{"id":13356,"date":"2020-05-11T14:20:28","date_gmt":"2020-05-11T12:20:28","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?page_id=13356"},"modified":"2020-05-12T12:30:55","modified_gmt":"2020-05-12T10:30:55","slug":"wedrowki-15","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-15\/","title":{"rendered":"Rozdzia\u0142 15"},"content":{"rendered":"
\n

Wi\u0142kowyszki, Olwita, Gi\u017ce, Szumsk, Pilwiszki i Antonowo. – W\u0142adys\u0142aw\u00f3w, Gryszkabuda, Zyple, \u0141uksze, Syntowty, Wysokaruda, g\u00f3ry czyli okopy szwedzko-litewskie. – Jezioro czyli bagno, A\u017carelis zwane, w dawn\u00e9j puszczy kowie\u0144ski\u00e9j, gdzie jest kraina podziemna, nad kt\u00f3r\u0105 panuje spokojnie Strukis.<\/h4>\n

Dawna puszcza pre\u0144ska na zach\u00f3d rozci\u0105ga\u0142a si\u0119 a\u017c do rzeki Wi\u0142kowyi, kt\u00f3ra znan\u0105 by\u0142a z przyleg\u0142ych obszernych kniei wilk\u00f3w, dok\u0105d zbierano si\u0119 na ich polowanie; zt\u0105d t\u00e9\u017c rzeka ta wzi\u0119\u0142a swe nazwisko od wyraz\u00f3w, litewskich wi\u0142ka-weaja<\/i>, co znaczy: wilka goni\u0105. Nad rzek\u0105 Szejmen\u0105, wpadaj\u0105c\u0105 do Wi\u0142kowyi, by\u0142a przed wieki za\u0142o\u017cona osada \u0142owiecka, od kt\u00f3r\u00e9j rzeczk\u0119 t\u0119 nazwano Szejmin\u0105<\/i>, nast\u0119pnie Szejmen\u0105, co oznacza \u201eczelad\u017a.\u201d Gdy ta osada przybyszami z dalszych okolic rozszerzy\u0142a si\u0119 do uj\u015bcia rzeki Szejmeny i posta\u0107 wsi przybra\u0142a, w\u00f3wczas, a mianowicie za panowania Zygmunta III, Jerzy Stefan Pac, starosta pre\u0144ski i berzy\u0144ski (?), nast\u0119pnie za W\u0142adys\u0142awa IV podkanclerzy w. ks. lit., wsp\u00f3lnie ze sw\u0105 ma\u0142\u017conk\u0105 Ann\u0105, zbudowa\u0142 tu w roku 1620 z drzewa modrzewiowego ko\u015bci\u00f3\u0142 w kszta\u0142cie krzy\u017ca, pod wezwaniem Nawiedzenia N. Marji Panny, i odt\u0105d t\u0119 wie\u015b zacz\u0119to nazywa\u0107 Wi\u0142kowyszkami<\/i>. Kr\u00f3l Jan Kazimierz nada\u0142 t\u00e9j wsi przywil\u00e9j lokacyjny miasta, na kt\u00f3rym mieszczanie nie poprzestaj\u0105c, wyjednali u kr\u00f3la Augusta II w dniu 19 wrze\u015bnia 1697 roku prawo magdeburskie, na mocy kt\u00f3rego otrzymali w\u00f3jta Jana Leszczy\u0144skiego, oraz herb wyobra\u017caj\u0105cy lilj\u0119 ponsow\u0105 w polu b\u0142\u0119kitn\u00e9m. Po Leszczy\u0144skim w dniu 25 lutego 1710 r. zosta\u0142 w\u00f3jtem wi\u0142kowyskim Dadzib\u00f3g Ejnarowicz, podczaszy ziemi wielo\u0144ski\u00e9j (?), ostatnio za\u015b, ju\u017c za starosty Alexandra Ogi\u0144skiego, by\u0142 Wincenty Giejsztor dziedzic Dydwi\u017c\u00f3w. W r. 1794 zajmowa\u0142 to miasto jenera\u0142 Chlewi\u0144ski, kt\u00f3ry mia\u0142 utarczk\u0119 pod miastem z wojskiem pruski\u00e9m i cofn\u0105\u0142 si\u0119, a Prusacy ow\u0142adn\u0119li miasto i jego okolice.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Po roku 1796, Wi\u0142kowyszki przesz\u0142y pod panowanie Prus z ca\u0142\u0105 tutejsz\u0105 gubernj\u0105 i oddane by\u0142y pod zarz\u0105d burmistrzowi Wielskopfowi.\u2014W\u00f3wczas urz\u0105dzony by\u0142 tu s\u0105d okr\u0119gowy, kt\u00f3ry po kilku leciech przeniesiono do miasta powiatowego Kalwarji, gdzie by\u0142a rezydencya landrata (naczelnika powiatu). W ow\u00e9j epoce Wi\u0142kowyszki le\u017c\u0105c przy g\u0142\u00f3wnym trakcie kr\u00f3lewieckim i maj\u0105c stosunki z miastami portowemi pruskiemi, nabra\u0142y znaczenia pod wzgl\u0119dem handlowym i zbogaciwszy si\u0119, przyozdobi\u0142ysi\u0119 w kilkadziesi\u0105t dom\u00f3w murowanych i tym sposobem umie\u015bci\u0142y si\u0119 w rz\u0119dzie pierwszych miast gubernji augustowski\u00e9j.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Parafja tutejsza poruczon\u0105 by\u0142a pod\u00f3wczas pieczy \u015bwiat\u0142ego kap\u0142ana, jakim by\u0142 ks. Baltazar Paszkiewicz, dokt\u00f3r obojga prawa, kanonik smole\u0144ski, oficja\u0142 djecezji wigierski\u00e9j.<\/p>\n

Rok 1812 pami\u0119tny dla ca\u0142\u00e9j Europy, da\u0142 pozna\u0107 miasto Wi\u0142kowyszki pa\u0144stwom zagranicznym. Tu bowiem d. 19 czerwca Napoleon z pot\u0119\u017cn\u0105 sw\u0105 armj\u0105 zjawiwszy si\u0119, mieszkanie Babeckicgo, naddzier\u017cawcy ekonomji wi\u0142kowyski\u00e9j na ko\u0144cu miasta od strony wschodni\u00e9j po\u0142o\u017cone, jako najdogodniejsze, zaj\u0105\u0142 na g\u0142\u00f3wn\u0105 kwater\u0119; dla marsza\u0142k\u00f3w, jenera\u0142\u00f3w, sztabu g\u0142\u00f3wnego i oficer\u00f3w r\u00f3\u017cnych stopni przeznaczono na kwatery wszystkie mieszkalne zabudowania folwarczne i domy miejskie. Obszerne stodo\u0142y folwarczne rych\u0142o przekszta\u0142cono na piekarnie z ogromnemi piecami i kominami; inne budowle gospodarskie r\u00f3wnie\u017c przybra\u0142y kszta\u0142ty stosowne do u\u017cytku, na jaki przeznaczone by\u0142y. Dom przez Napoleona zajmowany, by\u0142 drewniany, ogromnych rozmiar\u00f3w, na mieszkanie dawnych starost\u00f3w wi\u0142kowyskich przeznaczony i do dogodno\u015bci licznego ich dworu zastosowany, nad rzek\u0105 Wilkowyj\u0105 zbudowany. Wewn\u0105trz od strony zachodni\u00e9j, by\u0142 obszerny przedpok\u00f3j, prowadz\u0105cy do wielki\u00e9j sali, z kt\u00f3r\u00e9j przechodzi\u0142o si\u0119 do rozmaitych pokoi; w drugim pokoju za sal\u0105, by\u0142a sypialnia cesarza, w kt\u00f3r\u00e9j obok skromnych mebli, sta\u0142 stolik suknem zielon\u00e9m obity, najbli\u017cszy \u015bwiadek wielkich pomys\u0142\u00f3w jako i dekret\u00f3w tego\u017c cesarza; pocz\u00e9m Napoleon, przep\u0119dziwszy dni cztery w Wi\u0142kowyszkach, nazajutrz tojest dnia 23 czerwca, ruszy\u0142 ze sw\u0105 armj\u0105 ku Kownu 1<\/a><\/sup>.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Dom ten obecnie ju\u017c nie istnieje; szkoda, \u017ce rysunku jego nie zdj\u0119to.<\/p>\n

