{"id":12603,"date":"2020-04-23T10:35:20","date_gmt":"2020-04-23T08:35:20","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?p=12603"},"modified":"2021-12-04T19:27:25","modified_gmt":"2021-12-04T18:27:25","slug":"z-solistowskiej-gory-do-ameryki","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/2020\/04\/23\/z-solistowskiej-gory-do-ameryki\/","title":{"rendered":"Z Solistowskiej G\u00f3ry do Ameryki"},"content":{"rendered":"

Nieznany epizod z historii wsi Grz\u0119dy<\/h4>\n

Wie\u015b Grz\u0119dy\u2026 miejsce niezwyk\u0142e i szczeg\u00f3lne na historycznej mapie powiatu grajewskiego. Wprawdzie osada nie istnieje ju\u017c od ponad 75 lat \u2013 jednak historia i \u017cycie jej mieszka\u0144c\u00f3w ci\u0105gle wzbudzaj\u0105 \u017cywe zainteresowanie turyst\u00f3w, mi\u0142o\u015bnik\u00f3w regionu i historyk\u00f3w. Wie\u015b sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z ponad 20 gospodarstw rozrzuconych na kilku piaszczystych wydmach. I tak na Nowym \u015awiecie mieszkali \u0141ubowie, Kosakowscy, Rowki, Sienkiewicze, Biercie, Milewscy, Grabowi, na D\u0119bowej G\u00f3rze posadowione by\u0142y gospodarstwa Zyskowskich, Kukli\u0144skich, Czajk\u00f3w, Ko\u0142akowskich, Olendr\u00f3w, Zawistowskich. Na Pojedynku mieszkali Kaplowie, i dwie rodziny Grabowych. Na Longwi \u017cyli m.in. Kumkowscy i Mo\u0144kowie. Na Solistowskiej G\u00f3rze mieszkali Czajki i nieco dalej Kukli\u0144scy.<\/p>\n

Kilka lat temu wpad\u0142 mi w r\u0119ce list z 1886 roku pisany z Ameryki przez Kazimierza Czajko z Grz\u0119d do Aleksandra Nawrockiego z Rajgrodu. To ciekawe znalezisko da\u0142o mi asumpt do poszukiwa\u0144 historycznych o wsi Grz\u0119dy i jej mieszka\u0144cach.<\/p>\n

Aby prze\u015bledzi\u0107 proces osadniczy rodziny Czajk\u00f3w na Solistowskiej G\u00f3rze, warto na pocz\u0105tku przybli\u017cy\u0107 losy cz\u0142onk\u00f3w tej rodziny. Ot\u00f3\u017c protoplastami naszych osadnik\u00f3w byli pochodz\u0105cy z Tajenka Jan i Jadwiga z Kuberskich, kt\u00f3rzy w 1829 roku w ko\u015bciele w Barg\u0142owie zawarli zwi\u0105zek ma\u0142\u017ce\u0144ski. M\u0142odzi mieszkali w Wo\u017anejwsi, gdzie na \u015bwiat przychodzi\u0142y kolejne dzieci:Kazimierz (*1837), Wincenty(*1840, urodzony w Ciszewie),Jan (*1843), J\u00f3zef (*1846),Teofila (*1847), Antoni (*1850).<\/p>\n

