{"id":13359,"date":"2020-05-11T14:28:37","date_gmt":"2020-05-11T12:28:37","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?page_id=13359"},"modified":"2020-05-12T10:07:01","modified_gmt":"2020-05-12T08:07:01","slug":"wedrowki-16","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-16\/","title":{"rendered":"Rozdzia\u0142 16"},"content":{"rendered":"

Szaki, Kidule, Szy\u0142gale, S\u0142owiki. – Zamek Sudarga. – Kajmele. – Zamek ksi\u0119cia Henryka bawarskiego, strze\u017cony przez bia\u0142\u0105 dziewic\u0119. – Gie\u0142gudyszki, Pokalniszki, B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, Ponikie i I\u0142g\u00f3w, \u015awiatoszyn, Wilkija, Junigeda lub Junda twierdza litewska. – Poniemo\u0144 Fergisa, Sapie\u017cyszki, Dziewago\u0142a, Altoniszki i Rogliszki miejsca bogom po\u015bwi\u0119cone. – Puszcza Do\u0142hikut i Marwa.<\/h4>\n
\n

W dawn\u00e9m ksi\u0119stwie \u017cmudzki\u00e9m, w puszczy jurborgski\u00e9j, w pocz\u0105tkach chrze\u015bcija\u0144stwa w tym kraju, nad rzeczk\u0105 Cesark\u0105, powstaly Szaki<\/i>, osada od szakej<\/i> (ga\u0142\u0119zie) tak nazwana, kt\u00f3r\u0105 ju\u017c w roku 1352 pustoszy\u0142 w. mistrz Krzy\u017cak\u00f3w Winryk Kniprode. \u017be za\u015b to miejsce, pod wzgl\u0119dem strategicznym, wa\u017cnym by\u0142o punktem, to t\u00e9\u017c po zaj\u0119ciu \u017bmudzi, w roku nast\u0119pnym, tojest 1405, marsza\u0142ek krzy\u017cacki zbudowa\u0142 tu warowni\u0119 drewnian\u0105, kt\u00f3r\u00e9j dzi\u015b ju\u017c \u015bladu nie wida\u0107. Oko\u0142o r. 1748 zbudowano tu ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezwaniem \u015b. Krzy\u017ca, kt\u00f3ry by\u0142 filj\u0105 parafji gie\u0142gudyski\u00e9j i ju\u017c roku 1801 wyniesiony zosta\u0142 na parafjalny. Micha\u0142 ksi\u0105\u017ce Czartoryski kanclerz w. ks. lit. z \u017con\u0105 Eleonor\u0105 z Waldsztejn\u00f3w, udzieliwszy dnia 5 kwietnia 1765 roka, przywi\u00e9j \u017cydom na osiedlenie si\u0119 i trzymanie szynk\u00f3w w Szakach, usi\u0142owali t\u0119 wie\u015b podnie\u015b\u0107 na miasto; jednak\u017ce p\u00f3\u017ani\u00e9j, a mianowicie dnia 7 wrze\u015bnia 1776 r. otrzyma\u0142a ta osada od kr\u00f3la Stanis\u0142awa Augusta przywil\u00e9j na prawo magdeburskie. Miasto to nale\u017cy dzi\u015b do spadkobierc\u00f3w barona Gustawa Keudla w\u0142a\u015bciciela Gie\u0142gudyszek, ma dom\u00f3w murowanych 11, drewnianych 118, oraz ludno\u015bci 2345 g\u0142\u00f3w; w t\u00e9j liczbie Niemc\u00f3w 182 i \u017cyd\u00f3w 2016. Zamierzone jest urz\u0105dzenie drogi bit\u00e9j z Szak do W\u0142adys\u0142awowa w jedn\u0119, i do Jurborga w drug\u0105 stron\u0119, przez co miasto zyska\u0142oby na hand\u0142u i swym wzro\u015bcie.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Zt\u0105d na p\u00f3\u0142noco-wschodzie, przy trakcie wspomnionym, wprost Jurborga nad Niemnem, le\u017cy folwark Kidule<\/i> barona Offenberga. Miejsce to jest historyczn\u00e9m z dw\u00f3ch wzgl\u0119d\u00f3w: raz, \u017ce posiada\u0142o, niegdy\u015b zamek litewski, kt\u00f3rego \u015bladu dzi\u015b nie ma; powt\u00f3re, \u017ce we dworze tutejszym Fryderyk Wilhelm III, kr\u00f3l pruski, zwyci\u0119\u017cony przez Francuz\u00f3w, a\u017c do zawarcia w dniu 9 lipca 1807 roku traktatu tyl\u017cyckiego przebywa\u0142. Tu kr\u00f3l w pokoiku od p\u00f3\u0142nocy zasiad\u0142szy u okna, przypatrywa\u0142 si\u0119 przez ca\u0142e dni biegowi w\u00f3d Niemna i p\u0142yn\u0105cym po nim statkom, oraz rozkosznie po\u0142o\u017conemu na wzg\u00f3rzu za rzek\u0105 staro\u017cytnemu Jurborgowi; tu naradza\u0142 si\u0119 wzgl\u0119dem poprawienia sw\u00e9j niedoli z cesarzem Alexandrem I, ktory tu wreszcie przechadzaj\u0105c si\u0119 po parku, dostrzeg\u0142szy dwie czeremchy blizko siebie rosn\u0105ce, przez prze\u0142upanie jedn\u00e9j z nich, pokrzy\u017cowa\u0142 je na d\u0142ugie lata, bo rosn\u0105c wsp\u00f3lnie dopiero w roku 1848, obie pod ciosem siekiery swe \u017cycie sko\u0144czyly.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Gdy Kidule darowane zosta\u0142y, z pozosta\u0142\u00e9j cz\u0119\u015bci t\u00e9j ekonomji utworzono gmin\u0119 Szy\u0142gale<\/i>, od wsi na granicy pruski\u00e9j po\u0142o\u017con\u00e9j tak zwan\u0105. Szy\u0142gale sk\u0142ada si\u0119 z dw\u00f3ch wyraz\u00f3w szi\u0142as<\/i>\u2014b\u00f3r i ga\u0142as<\/i>\u2014koniec, po polsku koniec boru<\/i>. W t\u00e9j wsi zwraca szczeg\u00f3ln\u0105 na si\u0119 uwag\u0119 dobrze zagospodarowana i zabudowana kolonja J\u00f3z. Paw\u0142owskiego. Praca uczciwa i przezorno\u015b\u0107 uczyni\u0142y go rych\u0142o zamo\u017cnym, sia\u0142 bowiem sam len i skupowa\u0142 u s\u0105siad\u00f3w siemi\u0119, dosy\u0107 cz\u0119sto przyt\u00e9m po\u017cycza\u0142 kmiotkom pieni\u0119dzy, za kt\u00f3re odbiera\u0142 lnem i siemieniem swoj\u0105 nale\u017cno\u015b\u0107; pot\u00e9m ca\u0142y zebrany zapas \u0142adowa\u0142 na statki i Niemnem sp\u0142awia\u0142 za granic\u0119, gdzie pobiera\u0142 pewne zyski. Skutkiem taki\u00e9j zabieg\u0142o\u015bci i umiej\u0119tnego prowadzenia handlu, sta\u0142 si\u0119 panem, bo ju\u017c od Tyszkiewicz\u00f3w kupi\u0142 za rs. 25,000 dobra Kajmele<\/i> nad Niemnem po\u0142o\u017cone, a jeszcze jest w mo\u017cno\u015bci dwakro\u0107 wi\u0119ksz\u0105 maj\u0119tno\u015b\u0107 ziemsk\u0105 naby\u0107. Radziliby\u015bmy przeto tym wszystkim naszym obywatelom, kt\u00f3rych fortuna ojcowska ci\u0105gle si\u0119 zmniejsza, nauczy\u0107 si\u0119 u niego gospodarstwa wiejskiego i handlu, a przyt\u00e9m umiarkowania w wydatkach i rozs\u0105dn\u00e9j oszcz\u0119dno\u015bci.<\/p>\n<\/div>\n