Wi\u0142kowyszki pod wzgl\u0119dem handlowym dot\u0105d wa\u017cne miejsce w rz\u0119dzie miast tutejszych zajmuj\u0105; najlepi\u00e9j wiedz\u0105 o t\u00e9m panie litewskie, kt\u00f3rym to miasto rozmaitych towar\u00f3w zagranicznych dostarcza. Dom\u00f3w tu jest drewnianych 209 i murowanych 52; mieszka\u0144c\u00f3w za\u015b liczy 2606, w t\u00e9j liczbie \u017cyd\u00f3w 1299.<\/p>\n

Od Marjampola do Wi\u0142kowyszek i dal\u00e9j do Wierzbo\u0142owa idzie trakt bity, nie doje\u017cd\u017caj\u0105c za\u015b do tego ostatniego miasta, w po\u0142owie drogi pomi\u0119dzy Wi\u0142kowyszkami a Wierzbo\u0142owem, po praw\u00e9j stronie, tojest od p\u00f3\u0142nocy, widzim wie\u015b ko\u015bcieln\u0105 Olwit\u0119<\/i>, od kt\u00f3r\u00e9j dekanat tutejszy nosi nazwisko. Ko\u015bci\u00f3\u0142 tutejszy pod wezwaniem \u015bw. Anny fundowany jest przez kr\u00f3la Zygmunta III w roku 1617, po\u015bwi\u0119cony za\u015b dnia 8 wrze\u015bnia 1824 roku przez ks. Augustyna Polikarpa Marciejewskiego, biskupa sufragana i administratora djecezji augustowski\u00e9j. Przy ko\u015bciele jest kaplica z o\u0142tarzem \u015b. Antoniego z Padwy, fundowana wraz z altarj\u0105 przez Jana Antoniego Chrapowickicgo, wojewod\u0119 witebskiego, oraz ma\u0142\u017conk\u0119 jego Helen\u0119, dnia 8 maja 1683 roku, kt\u00f3rzy nadali altary\u015bcie gruntu 7 w\u0142\u00f3k litewskich we wsi Czyszkach, oraz zapis z\u0142p. 3000.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Jad\u0105c napowr\u00f3t od Wi\u0142kowyszek ku Marjampolowi, po t\u00e9j\u017ce stronie w po\u0142owie drogi, le\u017cy wie\u015b ko\u015bcielna Gi\u017ce<\/i>, nale\u017c\u0105ca do Wyczechowskich. Pierwotny ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny wystawiony by\u0142 z drzewa r. 1774 kosztem Stelama (?) Chmary starosty gi\u017cowskiego; lecz gdy ten dnia 13 wrze\u015bnia 1834 r. zgorza\u0142, wzniesion\u0105 zosta\u0142a w latach 1847\u20141850 kosztem Antoniego i Marji z W\u0119grzeckich Wyczechowskich nowa z kamienia i ceg\u0142y \u015bwi\u0105tynia w stylu gotyckim i pobenedykowana dnia 2 pa\u017adziernika 1850 r. pod wezwaniem \u015b. Antoniego padewskiego. Fundusz tutejszego proboszcza stanowi annuata rs. 102 na Gi\u017cach zahypotekowana.<\/p>\n

Od Gi\u017c ku p\u00f3\u0142noco-wschodowi o p\u00f3\u0142tory mili na kra\u0144cu zachodnim powiatu marjampojskiego, le\u017cy wie\u015b Szumsk<\/i>, w kt\u00f3r\u00e9j jest ko\u015bci\u00f3\u0142 filjalny parafji wi\u0142kowyski\u00e9j; kosztem okolicznych mieszkanc\u00f3w oko\u0142o roku 1795 pod wezwaniem \u015b. Magdaleny wymurowany. Budowa t\u00e9j niewielki\u00e9j \u015bwi\u0105tyni nieodgadni\u0119tego jest stylu: prostota i smak miejscowy niezupe\u0142nie estetyczny, nadawa\u0142y kszta\u0142t t\u00e9j budowli.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Na po\u0142udniowym kra\u0144cu pierwotn\u00e9j \u017bmudzi, w p\u00f3\u017aniejszym powiecie kowie\u0144skim, dzi\u015b za\u015b marjampolskim, na p\u00f3\u0142noco-zachodzie od Szumska, przy zbiegu rzek Pilwy i Wysoki\u00e9j z Szeszup\u0105, w ko\u0144cu wieku XV za\u0142o\u017con\u0105 zosta\u0142a wie\u015b, od rzeki Pilwy zwana Pilwiszki<\/i>, kt\u00f3ra szybko wzrastaj\u0105c w ludno\u015b\u0107, na mocy przywileju kr\u00f3lowej Bony ju\u017c w roku 1536 nazwa\u0142a si\u0119 miastem. Nied\u0142ugo jednak to miasto szczyci\u0107 si\u0119 mog\u0142o swym wzrostem i bogactwem z dogodnego po\u0142o\u017cenia nad rzekami sp\u0142awnemi przez handel osi\u0105gni\u0119t\u00e9m, bo wojny i powietrze morowe uszczupliwszy ludno\u015b\u0107 jego, opustoszy\u0142y wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dom\u00f3w przedt\u00e9m zamieszka\u0142ych, co \u015bwiadcz\u0105 dawne mogilniki, czyli cmentarze za tera\u017aniejsz\u00e9m miastem okazywane. Z tego powodu Pilwiszki z imienia tylko w wieku XVIII by\u0142y miastem, lecz zar\u00f3wno z wsiami ulega\u0142y rz\u0105dom starosty, a\u017c nim znowu dnia 23 lutego 1972 roku otrzyma\u0142y od kr\u00f3la Stanis\u0142awa Augusta przywil\u00e9j renowacyjny i lokacyjny, tudzie\u017c herb wyobra\u017caj\u0105cy \u015b. Jana Nepomucena. Przywilej ten oswobodzi\u0142 mieszczan od ci\u0119\u017ckich rz\u0105d\u00f3w wspomnianego wy\u017c\u00e9j Jana Antoniego Chrapowickiego, starosty pilwiskiego, zamieszka\u0142ego pod\u00f3wczas we dworze antonowskim, z kt\u00f3rego sukcessorami d\u0142ugi proces prowadzili, gorliwie popierany przez Stanis\u0142awa Zdzitowieckiego w\u00f3jta i Macieja Szostakowskiego burmistrza.