczas strajk\u00f3w uliczne bandy bezrobotnych i nieprzestrzegaj\u0105cych prawa m\u0119\u017cczyzn krad\u0142y \u201epolskie\u201d kury, \u015bwinie czy krowy. Polacy opierali si\u0119 takim kradzie\u017com niekiedy z broni\u0105 w r\u0119ku.<\/p>\n

Aby utrzyma\u0107 si\u0119 z pracy, polscy pracownicy byli cz\u0119sto zmuszani do wysy\u0142ania swoich m\u0142odych syn\u00f3w do pracy w kruszarniach lub pod ziemi\u0105. Ch\u0142opcy-od-\u0142upania, kt\u00f3rych wiek waha\u0142 si\u0119 od dziesi\u0119ciu do czternastu lat, siedzieli w d\u0142ugich zsuwniach i wybierali ska\u0142\u0119 i \u0142upek z przesiewanego w\u0119gla podr\u00f3\u017cuj\u0105cego w d\u00f3\u0142 do pustych wagon\u00f3w towarowych pod zsuwniami. Szesnastoletni ch\u0142opcy albo prowadzili mu\u0142y zaczepiane do pustych wagon\u00f3w, kt\u00f3re dostarczali do g\u00f3rnik\u00f3w i sprowadzali z powrotem na powierzchni\u0119 wype\u0142nione w\u0119glem, albo otwierali i zamykali drzwi na dnie szybu. Starzy polscy g\u00f3rnicy przypominaj\u0105 sobie, \u017ce widywali polskie kobiety wybieraj\u0105ce \u0142upki. Nowoczesne maszyny przesiewowe, opinia publiczna i ustawodawstwo pa\u0144stwowe po\u0142o\u017cy\u0142y kres wykorzystywaniu pracy dzieci.<\/p>\n

\"Tablica<\/a>
Tablica pami\u0105tkowa po\u015bwi\u0119cona g\u00f3rnikom Pensylwanii<\/figcaption><\/figure>\n

Smutek i \u017cal zawis\u0142 nad Shenandoah pewnego fatalnego dnia, 12 listopada 1883 r. W ameryka\u0144skim hotelu wybuch\u0142 powa\u017cny po\u017car, kt\u00f3ry zredukowa\u0142 po\u0142ow\u0119 miasta do zgliszczy.11<\/a><\/sup> Wiele polskich rodzin straci\u0142o ca\u0142y sw\u00f3j maj\u0105tek, kt\u00f3ry poch\u0142on\u0119\u0142y p\u0142omienie. Ale odwaga, kt\u00f3ra doprowadzi\u0142a ich do wybrze\u017cy Ameryki ponownie pos\u0142u\u017cy\u0142a im w przetrwaniu niszczycielskich skutk\u00f3w katastrofy. Z wiar\u0105 w siebie wyruszyli na budow\u0119 nowych dom\u00f3w na szarych, zimnych popio\u0142ach, kt\u00f3re symbolizowa\u0142y ca\u0142e ich \u017cycie pracowitego oszcz\u0119dzania.<\/p>\n

Powoli Polacy zacz\u0119li zdobywa\u0107 wiedz\u0119 biznesow\u0105. J\u00f3zef Rynkiewicz, kt\u00f3ry do\u0142\u0105czy\u0142 do swego brata Feliksa w 1872 r., sta\u0142 si\u0119 jednym z pierwszych znanych biznesmen\u00f3w. Pocz\u0105tkowo pracowa\u0142 w kopalni, gdzie w 1882 r. zosta\u0142 ranny w wyniku upadku ska\u0142 i w\u0119gla. Po powrocie do zdrowia, rok p\u00f3\u017aniej zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 w og\u00f3ln\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 spo\u017cywcz\u0105 i zaopatrzeniow\u0105, do\u0142\u0105czaj\u0105c do niej agencj\u0119 statk\u00f3w parowych i bankowo\u015b\u0107 prywatn\u0105. Inni poszli za jego przyk\u0142adem. Kupili i rozwin\u0119li lub za\u0142o\u017cyli przedsi\u0119biorstwa biznesowe, takie jak tawerny, sklepy, rozlewnie itp.<\/p>\n

\"J\u00f3zef<\/a>
J\u00f3zef Rynkiewicz<\/figcaption><\/figure>\n

Do I wojny \u015bwiatowej Polacy coraz bardziej zaznaczali swoj\u0105 obecno\u015b\u0107 w samorz\u0105dzie miejskim. Jedn\u0105 z najbardziej ukochanych postaci by\u0142 nie\u017cyj\u0105cy ju\u017c starosta mieszczanin Charles Magelango, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 przez kilka kadencji i zmar\u0142 na stanowisku. Obecnie urz\u0119duj\u0105cy jest polskim wydobywc\u0105.<\/p>\n

\"Pomnik<\/a>
Pomnik polskich Amerykan\u00f3w, weteran\u00f3w wojny 1917- 1918<\/figcaption><\/figure>\n