\n

O par\u0119 wiorst od Szy\u0142gal ku p\u00f3\u0142nocy, tak\u017ce nad sam\u0105 prusk\u0105 granic\u0105, le\u017cy wie\u015b ko\u015bcielna S\u0142owiki<\/i>, w kt\u00f3r\u00e9j ko\u015bci\u00f3\u0142 z drzewa na wysoki\u00e9j g\u00f3rze, pod wezwaniem N. Marji Panny Szkaplerzn\u00e9j zosta\u0142 zbudowany r. 1754, kosztem tak\u017ce owych ksi\u0105\u017c\u0105t Czartoryskich. \u015awi\u0105tynia ta st\u00f3p 60 d\u0142uga i 33 szeroka, pierwiastkowo by\u0142a filj\u0105 parafji jurborski\u00e9j; lecz ju\u017c na mocy umowy w dniu 28 lipca 1774 r. pomi\u0119dzy ksi\u0119dzem J\u00f3zefem Nementowskim kanonikiem smole\u0144skim, proboszczem jurborskim, a ksi\u0119dzem Andrzejem Ma\u0107kiewiczem, pisarzem apostolskim, komendarzem s\u0142owickim i ks. Jak\u00f3bem Janczewskim komendarzem jansborskim (sudarskim) zawart\u00e9j, odst\u0105pione zosta\u0142y tym dw\u00f3m ostatnim wszystkie dochody ko\u015bcielne, i tym sposobem ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142owicki sta\u0142 si\u0119 niby parafjalnym, za co oba komendarze na znak zwierzchno\u015bci pleba\u0144ski\u00e9j nad temi ko\u015bcio\u0142ami, obowi\u0105zli si\u0119 uiszcza\u0107 proboszczowi jarborskiemu po 20 talar\u00f3w bitych corocznie w dzie\u0144 \u015b. Tr\u00f3jcy. Po zakre\u015bleniu linji demarkacyjn\u00e9j pomi\u0119dzy pa\u0144stwem rossyjski\u00e9m a kr\u00f3lestwem pruski\u00e9m, ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142owicki r. 1795 z zarz\u0105dzenia rz\u0105du pruskiego erygowany zosta\u0142 na ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, lecz beneficjum przyznano r. 1840 i w\u00f3wczas ksi\u0105dz Rafa\u0142 Olechnowicz otrzyma\u0142 tytu\u0142 pierwszego proboszcza s\u0142owickiego. Po\u015bwi\u0119cenie tego ko\u015bcio\u0142a pod wezwaniem \u015bw. Anny dope\u0142nione zosta\u0142o dnia 24go wrze\u015bnia 1840 roku przez ksi\u0119dza Paw\u0142a Straszy\u0144skiego, biskupa dyecezji augustowski\u00e9j. S\u0142owiki sw\u00e9m po\u0142o\u017ceniem urocz\u00e9m niepospolity krajobraz stanowi\u0105.<\/p>\n<\/div>\n

\n

W samym rogu p\u00f3\u0142nocno-zachodnim gubernji augustowski\u00e9j i powiatu marjampolskiego, tam gdzie dzi\u015b le\u017cy miasto Sudargi<\/i> od Jana ksi\u0119cia Radziwi\u0142\u0142a wojewody nowogrodzkiego i starosty jansborskiego, Jansborg<\/i> przez czas pewien nazywane 1<\/a><\/sup>, na wynios\u0142\u00e9j g\u00f3rze nad Niemnem w wieku XIV istnia\u0142 zamek litewski, od Sudargasa 2<\/a><\/sup>**)<\/span><\/a> , wodza litewskiego przeciwko Krzy\u017cakom, jego imieniem namianowany. Wspania\u0142y i uroczy jest widok z t\u00e9j g\u00f3ry zamkowej na Niemen i krajobraz zanieme\u0144ski od p\u00f3\u0142nocy, na Smolniki i dalsze okolice pruskie od zachodu, na miasto Sudargi i \u017cyzne grunta nadnieme\u0144skie od po\u0142udnia i wschodu. Miasteczko tutejsze jest niewielkie, ma dom\u00f3w drewnianych tylko 42 i mieszka\u0144c\u00f3w 693; w t\u00e9j liczbie \u017cyd\u00f3w 628 i niemc\u00f3w 42 g\u0142\u00f3w. Le\u017c\u0105c na ustroniu od wielkich trakt\u00f3w, nakazuje trudni\u0107 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie rolnictwem; lecz gdy \u017cydzi nie maj\u0105 zami\u0142owania do takiego uczciwego i mozolnego przemys\u0142u, to t\u00e9\u017c trudni\u0105 si\u0119 przemycaniem towar\u00f3w z Prus na w\u0142asn\u0105 zgub\u0119.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Sudargach pod wezwaniem \u015b. Jana Chrzciciela patrona \u017bmudzi 3<\/a><\/sup> kosztem starosty Kidulskiego wystawiony i r. 1748 wyreparowany, jak ju\u017c wy\u017c\u00e9j nadmieniono, pierwotnie by\u0142 filj\u0105 ko\u015bcio\u0142a jurborskiego i dopiero za rz\u0105du pruskiego wyniesiony zosta\u0142 na parafjalny.<\/p>\n

Blisko Kidul na stronie wschodni\u00e9j le\u017cy wie\u015b ko\u015bcielna Kajmele<\/i>. Dobra te w wieku XVII nale\u017cla\u0142y do Hieronima Kryszpina pisarza i podskarbiego w. ks. lit., dziedzica na Radwaniu, dworzanina W\u0142adys\u0142awa IV, kt\u00f3ry dowodzi\u0142 chor\u0105gwi\u0105 ussarsk\u0105 pod Mohilowem i na \u017bmudzi. Ten wystawi\u0142 w Kajmelach r. 1685 pa\u0142ac murowany i ko\u015bci\u00f3\u0142 taki\u017c pod wezwaniem \u015b. Micha\u0142a Archanio\u0142a. Roku 1737 \u2014 1739 mieszka\u0142 w tym pa\u0142acu ks. Jozafat Miko\u0142aj Karp biskup \u017cmudzki, w kt\u00f3rego familji te dobra w spadkow\u00e9m posiadaniu po Kryszpinach pozostawa\u0142y; po \u015bmierci jego, zw\u0142oki z\u0142o\u017cone zosta\u0142y w grobie familijnym pod tutejszym ko\u015bcio\u0142em urz\u0105dzonym. Po Karpiach dobra te wraz z innemi przesz\u0142y na w\u0142asno\u015b\u0107 Tyszkiewicz\u00f3w, od kt\u00f3rych naby\u0142 je wzmiankowany wy\u017c\u00e9j Paw\u0142owski. Dawniejszy w\u0142a\u015bciciel zbudowa\u0142 tu r. 1839 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z drzewa na podmurowaniu, do kt\u00f3rego zosta\u0142o przeniesione nabo\u017ce\u0144stwo parafjalne z ko\u015bcio\u0142a starego. Pa\u0142ac za\u015b stary przez Paw\u0142owskiego tera\u017aniejszego w\u0142a\u015bciciela d\u00f3br zburzony zosta\u0142 i tylko pozosta\u0142e fundamenta \u015bwiadcz\u0105 dzi\u015b o wielko\u015bci i wspania\u0142o\u015bci gmachu na mieszkanie magnat\u00f3w przeznaczonego; mi\u0119dzy gruzami t\u00e9j budowli znajduj\u0105 si\u0119 jeszcze kafle od piec\u00f3w z herbem i literami Kryszpina: H. H. K. P. Z. L. (Hieronim hrabia Kriszpin pisarz (podskarbi) ziemi litewski\u00e9j).<\/p>\n<\/div>\n