Pierwszym z tej familii, kt\u00f3ry osiad\u0142 na Solistowskiej G\u00f3rze by\u0142 Kazimierz Czajko. W 1856 roku zawar\u0142 on zwi\u0105zek ma\u0142\u017ce\u0144ski z 18 letnia Wiktori\u0105 Dobrydnio z Orzech\u00f3wki. Ma\u0142\u017conkowie zamieszkali w Wo\u017anejwsi, gdzie w 1858 roku na \u015bwiat przychodzi c\u00f3rka Rozalia, w 1862 roku J\u00f3zef. W 1870 roku umiera \u017cona Kazimierza, kt\u00f3ry \u2013 co wcale nie by\u0142o rzadko\u015bci\u0105, jeszcze w tym samym roku ponownie zawiera zwi\u0105zek ma\u0142\u017ce\u0144ski z 25 letni\u0105 Ann\u0105 Klimont z Tajna. W akcie za\u015blubin jest zapisany jako Kazimierz Czajkowski. W 1872 roku w Dre\u0144stwie przychodzi na \u015bwiat c\u00f3rka Anna, rok p\u00f3\u017aniej Feliks, Kazimierz (*1876), Piotr (*1878), Antoni (*1880). Poza Ann\u0105, wszystkie dzieci urodzi\u0142y si\u0119 ju\u017c w Grz\u0119dach. Mo\u017cna zatem przyj\u0105\u0107, \u017ce Kazimierz wraz \u017con\u0105 i liczn\u0105 rodzin\u0105 zamieszka\u0142 w Grz\u0119dach \u2013 Solistowska G\u00f3ra w 1872 lub 1873 roku. Nie znamy niestety statusu maj\u0105tkowego Czajk\u00f3w. Jest jednak wysoce prawdopodobne, \u017ce sytuacja rodzinna, niejako wymusi\u0142a przenosiny na Solistowsk\u0105. Nowa \u017cona, a tak\u017ce powi\u0119kszaj\u0105ca si\u0119 rodzina, powodowa\u0142y bez w\u0105tpienia liczne konflikty w przeludnionej chacie. Ciekawe, \u017ce kilka lat p\u00f3\u017aniej w \u015blady Kazimierza poszed\u0142 jego m\u0142odszy brat Jan, kt\u00f3ry z po\u015blubion\u0105 w 1873 roku Franciszk\u0105 ze Skowro\u0144skich oraz z dw\u00f3jk\u0105 dzieci, Franciszk\u0105 (*1874) oraz Karolem (*1875) r\u00f3wnie\u017c zamieszka\u0142 na Solistowskiej. Trudno jednoznacznie powiedzie\u0107, czy pomi\u0119dzy bra\u0107mi by\u0142a jaka\u015b umowa, i w zwi\u0105zku z tym rodzina Jana zamieszka\u0142a w chacie Kazimierza, czy te\u017c w nowej -wybudowanej przez siebie. Tego nie wiemy. Faktem jest, \u017ce w nast\u0119pnych latach w Grz\u0119dach na \u015bwiat przychodz\u0105 kolejne jego dzieci. Aniela (*1880), Konstancja (*1882) Jan (*1884), J\u00f3zef (*1893), Julianna (*1886), Franciszek (*1887), Wiktoria (*1887) i J\u00f3zef (*1893).<\/p>\n

Oko\u0142o 1885 roku nast\u0105pi\u0142o wa\u017cne wydarzenie w rodzinie Czajk\u00f3w. Kazimierz, jego syn J\u00f3zef oraz nie mieszkaj\u0105cy w Grz\u0119dach brat pierwszego Wincenty, postanowili wyjecha\u0107 do Ameryki. Byli zatem najprawdopodobniej pierwszymi emigrantami z zagubionej w\u015br\u00f3d bagien wsi Grz\u0119dy. Co by\u0142o przyczyn\u0105 tak ryzykownego dzia\u0142anie jak wyjazd do dalekiej Ameryki? Bez w\u0105tpienia bieda, przeludnienie wsi, brak ziemi i jak to dzisiaj powiedzieliby\u015bmy brak perspektyw.<\/p>\n

Wed\u0142ug Anny Adasiewicz, kt\u00f3ra przegl\u0105da\u0142a ewidencje pochowanych na cmentarzach w Stambaugh, Iron, emigracja z miejscowo\u015bci nadbiebrza\u0144skich za ocean rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 jeszcze na pocz\u0105tku lat 80 XIX wieku. Du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 emigrant\u00f3w pochodzi\u0142o z Bia\u0142aszewa, Osowca, Tajna, Rajgrodu. Pani Anna przytacza histori\u0119 rodziny Konstantego i Rozalii Zyskowskich z Stambaugh, miasta znanego z kopalni z\u0142ota. Konstanty urodzi\u0142 si\u0119 w 1837 r i zmar\u0142 15 maja 1920r w Iron River, Michigan. Rozalia Gardecka i Konstanty wzi\u0119li \u015blub w Rajgrodzie w 1864r. Wyemigrowali w 1884r z 4 dzieci (najprawdopodobniej z Rajgrodu). Ich syn Zygmunt, ju\u017c chyba urodzony w USA, p\u00f3\u017aniej odziedziczyli parcel\u0119 40 arowe, na kt\u00f3rej odkryto p\u00f3\u017aniej z\u0142o\u017ca \u017celaza i miedzi. W wyniku konfliktu o z\u0142o\u017ca cennego kruszcu zosta\u0142 zamordowany w 1924r i sprawa morderstwa i praw do ziemi ci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 przez wiele lat w sadach. Praprawnuczek Konstantego, Raymond Bisque napisa\u0142 na ten temat ksi\u0105\u017ck\u0119.<\/p>\n

