{"id":13341,"date":"2020-05-11T12:21:36","date_gmt":"2020-05-11T10:21:36","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?page_id=13341"},"modified":"2020-05-12T07:42:02","modified_gmt":"2020-05-12T05:42:02","slug":"wedrowki-10","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-10\/","title":{"rendered":"Rozdzia\u0142 10"},"content":{"rendered":"
\n

Ha\u0144cza. – Cisowa G\u00f3ra. – Francuzkie stanowisko. – Suwa\u0142ki. – \u0179r\u00f3d\u0142o Stanis\u0142awa Augusta. – Ksi\u0105dz Korzeniewski. – Wiejsieje, Liszk\u00f3w, Kryksztany, Sereje i \u017bylwa.<\/h4>\n

Ka\u017cdy z syn\u00f3w kraju naszego kocha Litw\u0119, zar\u00f3wno jak Mazowsze, Kujawy, Krakowskie i inne cz\u0119\u015bci jedn\u00e9j wielki\u00e9j niegdy\u015b ziemi; lecz ta mi\u0142o\u015b\u0107 nie mo\u017ce si\u0119 zwa\u0107 doskona\u0142\u0105, skoro przedmiotu, dla kt\u00f3rego serce nasze jest ni\u0105 przej\u0119te, dot\u0105d dobrze nie znamy. Mni\u00e9j jeszcze obeznani jeste\u015bmy z j\u0119zykiem mieszka\u0144c\u00f3w t\u00e9j krainy, kt\u00f3ry chocia\u017c dzi\u015b jest p\u00f3\u0142-martwym, m\u00f3g\u0142by jednak wi\u0119c\u00e9j \u017cycia nabra\u0107. To t\u00e9\u017c konieczno\u015b\u0107 wymaga, aby\u015bmy udoskonalili to, co nasi przodkowie w ci\u0105gu pi\u0119ciu bez ma\u0142a wiek\u00f3w w zaniedbaniu mieli, bo lepi\u00e9j p\u00f3\u017ano sw\u00f3j obowi\u0105zek spe\u0142ni\u0107, ani\u017celi nigdy go nie wykona\u0107.<\/p>\n

Z taki\u00e9mto poj\u0119ciem szperamy po zbutwia\u0142ych archiwach iskry \u017cycia naszych przodk\u00f3w i szukamy w gruzach ich mieszka\u0144, polach, lasach, rzekach i jeziorach, nad kt\u00f3remi dzia\u0142alno\u015b\u0107 ich rozprzestrzeni\u0142a si\u0119, s\u0142owem we wszystki\u00e9m \u015bledzimy prawdy i ducha ojc\u00f3w naszych.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Jak pi\u0119knie od Podlasia i Rusi rozpoczyna si\u0119 tera\u017aniejsza Litwa nasza! Gdy Trojden w. ksi\u0105\u017c\u0119 lit. cofa\u0142 si\u0119 w r. 1282 z Rajgrodu, naci\u015bni\u0119ty si\u0142\u0105 Mazur\u00f3w, przeszed\u0142szy rzek\u0119 Ha\u0144cz\u0119 Czarn\u0105, wyrzek\u0142: gana cze!<\/i> (dosy\u0107 tutaj), i tu w\u0142a\u015bnie opar\u0142szy si\u0119 nieprzyjacielowi, odgraniczy\u0142 si\u0119 od kraju przeze\u0144 mu zabranego. Zt\u0105d rzeka zwana przez Litwin\u00f3w Gana-cze<\/i>, nast\u0119pnie spolszczon\u0105 zosta\u0142a nazwiskiem Ha\u0144cza<\/i>. U \u017ar\u00f3d\u0142a t\u00e9j rzeki nad jeziorem tego\u017c nazwiska zbudowany zosta\u0142 folwark Star\u0105 Ha\u0144cz\u0105<\/i> zwany i ni\u017c\u00e9j ku po\u0142udniowi wie\u015b Ha\u0144cza<\/i>. Jezioro to, obfituj\u0105ce w pi\u0119kne sielawy i stynki, w liczbie innych nale\u017ca\u0142o kiedy\u015b do Kamedu\u0142\u00f3w wigierskich, obecnie do ekonomji rz\u0105dow\u00e9j Sejwy przydzielone.<\/p>\n

Na wschodni\u00e9j stronie tego jeziora le\u017cy obr\u0119b le\u015bny rz\u0105dowy Cisowa-g\u00f3ra<\/i> zwany, oraz wie\u015b Cisowa<\/i>; nazwiska te usprawiedliwiaj\u0105 znaczne tu niegdy\u015b lasy cisowe, po kt\u00f3rych pnie ogromne przed laty 10 wykopywano; dzi\u015b jeszcze znajduj\u0105 si\u0119 tu krzewy cisowe kar\u0142owate, kt\u00f3re z powodu wiary w\u0142o\u015bcian, i\u017c dobrym s\u0105 \u015brodkiem przeciwko w\u015bciekli\u017anie, wyrzynane, nie mog\u0105 si\u0119 wyhodowa\u0107 wysokopiennie; lecz rz\u0105d przedsi\u0119wzi\u0105\u0142 w roku 1857 stosowne \u015brodki, dla zaoszcz\u0119dzenia tego gatunku drzew i do wyhodowania cho\u0107 kilku krzew\u00f3w wysokopiennie.<\/p>\n<\/div>\n

\n

W okr\u0119gu I tego\u017c obr\u0119bu, na wzg\u00f3rzu jest ma\u0142a p\u0142aszczyzna, kt\u00f3r\u0105 lud zowie Francuzkie stanowisko<\/i>, dlatego, \u017ce Francuzi w r. 1812 obozem tu sta\u0107 mieli.<\/p>\n

Od jeziora Ha\u0144czy, rzeka p\u0142ynie ku po\u0142udniowi, gdzie w wieku XV za\u0142o\u017con\u0105 zosta\u0142a osada w\u0142\u00f3cz\u0119g\u00f3w, Suwa\u0142ki<\/i> zwana.<\/p>\n