\n

Z Kidul ponad Niemnem w g\u00f3r\u0119 post\u0119puj\u0105c, o mil przesz\u0142o dwie, obaczymy wie\u015b ko\u015bcieln\u0105 Gie\u0142gudyszki<\/i>, pod kt\u00f3r\u0105 jest g\u00f3ra zamkowa, zwana przez Krzy\u017cak\u00f3w Bajerburg<\/i>, po polsku g\u00f3r\u0105 lub twierdz\u0105 Bawara<\/i>. Zamek ten zbudowany by\u0142 za czas\u00f3w Gedymina r. 1337 przez Henryka ksi\u0119cia bawarskiego, kt\u00f3ry z wielk\u0105 si\u0142\u0105 zbrojn\u0105 szed\u0142 na pomoc Krzy\u017cakom wojuj\u0105cym przeciwko Litwinom. G\u0142\u0119bokie parowy odgraniczaj\u0105ce t\u0119 wynios\u0142o\u015b\u0107 nad Niemnem panuj\u0105c\u0105 od niezmierzon\u00e9j okiem r\u00f3wniny, dok\u0142adnie wskazuj\u0105 granice dawn\u00e9j warowni. Od strony rzeki dostrzega\u0107 si\u0119 daj\u0105 \u015blady portu, po\u0142\u0105czonego niegdy\u015b z parowami wod\u0105 nape\u0142nionemi, z kt\u00f3rego wej\u015bcie do zamku urz\u0105dzone by\u0142o po mostach spuszczanych. Port ten s\u0142u\u017cy\u0142 Krzy\u017cakom wracaj\u0105cym z wycieczek na Niemnie przedsi\u0119wzi\u0119tych do ukrycia statk\u00f3w. Gruzy dawnych mur\u00f3w \u015bwiadcz\u0105 o materya\u0142ach, z jakich budowle zamkowe wzniesione by\u0142y. Zamek ten stanowi\u0142 jedno z g\u0142\u00f3wniejszych schronie\u0144 rycerzy po t\u00e9j stronie Niemna wojuj\u0105cych z Litwinami i dla ich wygody, mie\u015bci\u0142 w swym obr\u0119bie ko\u015bci\u00f3\u0142, oraz rezydencj\u0119 arcybiskupa (?). Nied\u0142ugo wszak\u017ce s\u0142awa tego zamku trwa\u0142a, bo gdzie opanuj\u0105 nami\u0119tno\u015bci, tam duch upada i m\u0119ztwo ze s\u0142aw\u0105 nikn\u0105. W\u0142a\u015bnie w\u00f3wczas Krzy\u017cacy ju\u017c zapominali o sw\u00e9m powo\u0142aniu i w miejsce brewjarza lub krzy\u017ca, z puharem w r\u0119ku w rozpu\u015bcie s\u0142u\u017cyli mamonie i szatanowi. Za\u0142oga zamku bawarskiego ostatecznie sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z 40 tylko rycerzy, kt\u00f3rym wielki mistrz poleci\u0142, aby dobrym przyk\u0142adem, moralno\u015bci\u0105 i bogobojno\u015bci\u0105, oraz s\u0142owem zbawienn\u00e9m zach\u0119cali ba\u0142wochwalczych Litwin\u00f3w do przyj\u0119cia wiary Chrystusa. Lecz oni wojuj\u0105c mieczem i ogniem, gdy podczas jedn\u00e9j wycieczki na Litw\u0119, ujrzeli nadobn\u0105 dziewic\u0119, porwali j\u0105 z domu rodzicielskiego i zaprowadziwszy do zamku, tam pro\u015bbami, \u0142udz\u0105cemi obietnicami, a nawet i pogr\u00f3\u017ckami starali si\u0119 j\u0105 przejedna\u0107. Usi\u0142owali bezskutecznie, bo dziewica w cnocie wychowana, m\u0119\u017cnie si\u0119 stawi\u0142a rycerzom i wyrzucaj\u0105c im zniewie\u015bcia\u0142o\u015b\u0107 oraz zepsucie, budzi\u0142a do nawr\u00f3cenia si\u0119 i grozi\u0142a, \u017ce je\u015bli j\u00e9j przestr\u00f3g nie us\u0142uchaj\u0105, rych\u0142o zgub\u0119 na siebie \u015bci\u0105gn\u0105. Proroctwo dziewicy litewski\u00e9j zji\u015bci\u0142o si\u0119: gdy bowiem wszyscy rycerze zebrali si\u0119 raz w zamku, ziemia si\u0119 rozst\u0105pi\u0142a i poch\u0142on\u0119\u0142a zamek wraz z jego mieszka\u0144cami. Dziewic\u0119 taki\u017c los spotka\u0142, lecz wy\u0142\u0105czona z ofiar \u015bmierci, zosta\u0142a anio\u0142em str\u00f3\u017cem tego nieszcz\u0119snego miejsca i cz\u0119sto si\u0119 pokazywa\u0142a ciekawym mieszka\u0144com okolicy w postaci nadobn\u00e9j Litwinki w bieli ubran\u00e9j i zt\u0105dto lud zowie j\u0105 bia\u0142\u0105 dziewic\u0105<\/i>. Udzielone j\u00e9j przymioty anio\u0142a str\u00f3\u017ca popiera zdarzenie, kt\u00f3re przed laty kilkadziesi\u0105t mia\u0142o mie\u0107 miejsce. Dzieci\u0119 ma\u0142e chodz\u0105c samotnie po g\u00f3rze zamkow\u00e9j, wpad\u0142o w jedn\u0119 przepa\u015b\u0107, jakich pod\u00f3wczas by\u0142o jeszcze kilka; by\u0142y to bowiem lochy czyli chody podziemne z zamku ku Niemnowi i w przeciwn\u0105 stron\u0119 skierowane, przeznaczone do wycieczek za\u0142ogi. Stroskani rodzice po utracie dzieci\u0119cia, chc\u0105c znale\u017a\u0107 pociech\u0119 w religji, udali si\u0119 do ko\u015bcio\u0142a i dawszy kap\u0142anowi na msz\u0119 \u015b., gor\u0105co do Boga si\u0119 modlili za dusz\u0119 dzieci\u0119cia. Po nabo\u017ce\u0144stwie, gdy \u017cal i mi\u0142o\u015b\u0107 rodzicielska zaprowadzi\u0142y ich na g\u00f3r\u0119 zamkow\u0105, tak\u017ce oboje zdumieni zostali, gdy spostrzegli bia\u0142\u0105 dziewic\u0119 trzymaj\u0105c\u0105 na r\u0119ku ich dzieci\u0119 wcale nie uszkodzone. Jaka by\u0142a ich rado\u015b\u0107 w\u00f3wczas, ka\u017cdy ojciec i matka przedstawi\u0107 to sobie potrafi\u0105. Uj\u0105wszy dzieci\u0119 na swe r\u0119ce, oboje rodzice chcieli serdecznie podzi\u0119kowa\u0107 wybawicielce, lecz nim si\u0119 nacieszyli pieszczotami dzieci\u0119cia, ju\u017c dziewica znik\u0142a i tylko b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo uradowanych do\u015bcign\u0105\u0107 j\u0105 mog\u0142o w ukrytym od oczu ludzkich \u015bwiecie.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Zamek bawarski, o kt\u00f3rym mowa, rzeczywi\u015bcie le\u017ca\u0142 wprost zamku Christmemel<\/i>, po praw\u00e9j stronie Niemna przez Karola Beffarta w. mistrza Krzy\u017cak\u00f3w r. 1313 zbudowanego i od Litwin\u00f3w Skirstymoniem<\/i> nazwanego, chocia\u017c Bali\u0144ski i Narbutt 4<\/a><\/sup>, nieznaj\u0105cy tutejsz\u00e9j miejscowo\u015bci, chc\u0105 uczyni\u0107 myln\u00e9m \u015bwiadectwo Voigta o po\u0142o\u017ceniu t\u00e9j warowni. My jednak obstajemy za kronikarzem pruskim, bo nietylko miejscowo\u015b\u0107 i gruzy, ale nawet podanie ludu go wspieraj\u0105.<\/p>\n