<\/p>\n

Tr\u00f3jka Czajk\u00f3w ruszy\u0142a za ocean zim\u0105 1885 roku. Jak wygl\u0105da\u0142 taki wyjazd? Mo\u017cemy si\u0119 tylko domy\u015bla\u0107. Przekraczanie granicy i wyjazdy do obcych kraj\u00f3w odbywa\u0142o si\u0119 jak to w\u00f3wczas okre\u015blano \u201edrog\u0105 podst\u0119pn\u0105\u201d czyli z naruszeniem \u00f3wczesnego prawa pa\u0144stwa policyjnego. W\u0142adze Kr\u00f3lestwa t\u0105 kwesti\u0119 uregulowa\u0142y dopiero w 1897 roku, kiedy mieszka\u0144com pragn\u0105cym wyjecha\u0107 do za granic\u0119, zacz\u0119to wydawa\u0107 paszporty. Dokument wystawiany by\u0142 przez w\u0142adze powiatu, za po\u015bwiadczeniem w\u0142adz gminnych bezp\u0142atnie, na okres 6 miesi\u0119cy. Zakaz wyjazdu mieli m\u0119\u017cczy\u017ani, kt\u00f3rzy nie mieli uregulowanego stosunku do s\u0142u\u017cby wojskowej. Osoby niepe\u0142noletnie, mog\u0142y wyjecha\u0107 tylko za zgoda rodzic\u00f3w lub opiekun\u00f3w, za\u015b zam\u0119\u017cne kobiety za zgod\u0105 m\u0119\u017c\u00f3w. Uregulowania prawne mia\u0142y zosta\u0107 wprowadzone dopiero za ponad dekad\u0119. Przerzutem przez granic\u0119 Prusk\u0105 \u201eamerykan\u00f3w\u201d \u2013 bo tak nazywano tych wyje\u017cd\u017caj\u0105cych jak i powracaj\u0105cych zza oceanu, zajmowali si\u0119 starozakonni furmani. Przemycali ukrytych w s\u0142omie przez kordon, um\u00f3wieni przewodnicy przewozili ich do portowego miasta.Do\u015b\u0107 cz\u0119sto w prasie mo\u017cna by\u0142o przeczyta\u0107 korespondencje emigrant\u00f3w.\u201eSpecjalizowa\u0142y si\u0119\u201d w tym w Kr\u00f3lestwie Polskim tygodniki: \u201eZorza\u201d i wspomniana ju\u017c \u201eGazeta \u015awi\u0105teczna\u201d. Trzeba jednak przyzna\u0107, \u017ce wyb\u00f3r nadsy\u0142anej korespondencji by\u0142 bardzo stronniczy, wybi\u00f3rczy i opatrzony przez dziennikarzy negatywnymi komentarzami.Przyk\u0142adem tego mo\u017ce by\u0107 list podpisuj\u0105cego si\u0119 Jan z Piotrowic, kt\u00f3ry w do\u015b\u0107 szczeg\u00f3\u0142owo i niewybredny spos\u00f3b, opisuje swoj\u0105 wypraw\u0119 do Ameryki. ,, My\u015bla\u0142em, \u017ce jad\u0119 prawie do Raju. A gdy przyje\u017cd\u017cam, c\u00f3\u017c si\u0119 pokazuje! Bodajbym takiego raju nigdy nie zna\u0142\u201d. Wed\u0142ug autora urz\u0119dnicy pruscy pragn\u0119li jak najwi\u0119cej zarobi\u0107 na emigrantach. \u201eOd samego pocz\u0105tku zaczyna si\u0119 m\u0119ka i utrapienie. Nap\u0119dz\u0105 ludzi do wozu kolejowego jakby owiec. Kto dopadnie do \u0142awki, to pan, a kto nie zd\u0105\u017cy, to stoi ca\u0142\u0105 podr\u00f3\u017c, przest\u0119puj\u0105c z nogi na nog\u0119\u201d. Po przybyciu do Berlina podr\u00f3\u017cni poddawani s\u0105 ogl\u0119dzinom pod k\u0105tem ewentualnych chor\u00f3b. \u201eI chocia\u017c jeste\u015b najzdrowszy musisz si\u0119 podda\u0107 pruskiej k\u0105pieli, za kt\u00f3r\u0105 ka\u017c\u0105 sobie p\u0142aci\u0107 3 marki. Ale nie dosy\u0107 tego Prusacy obawiaj\u0105 si\u0119,\u017ce w ubraniu mogliby\u015bmy przywie\u015b\u0107 co\u015b zara\u017aliwego, czem si\u0119 pa\u0144stwo niemieckie mo\u017ce zakazi\u0107. Bior\u0105 tw\u0105 odzie\u017c, czy chcesz czy nie i tak j\u0105 upiek\u0105 w jakim\u015b piecu i karbolem zlej\u0105, \u017ce trudno j\u0105 od gor\u0105ca i smrodu wdzia\u0107 na siebie, a w kilka godzin spostrzegasz, \u017ce przyodziewa spalona i roz\u0142azi si\u0119 na tobie\u201d. Po przyje\u017adzie do Bremy lub Hamburga podr\u00f3\u017cni kupowali bilety, czyli tzw. \u201eszyfkarty\u201d i za\u0142atwiali inne formalno\u015bci. Musieli ponadto wykaza\u0107 si\u0119 pewn\u0105 sum\u0119 pieni\u0119dzy, kt\u00f3ra niejako ostatecznie kwalifikowa\u0142a ich do podr\u00f3\u017cy morskiej. Podr\u00f3\u017c za ocean trwa\u0142a zwykle oko\u0142o 12-14 dni. Z\u0142e warunki sanitarne, nieodpowiednie posi\u0142ki, a przede wszystkim wszechobecneskutki choroby morskiej powodowa\u0142y, \u017ce du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 podr\u00f3\u017cnych przyp\u0142ywa\u0142a do wybrze\u017cy Ameryki wr\u0119cz wycie\u0144czona. Wszystko to zapewne prze\u017cyli Czajkowie.<\/p>\n