Kameduli usadowiwszy si\u0119 na wyspie Wigry, w\u015br\u00f3d puszczy litewskiej Uho\u0142 zwan\u00e9j, w po\u0142owie wieku XVII, staraniem i prac\u0105 oko\u0142o dobra doczesnego oraz gorliwo\u015bci\u0105 o wzmocnienie w t\u00e9j cz\u0119\u015bci kraju religii katolicki\u00e9j, rych\u0142o doszli do wielki\u00e9j zamo\u017cno\u015bci, tak, \u017ce w pierwsz\u00e9j po\u0142owie XVIII wieku, w\u0142adali ju\u017c cz\u0119\u015bci\u0105 kraju wi\u0119ksz\u0105 nad hrabstwa i ksi\u0119ztwa niemieckie, a klasztor w Wigrach ze swego pi\u0119knego po\u0142o\u017cenia, warown\u00e9j budowy i bogactwa, s\u0142usznie uwa\u017cany by\u0107 m\u00f3g\u0142 za stolic\u0119 tego improwizowanego ksi\u0119ztwa wigierskiego. W\u015br\u00f3d t\u00e9j posiad\u0142o\u015bci, na trzebiskach d\u0105browy, w wieku jeszcze XV osiad\u0142o kilku w\u0119drownych Litwin\u00f3w, kt\u00f3rych ziomkowie nazwali susiwi\u0142kaj<\/i>, co znaczy w j\u0119zyku polskim w\u0142\u00f3cz\u0119gi<\/i>; miano to za Kamedu\u0142\u00f3w spolszczono na Suwa\u0142ki 1<\/a><\/sup>. W\u0142a\u015bciw\u00e9m by\u0142o w\u00f3wczas to przepolszczenie, bo wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 now\u00e9j wsi sk\u0142adali dworscy ludzie kamedulscy, z Mazowsza i Podlasia przybyli, kt\u00f3rzy za dozwolone u\u017cytkowanie z grunt\u00f3w i puszczy, odrabiali pa\u0144szczyzn\u0119 do dworu \u017bywawoda<\/i>, o mil\u0119 od m. Suwa\u0142k ku p\u00f3\u0142noco-zachodowi po\u0142o\u017conego.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Dobr\u0105 by\u0142a dla Kamedu\u0142\u00f3w wie\u015b Suwa\u0142ki, ale daleko wi\u0119ksze korzy\u015bci materyalne przedstawia\u0142a, gdyby by\u0142a miastem, bo\u0107 i ksi\u0105dz Bortkiewicz, przeor Dominikan\u00f3w sejne\u0144skich tak by\u0142 przekonany, usi\u0142uj\u0105c wznie\u015b\u0107 osad\u0119 klasztorn\u0105 do znaczenia miasta; Antoni Tyzenhauz, podskarbi lit. tak\u017ce zamy\u015bla\u0142 s\u0105siedni Krasnopol zrobi\u0107 miastem, a z drugi\u00e9j strony Suwa\u0142k, tojest od p\u00f3\u0142noco-zachodu Jeleniewo, r\u00f3wnie\u017c te same usi\u0142owania, cho\u0107 bezskutecznie podziela\u0142o; Suwa\u0142ki za\u015b po\u0142o\u017cone w \u015brodku tych zaprojektowanych grod\u00f3w, mia\u0142y wy\u017cszo\u015b\u0107 nad Sejnami i Krasnopolem, w t\u00e9m, \u017ce utorowawszy drog\u0119 do Rajgrodu przez Szczebr\u0119, skraca\u0142y trakt g\u0142\u00f3wny warszawsko-litewsko-kowie\u0144ski, a t\u00e9m sam\u00e9m mo\u017cna by\u0142o rokowa\u0107 nowemu miastu handel i szybki wzrost, co wszystko sz\u0142o na r\u0119k\u0119 Kamedu\u0142om.<\/p>\n

Po taki\u00e9m rozpoznaniu projektu, ks. Ildefons przeor klasztoru wigierskiego, postanowi\u0142 us\u0142awetni\u0107 swych wiernych dworzan w Suwa\u0142kach osiad\u0142ych, i zbudowawszy w\u015br\u00f3d wsi ko\u015bci\u00f3\u0142ek z drzewa, po\u0142o\u017cy\u0142 tym sposobem kamie\u0144 w\u0119gielny przysz\u0142emu miastu, a uzyskawszy od kr\u00f3la Augusta II, w d. 26 kwietnia 1710 roku przywil\u00e9j na erekcy\u0105, zwo\u0142a\u0142 r. 1715 kapitu\u0142\u0119 konwentualn\u0105, na kt\u00f3r\u00e9j za zgod\u0105 zgromadzonych Ojc\u00f3w, postanowi\u0142 dworzan suwalskich uwolni\u0107 od pa\u0144szczyzny i wolno\u015b\u0107 im udzieli\u0107, co dope\u0142ni\u0142 aktem z d. 3 grudnia t. r., kt\u00f3rym t\u00e9\u017c s\u0142awetnego obywatela, Symeona Podbielskiego, ustanowi\u0142 subdelegatem z w\u0142adz\u0105 w\u00f3jta, i Antoniego Rowi\u0144skiego pisarzem, z w\u0142adz\u0105 burmistrza; tudzie\u017c dozwoli\u0142 z grona obywateli wybra\u0107 dw\u00f3ch rajc\u00f3w i sze\u015bciu \u0142awnik\u00f3w; na uposa\u017cenie za\u015b miasta nada\u0142 300 plac\u00f3w pod budowle oraz 83 w\u0142\u00f3k lasu do wyrobienia na grunt w\u0142\u00f3czny: w t\u00e9j liczbie 1\u00bd w\u0142\u00f3ki dla s\u0142ugi miejskiego Podwojskiego; nadto dla wszystkich obywateli na zasiew j\u0119czmienia dwa uroczyska na Czarn\u00e9j ziemi<\/i> i morg\u00f3w 300 nad jeziorem Krzyw\u00e9m, tudzie\u017c \u0142\u0105ki na Dubow\u00e9j z D\u0105browa. Udzieli\u0142 przyt\u00e9m fundator siedm lat wolnych do stawiania budowli z drzewa bezp\u0142atnie bra\u0107 maj\u0105cego si\u0119 z puszczy wigierski\u00e9j i do karczunku grunt\u00f3w; po up\u0142ywie za\u015b tego terminu obywatele p\u0142aci\u0107 mieli czynsz z grunt\u00f3w, po 20 tynf\u00f3w z ka\u017cd\u00e9j w\u0142\u00f3ki. Obok tego, mieszczanie obowi\u0105zani zostali ko\u015bci\u00f3\u0142 nowo wystawiony utrzymywa\u0107 i kapelana z organist\u0105, wsp\u00f3lnie z w\u0142o\u015bci\u0105 \u017bywowodzk\u0105, op\u0142aca\u0107. \u017bydom za\u015b nie dozwoli\u0142 fundator mie\u0107 w rynku domostw ani plac\u00f3w, lecz tylko na osobnych placach i ulicy \u017cydowski\u00e9j.<\/p>\n