Gielgudyszki, jak samo nazwisko przekonywa, by\u0142y pierwotn\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 w wieku XVII Gie\u0142gud\u00f3w, kt\u00f3rzy po praw\u00e9j stronie Niemna posiadali daleko wi\u0119ksz\u0105 od t\u00e9j maj\u0119tno\u015b\u0107 5<\/a><\/sup>. Nast\u0119pnie przesz\u0142y na w\u0142asno\u015b\u0107 ks. Czartoryskich i wzmiankowana wy\u017c\u00e9j Eleonora z Waldsztejn\u00f3w Czartoryska podkanclerzyna fundowa\u0142a tu roku 1789 ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany. Za rz\u0105du pruskiego sta\u0142 si\u0119 dziedzicem Gie\u0142gudyszek Teodor Keudell, po kt\u00f3rym a\u017c do naszych czas\u00f3w gospodarowa\u0142 tu Gustaw baron Keudell, a po skonie tego dobra te przesz\u0142y w spadku na w\u0142asno\u015b\u0107 ma\u0142oletnich dzieci. Baron Gustaw mia\u0142 t\u0119 zas\u0142ug\u0119 w kraju naszym, zw\u0142aszcza na Litwie, \u017ce da\u0142 pop\u0119d do now\u00e9j rutyny rolnictwa i do starannego chowu koni i byd\u0142a. O post\u0119pow\u00e9m rolnictwie jego \u015bwiadczy\u0107 mo\u017ce ta m\u0142odzie\u017c nasza, kt\u00f3ra pod jego kierunkiem i nadzorem w tych dobrach praktycznie kszta\u0142ci\u0142a si\u0119 i to by\u0142o najwi\u0119ksz\u0105 zalet\u0105 Gustawa; \u017ce by\u0142 wzorowy w tych dobrach ch\u00f3w byd\u0142a, dosy\u0107 nadmieni\u0107, i\u017c fabryka jego ser\u00f3w na spos\u00f3b szwajcarski i limburski przyrz\u0105dzanych, produkowa\u0142a rocznie za rs. 8000 i sery te ze sw\u00e9j dobroci dot\u0105d znane s\u0105 w Warszawie; jego konie rass poprawnych corocznie popisywa\u0142y si\u0119 na wy\u015bcigach warszawskich.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Zt\u0105d ku wschodowi, po nad Niemnem, ci\u0105gn\u0119\u0142y si\u0119 przedchrze\u015bcija\u0144skie gaje \u015bwi\u0119te<\/i>, kt\u00f3re si\u0119 ko\u0144czy\u0142y a\u017c w Alexocie pod Kownem. Pe\u0142no tu by\u0142o b\u00f3stw, \u015bwi\u0105ty\u0144 i o\u0142tarz\u00f3w, dok\u0105d lud pobo\u017cny dla oddania czci swym niewidomym opiekunom zgromadza\u0142 si\u0119. I tak w po\u0142owie drogi z Szak do Gie\u0142gudyszek, na stronie wschodni\u00e9j, le\u017cy wie\u015b Perkuniszki<\/i>, na kt\u00f3r\u00e9j gruntach istnia\u0142a \u015bwi\u0105tynia Perkuna. Nad Niemnem, wy\u017c\u00e9j Gie\u0142gudyszek, pomi\u0119dzy wsiami, kt\u00f3re w j\u0119zyku ludu zwano Warangi<\/i> i \u0141ankieliszki<\/i>, i przypominaj\u0105cemi podane przez Voigta i Wiganda Wajgi<\/i> i \u0141ankiszki<\/i>, le\u017cy wie\u015b Pakalniszki<\/i>, co znaczy podg\u00f3rze<\/i> od wyrazu kalnas<\/i>\u2014g\u00f3ra, tak nazwana. Na t\u00e9j g\u00f3rze mia\u0142 niegdy\u015b w staro\u017cytno\u015bci rosn\u0105\u0107 ogromny d\u0105b po\u015bwi\u0119cony Perkunowi i Poklusowi, lecz gdy \u017bmudzini stygn\u0105c w dawn\u00e9j wierze, chrzcili si\u0119 6<\/a><\/sup> i bog\u00f3w wyrzekali, w\u00f3wczas piorun skruszy\u0142 stoj\u0105cy od kilku wiek\u00f3w d\u0105b, i w t\u00e9m miejscu \u015bmia\u0142y \u017bmudzin na karczowiskach le\u015bnych wybudowa\u0142 chatk\u0119, od kt\u00f3r\u00e9j w p\u00f3\u017aniejszym czasie rozszerzy\u0142a si\u0119 wie\u015b. Zwano j\u0105 pierwotnie Pokliszki<\/i>, od bo\u017cka Poklusa, a pot\u00e9m przemianowano Pokalniszkami 7<\/a><\/sup>.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Wy\u017c\u00e9j zt\u0105d nad rzek\u0105 widzimy wie\u015b ko\u015bcieln\u0105 B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo<\/i>, tak zwan\u0105 od g\u00f3ry B\u0142ogos\u0142awion\u00e9j<\/i>, na kt\u00f3r\u00e9j sta\u0107 mia\u0142a kiedy\u015b \u015bwi\u0105tynia poga\u0144ska. Dobra te nale\u017ca\u0142y do pomienionych Kryszpin\u00f3w, potomk\u00f3w Kryszpina Kirszensztejna, rycerza niemieckiego, za czas\u00f3w Zygmunta-Augusta na \u017bmudzi osiad\u0142ego, od kt\u00f3rych przesz\u0142y w spadku do Karpi\u00f3w upitskich, a nast\u0119pnie do Tyszkiewicz\u00f3w. Dzisiejszy dziedzic B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa z lew\u00e9j i Czerwonego dworu z praw\u00e9j strony Niemna, Benedykt Tyszkiewicz, wydzier\u017cawi\u0142 pierwsze z tych d\u00f3br za rs. 7000 wzmiankowanemu wy\u017c\u00e9j Paw\u0142owskiemu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 tutejszy, pod wezwaniem Imienia Marji zbudowany zosta\u0142 z drzewa na podmurowaniu w roku 1670, przez Hieronima Kryszpina, podskarbiego w. ks. lit.; lecz gdy ten w roku 1784 zgorza\u0142, now\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 z drzewa dotychczas istniej\u0105c\u0105 wystawi\u0142 Benedykt Karp\u2019, chor\u0105\u017cy upitski, \u00f3wczesny dziedzic B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa. W tych dobrach jest lasu oko\u0142o 4000 morg\u00f3w, a w Gie\u0142gudyszkach, w\u0142asno\u015bci Keudl\u00f3w, dwakro\u0107 wi\u0119c\u00e9j.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Pod B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem, ku po\u0142udniowi le\u017cy wie\u015b Antkalniszki<\/i> lub Antokol<\/i>, kt\u00f3ra sw\u00e9m dawn\u00e9m znaczeniem przypomina Antokol<\/i> na przedmie\u015bciu Wilna. Dal\u00e9j po nad Niemnem, w gaju \u015bwi\u0119tym I\u0142gi<\/i> zwanym, usadowi\u0142y si\u0119 wsie Ponikie<\/i> i I\u0142gowo<\/i>.<\/p>\n