Nieco informacji o losach tr\u00f3jki naszych emigrant\u00f3w w kraju za oceanem uzyskujemy z listu Kazimierza. List datowany jest na 18 marca 1886 roku i pisany by\u0142 z Iron River w stanie Michigan. Formalnie adresowany by\u0142 do mieszka\u0144ca Rajgrodu Aleksandra Nawrockiego, kupca, dzia\u0142acza spo\u0142ecznego, znanego w Rajgrodzie i okolicach r\u00f3wnie\u017c z tego, \u017ce pomaga\u0142 miejscowej spo\u0142eczno\u015bci dotkni\u0119tej g\u0142\u0119bokim analfabetyzmem w redagowaniu, pisaniu i czytaniu pism urz\u0119dowych, list\u00f3w, itd. List Kazimierza Czajki rozpoczyna\u0142 si\u0119 nast\u0119puj\u0105cymi s\u0142owami<\/p>\n

\u201eNiech b\u0119dzie pochwalony Jezus Chrystus! Szanowny Panie Nawrocki! Siadam do sto\u0142u i pisz\u0119 do Pana. Najprz\u00f3d donosz\u0119, \u017ce\u015bmy odebrali dnia 15 Marca Pa\u0144ski list, za kt\u00f3ry serdecznie dzi\u0119kujemy. Ja sam nie pisa\u0142em do Pana, cho\u0107 obieca\u0142em, \u017ce zaraz napisz\u0119. Ale ci\u0119\u017cko mi by\u0142o na troch\u0119 czasu zdoby\u0107. Bo Ameryce nie tak jest, jak ludzie m\u00f3wili. Bo tu cz\u0142owiek musi wi\u0119cej pracowa\u0107 jak w Polsce bydlak. Tu nawet i ko\u015bcio\u0142a nie ma \u2013 jak tylko szko\u0142a, w kt\u00f3rej dzieci si\u0119 ucz\u0105, i w niej odprawia si\u0119 tak\u017ce nabo\u017ce\u0144stwo. Ksi\u0119dza polskiego nie ma, tylko angielski: ten m\u00f3wi tylko po angielsku, po francusku i po niemiecku, wi\u0119c my go wcale nie rozumiemy. U spowiedzi byli\u015bmy w pa\u017adzierniku roku zesz\u0142ego, ale a\u017c u biskupa, kt\u00f3ry do nas przyje\u017cd\u017ca\u0142 dzieci bierzmowa\u0107\u201d .<\/p>\n