Po up\u0142ywie niespe\u0142na lat pi\u0119ciu, gdy miasteczko ze swym ko\u015bcio\u0142em filjalnym ju\u017c w\u0142a\u015bciw\u0105 posta\u0107 przywdzia\u0142o, kr\u00f3l August II, na pro\u015bb\u0119 Kamedu\u0142\u00f3w, udzieli\u0142 nowemu miastu d. 2 marca 1720 r. prawo magdeburskie i postanowi\u0142, \u017ceby obywatele \u201eprzed swym w\u00f3jtem, kt\u00f3ry od klasztoru b\u0119dzie podany, tak\u017ce burmistrzem i przed \u0142awnikami od tego klasztoru postanowionymi, we wszelkich sprawach juris et facti<\/i> sprawiali i s\u0105dzili, salva appellatione<\/i> do klasztoru; w\u00f3jt za\u015b powinien b\u0119dzie odpowiada\u0107 przed pobo\u017cnym przeorem, albo od niego na to wysadzonymi zakonnikami.\u201c Tym\u017ce przywilejem kr\u00f3l ustanowi\u0142 w Suwa\u0142kach 4 jarmarki do roku, a mianowicie: w dzie\u0144 \u015ago Romualda, fundatora zakonu Kamedu\u0142\u00f3w, 7 lutego; w dzie\u0144 Znalezienia \u015ago Krzy\u017ca. 3 maja; w dzie\u0144 \u015ago Rocha, 16 sierpnia i w \u015bwi\u0119to Podwy\u017cszenia \u015a. Krzy\u017ca 14 wrze\u015bnia, oraz targi co tydzie\u0144 w niedziel\u0119. Zarazem nadany zosta\u0142 miastu herb wyobra\u017caj\u0105cy \u015a\u015a. Romualda i Rocha przy trzech g\u00f3rach z krzy\u017cem i koron\u0105. Aby za\u015b \u0142atwi\u00e9j i pr\u0119dz\u00e9j nowe miasto wzrasta\u0142o, kr\u00f3l uwolni\u0142 je do lat 18 od wszelkich podatk\u00f3w powiatowych.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Tym sposobem na kra\u0144cu Litwy, w powiecie grodzie\u0144skim wojew\u00f3dztwa trockiego, przyby\u0142o krajowi miasto, kt\u00f3re za staraniem Paca, dziedzica d\u00f3br Dowspuda i Raczki, w r. 1816 przeznaczone zosta\u0142o na stolic\u0119 wojew\u00f3dztwa; a gdy postanowieniem Namiestnika kr\u00f3lewskiego z d. 3 lutego t. r. uorganizowane zosta\u0142y w\u0142adze administracyjne wojew\u00f3dzkie, i na mocy drugiego postanowienia z d. 27 sierpnia t. r. prefektura departamentu \u0142om\u017cy\u0144skiego, otrzymawszy nazw\u0119 kommissji wojew\u00f3dztwa augustowskiego z dniem 24 wrze\u015bnia t. r. rozpocz\u0119\u0142a swe nowe urz\u0119dowanie, Suwa\u0142ki po up\u0142ywie roku odj\u0119\u0142y ten zaszczyt \u0141om\u017cy i stawszy si\u0119 stolic\u0105 wojew\u00f3dztwa, w r. 1834 zosta\u0142y miastem gubernialn\u00e9m.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Za rz\u0105du pruskiego, gdy z cz\u0119\u015bci dyecezji wile\u0144ski\u00e9j, za przyzwoleniem G\u0142owy ko\u015bcio\u0142a katolickiego, utworzono now\u0105 dyecezj\u0119 wigiersk\u0105, nast\u0119pnie nazwan\u0105 augustowsk\u0105, wnet uzyskano bull\u0119 papiezk\u0105 na od\u0142\u0105czenie filii suwalski\u00e9j, do parafii \u015a. Magdaleny w Wigrach dot\u0105d nale\u017c\u0105cej i na uznanie tutejszego ko\u015bcio\u0142a za parafjalny. Lecz poniewa\u017c \u015bwi\u0105tynia drewniana up\u0142ywem stu lat swego istnienia zbyt podstarza\u0142a i ku upadkowi si\u0119 chyli\u0142a; przeto kosztem rz\u0105du i parafjan wzniesiony zosta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 nowy z ceg\u0142y, w \u015brodku miasta, tu\u017c za cmentarzem: stary za\u015b ko\u015bcio\u0142ek rozebrano, miejsce spoczynku zmar\u0142ych przekszta\u0142cono w miejsce rozrywki i odpoczynku \u017cyj\u0105cych, a gdzie dawni\u00e9j smutek i p\u0142acz panowa\u0142y, tam dzi\u015b weso\u0142a rozmowa, \u015bmiech i huczna muzyka si\u0119 rozlega. Takto czas odmienia rzeczy i ludzi do niepoznania!<\/p>\n

Za miastem ku zachodowi urz\u0105dzono w r. 1820 nowy cmentarz grzebalny, na kt\u00f3rym z pobo\u017cno\u015bci jednego z mieszka\u0144c\u00f3w miasta stan\u0119\u0142a kapliczka drewniana; a gdy ta, po trzydziestu tylko leciech swego istnienia, mia\u0142a si\u0119 ku upadkowi, z ofiar urz\u0119dnik\u00f3w miejscowych i os\u00f3b wojskowych w Suwa\u0142kach konsystuj\u0105cych, tudzie\u017c ze sk\u0142adek parafjan i za przy\u0142o\u017ceniem si\u0119 rz\u0105du, w dniu 6 sierpnia r. 1853, uko\u0144czon\u0105 i po\u015bwi\u0119con\u0105 zosta\u0142a nowa kaplica murowana, w stylu gotyckim, z kamieni granitowy przewi\u0105zywanych ceg\u0142\u0105 szlifowan\u0105, w na\u015bladowaniu stosug\u00f3w murowanych, olejno pomalowanych; cztery j\u00e9j winkle s\u0105 wsparte czterema skarpami z ceg\u0142y szlifowan\u00e9j z podobn\u00e9m\u017ce pomalowaniem; w \u015brodku szczytu frontowego wybiega w g\u00f3r\u0119 o\u015bmiok\u0105tna wie\u017ca 43 st\u00f3p ros. wysoka, o\u015bmioma frontonikami tego\u017c stylu ozdobiona, nad kt\u00f3r\u0105 kopu\u0142a blach\u0105 cynkow\u0105 pokryta, \u017celaznym krzy\u017cem jest zako\u0144czona; gzymsy z wapna s\u0105 koloru kamiennego. Okna t\u00e9j kaplicy w gu\u015bcie gotyckim s\u0105 wyrobione: niegdy\u015b przeznaczone do zamku Dowspuda, dzi\u015b z daru donataryusza tych d\u00f3br w\u0142a\u015bciwie zdobi\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0119 Boga. Wszed\u0142szy przez wielkie drzwi, w kolorze staro\u017cytnego bronzu malowane, widzim nad \u015bcianami tynkowanemi wznosz\u0105ce si\u0119 sklepienie buksztelowe sufitowane gotyckie, prawie szczytu dachu si\u0119gaj\u0105ce, z odpowiedniemi ozdobami. W odst\u0119pie od \u015bciany szczytow\u00e9j stanowi\u0105cym ma\u0142\u0105 zakrysty\u0119, wzniesiony jest w stylu ca\u0142\u00e9j budowli odpowiednim o\u0142tarz drewniany, z dwiema bocznemi \u015bcianami, w kt\u00f3rych dwoje drzwi dwu\u0142ucznych stanowi\u0105 wch\u00f3d do zakrystyi; ca\u0142y o\u0142tarz polakierowany bia\u0142o z ozdobami i wyskokami w kolorze ciemnego cisu, mie\u015bci w sobie obraz miernego p\u0119dzla Przemienienia Pa\u0144skiego.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Obszernie rozpisali\u015bmy si\u0119 nad t\u0105 kaplic\u0105, jako najpi\u0119kniejsz\u0105 budowl\u0105 w Suwa\u0142kach, u\u0142o\u017ceniem planu kt\u00f3r\u00e9j i kierunkiem j\u00e9j budowy uwieczni\u0142 swe imi\u0119, p. Majerski Karol, tutejszy budowniczy gubernjalny. Budowa j\u00e9j, opr\u00f3cz kamieni, kt\u00f3re parafjanie bezp\u0142atnie dostarczyli, oraz 5 okien gotyckich i krzy\u017ca \u017celaznego, na wie\u017cy umieszczonego, przez Karola hr. Brzostowskiego, dziedzica d\u00f3br Sztabin ofiarowanego, wynosi rs. 1658 kop. 99, z uporz\u0105dkowaniem za\u015b cmentarza rozszerzonego i budow\u0105 domku dla str\u00f3\u017ca i grabarza, razem wynosi rs. 2,434 kop. 5.<\/p>\n

Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafjalny, pod wezwaniem \u015a. Alexandra m\u0119cz., na podobie\u0144stwo ko\u015bcio\u0142a \u015a. Karola Boromeusza w Warszawie zbudowany, chocia\u017c, ju\u017c ma \u015bwie\u017co powi\u0119kszone z dawnych okna i podniesione dwie wie\u017ce, wiele jednak\u017ce w smaku nie wyr\u00f3wnywa opisan\u00e9j kaplicy.<\/p>\n

Na starym rynku pierwotnego miasta, kt\u00f3rego \u015brodek, jake\u015bmy nadmienili, zaj\u0105\u0142 publiczny ogr\u00f3d spacerowy, a na brzegu p\u00f3\u0142nocnym stan\u0105\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafjalny, wprost tego ostatniego, na p\u00f3\u0142nocn\u00e9j kraw\u0119dzi ogrodu w r. 1840 wzniesion\u0105 zosta\u0142a, pod\u0142ug normalnego planu budowniczego Tona, cerkiew prawos\u0142awna parafijalna, pod wezwaniem Wniebowzi\u0119cia M. B.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Jest jeszcze w Suwa\u0142kach ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangelicko-augsburgski i synagoga \u017cydowska z oddzielnym przyszk\u00f3\u0142kiem; wszystkie te trzy gmachy, tak jak i cerkiew, s\u0105 murowane.<\/p>\n

Przyje\u017cd\u017caj\u0105cemu z Warszawy do Suwa\u0142k, miasto tutejsze nie zaraz da si\u0119 widzie\u0107, bo ukryte jest pomi\u0119dzy g\u00f3rami od po\u0142udnia, zachodu i p\u00f3\u0142nocy je otaczaj\u0105cemi, ale naprz\u00f3d wpadnie w oko owa pi\u0119kna kaplica nad cmentarzem panuj\u0105ca, z kt\u00f3r\u00e9j \u0142atwo przyjdzie wniosek, \u017ce to miasto jest mieszkaniem umar\u0142ych, je\u015bli nie cia\u0142em, to duchem. Wje\u017cd\u017caj\u0105c na most na rz. Ha\u0144czy zbudowany, przy kt\u00f3rym kaskada m\u0142ynowa szumi, przedstawia si\u0119 wierniejszy i milszy oku obraz Suwa\u0142k; ulica bowiem prosta, do\u015b\u0107 szeroka, po obu stronach szeregiem kamienic przyozdobiona, w porze wieczorn\u00e9j latarniami, jakby gwiazdkami symetrycznie ustawionemi, o\u015bwiecona, ju\u017c daje b\u0142ogie wyobra\u017cenie o now\u00e9m i do\u015b\u0107 ludn\u00e9m mie\u015bcie tutejsz\u00e9m. Wprawdzie jest tu 870 dom\u00f3w, w t\u00e9j liczbie murowanych: rz\u0105dowych 14, prywatnych 138; drewnianych: rz\u0105dowych 3, prywatnych 715, kt\u00f3re ustawione s\u0105 przy 15 ulicach. Gdzie nie ma w miastach naszych obywateli ziemskich, tam \u017cycia prawdziwego by\u0107 nie mo\u017ce; w\u0142a\u015bnie Suwa\u0142ki zostaj\u0105 w\u0142a\u015bnie w takim wypadku. To t\u00e9\u017c \u017cycie tutejszego miasta jest jednotonne, urz\u0119dnikom w\u0142a\u015bciwe, gdy\u017c pierwotni obywatele miasta znikli w\u015br\u00f3d t\u0142umu przybysz\u00f3w izraelskich i \u017cadnego \u017cycia nie podaj\u0105; nad \u017cydami za\u015b i nad ca\u0142\u00e9m miastem tutejsz\u00e9m panuje Chackiel Lipski, kt\u00f3rego blask \u0107mi reszt\u0119 \u015bwiate\u0142 szabasowych. Ludno\u015b\u0107 bowiem tutejsza wynosi 10,584 g\u0142\u00f3w, w t\u00e9j liczbie m\u0119\u017cczyzn 5258 i p\u0142ci \u017ce\u0144ski\u00e9j 5326, lecz wi\u0119ksz\u0105 po\u0142ow\u0119, a mianowicie 6,587 g\u0142\u00f3w, stanowi\u0105 \u017cydzi.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Przy tak ci\u0119\u017ckich warunkach \u017cycia doczesnego, bo w Suwa\u0142kach, opr\u00f3cz mieszkania, wszystko jest dro\u017cne ni\u017c w Warszawie, mieszka\u0144cy jednak\u017ce tutejsi, tojest urz\u0119dnicy, nie upadaj\u0105 na duchu i o ile zbytkiem w mieszkaniu, strojach i zabawach nie mog\u0105 wyr\u00f3wna\u0107 innym wi\u0119kszym miastom kraju, o tyle, a nawet wi\u0119c\u00e9j, staraj\u0105 si\u0119 przewy\u017cszy\u0107 je w objawach \u017cycia umys\u0142owego. Pobo\u017cno\u015b\u0107 i mi\u0142osierdzie nie s\u0105 tu mod\u0105, lecz potrzeb\u0105 z przekonania religijnego wyp\u0142ywaj\u0105c\u0105, a cnota i moralno\u015b\u0107 s\u0105 zasad\u0105 \u017cycia. Zdarza\u0142y si\u0119 i tu jawne zboczenia od t\u00e9j zasady, lecz to by\u0142y chwilowe wybryki cia\u0142a, kt\u00f3re og\u00f3\u0142 pot\u0119pia\u0142 i rych\u0142o nast\u0105pi\u0107 musia\u0142o w\u0142asne uznanie niestosowno\u015bci. A gdzie\u017c na \u015bwiecie s\u0105 ludzie bez wad i u\u0142omno\u015bci?<\/p>\n<\/div>\n

\n

Za cnot\u0119 jednak\u017ce uwa\u017ca\u0107 winni\u015bmy, gdy pod\u0142ug nauki Chrystusa, nast\u0119puje rych\u0142e sprostowanie zbocze\u0144 z drogi Ewangelj\u0105 \u015a. wskazan\u00e9j.<\/p>\n

Pozostaje jeszcze co\u015b powiedzie\u0107 o dziejach historycznych tego miasta, ca\u0142y kraj obchodz\u0105cych, ale to s\u0105 za\u015bwierze jeszcze rzeczy, kt\u00f3rych opisanie dalsz\u00e9j potomno\u015bci pozostawim.<\/p>\n

Nadmienimy w ko\u0144cu dla wiadomo\u015bci artyst\u00f3w, \u017ce Suwa\u0142ki najlepi\u00e9j przedstawiaj\u0105 si\u0119 z drogi sejne\u0144ski\u00e9j od wschodu; \u017ce pi\u0119kn\u0105 jest perspektywa ulic Petersburski\u00e9j i Kowie\u0144ski\u00e9j, stanowi\u0105cych jedn\u0119 ci\u0105g\u0142\u0105, g\u0142\u00f3wn\u0105 ulic\u0119, kt\u00f3r\u0105 p. Mysierowicz w sw\u00e9m Album Augustowski\u00e9m<\/i> przedstawi\u0142; \u017ce opr\u00f3cz ko\u015bcio\u0142\u00f3w i kaplicy gotycki\u00e9j, do wa\u017cniejszych i ozdobniejszych gmach\u00f3w nale\u017c\u0105: ratusz, dom gubernatora i biuro rz\u0105du gubernjalnego; \u017ce pi\u0119kn\u0105 wst\u0119g\u0105 wije si\u0119 Ha\u0144cza Czarna, oblewaj\u0105c miasto od zachodu i po\u0142udnia, a zt\u0105d przechodz\u0105c ku wschodowi; \u017ce za miastem osada Ustronie<\/i> z lasem P\u0142ociczno od po\u0142udnia, oraz Szwajcarja<\/i> od p\u00f3\u0142nocy, s\u0105 pi\u0119kne i by\u0142yby pi\u0119kniejsze, gdyby zami\u0142owanie, sztuka i przedsi\u0119bierstwo do tego si\u0119 przy\u0142o\u017cy\u0142y, a nadewszystko by\u0142yby ulubionemi miejscami przechadzki i odpoczynku tutejszych mieszkanc\u00f3w, gdyby o po\u0142ow\u0119 bli\u017c\u00e9j od miasta po\u0142o\u017cone by\u0142y 2<\/a><\/sup>.<\/p>\n