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Dzi\u015b Pilwiszki zawieraj\u0105 dom\u00f3w drewnianych 100 i murowany l, oraz ludno\u015bci 1570 g\u0142\u00f3w, w t\u00e9j liczbie Niemc\u00f3w wyznania ewangielickiego 184 i \u017cyd\u00f3w 983. Najwi\u0119c\u00e9j si\u0119 o\u017cywia w czasie jarmark\u00f3w, kt\u00f3rych do roku sze\u015b\u0107 bywa; z tych najwa\u017cniejsze s\u0105 we \u015brody po \u015b. Jerzym na wiosn\u0119 i po \u015b. Bart\u0142omieju w jesieni; w\u00f3wczas bowiem wiele przyprowadza si\u0119 z tutejsz\u00e9j Litwy koni rassy miejscow\u00e9j i byd\u0142a. Posiada tak\u017ce miasto przywil\u00e9j na targi co czwartek, lecz nie bywaj\u0105. Jeden tylko jest tu ko\u015bci\u00f3\u0142 stary z drzewa, \u015b. Tr\u00f3jcy, do kt\u00f3rego przytyka rynek w dni targowe czyli kiermaszowe, licznym ludem zape\u0142niany. Po\u0142o\u017cenie miasta na wzg\u00f3rzu nad rzekami sp\u0142awnemi jest malownicze, a przeznaczona tu stacja buduj\u0105c\u00e9j si\u0119 drogi \u017celazn\u00e9j kr\u00f3lewiecko-kowie\u0144ski\u00e9j, rokuje mu wi\u0119kszy ni\u017c dot\u0105d handel i wzrost.<\/p>\n

W folwarku rz\u0105dowym Antonowie o p\u00f3\u0142 milki odleg\u0142ym od miasta, trwaj\u0105 podania o \u017cyciu starosty Chrapowickiego, kt\u00f3ry tu w ogrodzie zbudowa\u0142 z drzewa kaplic\u0119. Obok rozmaitego rodzaju zabaw, jakie pi\u0119kny sad fruktowy i ogr\u00f3d angielski naoko\u0142o dworu urz\u0105dzone, tudzie\u017c w blisko\u015bci p\u0142yn\u0105ca rzeka Szeszupa, rozlewaj\u0105ca na wiosn\u0119 swe wody szeroko a\u017c do ogrodu, oraz przyleg\u0142y pod\u00f3wczas wielki las, nastr\u0119cza\u0142y, Chrapowiccy utrzymywali kapelana domowego, maj\u0105cego obowi\u0105zek codziennie odprawia\u0107 msz\u0119 \u015b. Kaplica ta d\u0142ugo opuszczon\u0105 i zaniedban\u0105 by\u0142a po Chrapowickich, a\u017c wreszcie tera\u017aniejszy dzier\u017cawca p. Szabuniewicz, zaj\u0105\u0142 si\u0119 wyrestaurowaniem j\u00e9j i przyozdobieniem obrazami dzielniejszych artyst\u00f3w krajowych.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Z Pilwiszek pu\u015bciwszy si\u0119 w d\u00f3\u0142 Szeszup\u0105 ku zachodowi, trafim do le\u017c\u0105cego na pograniczu Prus miasta W\u0142adys\u0142awowa<\/i>, kt\u00f3re pocz\u0105tkowo, tojest za panowania Zygmunta III zwane by\u0142o Nowem Miastem<\/i>; lecz po otrzymaniu od Cecylji Renaty, ma\u0142\u017conki kr\u00f3la W\u0142adys\u0142awa IV w r. 1643 prawa magdeburskiego, na cze\u015b\u0107 j\u00e9j ma\u0142\u017conka otrzyma\u0142o nazwisko, W\u0142adys\u0142aw\u00f3w<\/i>. Ta\u017c sama kr\u00f3lowa fundowa\u0142a tu pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 z drzewa i klasztor dla ksi\u0119\u017cy Karmelit\u00f3w bosych; lecz gdy ta \u015bwi\u0105tynia po up\u0142ywie wieku podstarza\u0142a i sta\u0142a si\u0119 za szczup\u0142\u0105 dla parafji, przez wzrost miasta powi\u0119kszaj\u0105c\u00e9j si\u0119, w\u00f3wczas Karmelici kosztem w\u0142asnym, przy pomocy parafjan, zbudowali nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 z ceg\u0142y, kt\u00f3ry pod wezwaniem Znalezienia \u015b. Krzy\u017ca roku 1787 po\u015bwi\u0119cony zosta\u0142 przez Adama Ko\u015bci\u0119 biskupa sufragana \u017cmudzkiego i proboszcza parafji janiski\u00e9j. Za rz\u0105du pruskiego zgromadzenie Karmelit\u00f3w suprymowan\u00e9m zosta\u0142o, a ko\u015bci\u00f3\u0142 oddany duchowie\u0144stwu \u015bwieckiemu, klasztor za\u015b zgorza\u0142 i ust\u0105pi\u0142 miejsca now\u00e9j plebanji. Po wyrestaurowaniu \u015bwi\u0105tyni w latach 1828 i 1848, zamieszczono j\u0105 w rz\u0119dzie pi\u0119knych i wspania\u0142ych ko\u015bcio\u0142\u00f3w dyecezji augustowski\u00e9j 2<\/a><\/sup>. Parafja w\u0142adys\u0142awowska liczy 7000 os\u00f3b, opr\u00f3cz 2000 katolik\u00f3w w Prusach zamieszka\u0142ych, kt\u00f3rzy nie maj\u0105c w blizko\u015bci swego ko\u015bcio\u0142a, za pozwoleniem w\u0142a\u015bciwego biskupa, przybywaj\u0105 za pasportami do ko\u015bcio\u0142a w\u0142adys\u0142awowskiego dla dope\u0142nienia obrz\u0105dk\u00f3w religijnych.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Miasto tutejsze liczy do 5000 mieszka\u0144c\u00f3w, ma domy w cz\u0119\u015bci murowane, jest do\u015b\u0107 schludne i handlowe, a spodziewa si\u0119 wi\u0119kszego wzrostu, gdy uko\u0144czon\u0105 b\u0119dzie droga bita do m. Wi\u0142kowyszek obecnie prowadzona.<\/p>\n

Od W\u0142adys\u0142awowa poczyna\u0142a si\u0119 dawna puszcza jurborgska, kt\u00f3ra wci\u0105\u017c ku p\u00f3\u0142nocy a\u017c do Niemna ci\u0105gn\u0105c si\u0119 dal\u00e9j za rzek\u0119, wi\u0119ksz\u0105 jeszcze przestrze\u0144 zajmowa\u0142a. W\u015br\u00f3d t\u00e9j puszczy przybysze z Mazowsza troskliwie niszczyli drzewo, pal\u0105c je na popi\u00f3\u0142 i pota\u017c, a stawiaj\u0105c w rozmaitych punktach swe budy<\/i>, tworzyli nowe osady le\u015bne, przekszta\u0142cone z czasem w rolne wsie. Tak powsta\u0142y wsie: Dwirbudy<\/i>, Jurgbudzie<\/i>, Zyplebudzie<\/i>, Potasbudzie<\/i>, Me\u0142dabudzie<\/i>, Zylbudzie<\/i>, Czystabuda<\/i> i kilka innych. Jedna z takich bud, przy trakcie z W\u0142adys\u0142awowa na rozstajnych drogach wystawiona, s\u0142yn\u0119\u0142a w owym czasie z wi\u0119ksz\u00e9j zamo\u017cno\u015bci i znacznego odbytu produkt\u00f3w le\u015bnych. Czy kto zab\u0142\u0105ka\u0142 si\u0119 w puszczy, czyli t\u00e9\u017c w kt\u00f3r\u00e9j z pomniejszych