Bracia jak wynika z dalszej tre\u015bci, pocz\u0105tkowo pr\u00f3bowali utrzyma\u0107 si\u0119 z pracy na roli. Wsp\u00f3lnie wybudowali niewielki dom.I jak czytamy dalej. \u201eMamy tu sw\u00f3j domek i mieszkamy razem z bratem gruntu wzi\u0119li\u015bmy po 160 morg\u00f3w, ale nie by\u0142o z tego pociechy, bo dop\u00f3ty siedzieli\u015bmy na niej, p\u00f3ki\u015bmy jeszcze mieli troch\u0119 zapasu z domu, a \u2013 gdy si\u0119 to wyczerpa\u0142o, nie mogli\u015bmy si\u0119 z gruntu utrzyma\u0107, wi\u0119c wyrzekli\u015bmy si\u0119 go ca\u0142kiem i ka\u017cdy musia\u0142 i\u015b\u0107 na zarobek. Grunt ten zaro\u015bni\u0119ty jest lasem zupe\u0142nie. Las jest du\u017cy, drzewa te\u017c ogromne, niekt\u00f3re grube na s\u0105\u017ce\u0144 albo i wi\u0119cej. D\u0142ugo pracowali\u015bmy na gruncie tym gruncie daremnie, bo zysku nie by\u0142o.<\/p>\n

\"Emigranci<\/a>
Emigranci pracuj\u0105cy w hucie w Ameryce<\/figcaption><\/figure>\n

Ostatecznie Kazimierz i Wincenty otrzymali prac\u0119 w hucie. Niestety autor listu nie pisze w jakiej miejscowo\u015bci. Mo\u017ce w Chicago, kt\u00f3re w tym czasie by\u0142o bardzo silnym o\u015brodkiem przemys\u0142owym? O J\u00f3zefie pisze\u201eSyn m\u00f3j pracuje w kopalni \u017celaza, na jakie sto s\u0105\u017cni pod ziemi\u0105. Pracowa\u0107 tam mo\u017ce tylko cz\u0142owiek m\u0142ody, bo stary nie wytrzyma\u0142by, gdy\u017c powietrze jest bardzo zdradliwe. Ale mimo to gromady ludzi w ten spos\u00f3b zarabiaj\u0105 na chleb. Bo w Ameryce jest du\u017co przer\u00f3\u017cnych kopalni z jednych wydobywaj\u0105 \u017celazo, z drugich w\u0119giel kamienny, a i s\u0105 takie kopalnie, w kt\u00f3rych nawet z\u0142oto kopi\u0105. Ci co pracuj\u0105 pod ziemi\u0105, zarabiaj\u0105 po dwa ruble\u201d. J\u00f3zef Czajka pracowa\u0142 w kopalni zwykle 7-8. Jego wynagrodzenie uzale\u017cnione by\u0142o od ilo\u015bci urobku dowiezionego na w\u00f3zkach kolejki ci\u0105gni\u0119tych przez kopalniane mu\u0142y. Zwierz\u0119ta te poza wykonywanie czynno\u015bci, do kt\u00f3rych zosta\u0142y zwiezione na dno szybu, spe\u0142nia\u0142y bardzo wa\u017cna rol\u0119 czujnika czy te\u017c sygnalizatora odkre\u015blaj\u0105cego zbyt wysoki poziom szkodliwych gaz\u00f3w w tutejszej atmosferze. I pomimo tego, \u017ce zwierz\u0119ta zwykle nie wychodzi\u0142y na powierzchnie przez wiele lat by\u0142y zadbane i odkarmione.<\/p>\n