Ponikie pierwotnie stanowi\u0142y dobra cz\u0105stkowe drobn\u00e9j szlachty litewski\u00e9j, lecz w zesz\u0142ym wieku Jan Hryncewicz, potomek szlachty bia\u0142oruski\u00e9j, osiedlony nast\u0119pnie w folwarku Gerejsze w pow. brac\u0142awskim (dzi\u015b nowo-alexandrowskim), za\u015blubiwszy Krystyn\u0119, c\u00f3rk\u0119 Karpia, dziedzica B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa, skupi\u0142 Ponikie i za\u0142o\u017cy\u0142 tu folwark zwany I\u0142gowo<\/i>, od herbu familijnego, z kt\u00f3rym zarazem \u0142\u0105czy si\u0119 pami\u0105tka dawnego gaju \u015bwi\u0119tego I\u0142gi<\/i>. Nowy dziedzic, na\u00f3wczas szambelan Stanis\u0142awa Augusta, zbudowa\u0142 z \u017con\u0105 w I\u0142gowie w r. 1765 ko\u015bci\u00f3\u0142 z drzewa, kt\u00f3ry by\u0142 filj\u0105 parafji wielo\u0144ski\u00e9j; lecz gdy ten 1813 roku zgorza\u0142 od pioruna, w roku nast\u0119pnym kosztem wdowy po szambelanie oraz parafjan, odbudowany zosta\u0142 taki\u017c sam nowy, kt\u00f3ry bardzo czysto i przyzwoicie jest utrzymywanym, co przynosi chlub\u0119 tak kollatorom 8<\/a><\/sup>, jak i miejscowemu proboszczowi, ksi\u0119dzu Ejmutysowi. I\u0142gowo posiada lasu oko\u0142o 300 morg\u00f3w.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Daj\u00e9j w g\u00f3r\u0119 Niemna post\u0119puj\u0105c, obaczym staro\u017cytny gr\u00f3d zarzeczny Wielon\u0119, g\u00f3r\u0119, na kt\u00f3r\u00e9j by\u0142a \u015bwi\u0105tynia bogini Wellony; tu\u017c wida\u0107 g\u00f3r\u0119 zamkow\u0105 i obok Gedyminow\u0105<\/i>; przypomnim tu sobie pochody Palemona, za\u0142o\u017cyciela tego grodu, napady Krzy\u017cak\u00f3w i waleczn\u0105 obron\u0119 kraju Litwin\u00f3w, wreszcie przypomnim sobie oryginalny tego miasta herb, wyobra\u017caj\u0105cy karpia z wilczemi z\u0119bami w b\u0142\u0119kitn\u00e9m polu; spojrzym przyt\u00e9m na le\u017c\u0105c\u0105 pomi\u0119dzy I\u0142gowem a B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem wie\u015b Wajgowiszki<\/i>, kt\u00f3r\u0105 Voigt mianuje Wajgow<\/i>, i bez znudzenia si\u0119 napotkamy nad Niemnem wie\u015b \u015awiatoszyn<\/i>, dawn\u0105 \u015bwi\u0119to\u015b\u0107<\/i> miejsca sw\u00e9m nazwiskiem przypominaj\u0105c\u0105, kt\u00f3ra nale\u017ca\u0142a dawni\u00e9j do ksi\u0105\u017c\u0105t Ogi\u0144skich, a dzi\u015b jest w\u0142asno\u015bci\u0105 barona R\u00f6nnego, kt\u00f3ry przyby\u0142 tu ze \u017bmudzi. W tych dobrach jest lasu przesz\u0142o 3000 morg\u00f3w. Po\u0142o\u017cenie tych d\u00f3br jest malownicze, a obok tego za rzek\u0105 widzimy \u015aredniki<\/i>, dawny gr\u00f3d litewski.<\/p>\n<\/div>\n

\n

O dwie mile przesz\u0142o od \u015awiatoszyna, zawsze nad Niemnem, le\u017cy folwark, emfiteutycznie od rz\u0105du Karolowi Dombrowiczowi wydzier\u017cawiony, Wilkija<\/i> lub Wilki<\/i> zwany, wprost kt\u00f3rego za rzek\u0105 na pochy\u0142o\u015bci g\u00f3ry zbudowane jest miasteczko, niegdy\u015b warowne, tego\u017c nazwiska. Folwark ten, wraz z drugim, Dobrowol\u0105<\/i> zwanym, stanowi jedne dobra i jedn\u0105 gmin\u0119 Dobrowola; emfiteuta za\u015b mieszka w Wilkji. G\u0142\u00f3wnym warunkiem dzier\u017cawy jest za\u0142o\u017cenie w tych dobrach fabryki p\u0142\u00f3cien i blicharni, a t\u00e9m sam\u00e9m przyuczenie do tego przemys\u0142u miejscowych mieszka\u0144c\u00f3w, zw\u0142aszcza kmiotk\u00f3w. Bo rzeczywi\u015bcie, je\u015bliby ch\u0119tnie do tego przemys\u0142u, w t\u00e9j cz\u0119\u015bci kraju najw\u0142a\u015bciwszego, wszyscy mieszka\u0144cy wzi\u0119li si\u0119, Litwa tutejsza by\u0142aby w mo\u017cno\u015bci produkowania na potrzeby ca\u0142ego kraju, a nawet i na handel zagraniczny, p\u0142\u00f3cien wyborowych, nieust\u0119puj\u0105cych irlandzkim i hollenderskim; lecz niestety, obywatele tutejsi nie chc\u0105 zrozumie\u0107 w\u0142asnych korzy\u015bci, naj\u0142atwi\u00e9j osi\u0105gn\u0105\u0107 si\u0119 mog\u0105cych i wol\u0105 w cz\u00e9m inn\u00e9m, mni\u00e9j nam w\u0142a\u015bciw\u00e9m, ubiega\u0107 si\u0119 za chwilowym zyskiem. Fabryka wilkijska urz\u0105dzona jest na ma\u0142\u0105 skal\u0119, lecz i ta produkuje rocznie za rs. 20,125. Pracuj\u0105 w ni\u00e9j sami krajowcy i widzieli\u015bmy ich wielk\u0105 zdolno\u015b\u0107 do tych wyrob\u00f3w, bo nietylko tka\u0107 i bieli\u0107, ale nawet rysunki czyli wzory tkanin sami w\u0142o\u015bcianie u\u0142o\u017cy\u0107 na wz\u00f3r haftu angielskiego i skomplikowa\u0107 w tkaniu r\u00f3\u017cnorodne desenie potrafi\u0105. Przyuczy\u0142 ich do tego p. Dombrowicz m\u0105\u017c \u015bwiat\u0142y, teorycznie i praktycznie, w kraju i zagranic\u0105 wykszta\u0142cony, naturalista, technik, ekonomik i j\u0119zykoznawca. Usposobienie wi\u0119c jest stosowne i ch\u0119ci s\u0105 dobre, lecz si\u0142 tym ch\u0119ciom nie podo\u0142aj\u0105. Anglia wzmog\u0142a si\u0119 w fabrykach przez stowarzyszenia i fabryka wilkijska tak\u017ce podnie\u015b\u0107by si\u0119 mog\u0142a, je\u015bliby zaopatrzon\u0105 by\u0142a w wi\u0119ksze kapita\u0142y.<\/p>\n<\/div>\n

\n

W dobrach tych widzie\u0107 mo\u017cna tak\u017ce wzory dobrego ogrodnictwa, sadownictwa, hodowli drobiu, chowu byd\u0142a, a nawet rolnictwa i le\u015bnictwa; lecz we wszystki\u00e9m dojrzysz tylko ma\u0142e pr\u00f3bki i dobre ch\u0119ci, wskazuj\u0105ce zdolno\u015b\u0107 do wi\u0119kszego dzia\u0142ania, kt\u00f3remu tylko niemo\u017cebno\u015b\u0107 na zawadzie stoi.<\/p>\n