pota\u017car\u0144 nie m\u00f3g\u0142 um\u00f3wi\u0107 si\u0119 o cen\u0119 produktu, m\u00f3wiono mu po litewsku: griszk<\/i> i buda<\/i>, co znaczy: \u201ewr\u00f3\u0107 si\u0119 do budy,\u201d tojest do g\u0142\u00f3wnego magazynu pota\u017cu, i zt\u0105d w j\u0119zyku polskim ta osada przybra\u0142a nazwisko Gryszkabuda<\/i> 3<\/a><\/sup>. W pobli\u017cu t\u00e9j budy, pobo\u017cny przemys\u0142owiec t\u0119skni\u0105c do ko\u015bcio\u0142a, kt\u00f3rego w blisko\u015bci nie by\u0142o, i chc\u0105c podzi\u0119kowa\u0107 Bogu za pomy\u015blno\u015b\u0107 w przedsi\u0119wzi\u0119tym przemy\u015ble, wystawi\u0142 z drzewa kapliczk\u0119, kt\u00f3ra \u015bwiadcz\u0105c Litwinom o pobo\u017cno\u015bci przybysza Mazura, t\u00e9m wi\u0119c\u00e9j sk\u0142ania\u0142a ich do odwiedzania go i kupowania u niego pota\u017cu. God\u0142o religji i po\u0142o\u017cenie dogodne dla rolnictwa, w kr\u00f3tkim czasie zwabi\u0142y do tego miejsca innych osadnik\u00f3w, kt\u00f3rzy utworzyli wie\u015b. Dbaj\u0105cy o chwa\u0142\u0119 Boga Karmelici w\u0142adys\u0142awowscy, w kt\u00f3rych parafji ta wie\u015b powsta\u0142a, wystawili tu wi\u0119ksz\u0105 kaplic\u0119 oraz klasztorek, w kt\u00f3rym osadzili kilku kap\u0142an\u00f3w swego zgromadzenia. Gdy za\u015b to miejsce coraz wi\u0119c\u00e9j znan\u00e9m si\u0119 sta\u0142o, Tekla ksi\u0119\u017cna Wi\u015bniowiecka r. 1744 fundowa\u0142a tu ko\u015bci\u00f3\u0142 parafjalny, na wystawienie kt\u00f3rego wyci\u0119to drzewo z tego miejsca puszczy, gdzie dzi\u015b le\u017cy wie\u015b Baznicz-gire<\/i> (las ko\u015bcielny) zwana, o mil\u0119 ku p\u00f3\u0142noco-wschodowi od Gryszkadudy po\u0142o\u017cona. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten po\u015bwi\u0119cony zosta\u0142 przez ksi\u0119dza Micha\u0142a Karpowicza, biskupa wigierskiego, i poniewa\u017c poprzednio za Karmelit\u00f3w, podw\u0142adny by\u0142 ko\u015bcio\u0142owi i klasztorowi w W\u0142adys\u0142awowie, to t\u00e9\u017c po supressji pozosta\u0142 filj\u0105 tego\u017c ko\u015bcio\u0142a tylko z tytu\u0142u, bo w nicz\u00e9m od niego niezale\u017cn\u0105.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Kto chce widzie\u0107 budow\u0119 stylu czysto-litewskiego, ten niech obejrzy ko\u015bci\u00f3\u0142 gryszkabudzki, przez w\u0142o\u015bcian Litwin\u00f3w pod kierunkiem Buragosa senjora bractwa ko\u015bcielnego zbudowany gustownie i obszerny, mie\u015bci\u0107 bowiem mo\u017ce przesz\u0142o 3000 os\u00f3b. Zewn\u0119trzna jego posta\u0107 oznacza szlachetn\u0105 prostot\u0119; wewn\u0105trz cztery murowane filary utrzymuj\u0105 pu\u0142ap, na kt\u00f3rym spoczywa bardzo sztuczne wi\u0105zanie dachu. Sze\u015b\u0107 kolumn oddziela wielki i dwa boczne o\u0142tarze od ca\u0142o\u015bci ko\u015bcio\u0142a; nad temi wko\u0142o gmachu urz\u0105dzon\u0105 jest galerja: zewn\u0105trz \u015bwi\u0105tynia omajona jest wznios\u0142emi drzewami. Po spaleniu si\u0119 klasztorku Karmelit\u00f3w, roku 1840 wystawion\u0105 zosta\u0142a plebanja na pomieszczenie czterech kap\u0142an\u00f3w. Gryszkabuda odleg\u0142\u0105 jest od W\u0142adys\u0142awowa o mil 3 i od Pilwiszek o 1 i p\u00f3\u0142.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Od Gryszkabudy ku p\u00f3\u0142noco-zachodowi, le\u017c\u0105 dobra prywatne Zyple<\/i>, w kt\u00f3rych grunt jest bardzo \u017cyzny, a przyt\u00e9m pi\u0119knie zahodowanego lasu w\u0142\u00f3k blizko 300. Dobra te niegdy\u015b nale\u017ca\u0142y do ksi\u0119cia J\u00f3zefa Poniatowskiego 4<\/a><\/sup>, po kt\u00f3rym dosta\u0142y si\u0119 w spadku siostrze jego Marji Tyszkiewiczow\u00e9j; lecz ta przesiaduj\u0105c w Pary\u017cu nie mia\u0142a nawet czasu przekona\u0107 si\u0119 na gruncie o wysoki\u00e9j warto\u015bci tych d\u00f3br i takowe za bezcen sprzeda\u0142a zaocznie Janowi Bartkowskiemu, po kt\u00f3rego skonie w Zyplach obecnie rz\u0105dz\u0105 spadkobiercy jego. Jak w gubernji lubelski\u00e9j Bi\u0142goraj, tak w augustowski\u00e9j gmina Zyple, s\u0142ynie z pi\u0119knych niewiast; i chocia\u017c w ca\u0142\u00e9j tutejsz\u00e9j Litwie, zw\u0142aszcza w stronie zachodni\u00e9j powiatu marjampolskiego, nie brakuje pi\u0119knych Litwinek, jednak\u017ce malarz naj\u0142atwi\u00e9j wz\u00f3r takowych znale\u017a\u0107 m\u00f3g\u0142by w t\u00e9j gminie.<\/p>\n

O mil\u0119 ku wschodowi od Zypel, w t\u00e9j\u017ce gminie le\u017cy wie\u015b ko\u015bcielna \u0141uksze<\/i>, w kt\u00f3r\u00e9j ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny z drzewa wystawiony zosta\u0142 r. 1749 kosztem Chodkiewicza wojewody brzeskiego, starosty wielo\u0144skiego i pod wezwaniem \u015b. J\u00f3zefa przez Micha\u0142a Karpowicza biskupa wigierskiego r. 1800 po\u015bwi\u0119cony. Na wystawienie nowego murowanego ko\u015bcio\u0142a, w miejsce tera\u017aniejszego ju\u017c podstarza\u0142ego, wspomniony Bartkowski przeznaczy\u0142 stosowny fundusz.