\"G\u00f3rnicy<\/a>
G\u00f3rnicy Ameryka\u0144scy z 70 lat XIX wieku<\/figcaption><\/figure>\n

Jeden z dziennikarzy zwiedzaj\u0105cy kopalnie w taki spos\u00f3b j\u0105 opisuje.\u201eChc\u0105c zwiedzi\u0107 wn\u0119trze kopalni (\u2026 ) musi post\u0119powa\u0107 za przewodnikiem g\u00f3rnikiem maj\u0105cym utkwion\u0105 ma\u0142\u0105 latark\u0119 g\u00f3rnicz\u0105 na kapeluszu, o\u015bwiecaj\u0105c\u0105 zaledwie najbli\u017csze otoczenie Post\u0119puje on drog\u0105 pomi\u0119dzy szynami \u017celaznemi po grubej warstwie py\u0142u, trzeszcz\u0105cego pod nogami jak piasek. Od czasu do czasu podr\u00f3\u017cny dostrzega w odleg\u0142o\u015bci jakby si\u0119 co\u015b porusza\u0142o, a po zbli\u017ceniu przekonywa si\u0119, \u017ce jest to w\u00f3z na\u0142adowany ci\u0105gniony przez mu\u0142a. W\u00f3wczas musi si\u0119 przecisn\u0105\u0107 do \u015bciany, aby dozwoli\u0107 przej\u015b\u0107 wozowi. (\u2026 ). Powietrze jest tu ci\u0119\u017ckie, duszne, jakby grobowe, kt\u00f3rym, skoro zbli\u017camy si\u0119 do ko\u0144ca galeryi, prawie oddycha\u0107 niepodobna.\u201d<\/p>\n

Nie by\u0142o rzadko\u015bci\u0105, \u017ce pod ziemi\u0105 pracowali r\u00f3wnie\u017c 10-12 ch\u0142opcy. Zwykle le\u017c\u0105c na ziemi, gdzie powietrze by\u0142o najch\u0142odniejsze i relatywnie najwi\u0119ksz\u0105 zawarto\u015bci\u0105 tlenu i poruszali za pomoc\u0105 korby r\u0119czne wentylatory, kt\u00f3rych zadaniem by\u0142o przet\u0142aczanie powietrza w dalsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 przodka.<\/p>\n

Czajkowie na pewno czuli si\u0119 na pocz\u0105tku troch\u0119 osamotnieni, a tak\u017ce oszo\u0142omieni nowym krajem, w kt\u00f3rym przysz\u0142o im pracowa\u0107. Pomimo gorzkich s\u0142\u00f3w napisanych na pocz\u0105tku listu, byli jednocze\u015bnie Ameryk\u0105 zafascynowani. Podobnie jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 Polak\u00f3w przybywaj\u0105cy za ocean, nie posiadali oni \u017cadnych kwalifikacji, czy nawet znajomo\u015bci pracy w przemy\u015ble. Jedynie rodacy wywodz\u0105cy si\u0119 z Zaboru Pruskiego mogli by\u0107 lepiej przygotowani do zatrudnienia w fabrykach. Szacuje si\u0119, \u017ce oko\u0142o 90 % Polak\u00f3w znajdowa\u0142o zaj\u0119cie w\u0142a\u015bnie w przemy\u015ble i mieszka\u0142o si\u0119 w wi\u0119kszych miastach, gdzie naj\u0142atwiej by\u0142o o prac\u0119. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich osiedla\u0142a si\u0119 w miastach stan\u00f3w Nowy Jork (Nowy Jork, Buffalo, Rochester), Nowej Anglii, New Jersey, Pensylwanii, Wisconsin (Milwaukee), Ohio (Cleveland), Michigan (Detroit), Illinois (Chicago) i wielu mniejszych o\u015brodkach kraju. Jak wspomniano pracowali zwykle jako robotnicy niewykfalifikowani w g\u00f3rnictwie, przemy\u015ble \u017celaznym, stalowym, maszynowym, tekstylnym, odzie\u017cowym, mi\u0119snym, w rafineriach nafty, fabrykach broni. W latach 1880-1914 robotnicy zarabiali dziennie od 1 do 3,5 dolara, a o rozbie\u017cno\u015bciach decydowa\u0142a rodzaj zaj\u0119cia i sezonowe wahania p\u0142ac. Szczeg\u00f3lnie ci\u0119\u017cka praca by\u0142a w przemy\u015ble stalowym, hutniczym i g\u00f3rnictwie. Wi\u0105za\u0142o si\u0119 z tym tak\u017ce wysoka \u015bmiertelno\u015b\u0107 robotnik\u00f3w w wyniku wypadk\u00f3w. O czym \u015bwiadczy\u0107 mo\u017ce fakt, \u017ce bodaj jednym z bardziej dochodowych interes\u00f3w by\u0142y rosn\u0105ce jak grzyby po deszczu wok\u00f3\u0142 fabryk zak\u0142ady pogrzebowe\u2026<\/p>\n