Na gruntach Dobrowolskich, przy osadzie stanis\u0142awski\u00e9j, sk\u0142adaj\u0105c\u00e9j si\u0119 z blicharni i w\u00f3jtostwa nad rzeczk\u0105 Lek\u0105, jest g\u00f3ra Junda<\/i> nazwana. Jest to miejsce, na kt\u00f3r\u00e9m 1291 roku zbudowan\u0105 by\u0142a twierdza drewniana litewska, u niemieckich kronikarzy Junigeda<\/i> nazwana, kt\u00f3rej po wielu usi\u0142owaniach d\u0142ugo Krzy\u017cacy zdoby\u0107 nie mogli, nawet jeszcze w roku 1317 przegrali tu bitw\u0119 z Litwinami. Nazwisko twierdzy ma oznacza\u0107 bogini\u0119, na cze\u015b\u0107 kt\u00f3r\u00e9j lud wlaz\u0142szy na wierzcho\u0142ek g\u00f3ry, kozio\u0142ki przewraca\u0142 ku do\u0142owi wci\u0105\u017c a\u017c do rzeki.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Ta cz\u0105stka kraju zwraca tak\u017ce na si\u0119 uwag\u0119 swym podzia\u0142em administracyjno-policyjnym na \u0142awy<\/i>. Cz\u0119\u015b\u0107 gruntu u\u017cyteczna pod rol\u0119 lub \u0142\u0105ki i pastwiska, zwykle stanowi\u0105ca wielki w\u0105w\u00f3z, w\u015br\u00f3d lasu z drzew oczyszczony, na kt\u00f3r\u00e9j osady tworzy\u0142y si\u0119, nazywano \u0142aw\u0105<\/i>, i tak s\u0105: \u0141awa Wilemska<\/i>, \u0141awa Lokajcka<\/i>, \u0141awa \u017bemajcka<\/i> (\u017cmudzka), \u0141awa Kura<\/i>, \u0141awa Szula<\/i> i inne. W p\u00f3\u017aniejszym czasie \u0142awy te oznacza\u0142y so\u0142tystwa.<\/p>\n

Pomi\u0119dzy \u015awiatoszynem a Wilkij\u0105 pomin\u0119li\u015bmy wie\u015b ko\u015bcieln\u0105 Poniemo\u0144<\/i>, niegdy\u015b dobra Tyszkiewiczowskie. Panowie ci tutaj fundowali drewniany ko\u015bcio\u0142ek, a przy odst\u0105pieniu t\u00e9j maj\u0119tno\u015bci Fergisowi, Benedykt Tyszkiewicz zostawi\u0142 fundusz na ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany. Tera\u017aniejszy w\u0142a\u015bciciel Poniemonia pochodzi od owego Fergisa, kt\u00f3ry w pierwsz\u00e9j po\u0142owie zesz\u0142ego wieku by\u0142 marsza\u0142kiem dworu koadjutora Sapiehy 9<\/a><\/sup>. Poniemo\u0144 Fergisa posiada tak\u017ce staro\u017cytny zamek, kt\u00f3rego front i jeden pawilon dot\u0105d istniej\u0105c, oczekuj\u0105 na rysownika 10<\/a><\/sup>.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Z Wilkji ujechawszy mil dwie ku Kownu, na pochy\u0142o\u015bci p\u0142aszczyzny obni\u017caj\u0105c\u00e9j si\u0119 g\u0142\u0119boko ku Niemnowi, przedstawia si\u0119 szereg kilkudziesi\u0119ciu domk\u00f3w drewnianych, za kt\u00f3remi na r\u00f3wninie dotykaj\u0105c\u00e9j rzeki, stoi samotny murowany ko\u015bci\u00f3\u0142; dal\u00e9j w w\u0105wozie g\u00f3ry nadniemnow\u00e9j, w cieniu drzew, jak wielkie gniazdo ptasie, kryje si\u0119 plebanja, a jeszcze dal\u00e9j ku wschodowi, przy drodze, wida\u0107 star\u0105 karczm\u0119, i to wszystko razem stanowi miasto Sapie\u017cyszki<\/i>, po litewsku Zapiiszkej<\/i> zwane. Czy nazwisko litewskie t\u00e9j osady jest przeistoczeniem z Sapie\u017cyszek, czyli t\u00e9\u017c jest w\u0142a\u015bciw\u00e9m pierwotn\u00e9m mianem on\u00e9j, niewiadomo; do\u015b\u0107, \u017ce siedziba ta jest staro\u017cytn\u0105, bo przedchrze\u015bcija\u0144sk\u0105, gdzie istnie\u0107 mia\u0142a jedna z najwi\u0119kszych \u015bwi\u0105ty\u0144 litewsko-poga\u0144skich, kt\u00f3r\u00e9j \u017cadna z istniej\u0105cych w\u00f3wczas po lew\u00e9j stronie Niemna nie zr\u00f3wna\u0142a. Dobra te za Zygmunta Igo nale\u017ca\u0142y do Paw\u0142a Sapiehy, dziedzica na Kodniu i Bo\u0107kach, wojewody nowogrodzkiego (syna Jana, wojewody trockiego), kt\u00f3ry tu oko\u0142o roku 1530 zbudowa\u0142 w stylu gotyckim ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany, na t\u00e9m sam\u00e9m miejscu, gdzie dawni\u00e9j istnia\u0142a \u015bwi\u0105tynia poga\u0144ska i na pami\u0105tk\u0119 istnienia takow\u00e9j, trzy bo\u017cyszcza litewskie pod wielkim o\u0142tarzem umie\u015bci\u0142. W\u00f3wczas za\u0142o\u017cy\u0142 tu miasteczko, kt\u00f3re od swego nazwiska nazwa\u0142 Sapiehiszki<\/i>, tudzie\u017c zbudowa\u0142 z ceg\u0142y i kamienia pa\u0142ac, kt\u00f3rego dzi\u015b tylko fundamenta dostrzega\u0107 si\u0119 daj\u0105. Andrz\u00e9j Sapieha, wojewoda po\u0142ocki, sprzeda\u0142 t\u0119 maj\u0119tno\u015b\u0107 Grzegorzowi Massalskiemu, podkomorzemu grodzie\u0144skiemu, kt\u00f3rego syn Alexander, kasztelan smole\u0144ski, o\u017ceniony z Apolonj\u0105 Jasi\u0144sk\u0105, mia\u0142 c\u00f3rk\u0119, z imienia niewiadom\u0105. Ta otrzymawszy w spadku Sapiehiszki, zosta\u0142a zakonnic\u0105 klasztoru PP. Bernardynek w Kownie i pod imieniem Sapie\u017cyszek<\/i> zapisa\u0142a te dobra klasztorowi. Ko\u015bci\u00f3\u0142 tutejszy pierwotnie po\u015bwi\u0119cony by\u0142 roku 1667 pod wezwaniem \u015bw. Jana Chrzciciela, patrona \u017bmudzi, przez Kazimierza Paca, bisk. \u017cmudzkiego i proboszcza gierone\u0144skiego, lecz bez wzgl\u0119du na to, niewiadomo dla jakich przyczyn, powt\u00f3rnie dnia 5 lipca 1698 roku przez Jana Hieronima Kryszpina Kirszensztejna, biskupa \u017cmudzkiego, archidjakona wile\u0144skiego, by\u0142 po\u015bwi\u0119cony. W wielkim o\u0142tarzu jest staro\u017cytny obraz przedstawiaj\u0105cy Chrystusa Pana od \u017cyd\u00f3w wyszydzonego, cudami s\u0142yn\u0105cy, o kt\u00f3rego pochodzeniu tradycja pi\u015bmienna \u015bwiadczy, \u017ce przyp\u0142yn\u0105\u0107 mia\u0142 Niemnem na g\u0142owie jelenia i dlatego t\u00e9\u017c g\u0142owa ta zawieszon\u0105 zosta\u0142a w\u015br\u00f3d ko\u015bcio\u0142a na \u0142a\u0144cuchu \u017celaznym 11<\/a><\/sup>. W czasie wojen za kr\u00f3la Augusta IIgo, gdy wojsko stan\u0105wszy pod Sapie\u017cyszkami, wynios\u0142o ten obraz do Kowna, moc\u0105 tajemn\u0105 powr\u00f3ci\u0142 on do ko\u015bcio\u0142a na dawne miejsce.<\/p>\n<\/div>\n