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Przy trakcie z W\u0142adys\u0142awowa do miasta Szak, o mil\u0119 nie doje\u017cd\u017caj\u0105c do Zypel, w t\u00e9j\u017ce gminie znajdziemy wie\u015b ko\u015bcieln\u0105 Syntowty<\/i>. Pierwotny ko\u015bci\u00f3\u0142 tutejszy r. 1685 zbudowany, by\u0142 filj\u0105 parafji wielo\u0144ski\u00e9j za Niemnem rozci\u0105gaj\u0105c\u00e9j si\u0119; lecz gdy zgorza\u0142 roku 1788, tego\u017c roku z ofiar ksi\u0119\u017cny z Ki\u0144skich Poniatowski\u00e9j jenera\u0142ow\u00e9j wojsk austryackich i staro\u015bciny wielo\u0144ski\u00e9j, tudzie\u017c z do\u0142o\u017ceniem si\u0119 parafjan na nowo z drzewa pod\u0142ug wzoru ko\u015bcio\u0142a gryszkabudzkiego, na podmurowaniu wystawiony i w dniu 5 pa\u017adziernika 1800 r. w uroczysto\u015b\u0107 M. B. Ro\u017ca\u0144cow\u00e9j przez ks. Karpowicza biskupa wigierskiego po\u015bwi\u0119cony zosta\u0142. Wewn\u0105trz ta \u015bwi\u0105tynia oparta jest na o\u015bmiu filarach, nad kt\u00f3remi wko\u0142o jest galerja. Wilhelm III kr\u00f3l pruski uposa\u017cy\u0142 proboszcza tutejszego gruntami ornemi i \u0142\u0105k\u0105 zwan\u0105 Kujnabole, tudzie\u017c drzewem na opa\u0142 z las\u00f3w zyplowskich, pod\u00f3wczas narodowych i od tego czasu ko\u015bci\u00f3\u0142 tutejszy sta\u0142 si\u0119 parafjalnym. Przy tym ko\u015bciele s\u0105 cztery bractwa za przywilejem papie\u017ca Piusa VI d. 20 kwietnia 1791 r. nadanym, a przez ksi\u0119dza Adama Ko\u015bci\u0119 Terpi\u0144skiego bisk. sufragana \u017cmujdzkiego w imieniu biskupa dyecezalnego d. 15 czerwca 1792 r. zatwierdzonym, jako to: Naj\u015bw. M.P. R\u00f3\u017ca\u0144cow\u00e9j 5<\/a><\/sup>, Naj\u015bw. Imienia Jezus, \u015b. Antoniego z Padwy i \u015b. Franciszka Ksawerego, kt\u00f3rych dni uroczy\u015bcie s\u0105 tu obchodzone, jak r\u00f3wnie\u017c \u015bwi\u0119to Wniebowzi\u0119cia M. B., pod kt\u00f3r\u00e9j wezwaniem ten ko\u015bci\u00f3\u0142 jest po\u015bwi\u0119cony i dzie\u0144 \u015b. Bart\u0142omieja aposto\u0142a patrona parafji. Proboszczem tutejsz\u00e9j parafji jest ks. Tatar\u00e9, Litwin, mi\u0142o\u015bnik nauk i autor kilku dzie\u0142 litewskich 6<\/a><\/sup>, kt\u00f3ry sko\u0144czywszy szko\u0142y w Marjampolu, wszed\u0142 do stanu duchownego i pracuj\u0105c ustawicznie wi\u0119c\u00e9j dla og\u00f3\u0142u ni\u017c dla siebie, naby\u0142 wielkiego zapasu wiadomo\u015bci u\u017cytecznych, wyuczy\u0142 si\u0119 rozmaitych j\u0119zyk\u00f3w i obok gorliwego pe\u0142nienia obowi\u0105zk\u00f3w kap\u0142a\u0144skich, utrzymuje pod swym zarz\u0105dem szk\u00f3\u0142k\u0119 wiejsk\u0105 elementarn\u0105. Bogdajby wszyscy kap\u0142ani na Litwie z pracy, pobo\u017cno\u015bci i po\u015bwi\u0119cenia si\u0119 dla og\u00f3\u0142u byli podobnymi do proboszcza parafji syntowski\u00e9j 7<\/a><\/sup>.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Do puszczy jurborgski\u00e9j od strony wschodni\u00e9j przytyka\u0142a dawni\u00e9j puszcza kowie\u0144ska, kt\u00f3r\u00e9j szcz\u0105tki dzi\u015b stanowi\u0105 stra\u017c Bita le\u015bnictwa rz\u0105dowego Gryszkabudy, tudzie\u017c stra\u017ce: Gierniki, Wilemska, K\u0142ampupie i cz\u0119\u015b\u0107 p\u00f3\u0142nocna stra\u017cy Sparwinie le\u015bnictwa Pilwiszki. W t\u00e9j puszczy nad rzekami Jur\u0105 i Wysok\u0105, oraz u \u017ar\u00f3d\u0142a rz. Nawy urz\u0105dzone by\u0142y rudnie, w kt\u00f3rych wyrabia\u0142o si\u0119 \u017celazo litewskie tak surowe jak i walcowane. Zt\u0105d powsta\u0142y wsie: Koz\u0142owa ruda<\/i>, Stara ruda<\/i>, Karczowa ruda<\/i> i Wysoka ruda<\/i>. W t\u00e9j ostatni\u00e9j, w wieku zesz\u0142ym, kosztem parafian sapie\u017cyskich zbudowany zosta\u0142 z drzewa ko\u015bci\u00f3\u0142 filjalny, dla dogodno\u015bci mieszka\u0144c\u00f3w okolicznych, o mil 3 od ko\u015bcio\u0142a parafjalnego sapie\u017cyskiego oddalonych, kt\u00f3ry obecnie podniesiony zosta\u0142 na parafj\u0119. Same tylko wznoszenie \u015bwi\u0105ty\u0144 wi\u0119kszych i kapliczek po wsiach, niewspominaj\u0105c ju\u017c o innych czynach pobo\u017cnych, \u015bwiadczy o bogobojno\u015bci ludu litewskiego i poszanowaniu religii chrze\u015bcja\u0144ski\u00e9j. Bogobojno\u015b\u0107 ta wywieraj\u0105c wp\u0142yw na moralno\u015b\u0107 obyczaj\u00f3w, zarazem powi\u0119ksza\u0142a mi\u0142o\u015b\u0107 kraju i zak\u0105tka domowego, a na obron\u0119 go od naj\u015bcia cudzoziemskich nieprzyjaci\u00f3\u0142, lud sypa\u0142 rozmaitego rodzaju okopy i g\u00f3ry, kt\u00f3re przekszta\u0142ca\u0142 w zbrojne zamki i grody. Jedn\u0119 z takich warowni przedstawia istniej\u0105cy na stronie wschodni\u00e9j od Wysoki\u00e9j rudy, w okr\u0119gach III i IV obr\u0119bu le\u015bnego Berzyniszek, o wiorst\u0119 od wsi Prusak\u00f3w, \u0142a\u0144cuch g\u00f3r zwanych szwedzko-litewskiemi, kt\u00f3rych ca\u0142o\u015b\u0107 przedstawia elips\u0119, poprzek w \u0142uki foremne na obie strony naprzemian wkl\u0119s\u0142e ubarwion\u0105, we \u015brodku za\u015b tego \u0142a\u0144cucha jest wynios\u0142o\u015b\u0107 okr\u0105g\u0142a w kszta\u0142cie kopca. \u015alady dziej\u00f3w, kt\u00f3rych ta warownia \u015bwiadkiem by\u0142a, drzewa na ni\u00e9j rosn\u0105ce i czas zatar\u0142y, podania za\u015b w niepami\u0119\u0107 posz\u0142y.