Jak du\u017ca by\u0142a desperacja mieszka\u0144c\u00f3w Kr\u00f3lestwa Polskiego, aby dosta\u0107 si\u0119 do Ameryki i odmieni\u0107 sw\u00f3j los, niech pos\u0142u\u017cy historia familii Stymelskich. Ot\u00f3\u017c m\u0105\u017c i ojciec rodziny w latach 90 tych XIX wieku wyjecha\u0142 do Ameryki. Po kilku latach pobytu i od\u0142o\u017ceniu pewnej sumy pieni\u0119dzy poleci\u0142 \u017conie sprzeda\u0107 ca\u0142y dobytek i z dw\u00f3jk\u0105 dzieci przyjecha\u0107 do niego za ocean. Po przybyciu kobiety do portu w Hamburgu, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce posiadane pieni\u0105dze wystarcz\u0105 jedynie na bilety dla niej i jednego dziecka. Pozostawi\u0142a wi\u0119c 8 letniego Stefana w jednym z zak\u0142ad\u00f3w dobroczynnych, a sama z drugim pop\u0142yn\u0119\u0142a do m\u0119\u017ca. Po przybyciu na miejsce rodzice po jakim\u015b czasie przes\u0142ali do wspomnianej plac\u00f3wki pieni\u0105dze na bilet dla pozostawionego ch\u0142opca. Jak napisa\u0142 jeden z korespondent\u00f3w \u201eM\u0142ody woja\u017cer na pok\u0142adzie liniowca Palatio odby\u0142 podr\u00f3\u017c morsk\u0105 pod opiek\u0105 wsp\u00f3\u0142pasa\u017cer\u00f3w bez przygody\u201d.<\/p>\n

\"Fragment<\/a>
Fragment listy pasa\u017cer\u00f3w z SS Gellert. J\u00f3zef Czajka, poz 266.<\/figcaption><\/figure>\n

Kazimierza, Wincenty i J\u00f3zef po od\u0142o\u017ceniu pewnych sum pieni\u0119dzy powr\u00f3cili do kraju oko\u0142o 1887 roku \u2013 bo temu pierwszemu \u2013 wed\u0142ug akt parafialnych w 1888 roku przychodzi na \u015bwiat c\u00f3rka Weronika, a i obaj p\u00f3\u017aniej wzmiankowani s\u0105 w aktach ko\u015bcielnych. Kazimierz Czajka,po powrocie do kraju przenosi si\u0119 z Grz\u0119d wraz z rodzin\u0105 do zakupionej gospodarki w Tajnie.Umiera w1917 roku. W akcie zgonu zanotowano 4 lutego roku bie\u017c\u0105cego o godzinie trzeciej w nocy w Tajnie umar\u0142 Kazimierz Czajka lat osiemdziesi\u0105t jeden licz\u0105cy gospodarz urodzony w Woznejwsi zamieszka\u0142y w Tajnie syn niegdy niepami\u0119tnych rodzic\u00f3w pozostawiwszy po sobie owdowia\u0142\u0105 \u017con\u0119 Ann\u0119 z Klimont\u00f3w. Po przekonaniu si\u0119 naocznie o zej\u015bciu Kazimierza czajki akt niniejszy zosta\u0142 wpisany w ksi\u0119gi parafii Raygrodzkiej poniewa\u017c w czasie wojennym nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 wpisany w swojej parafii Barg\u0142owskiej. Akt ten o\u015bwiadczaj\u0105cym niepi\u015bmiennym przeczytano i zosta\u0142 przez Nas podpisany zosta\u0142, Ks. H. Tyszka proboszcz parafii Raygrodzkiej.<\/p>\n