Kto chce w Suwa\u0142kach zabawi\u0107 si\u0119, znajdzie kilka hotel\u00f3w przez \u017cyd\u00f3w utrzymywanych, trzy winiarnie, dwie cukiernie i resurs\u0119 z pocz\u0105tkiem r. 1857 otworzon\u0105, w kt\u00f3r\u00e9j opr\u00f3cz bufetu i bilardu, znale\u017a\u0107 mo\u017cna wszystkie pisma krajowe i kilka zagranicznych.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Od Suwa\u0142k rzeka Czarna Ha\u0144cza p\u0142ynie dal\u00e9j ku po\u0142udnio-wschodowi przez jezioro Wigry, oraz wsie: Ma\u0107kow\u0105 rud\u0119, G\u0142\u0119boki br\u00f3d, Strzelcowizn\u0119; dotyka kana\u0142u augustowskiego i skr\u0119caj\u0105c si\u0119 na wsch\u00f3d ku wsi Kadysz, pod wsi\u0105 Czerniewicami wpada do Niemna.<\/p>\n

Przy uj\u015bciu Ha\u0144czy mieszaj\u0105 si\u0119 elementy litewski z ruskim; oba wszak\u017ce skierowane s\u0105 ku Grodnu, kt\u00f3re Litwini zowi\u0105 Gartienaj<\/i> Rusini za\u015b Horodno<\/i>. Tu, obok poda\u0144 z czas\u00f3w Jaros\u0142awa ksi\u0119cia ruskiego, Krzy\u017cak\u00f3w i Stefana Batorego opiekuna miasta Lipska, kr\u0105\u017c\u0105 o Stanis\u0142awie Augu\u015bcie, kt\u00f3ry cz\u0119sto przez Lipsk do ulubionego Grodna przeje\u017cd\u017ca\u0142, oraz o Zamojskim kasztelanie krakowskim (?) i o mni\u00e9j znanych osobach, jakim np. by\u0142 ksi\u0105dz Aloizy Korzeniewski dominikan, s\u0142ynny kaznodzieja i missjonarz, a zarazem niepospolity fizyk.<\/p>\n

Przy trakcie z Augustowa do Grodna, min\u0105wszy Lipsk, jest \u017ar\u00f3d\u0142o nosz\u0105ce imi\u0119 Stanis\u0142awa Augusta<\/i>, z kt\u00f3rego ten kr\u00f3l w podr\u00f3\u017cy pija\u0142 wod\u0119 i na kamieniu tu le\u017c\u0105cym spoczywa\u0142. Raz, gdy w towarzystwie Trembeckiego szambelana i poety, oraz Wolskiego dziedzica d\u00f3br Poniemo\u0144 i innych w tera\u017aniejszym powiecie sejne\u0144skim po\u0142o\u017conych, po napiciu si\u0119 ze swego \u017ar\u00f3d\u0142a wody, przyby\u0142 kr\u00f3l do Grodna w weso\u0142\u00e9m usposobieniu ducha, byli w\u00f3wczas w t\u00e9m mie\u015bcie dwaj uczeni naturali\u015bci: Pinetti fizyk i magik, oraz pomieniony ksi\u0105dz Korzeniewski; ci oba postanowili zabawi\u0107 kr\u00f3la, lecz plany ich by\u0142y niezgodne i zupe\u0142nie sobie przeciwne, bo co Pinetti przedsi\u0119wzi\u0105\u0142, to Korzeniewski stara\u0142 si\u0119 zniweczy\u0107 przez wyjawienie sekretu magicznego, za co rozumie si\u0119, Pinetti zosta\u0142 obra\u017conym i postanowi\u0142 zem\u015bci\u0107 si\u0119 na swym przeciwniku.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Nie wiemy czy zemsta ta przysz\u0142a do skutku, lub w jaki spos\u00f3b, ale \u00f3wcze\u015bni bajarze, sk\u0142onni, podobnie jak dzi\u015b do g\u0142oszenia niestworzonych niedorzeczno\u015bci o mniemanych czarodziejach, kt\u00f3rych chc\u0105 og\u00f3\u0142owi zaleci\u0107, obok setnych a godnych powie\u015bci Tysi\u0105ca i jedn\u00e9j nocy, anegdot utworzonych na karb Pinettego, kt\u00f3ry pewno w niema\u0142ym by\u0142by k\u0142opocie, gdyby mu przysz\u0142o by\u0142o wykona\u0107 setn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 cud\u00f3w, jakie mu wsp\u00f3\u0142cze\u015bni facecjoni\u015bci przypisywali, pu\u015bcili w obieg nast\u0119puj\u0105c\u0105 bajeczk\u0119:<\/p>\n

\u201ePinetti urz\u0105dziwszy si\u0119 stosownie, po up\u0142ywie dni kilku od ostatni\u00e9j sw\u00e9j niepomy\u015blno\u015bci, zaprosi\u0142 ksi\u0119dza Korzeniewskiego do siebie na \u015bniadanie, przy kt\u00f3r\u00e9m przyobieca\u0142 mu pokaza\u0107 nowe narz\u0119dzia fizyczne \u015bwie\u017co z zagranicy sprowadzone. Korzeniewskiego \u017cadne najwykwintniejsze \u015bniadanie zn\u0119ci\u0107 nie mog\u0142o, lecz has\u0142o nauki w\u0142asn\u00e9j lub pouczenia ciemnego ludu, czyni\u0142o go gotowym do us\u0142ug, cho\u0107by z ofiar\u0105 w\u0142asnego \u017cycia 3<\/a><\/sup>. To t\u00e9\u017c na wezwanie Pinettego stawi\u0142 si\u0119 w jego mieszkaniu, gdzie przyj\u0105wszy \u015bniadanie, nast\u0119pnie wprowadzony by\u0142 do pokoju czarnym kirem obitego, i skoro do\u0144 przekroczy\u0142 pr\u00f3g, us\u0142ysza\u0142 od gospodarza przywitanie temi s\u0142owy: \u201eMo\u015bci ksi\u0119\u017ce, teraz musisz tak ta\u0144czy\u0107 jak ci zagram\u201c . Wym\u00f3wiwszy te s\u0142owa Pinetti, zamkn\u0105\u0142 pok\u00f3j na klucz i zacz\u0105\u0142 gra\u0107 na skrzypcach, a Korzeniewski widz\u0105c pok\u00f3j nape\u0142niaj\u0105cy si\u0119 wod\u0105, coraz bardzi\u00e9j podnosi\u0142 do g\u00f3ry sw\u00f3j habit i poszed\u0142 w pl\u0105sy jak \u017cak; \u017ce za\u015b podesz\u0142y wiekiem m\u0142odemu w skokach nigdy nie podo\u0142a, to t\u00e9\u017c pr\u0119dko doznawszy znu\u017cenia, Korzeniewski prosi\u0142 magika o przebaczenie i zlitowanie si\u0119; lecz niemi\u0142osierny Pinetti gra\u0142 i mnieman\u0105 wod\u0105 k\u0105pa\u0142 swego go\u015bcia do upad\u0142ego, a\u017c ten si\u0142 pozbawiony, upad\u0142 bez czucia na rozes\u0142anym wprz\u00f3dy kobiercu jedwabnym, gdy tymczasem kr\u00f3l Stania\u0142aw August z dworzanami w przyleg\u0142ym pokoju ukryci, przez urz\u0105dzone umy\u015blni\u00e9 dwa okienka, patrz\u0105c na wybryki powa\u017cnego ksi\u0119dza i nie widz\u0105c pod nim ani kropli wody, mieli zabawne widowisko, z kt\u00f3rego do zbytku si\u0119 na\u015bmieli. Wi\u0119c\u00e9j jeszcze dotkn\u0119\u0142a ta przygoda Korzeniewskiego, gdy po kr\u00f3tkim odpoczynku odzyskawszy si\u0142y, wychodz\u0105c z oczarowanego pokoju przekona\u0142 si\u0119, \u017ce kr\u00f3l z dworzanami obecny by\u0142 t\u00e9j \u015bmieszn\u00e9j scenie.\u201d<\/p>\n<\/div>\n