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Stra\u017c K\u0142ampupie, do kt\u00f3r\u00e9j nale\u017cy obr\u0119b Berzyniszki, \u0142\u0105czy si\u0119 od p\u00f3\u0142nocy i wschodu ze stra\u017c\u0105 Wilemsk\u0105. W t\u00e9j ostatni\u00e9j, mi\u0119dzy obr\u0119bami Per\u0142aj\u015bcie 8<\/a><\/sup>, Ziemkielis i Pojura, w staro\u017cytno\u015bci by\u0142o obszerne jezioro, kt\u00f3re przez zamulenie i powa\u0142y drzewne przekszta\u0142ci\u0142o si\u0119 w grz\u0105skie bagno zwane A\u017carelis<\/i> (jeziorko), lub Struk-balis<\/i> (bagno Strukisa). Obszerno\u015b\u0107 tego bagna zawiera oko\u0142o 2650 morg\u00f3w, a u\u017cytek z niego dot\u0105d mia\u0142 tylko sam Strukis, kr\u00f3l krainy pod t\u00e9m bagnem w \u0142onie ziemi istniej\u0105c\u00e9j. By\u0142 czas, pod\u0142ug podania ludu miejscowego, kiedy Strukis mieszka\u0142 na powierzchni ziemi nasz\u00e9j, kocha\u0142 Litw\u0119 i m\u0119\u017cnie w j\u00e9j obronie walczy\u0142 z wrogami; przyt\u00e9m by\u0142 rodu zacnego i nosi\u0142 tytu\u0142 ksi\u0119cia litewskiego, oraz wodza liczn\u00e9j dru\u017cyny. Pod sztandar Strukisa, kto tylko czu\u0142 bij\u0105c\u0105 pod sw\u00e9m sercem krew litewsk\u0105, czyto stary, czy m\u0142ody, ch\u0119tnie si\u0119 garn\u0105\u0142, bo by\u0142 pewnym, \u017ce w\u00f3dz ten \u015bmia\u0142o powiedzie swe szeregi przeciwko najezdniczym Krzy\u017cakom, a powabne ich z\u0142oto i k\u0142amliwe pochlebne obietnice nie potrafi\u0105 z\u0142ama\u0107 tward\u00e9j jego duszy i wierno\u015bci swym bogom. Lecz i na skaliste serce ksi\u0119cia znalaz\u0142 si\u0119 odpowiedni sztylet: \u2014tym by\u0142a mi\u0142o\u015b\u0107 szalona. Raz bowiem \u015bcieraj\u0105c si\u0119 z Krzy\u017cakami, Strukis dostrzeg\u0142 w ich namiocie brank\u0119 cudn\u00e9j pi\u0119kno\u015bci, jaki\u00e9j tylko Milda bogini mi\u0142o\u015bci wyr\u00f3wna\u0107 mog\u0142a, i pozazdro\u015bciwszy im takiego skarbu, bez wzgl\u0119du \u017ce to by\u0142a Laszka, postanowi\u0142 j\u0105 dla siebie zdoby\u0107. Jako\u017c wybrawszy z liczn\u00e9j dru\u017cyny najwaleczniejszych, z secin\u0105 zuch\u00f3w ruszy\u0142 przez puszcz\u0119 ku Niemnowi, gdzie Krzy\u017cacy obozem stali. Lecz w po\u0142owie drogi pos\u0142ysza\u0142 trwog\u0119 rodak\u00f3w wo\u0142aj\u0105cych: \u201eUciekaj, kto mo\u017cesz, bo wielka si\u0142a Krzy\u017cak\u00f3w si\u0119 zbli\u017ca i na kraj nasz napada !\u201d Ostrze\u017cenie to jednak nie zachwia\u0142o w postanowieniu Strukisa, kt\u00f3ry zach\u0119caj\u0105c sw\u0105 dru\u017cyn\u0119 do dalszego pochodu, wyrzek\u0142: \u201eP\u00f3ki skarbu nie zdob\u0119dziem, p\u00f3ty nie wr\u00f3cim do naszych prog\u00f3w, albo\u017cto my tylko mamy obowi\u0105zek kraju pilnowa\u0107?\u201d Zaledwie te s\u0142owa wyrzek\u0142, ziemia si\u0119 rozst\u0105pi\u0142a i Strukisa z ca\u0142\u0105 jego dru\u017cyn\u0105 poch\u0142on\u0119\u0142a; przestrze\u0144 za\u015b, kt\u00f3r\u0105 dru\u017cyna jego zajmowa\u0142a, wod\u0105 zalana zosta\u0142a i zt\u0105d utworzy\u0142o si\u0119 jezioro. Strukis wnet przekszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w szczupaka bez ogona, widziano go niejednokrotnie wyp\u0142ywaj\u0105cego na wierzch wody, zawsze jednak nosi na g\u0142owie mitr\u0119 ksi\u0105\u017c\u0119c\u0105. Wsp\u00f3\u0142rycerze jego przemienili si\u0119 w ok\u00f3nie, liny i innego rodzaju ryby. Wszyscy oni t\u0119skni\u0105 do swego dawnego kraju i kto tylko przyjdzie na brzeg jeziora, chwytaj\u0105 go do siebie, celem powzi\u0119cia wiadomo\u015bci o Litwie i Litwinach, i ju\u017c go na zawsze zatrzymuj\u0105 w swym nowym kraju. Jednak\u017ce Pietruk, krawiec z professji, by\u0142 szcz\u0119\u015bliwszym od innych, bo powr\u00f3ci\u0142 do Litwy z krainy Strukisa. Onto przechodz\u0105c zimow\u0105 por\u0105 przez to jezioro, mia\u0142 na plecach torb\u0119 mieszcz\u0105c\u0105 w sobie warsztat krawiecki, tojest no\u017cyce, ig\u0142y, naparstek i \u017celazko do prasowania, i przebywszy szcz\u0119\u015bliwie po lodzie po\u0142ow\u0119 jeziora, za\u0142ama\u0142 si\u0119 i zapad\u0142 do krainy Strukisa, torba za\u015b jego na lodzie pozosta\u0142a. Tam on widzia\u0142 kr\u00f3la Strukisa, otoczonego wielkim dworem Litwin\u00f3w, kt\u00f3ry rz\u0105dzi poddanymi z obcych kraj\u00f3w w roku 1812 przyby\u0142emi i tu osiedlonemi. Maj\u0105 oni tam na swe po\u017cywienie, ryby i warzywa; jednak\u017ce nie brak owad\u00f3w, szczur\u00f3w i niedoperzy, kt\u00f3re im dokuczaj\u0105. Pietrukowi z pocz\u0105tku pomi\u0119dzy Litwinami by\u0142o do\u015b\u0107 weso\u0142o, ale pot\u00e9m opanowa\u0142a go t\u0119sknota do kraju swego i gdy wyp\u0142yn\u0105\u0142 na powierzchni\u0119 jeziora, postrzeg\u0142szy sw\u0105 torb\u0119, za tym znakiem powr\u00f3ci\u0142 do swego kraju. Chciano czasami \u0142owi\u0107 ryby w t\u00e9m jeziorze, lecz kilkakrotnie w sieci z\u0142owiony by\u0142 Strukis, od czego sie\u0107 pod ci\u0119\u017carem p\u0119k\u0142a, niebo zagrzmia\u0142o i blada \u015bmier\u0107 wszystkich rybak\u00f3w z \u0142odzi\u0105 w nurty jeziora pogr\u0105\u017cy\u0142a. Z tego powodu Litwini unikali tego jeziora, ale rz\u0105d widz\u0105c psoty przyleg\u0142ym lasom, a nawet zale\u015bnym polom czynione, a przyt\u00e9m nie maj\u0105c u\u017cytku z tak znaczn\u00e9j przestrzeni, postanowi\u0142 je osuszy\u0107. Ale trudno by\u0142o postanowienie to do skutku doprowadzi\u0107, bo chocia\u017c jezioro rozlewa\u0142o swe wody o 200 st\u00f3p wy\u017c\u00e9j od Niemna i \u0142atwo do t\u00e9j rzeki spuszczon\u00e9m by\u0107 mog\u0142o; gdy jednak przes\u0105d i boja\u017a\u0144 ludu stawia\u0142y przeszkody