Wincentego Czajki, udaj\u0105c si\u0119 na zarobek do Ameryki pozostawi\u0142 w rodzinnej miejscowo\u015bci swoj\u0105 po\u015blubion\u0105 w 1882 roku drug\u0105 \u017con\u0119 Mariann\u0119 Klimas z domu Wiszowata. (AP Barg\u0142\u00f3w, Ma\u0142\u017ce\u0144stwa 42\/188) oraz kilkoro dzieci. W 1903 roku zawiera sw\u00f3j trzeci zwi\u0105zek ma\u0142\u017ce\u0144ski z wdow\u0105 Weronik\u0105 Strza\u0142ko z d. Sasajtys. Umiera w Dre\u0144stwie r\u00f3wnie\u017c w1917 roku.<\/p>\n

J\u00f3zef Czajka poznawszy zupe\u0142nie inny \u015bwiat, postanowi\u0142 ponownie p\u0142yn\u0105\u0107 za ocean. Mia\u0142 zapewneod\u0142o\u017cone jakie\u015b pieni\u0105dze z poprzedniego wyjazdu, bo koszty podr\u00f3\u017cy do wymarzonej Ameryki by\u0142y niebagatelne. Sam wyjazd z Warszawy do kt\u00f3rego\u015b z port\u00f3w europejskich, zwykle Bremy lub Hamburga, p\u00f3\u017aniej podr\u00f3\u017c morsk\u0105 do Nowego Jorku, a stamt\u0105d do okre\u015blonego miast \u2013 to koszty minimum 300 rubli. Pod koniec 1889 roku J\u00f3zef Czajka wraz dwoma mieszka\u0144cami Tajna, Janem Znorowski i Piotrem Kotowskim udali si\u0119 w podr\u00f3\u017c poci\u0105giem do Hamburga. Ca\u0142a tr\u00f3jka, po za\u0142atwieniu wszelkich formalno\u015bci, zakupi\u0142a bilety do Nowego Jorku na statek SS Gellert, kt\u00f3ry obs\u0142ugiwany by\u0142 w latach 1875 -1895 przez Hamburg American Line. Jednostka sw\u00f3j dziewiczy rejs odby\u0142a 26.05.1875 roku. Statek mierzy\u0142 oko\u0142o 114 metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci i 12 metr\u00f3w szeroko\u015bci i mia\u0142 wyporno\u015b\u0107 3533 BRT. By\u0142 zatem statkiem raczej \u015bredniej wielko\u015bci. Podr\u00f3\u017c zrazu spokojna mog\u0142a sko\u0144czy\u0107 si\u0119 tragicznie, poniewa\u017c 30 stycznia okr\u0119t napotka\u0142 na swojej drodze olbrzymi obszar od\u0142amk\u00f3w dryfuj\u0105cego lodu i oko\u0142o 15 g\u00f3r lodowych. Przeprawa przez pole lodowe trwa\u0142a oko\u0142o 12 godzin i spowodowa\u0142o kilka uszkodze\u0144 kad\u0142uba, kt\u00f3re spowodowa\u0142y wycieki. Ostatecznie jednak<\/p>\n

\"SS<\/a>
SS Gellert. Hamburg American Line.<\/figcaption><\/figure>\n

podr\u00f3\u017c zako\u0144czy\u0142a si\u0119 szcz\u0119\u015bliwie i jednostka 3 lutego 1890 roku przyp\u0142yn\u0119\u0142a do portu w Nowym Jorku. Odprawa pasa\u017cer\u00f3w odby\u0142a si\u0119 nast\u0119pnego dnia. Bardzo prawdopodobne, \u017ce nasi emigranci potem udali si\u0119 do Iron River.<\/p>\n

Jakie by\u0142y dalsze losy J\u00f3zefa i jego przyjaci\u00f3\u0142 niestety na razie nie uda\u0142o mi si\u0119 ustali\u0107. Ale to ju\u017c temat na osobny artyku\u0142 \u2026<\/p>\n

W artykule wykorzysta\u0142em nast\u0119puj\u0105ce ilustracje:<\/p>\n