\n

\u015awi\u0105tynia ta, 40 \u0142okci d\u0142uga, 21 szeroka i 31 wysoka, restaurowan\u0105 by\u0142a w latach 1744 i 1763, lecz w roku 1812 znowu uleg\u0142a zniszczeniu, albowiem konie armji francuzki\u00e9j w ni\u00e9j sta\u0142y; pocz\u00e9m wyrestaurowano znowu i dobudowano od frontu z drzewa krucht\u0119 oraz dzwonnic\u0119, co wielce szpeci ca\u0142y gmach. Musia\u0142a jednak dawni\u00e9j by\u0107 tu dzwonnica murowana, jak o t\u00e9m \u015bwiadcz\u0105 napisy na dzwonach, a mianowicie na wielkim: \u201eSoli Deo gloria\u2014me fecil J. A. Bellmann\u2014anno 1783.<\/i>\u201d Na \u015brednim dzwonie jest taki napis: \u201eIn honorem Sacrosanctae Trinitalis\u2014me fudit Georgius Bernhardus Kinder Regiomonti.<\/i>\u201d Przy restauracjach w\u0142a\u015bnie, z powodu uszkodze\u0144 ko\u015bcio\u0142owi przez wylewy Niemna zrz\u0105dzonych, rzeczone figury poga\u0144skie zniszczono, z wielk\u0105 strat\u0105 dla archeologji i mythologji litewski\u00e9j; ostatni wielki wylew by\u0142 w r. l846, podczas kt\u00f3rego woda w ko\u015bciele dochodzi\u0142a do 4 \u0142okci wysoko\u015bci.<\/p>\n

Parafja sapie\u017cyska dawni\u00e9j by\u0142a bardzo obszern\u0105 i posiada\u0142a trzy filje, jako to: Wysok\u0105 rud\u0119, o trzy mile ku p\u00f3\u0142nocy, w pow. marjampolskim, Wierzboluny lub Czalkiszki, o p\u00f3\u0142 mili za Niemnem i Jodegany. Proboszcz posiada\u0142 wie\u015b pa\u0144szczy\u017anian\u0105 Wierzboliszki, o pi\u0119\u0107 wiorst od Sapie\u017cyszek, w gminie dobrowolskj\u00e9j po\u0142o\u017con\u0105, w kt\u00f3r\u00e9j by\u0142o gruntu w\u0142\u00f3k 6, tudzie\u017c wie\u015b Joczany za Niemnem; dzi\u015b ma kompetencji rs. 30 rocznie, oraz gruntu w\u0142\u00f3k 3. Ksi\u0105dz Ma\u0107kiewicz tera\u017aniejszy proboszcz i dziekan sapie\u017cyski, znany jest z gorliwo\u015bci o chwa\u0142\u0119 Bo\u017c\u0105; on odnowi\u0142 o\u0142tarze i wn\u0119trze ko\u015bcio\u0142a, oraz sprawi\u0142 nowe organy, warto\u015bci rs. 1500 12<\/a><\/sup>.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Takich kap\u0142an\u00f3w jakim jest Ma\u0107kiewicz, mi\u0142y Bogu i ludziom, oby najwi\u0119c\u00e9j by\u0142o na Litwie tutejsz\u00e9j 13<\/a><\/sup>!<\/p>\n

Dobra Sapie\u017cyszki wraz z ca\u0142\u0105 ekonomj\u0105 Dobrowolsk\u0105, niewiadomo jak\u0105 kolej\u0105, od Bernardynek przesz\u0142y na w\u0142asno\u015b\u0107 Jana Koncewicza, pot\u00e9m sta\u0142y si\u0119 w\u0142asno\u015bci\u0105 Benedyktyn\u00f3w kowie\u0144skich, a po rozbiorze kraju, rz\u0105d pruski suprymuj\u0105c ten zakon, dobra zaj\u0105\u0142 na skarb i Sapie\u017cyszki, z imienia tylko miasto, nale\u017ca\u0142y do administracji ekonomji Dobrowolski\u00e9j i tylko r. 1825 otrzyma\u0142y przywil\u00e9j miasta. Parafja tutejsza liczy dusz 4819, miasto za\u015b ma dom\u00f3w drewnianych 41 i mieszka\u0144c\u00f3w 490; w t\u00e9j liczbie \u017cyd\u00f3w 422.<\/p>\n<\/div>\n

\n

W blizko\u015bci Sapie\u017cyszek ku wschodowi nad Niemnem, le\u017cy wie\u015b Dziewago\u0142a<\/i>, po litewsku Dziewe\u2013galas<\/i> (koniec b\u00f3stwa), kt\u00f3ra stanowi\u0142a niegdy\u015b granic\u0119 \u015bwi\u0105tyni g\u0142\u00f3wn\u00e9j sapie\u017cyski\u00e9j Litwin\u00f3w przedchrze\u015bcija\u0144skich.<\/p>\n

Ku zachodowi od miasta, tam gdzie dzi\u015b le\u017cy wie\u015b Altoniszki, na g\u00f3rze istnia\u0142a \u015bwi\u0105tynia Altony, a jeszcze nieco dal\u00e9j wie\u015b Rogliszki<\/i> przypomina b\u00f3stwo Rogle.<\/p>\n

Tu tak\u017ce pod Sapie\u017cyszkami, od wielkiego b\u0142ota Zbor<\/i> zwanego, poczyna\u0142a si\u0119 puszcza Do\u0142hikut<\/i>, kt\u00f3ra ku wschodowi \u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 z puszcz\u0105 kowie\u0144sk\u0105. W\u0142a\u015bnie w t\u00e9j ostatni\u00e9j usadowi\u0142o si\u0119 w\u00f3jtowstwo Piplowskie, kt\u00f3re dzi\u015b stanowi dobra gracjalne Marwa<\/i>, za rz\u0105du pruskiego majorowi Walter et Cronegh oddane, po kt\u00f3rym otrzyma\u0142 je w spadku Samuel Szulc, wraz z ekonomj\u0105 Jakimiszkami.<\/p>\n

Pod Marw\u0105 ku po\u0142udnio-zachodowi, le\u017cy wie\u015b Ryngwaldyszki<\/i>, przypominaj\u0105ca pierwszego wielkiego ks. lit. Ryngolda, kt\u00f3ry nad t\u0105 ziemi\u0105 panowa\u0142 przez lat 10 tojest od r. 1230 do 1240.<\/p>\n

Jaka tu okolica kraju pi\u0119kna, \u017cyzna i weso\u0142a! Mickiewicz i inni wieszcze s\u0142awili Niemen i jego czaruj\u0105ce okolice, ale ich wszystkie obrazy przedstawiaj\u0105 tylko miljonow\u0105 cz\u0105stk\u0119 tych skarb\u00f3w estetycznych, w jakie przyroda tutejsza wraz z pami\u0105tkami ukrasi\u0142a si\u0119. Te skarby, dla wszystkich artyst\u00f3w duchowych tak oka\u017c\u0105 si\u0119 wielkiemi, \u017ce na liczne wieki i pokolenia starcz\u0105c, b\u0119d\u0105 zawsze jeszcze niewyczerpanemi. Szcz\u0119\u015bliwy, kto umie czu\u0107 pi\u0119kno i kto zar\u00f3wno w wod\u0119 jak i w kamie\u0144, w ziemi\u0119 lub niebo, umie wla\u0107 ducha o\u017cywiaj\u0105cego.<\/p>\n<\/div>\n