\n

Ile jest nie ju\u017c prawdy, ale prawdopodobie\u0144stwa w ca\u0142\u00e9j t\u00e9j ploteczce, zdrowy rozs\u0105dek naszych czytelnik\u00f3w potrafi oceni\u0107.<\/p>\n

Dal\u00e9j w g\u0142\u0119bi Litwy ku p\u00f3\u0142nocy od Czarn\u00e9j Ha\u0144czy, p\u0142ynie na stronie wschodni\u00e9j rzeka Ha\u0144cza Bia\u0142a<\/i>, u \u017ar\u00f3d\u0142a kt\u00f3r\u00e9j na stronie p\u00f3\u0142nocn\u00e9j wielkiego jeziora, le\u017cy wie\u015b, dawni\u00e9j miasto Wejsieje<\/i> od wejas<\/i>\u2014owoc, tak nazwana z powodu, \u017ce w staro\u017cytno\u015bci ros\u0142o tu w puszczy wiele drzew owocowych. Dobra te za Zygmunta Augusta nale\u017ca\u0142y do Jerzego Siemionowicza ksi\u0119cia s\u0142uckiego, kt\u00f3ry tu wystawi\u0142 w r. 1562 pi\u0119kny ko\u015bci\u00f3\u0142 na wz\u00f3r katedry \u015b. Jana w Warszawie. Nast\u0119pnie dziedzicami tych d\u00f3br byli Massalscy, u kt\u00f3rych rz\u0105dc\u0105 jeneralnym by\u0142 \u017byniew i temu za panowania Stanis\u0142awa Augusta je sprzedali. W\u00f3wczasto dla wygody mieszka\u0144c\u00f3w tego miasteczka, podatkami przeci\u0105\u017conych, \u017byniew zamieni\u0142 miasto Wejsieje na wie\u015b. Za Massalskich panowa\u0142 tu przepych; zamek czyli racz\u00e9j pa\u0142ac, mia\u0142 w\u0142asn\u0105 zbrojn\u0105 za\u0142og\u0119, kt\u00f3ra w potrzebie kraju wyst\u0119powa\u0142a na posi\u0142ek innym wojskom swojskim. Hrabia \u017byniew za\u015blubiwszy sobie w ma\u0142\u017ce\u0144stwo ksi\u0119\u017cniczk\u0119 Ogi\u0144sk\u0105, gdy z ni\u0105 nie doczeka\u0142 si\u0119 potomstwa, dobra Wejsieje testamentem przekaza\u0142 Tadeuszowi z Kozielska ksi\u0119ciu Ogi\u0144skiemu, potomkowi ksi\u0105\u017c\u0105t siewierskich, w posiadaniu familji kt\u00f3rego dot\u0105d zostaj\u0105.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Opr\u00f3cz ko\u015bcio\u0142a, w kt\u00f3rym mieszcz\u0105 si\u0119 zw\u0142oki \u017byniew\u00f3w i Tadeusza Ogi\u0144skiego w roku 1844 zmar\u0142ego, oraz staro\u017cytnego pa\u0142acu, zas\u0142uguje tak\u017ce na uwag\u0119 pi\u0119kny ogr\u00f3d fruktowy, w kt\u00f3rym hoduj\u0105 si\u0119 rozmaite drzewa i ro\u015bliny z kraj\u00f3w po\u0142udniowych i p\u00f3\u0142nocnych sprowadzone.<\/p>\n

Z Wejsi\u00e9j na wsch\u00f3d idzie droga do wsi ko\u015bcielnej Lejpuny<\/i> od lepa<\/i>\u2014lipa tak nazwan\u00e9j, gdzie pod\u0142ug podania miejscowego, mia\u0142a zaj\u015b\u0107 bitwa pomi\u0119dzy Krzy\u017cakami a Litwinami. Za panowania Zygmunta I dobra te nale\u017ca\u0142y do Sapieh\u00f3w, kt\u00f3rzy tu fundowali r. 1520 ko\u015bci\u00f3\u0142; lecz gdy ten roku 1785 uleg\u0142 po\u017carowi, p\u00f3\u017aniejszy dziedzic tych d\u00f3br, ksi\u0105dz Antoni Kruszewski kanonik wile\u0144ski na nowo swoim kosztem go odbudowa\u0142, przeznaczaj\u0105c hojne zapisy na upi\u0119kszenie i utrzymanie t\u00e9j \u015bwi\u0105tyni. Lejpuny pocz\u0105tkowo stanowi\u0142y dziedzictwo Kopciowa, pot\u00e9m Sapieh\u00f3w, a teraz Kruszewskich. Nie nale\u017cy bra\u0107 t\u00e9j wsi za inne Lejpuny<\/i>, za Niemnem pod Olkienikami o mil 7 od Wilna po\u0142o\u017cone, gdzie zasz\u0142a dnia 18 listopada 1700 roku mi\u0119dzy obywatelstwem Litwy, \u017bmudzi i Inflant, a wojskami Sapieh\u00f3w wa\u017cna walka, skutkiem kt\u00f3r\u00e9j dobra tu opisane Lejpuny w liczbie innych Sapiehom skonfiskowane zosta\u0142y.<\/p>\n<\/div>\n