Parafia \u015bw. Kazimierza zosta\u0142a zorganizowana w 1872 roku. Ks. Andrzej Strupi\u0144ski przej\u0105\u0142 opiek\u0119 nad ponad 300 Polakami rozsianymi po ca\u0142ym Shenandoah i okolicach. Pocz\u0105tkowo nabo\u017ce\u0144stwa odbywa\u0142y si\u0119 w ko\u015bciele niemiecko-katolickim, dop\u00f3ki Polacy nie wybudowali drewnianej kaplicy przy ulicy North Jardin. Drewniana konstrukcja zosta\u0142a zast\u0105piona budynkiem murowanym, a w 1915 r. wzniesiono nowy gmach. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Kazimierza, uwa\u017cany za najwi\u0119kszy i najpi\u0119kniejszy w tej okolicy, jest najstarszym polskim ko\u015bcio\u0142em w archidiecezji filadelfijskiej.12<\/a><\/sup><\/p>\n

Drugim duszpasterzem by\u0142 ks. J\u00f3zef Lenarkiewicz (1877-1904). Ten gorliwy ksi\u0105dz przekszta\u0142ci\u0142 drewnian\u0105 kaplic\u0119 w du\u017cy, murowany ko\u015bci\u00f3\u0142; zbudowa\u0142 probostwo, klasztor i szko\u0142\u0119, a w 1899 r. powierzy\u0142 szko\u0142\u0119 parafialn\u0105 siostrom bernardynkom.13<\/a><\/sup><\/p>\n

Inna polska parafia, \u015bw. Stanis\u0142awa, zosta\u0142a zorganizowana w 1898 roku. Na rogu ulic Cherry i West wzniesiono ko\u015bci\u00f3\u0142. Trzy lata p\u00f3\u017aniej za\u0142o\u017cono szko\u0142\u0119 parafialn\u0105, w kt\u00f3rej pracowa\u0142y siostry bernardynki.14<\/a><\/sup><\/p>\n

Nie spos\u00f3b nie wspomnie\u0107 o organizacjach polskich, nazywanych cz\u0119sto podwalem sprawy polskiej. Stowarzyszenie Dobroczynne \u015bw. Kazimierza zosta\u0142o za\u0142o\u017cone 14 lutego 1875 r. i liczy\u0142o dwudziestu czterech cz\u0142onk\u00f3w. Prezesem zosta\u0142 Sylwester Brocius, a sekretarzem Feliks Murawski. W czerwcu 1876 roku zorganizowano Warszawsk\u0105 Gwardi\u0119 Narodow\u0105 licz\u0105c\u0105 pi\u0119tnastu cz\u0142onk\u00f3w. Pierwszym dow\u00f3dc\u0105 by\u0142 J\u00f3zef Janicki, a pierwszym sekretarzem J\u00f3zef Konopnicki.15<\/a><\/sup><\/p>\n

Zami\u0142owanie Polak\u00f3w do widowiskowo\u015bci przejawia\u0142o si\u0119 w trzydziestu pi\u0119ciu r\u00f3\u017cnych organizacjach, z kt\u00f3rych kilka mia\u0142o swoje mundury. Patriotyczne wiece by\u0142y barwnymi wydarzeniami i wszyscy w Shenandoah chcieli zobaczy\u0107 \u201ePolanders\u00f3w\u201d. Mieszka\u0144cy spoza Polski mogli nie rozumie\u0107 tego, co by\u0142o m\u00f3wione, ale z pewno\u015bci\u0105 napawali si\u0119 pstrokat\u0105 kolorystyk\u0105, kt\u00f3r\u0105 mieli przed oczami. Nawet dzi\u015b starsze pokolenie wzdycha i powtarza, \u017ce to by\u0142y czasy. Du\u017ce polskie organizacje braterskie wch\u0142on\u0119\u0142y wi\u0119kszo\u015b\u0107 lokalnych spo\u0142eczno\u015bci.<\/p>\n

\"Tablica<\/a>
Tablica upami\u0119tniaj\u0105ca g\u00f3rnik\u00f3w<\/figcaption><\/figure>\n

Odpowiedni ho\u0142d zosta\u0142 z\u0142o\u017cony g\u00f3rnikom, gdy obecnie ju\u017c nie\u017cyj\u0105cy Paul Swies z Shenandoah zosta\u0142 wybrany na plakat przedstawiaj\u0105cy typowego g\u00f3rnika antracytu. Symbolizowa\u0142 on ich wk\u0142ad pracy w wygranie II wojny \u015bwiatowej. Ubrany w swoje g\u00f3rnicze ubranie, z ma\u0142\u0105 lampk\u0105 przymocowan\u0105 do czapki i trzymaj\u0105cy wiert\u0142o uciele\u015bnia ducha rycerza czarnego diamentu.<\/p>\n

Artyku\u0142 ten zosta\u0142 przedrukowany z Polish American Studies, Vol. VI. Nr 1-2, stycze\u0144-czerwiec 1949, za zgod\u0105 Polsko-Ameryka\u0144skiego Towarzystwa Historycznego<\/a>.<\/h5>\n

\u00a0<\/p>\n