w wynaj\u0119ciu robotnik\u00f3w do kopania kana\u0142\u00f3w, skutek nie m\u00f3g\u0142 tak rych\u0142o nast\u0105pi\u0107, t\u00e9m bardzi\u00e9j, gdy przy rozpocz\u0119ciu t\u00e9j roboty pod nadzorem w\u0142a\u015bciwych technik\u00f3w i miejscowego w\u00f3jta gminy, powsta\u0142a raptowna burza, kt\u00f3ra stoj\u0105ce w niewielki\u00e9j odleg\u0142o\u015bci od jeziora drzewa wywr\u00f3ci\u0142a. Natenczas ludzie przera\u017ceni, od roboty ucieka\u0107 pocz\u0119li, twierdz\u0105c, \u017ce Strukis m\u015bci si\u0119 za naruszenie jego spokojnego pa\u0144stwa. Niezachwiane jednak postanowienie rz\u0105du, mni\u00e9j l\u0119kliwego ni\u017c lud, przez wykopanie kana\u0142u ju\u017c w wielki\u00e9j cz\u0119\u015bci osuszy\u0142o to bagno i tym sposobem przep\u0119dziwszy Strukisa do g\u0142\u0119bszego i skrytszego podziemia, pozbawi\u0142o go mo\u017cno\u015bci wydobywania si\u0119 na powierzchni\u0119 ziemi, przez co lud wi\u0119ksz\u00e9j nabra\u0142 otuchy do zwiedzania A\u017carelisa.<\/p>\n<\/div>\n

\n

To fantastyczne podanie przekonywa nas, \u017ce lud litewski chocia\u017c ma\u0142o posiada nauki doczesn\u00e9j, nie brakuje mu jednak cz\u0105stki m\u0105dro\u015bci przedwieczn\u00e9j, z kt\u00f3r\u00e9j wyradza si\u0119 mi\u0142o\u015b\u0107 kraju i poszanowanie cnoty, oraz uznanie kary za wyst\u0119pki.<\/p>\n<\/div>\n

    \n
  1. Stolik ten zostaje dzi\u015b w posiadaniu p. Galerego, w\u0142a\u015bciciela Rutkiszek.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  2. Nie zgadzamy si\u0119 ze zdaniem pana A. S. S. korrespondenta Gazety Codzienn\u00e9j, kt\u00f3ry por\u00f3wnywaj\u0105c W\u0142adys\u0142aw\u00f3w z Szyrwint\u0105 (Szyrwintyszki), znalaz\u0142 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangielicki i samo miasteczko pruskie pi\u0119kniejsz\u00e9m od W\u0142adys\u0142awowa. Dla nas wszystko nasze, tradycj\u0119 i religj\u0119 przodk\u00f3w wyobra\u017caj\u0105ce, jest pi\u0119kniejsze od pr\u00f3\u017cno\u015bci cudzoziemc\u00f3w.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  3. Mylnie kto\u015b chcia\u0142 wywie\u015b\u0107 nazwisko t\u00e9j wsi od jakiego\u015b Gryszki lub Hryszki Rusina (patrz Pami\u0119tnik religijno-moralny tom XVI str. 289), gdy\u017c tu opr\u00f3cz Mazur\u00f3w, \u017caden inny nar\u00f3d w tej ziemi litewski\u00e9j nie osiad\u0142.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  4. Dobra Zyple by\u0142y narodowe; dnia 30 czerwca 1806 roku, Napoleon I cesarz Francuz\u00f3w darowa\u0142 je ksi\u0119ciu J\u00f3z. Poniatowskiemu naczelnemu wodzowi b. wojsk polskich.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  5. Bractwo N. M. P. R\u00f3\u017ca\u0144cowej wcze\u015bni\u00e9j ju\u017c, a mianowicie z dnia 15 maja 1750 roku posiada\u0142o przywil\u00e9j ks. Antoniego Bremanda, jenera\u0142a zakonu kaznodziejskiego, przez ks. Antoniego Tyszkiewicza dnia 1 lutego 1751 r. approbowany.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  6. Dzie\u0142a jego s\u0105 nast\u0119puj\u0105ce: 1) \u201e\u017byburys rankoje duszios krykszczioniszkos\u201c przek\u0142ad z polskiego Lampa w r\u0119ku duszy chre\u015bcija\u0144ski\u00e9j w prost\u00e9j drodze do szcz\u0119\u015bliw\u00e9j wieczno\u015bci.<\/i> Suwa\u0142ki 1848. 2) \u201ePamokslaj iszminties ir tejsibes, iszguldineti priliginimajs ga\u0142wocziu wisu am\u017ciu\u201c Suwa\u0142ki 1851. 3) \u201eTiesiauses kieles ing daugaus karaliste, deszymtis prysakimu Wieszpaties\u201c (Najprostsza droga do Kr\u00f3lestwa niebieskiego, dziesi\u0119cioro przykaza\u0144 Boga) Suwa\u0142ki 1853. Opr\u00f3cz tych religijnych, ks. Tetar\u00e9 prze\u0142o\u017cy\u0142 na j\u0119zyk litewski bajki i przypowie\u015bci.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  7. Na zaszczytn\u0105 wzmiank\u0119 zas\u0142uguje tak\u017ce ks. S\u0119kowski proboszcz parafji pojewo\u0144ski\u00e9j w pow. kalwaryjskim, kt\u00f3ry trudni si\u0119 z zami\u0142owaniem numizmatyk\u0105 i posiada ju\u017c znakomity zbi\u00f3r numizmat\u00f3w.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  8. Per\u0142aj\u015bcie pochodzi od wyrazu per\u0142ajst<\/i> \u2014 przepust do Niemna.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n<\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Wi\u0142kowyszki, Olwita, Gi\u017ce, Szumsk, Pilwiszki i Antonowo. – W\u0142adys\u0142aw\u00f3w, Gryszkabuda, Zyple, \u0141uksze, Syntowty, Wysokaruda, g\u00f3ry czyli okopy szwedzko-litewskie. – Jezioro czyli bagno, A\u017carelis zwane, w dawn\u00e9j puszczy kowie\u0144ski\u00e9j, gdzie jest kraina podziemna, nad kt\u00f3r\u0105 panuje spokojnie Strukis. Dawna puszcza pre\u0144ska na zach\u00f3d rozci\u0105ga\u0142a si\u0119 a\u017c do rzeki Wi\u0142kowyi, kt\u00f3ra znan\u0105 by\u0142a z przyleg\u0142ych obszernych kniei […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":13443,"parent":13294,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"h5ap_radio_sources":[],"jetpack_post_was_ever_published":false,"footnotes":""},"class_list":["post-13356","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"yoast_head":"\nRozdzia\u0142 15 - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-15\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Rozdzia\u0142 