\n

O dwie mile ku wschodowi nad samym Niemnem, le\u017cy wie\u015b Liszk\u00f3w<\/i>, o p\u00f3\u0142tory mili od Merecza za Niemnem po\u0142o\u017conego i o mil\u0119 od Druskiennik. Staro\u017cytna ta osada, za\u0142o\u017ceniem sw\u00e9m si\u0119ga bezw\u0105tpienia XI wieku; jest to bowiem Nauje-pile<\/i> czyli Nowogr\u00f3dek 4<\/a><\/sup>, przez Batego wodza Mongo\u0142\u00f3w zburzony i przez Erdziwi\u0142\u0142a ksi\u0119cia lit. odbudowany. Bytno\u015b\u0107 tego zamku podania historyczne i miejscowo\u015b\u0107 stwierdzaj\u0105. Stryjkowski powiada: \u201eA gdy si\u0119 (Litwini) przeprawili przez Niemen, znale\u017ali w czterech milach g\u00f3r\u0119 kra\u015bn\u0105 i wynios\u0142\u0105, na kt\u00f3r\u00e9j by\u0142 pierwszy zamek Nowogr\u00f3dek<\/i>, przez Batego zburzony; tam zaraz Erdziwi\u0142\u0142 stolic\u0119 sobie za\u0142o\u017cy\u0142 i zamek znowu zabudowa\u0142 i pocz\u0105\u0142 si\u0119 pisa\u0107 wielkim ksi\u0105\u017c\u0119ciem nowogrodzkim. Pot\u00e9m z Nowogr\u00f3dka wyci\u0105gn\u0105wszy, znalaz\u0142 tak\u017ce stare Horodziszcze<\/i> nad Niemnem (by\u0142 to r\u00f3wnie\u017c zamek od Batego zburzony), a ulubiwszy kopiec wynios\u0142y i przyrodzeniem miejsca obronny, zbudowa\u0142 na nim zamek, kt\u00f3ry Grodenem<\/i> nazwa\u0142 5<\/a><\/sup>.\u201d Zachodzi\u0142aby tu w\u0105tpliwo\u015b\u0107 w t\u00e9m, \u017ce wyci\u0105gn\u0105wszy z Nowogr\u00f3dka czy powt\u00f3rnie przebywali Niemen, kronikarz nie poja\u015bnia\u0142, bo Liszk\u00f3w le\u017cy po lew\u00e9j stronie t\u00e9j rzeki; Grodno za\u015b po praw\u00e9j. Lecz Wigand popiera po\u0142o\u017cenie tego zamku na lew\u00e9j stronie Niemna, m\u00f3wi bowiem, \u017ce wyprawa krzy\u017cacka r. 1381, pod dow\u00f3dztwem w. marsza\u0142ka zakonu Kuno Hattenstein i w. komtura przebywszy krain\u0119 litewsk\u0105 Wejg\u00f3w (na po\u0142udniowy wsch\u00f3d Kowna w trakcie zanieme\u0144skim le\u017c\u0105c\u0105), przyby\u0142a do powiatu \u0142aukiskiego i uderzy\u0142a na zamek Nauenpille (Nauje-pile), do kt\u00f3rego bombardami sztormowa\u0107 pocz\u0119\u0142a. Litwini w liczbie 3000, przera\u017ceni ognistemi strza\u0142ami z tych bombard, tojest dzia\u0142, kt\u00f3re Krzy\u017cacy pierwszy raz w te strony z sob\u0105 przyprowadzili, poddali si\u0119 na \u0142ask\u0119 z \u017conami i dzie\u0107mi. Krzy\u017cacy zamek ten spalili. I dal\u00e9j powiada, \u017ce po zdobyciu twierdzy Nauenpille, Krzy\u017cacy uszed\u0142szy 5 mil, przybyli do zamku Sunenpille<\/i> (Surpile) i spaliwszy go, z \u0142upami powr\u00f3cili.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Z tego opowiadania widocznie przekonywamy si\u0119, \u017ce Naujepile le\u017cy na lew\u00e9j stronie Niemna i jest odleg\u0142ym od Sunenpile, czyli w\u0142a\u015bciwie Surpile o mil litewskich pi\u0119\u0107. Lecz jak d\u0142ug\u0105 by\u0142a mila litewska \u00f3wczesna, leuka<\/i> czyli lauka<\/i> (tojest pole<\/i>) zwana, niewiadomo; pi\u0119\u0107 leuk\u00f3w oznacza dos\u0142ownie pi\u0119\u0107 p\u00f3l, co my t\u0142umaczymy na mil\u0119, bo pod\u0142ug tera\u017aniejsz\u00e9j miary, Liszk\u00f3w od Surpile czyli Jegl\u00f3wka odleg\u0142ym jest o mil o\u015bm przesz\u0142o. Mo\u017cna wszak\u017ce i to dopu\u015bci\u0107, \u017ce Krzy\u017cacy ci\u0105gn\u0105c puszcz\u0105 znale\u017ali po drodze pomi\u0119dzy temi dwoma grodami pi\u0119\u0107 tylko p\u00f3l czyli osad i dlatego odleg\u0142o\u015b\u0107 oznaczyli pi\u0119ciu polami. Jakkolwiek b\u0105d\u017a, gdy jeste\u015bmy pewni, \u017ce Naujepile le\u017ca\u0142o na lew\u00e9j stronie Niemna i gdy podobnie wielki\u00e9j warowni, jak\u0105 gruzy pod Liszkowem wskazuj\u0105, nigdzie w t\u00e9j po\u0142aci Litwy pod\u0142ug opisania kronikarzy nie znajdujemy; gdy przyt\u00e9m miejscowo\u015b\u0107 i podania ludu t\u0119 pewno\u015b\u0107 stwierdzaj\u0105, obstajemy zat\u00e9m, \u017ce dzisiejszy Liszk\u00f3w stan\u0105\u0142 na gruzach grodu Naujepile. Bo rzeczywi\u015bcie, co za wspania\u0142y widok z tutejsz\u00e9j g\u00f3ry zamkow\u00e9j, kt\u00f3ra ju\u017c przyrod\u0105 przeznaczon\u0105 by\u0142a na warowni\u0119! Zamek tutejszy z muru by\u0142 wzniesiony, w kszta\u0142cie prostok\u0105tu; z czterech rog\u00f3w jego wysokie sta\u0142y bastjony z wielkich granitowych kamieni na cement k\u0142adzionych zbudowane, z trzech stron g\u0142\u0119bok\u0105 foss\u0105, od wschodu za\u015b Niemnem by\u0142 otoczony, z rzeki woda wpuszczon\u0105 by\u0142a do fossy. Ku p\u00f3\u0142nocy na drugi\u00e9j g\u00f3rze, gdzie dzi\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142 stoi, by\u0142a \u015bwi\u0105tynia Perkuna. W\u015br\u00f3d tych oddzielnych g\u00f3r otoczonych pasmem innych od po\u0142udnia ci\u0105gn\u0105cych si\u0119 i ku zachodowi w p\u00f3\u0142kole jedn\u00e9m ramieniem oddzielaj\u0105cych si\u0119, rozci\u0105ga si\u0119 niebardzo obszerna dolina, strumykiem z tych g\u00f3r wyp\u0142ywaj\u0105cym przerzni\u0119ta, na kt\u00f3r\u00e9j le\u017cy na zwaliskach dawnego miasta wie\u015b.<\/p>\n<\/div>\n

\n

I ta nie zawsze tak by\u0142a lich\u0105 jak dzi\u015b, bo ju\u017c powt\u00f3rnie w wieku XVII, a nawet jeszcze i w XVIII zwan\u0105 by\u0142a cvitas Liscowia<\/i>, tojest miastem Liszkowem.<\/p>\n