    \n
  1. Sudargi opisane s\u0105 w rozdzia\u0142ach poprzednich.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  2. O Sudargasie wodzu litewskim jest taki \u015bpiew:
    \n\u201eSudargas nios\u0105c na ko\u0142paku w\u0119\u017ce,
    \nTu, tam si\u0119 miota\u0142 jak ognisty grom:
    \nTu \u0142amie tarcze, tam kruszy paw\u0119\u017ce,
    \nK\u0119dy za\u015bwieci, pada trup\u00f3w z\u0142om.\u201d[    ↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  3. Biskup Jan \u0141opaci\u0144ski w r. 1776 wybra\u0142 tego \u015bwi\u0119tego na patrona \u017bmudzi.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  4. Voigt IV, 300,\u2014Staro\u017c. Polska t. III str. 540, \u2014Dzieje nar. lit. VII dodat. str. 66.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  5. Musia\u0142y te dobra pierwiastkowo inacz\u00e9j nazywa\u0107 si\u0119, bo s\u0105 dowody pi\u015bmienne, \u017ce w roku 1578 nale\u017ca\u0142y do Paw\u0142a Sapiehy wdy. nowogrodzkiego.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  6. \u017bmudzini pi\u0119ciokrotnie nawracani byli do wiary chrze\u015bcija\u0144ski\u00e9j. Jeszcze w 1263 r. Krzy\u017cacy na mocy traktatu z Mendogiem, kr\u00f3lem litewskim, zawartego, w\u0142adaj\u0105c cz\u0119\u015bci\u0105 \u017bmudzi, ochrzcili swych poddanych; lecz \u017bmudzini rych\u0142o wyrzekli si\u0119 now\u00e9j wiary. Drugi raz, Ludwik Libencall, w\u00f3dz Krzy\u017cak\u00f3w, wpad\u0142szy w roku 1294 do twierdzy Bisseny (nad rzek\u0105 Dubiss\u0105), niekt\u00f3rych ludzi ochrzci\u0142 bezskutecznie. W roku 1329 Krzy\u017cacy schwytawszy 300 \u017bmudzin\u00f3w, ochrzcili i wyp\u0119dzili ich do Prus na mieszkanie, a wpad\u0142szy do tera\u017aniejsz\u00e9j parafji Wornie (w gubernji kowie\u0144ski\u00e9j), oblegli twierdz\u0119 Medwiegale i zdobywszy j\u0105, gwa\u0142tem ochrzcili za\u0142og\u0119, lecz daremnie, bo po wyj\u015bciu ich, \u017bmudzini powr\u00f3cili do dawn\u00e9j wiary. Pot\u00e9m znowu chrzczeni byli w latach 1404 i ostatecznie 1414, lecz pomimo to trwa\u0142o jeszcze ba\u0142wochwalstwo na \u017bmudzi do r. 1549.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  7. Ta g\u00f3ra obfituje w margiel.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  8. Tera\u017aniejsza wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bcicielka I\u0142gowa pochodzi z domu Bia\u0142ozor\u00f3w.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  9. Pewnie koadjutora biskupa wile\u0144skego J\u00f3zefa, kt\u00f3ry zmar\u0142 za panowania kr\u00f3la Augusta IIIgo.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  10. W gruntach d\u00f3br Poniemonia le\u017cy wie\u015b Suwa\u0142ki, kt\u00f3r\u00e9j pochodzenie nazwiska jest jednakowe z miastem Suwa\u0142ki, tojest zbi\u00f3r osadnik\u00f3w z r\u00f3\u017cnych okolic kraju, czyli w\u0142\u00f3cz\u0119g\u00f3w.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  11. Tera\u017aniejsza g\u0142owa nie jest ju\u017c naturaln\u0105, tylko z drzewa zrobion\u0105.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  12. Brat jego rodzony, ucze\u0144 niegdy\u015b Kralla fabrykanta fortepian\u00f3w w Warszawie; jest tu znakomitym organmajstrem.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  13. Krzywd\u0119 mu wyrz\u0105dzi\u0142 ch\u0142opek z pow. marjampolskiego<\/i> korrespondent Kroniki, stawiaj\u0105c go na r\u00f3wni z niekt\u00f3rymi kap\u0142anami na wzmiank\u0119 niezas\u0142uguj\u0105cemi.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n<\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Szaki, Kidule, Szy\u0142gale, S\u0142owiki. – Zamek Sudarga. – Kajmele. – Zamek ksi\u0119cia Henryka bawarskiego, strze\u017cony przez bia\u0142\u0105 dziewic\u0119. – Gie\u0142gudyszki, Pokalniszki, B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, Ponikie i I\u0142g\u00f3w, \u015awiatoszyn, Wilkija, Junigeda lub Junda twierdza litewska. – Poniemo\u0144 Fergisa, Sapie\u017cyszki, Dziewago\u0142a, Altoniszki i Rogliszki miejsca bogom po\u015bwi\u0119cone. – Puszcza Do\u0142hikut i Marwa. W dawn\u00e9m ksi\u0119stwie \u017cmudzki\u00e9m, w puszczy jurborgski\u00e9j, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":13423,"parent":13294,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"h5ap_radio_sources":[],"jetpack_post_was_ever_published":false,"footnotes":""},"class_list":["post-13359","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"yoast_head":"\nRozdzia\u0142 16 - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-16\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Rozdzia\u0142 16 - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Szaki, Kidule, Szy\u0142gale, S\u0142owiki. – Zamek Sudarga. – Kajmele. – Zamek ksi\u0119cia Henryka bawarskiego, strze\u017cony przez bia\u0142\u0105 dziewic\u0119. – Gie\u0142gudyszki, Pokalniszki, B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, Ponikie i I\u0142g\u00f3w, \u015awiatoszyn, Wilkija, Junigeda lub Junda twierdza litewska. – Poniemo\u0144 Fergisa, Sapie\u017cyszki, Dziewago\u0142a, Altoniszki i Rogliszki miejsca bogom po\u015bwi\u0119cone. – Puszcza Do\u0142hikut i Marwa. W dawn\u00e9m ksi\u0119stwie \u017cmudzki\u00e9m, w puszczy jurborgski\u00e9j, […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-16\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2020-05-12T08:07:01+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/sapiezyszki-stary-kosciol.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1683\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"2120\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"26 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wedrowki-16\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wedrowki-16\\\/\",\"name\":\"Rozdzia\u0142 16 - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wedrowki-16\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wedrowki-16\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/05\\\/sapiezyszki-stary-kosciol.jpg\",\"datePublished\":\"2020-05-11T12:28:37+00:00\",\"dateModified\":\"2020-05-12T08:07:01+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wedrowki-16\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wedrowki-16\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wedrowki-16\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/05\\\/sapiezyszki-stary-kosciol.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/05\\\/sapiezyszki-stary-kosciol.jpg\",\"width\":1683,\"height\":2120,\"caption\":\"Stitched Panorama\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wedrowki-16\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"W\u0119dr\u00f3wki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Rozdzia\u0142 16\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"width\":931,\"height\":990,\"caption\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\\\/\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Rozdzia\u0142 16 - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-16\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Rozdzia\u0142 16 - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","og_description":"Szaki, Kidule, Szy\u0142gale, S\u0142owiki. – Zamek Sudarga. – Kajmele. – Zamek ksi\u0119cia Henryka bawarskiego, strze\u017cony przez bia\u0142\u0105 dziewic\u0119. – Gie\u0142gudyszki, Pokalniszki, B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, Ponikie i I\u0142g\u00f3w, \u015awiatoszyn, Wilkija, Junigeda lub Junda twierdza litewska. – Poniemo\u0144 Fergisa, Sapie\u017cyszki, Dziewago\u0142a, Altoniszki i Rogliszki miejsca bogom po\u015bwi\u0119cone. – Puszcza Do\u0142hikut i Marwa. W dawn\u00e9m ksi\u0119stwie \u017cmudzki\u00e9m, w puszczy jurborgski\u00e9j, […]","og_url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-16\/","og_site_name":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/","article_modified_time":"2020-05-12T08:07:01+00:00","og_image":[{"width":1683,"height":2120,"url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/sapiezyszki-stary-kosciol.jpg","type":"image\/jpeg"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"26 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-16\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-16\/","name":"Rozdzia\u0142 16 - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-16\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-16\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/sapiezyszki-stary-kosciol.jpg","datePublished":"2020-05-11T12:28:37+00:00","dateModified":"2020-05-12T08:07:01+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-16\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-16\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-16\/#primaryimage","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/sapiezyszki-stary-kosciol.jpg","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/sapiezyszki-stary-kosciol.jpg","width":1683,"height":2120,"caption":"Stitched Panorama"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-16\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"W\u0119dr\u00f3wki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Rozdzia\u0142 16"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","name":"Jaminy Indexing Team","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/jzi.org.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization","name":"Jaminy Indexing Team","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","width":931,"height":990,"caption":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/"]}]}},"jetpack_likes_enabled":true,"jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/13359","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13359"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/13359\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/13294"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/13423"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13359"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}