15 - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Wi\u0142kowyszki, Olwita, Gi\u017ce, Szumsk, Pilwiszki i Antonowo. – W\u0142adys\u0142aw\u00f3w, Gryszkabuda, Zyple, \u0141uksze, Syntowty, Wysokaruda, g\u00f3ry czyli okopy szwedzko-litewskie. – Jezioro czyli bagno, A\u017carelis zwane, w dawn\u00e9j puszczy kowie\u0144ski\u00e9j, gdzie jest kraina podziemna, nad kt\u00f3r\u0105 panuje spokojnie Strukis. Dawna puszcza pre\u0144ska na zach\u00f3d rozci\u0105ga\u0142a si\u0119 a\u017c do rzeki Wi\u0142kowyi, kt\u00f3ra znan\u0105 by\u0142a z przyleg\u0142ych obszernych kniei […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-15\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2020-05-12T10:30:55+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/puszcza-kowienska-760x1024.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"760\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1024\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"23 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wedrowki-15\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wedrowki-15\\\/\",\"name\":\"Rozdzia\u0142 15 - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wedrowki-15\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wedrowki-15\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/05\\\/puszcza-kowienska-scaled.jpg\",\"datePublished\":\"2020-05-11T12:20:28+00:00\",\"dateModified\":\"2020-05-12T10:30:55+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wedrowki-15\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wedrowki-15\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wedrowki-15\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/05\\\/puszcza-kowienska-scaled.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/05\\\/puszcza-kowienska-scaled.jpg\",\"width\":1900,\"height\":2560},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wedrowki-15\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"W\u0119dr\u00f3wki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Rozdzia\u0142 15\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"width\":931,\"height\":990,\"caption\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\\\/\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Rozdzia\u0142 15 - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-15\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Rozdzia\u0142 15 - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","og_description":"Wi\u0142kowyszki, Olwita, Gi\u017ce, Szumsk, Pilwiszki i Antonowo. – W\u0142adys\u0142aw\u00f3w, Gryszkabuda, Zyple, \u0141uksze, Syntowty, Wysokaruda, g\u00f3ry czyli okopy szwedzko-litewskie. – Jezioro czyli bagno, A\u017carelis zwane, w dawn\u00e9j puszczy kowie\u0144ski\u00e9j, gdzie jest kraina podziemna, nad kt\u00f3r\u0105 panuje spokojnie Strukis. Dawna puszcza pre\u0144ska na zach\u00f3d rozci\u0105ga\u0142a si\u0119 a\u017c do rzeki Wi\u0142kowyi, kt\u00f3ra znan\u0105 by\u0142a z przyleg\u0142ych obszernych kniei […]","og_url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-15\/","og_site_name":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/","article_modified_time":"2020-05-12T10:30:55+00:00","og_image":[{"width":760,"height":1024,"url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/puszcza-kowienska-760x1024.jpg","type":"image\/jpeg"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"23 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-15\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-15\/","name":"Rozdzia\u0142 15 - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-15\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-15\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/puszcza-kowienska-scaled.jpg","datePublished":"2020-05-11T12:20:28+00:00","dateModified":"2020-05-12T10:30:55+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-15\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-15\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-15\/#primaryimage","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/puszcza-kowienska-scaled.jpg","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/puszcza-kowienska-scaled.jpg","width":1900,"height":2560},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-15\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"W\u0119dr\u00f3wki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Rozdzia\u0142 15"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","name":"Jaminy Indexing Team","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/jzi.org.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization","name":"Jaminy Indexing Team","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","width":931,"height":990,"caption":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/"]}]}},"jetpack_likes_enabled":true,"jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/13356","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13356"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/13356\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/13294"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/13443"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13356"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}