Liszk\u00f3w dawni\u00e9j nale\u017ca\u0142 do powiatu grodzie\u0144skiego, wojew\u00f3dztwa trockiego, dyecezji wile\u0144skiej; dzi\u015b za\u015b nale\u017cy do powiatu sejne\u0144skiego, dekanatu \u0142ozdziejskiego, dyecezji augustowski\u00e9j.<\/p>\n

Kr\u00f3l Alexander nada\u0142 dobra Liszk\u00f3w, wraz ze starostwem pre\u0144ski\u00e9m swemu ulubie\u0144cowi ksi\u0119ciu Gli\u0144skiemu Micha\u0142owi, kt\u00f3ry po spe\u0142nieniu zab\u00f3jstwa Zabrzezi\u0144skiego wojewody trockiego, uciek\u0142 do Moskwy; dobra za\u015b Liszk\u00f3w za Zygmunta Igo przydzielone zosta\u0142y do starostwa mereckiego, do kt\u00f3rego za panowania Jana Alberta ju\u017c nale\u017ca\u0142y.<\/p>\n

Pierwotny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Liszkowie wzniesiony zasta\u0142 w drugi\u00e9j po\u0142owie wieku XV i by\u0142 filj\u0105 parafji merecki\u00e9j; lecz w wieku XVI, gdy r\u00f3\u017cnowiercy szerzyli si\u0119 po kraju, staraniem ksi\u0119cia Miko\u0142aja Radziwi\u0142\u0142a Czarnego wojewody wile\u0144skiego i naczelnika zwolennik\u00f3w wyznania ewangielickiego na Litwie, oraz dziedzica Liszkowa, ko\u015bci\u00f3\u0142 ten oddany zosta\u0142 r\u00f3\u017cnowiercom.<\/p>\n

Od ksi\u0105\u017c\u0105t s\u0142uckich Liszk\u00f3w spadkiem przeszed\u0142 do znakomit\u00e9j rodziny litewski\u00e9j Fr\u0105ckiewicz\u00f3w-Radzimi\u0144skich, po\u0142\u0105czonych zwi\u0105zkami familijnemi z Sapiehami, i gdy uda\u0142o si\u0119 biskupowi wile\u0144skiemu, na mocy trzech synod\u00f3w piotrkowskich z lat 1607, 1621 i 1624, odebra\u0107 od dyssydent\u00f3w ko\u015bci\u00f3\u0142 tutejszy; w\u00f3wczas Miko\u0142aj Fr\u0105ckiewicz-Radzimi\u0144ski, testamentem z dnia 30 pa\u017adziernika 1629 r. nadal fundusz proboszczowi, a mianowicie 12 w\u0142\u00f3k osiad\u0142ych od folwarku odci\u0119tych i jedn\u0119 w\u0142ok\u0119 na plebanj\u0119 z siedliskami, zagrodami i wygonami w samym Liszkowie, a podnios\u0142szy z gruz\u00f3w \u015bwi\u0105tyni\u0119, na j\u00e9j popraw\u0119 oraz plebanji, tudzie\u017c na wszelkie apparata ko\u015bcielne, z kt\u00f3rych ta \u015bwi\u0105tynia przez inowierc\u00f3w obdart\u0105 zosta\u0142a, przeznaczy\u0142 z procentu maj\u0119tno\u015bci Liszk\u00f3w z\u0142otych pol. tysi\u0105c na jeden tylko rok.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Miko\u0142aj i Dorota z ksi\u0105\u017c. Zeli\u0144skich (?) Fr\u0105ckiewiczowie, po\u017cyczywszy od Tomasza i Anny z Janchelbrycht\u00f3w, Gibl\u00f3w mieszczan wile\u0144skich, pieni\u0105dze, w zastaw im oddali Liszk\u00f3w, a nast\u0119pnie spadkobiercy Miko\u0142aja i Doroty, oko\u0142o roku 1660 dobra te zastawnikom sprzedali.<\/p>\n

Parafja liszkowska oddzielon\u0105 zosta\u0142a od ko\u015bcio\u0142a mereckiego r. 1644, lecz ksi\u0105dz Romulewicz Piotr proboszcz tutejszy i zarazem proboszcz merecki mieszka\u0142 w\u00f3wczas w Mereczu. Temu Micha\u0142 Fr\u0105ckiowicz-Radzimi\u0144ski, syn Miko\u0142aja, wykonywaj\u0105c testament ojca, odda\u0142 r. 1645, 12 w\u0142\u00f3k gruntu z wsi\u0105 Lipowce, dzi\u015b Lipiszki, o 1\u00bd mili od Liszkowa odleg\u0142\u0105, w kt\u00f3r\u00e9j by\u0142o poddanych dym\u00f3w 12, z tych maj\u0105cy gruntu p\u00f3\u0142 w\u0142\u00f3ki obowi\u0105zani zostali p\u0142aci\u0107 proboszczowi czynszu kop\u0119 groszy litewskich (dzi\u015b z\u0142p. 8), posiadaj\u0105cy \u00bc w\u0142\u00f3ki gruntu; 48 groszy lit., nadto w\u0142o\u015bcianie posiadaj\u0105cy chmielniki, powinni byli dawa\u0107 \u00bc korca wile\u0144. chmielu, oraz wszyscy odrabia\u0107 po 4ry dni w tydzie\u0144 i i\u015b\u0107 na gwa\u0142ty<\/i> do \u017cniwa, orania i ko\u015bby, w domu zostawiaj\u0105c jednego tylko str\u00f3\u017ca; gwa\u0142t ten trwa\u0142 a\u017c do zupe\u0142nego sprz\u0119tu zbo\u017ca z pola i nowego zasiewu oziminy. Przyt\u00e9m w\u0142o\u017cono na w\u0142o\u015bcian powinno\u015b\u0107 dawania podw\u00f3d kolej\u0105 do Wilna, Kowna (mil 12) i Grodna (mil 6) wed\u0142ug potrzeby; ktoby za\u015b w podr\u00f3\u017c jecha\u0107 nie chcia\u0142, ma da\u0107 proboszczowi kop\u0119 groszy z w\u0142\u00f3ki. Kto mia\u0142 pszczo\u0142y, po\u0142ow\u0119 miodu zebranego powinien by\u0142 do dworu pleba\u0144skiego odda\u0107.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Po ksi\u0119dzu Romulewiczu, roku 1650 nasta\u0142 na proboszcza ksi\u0105dz Sebastjanowicz Samuel i ten pierwszy w Liszkowie osiedliwszy si\u0119, summ\u0119 z\u0142p. 1000 na napraw\u0119 ko\u015bcio\u0142a przeznaczon\u0105, przez uk\u0142ad z dziedzicem Micha\u0142em Fr\u0105ckiewiczem w dniu 23 czerwca tego\u017c roku zawarty, zamieni\u0142 na kapita\u0142 wieczysty na dobrach Liszk\u00f3w zabezpieczony, od kt\u00f3rego procent po 8 od sta sobie zastrzeg\u0142.<\/p>\n

Dobrze by\u0142o w\u00f3wczas uposa\u017cone probostwo, lecz Liszk\u00f3w jeszcze nie mie\u015bci\u0142 w sobie taki\u00e9j liczby ludno\u015bci, jak\u0105 niegdy\u015b posiada\u0142 gr\u00f3d Naujepile, albowiem ze spisu czyli rewizji pog\u0142\u00f3wnego<\/i> przez ksi\u0119dza Sebastjanowicza sporz\u0105dzonego, okazuje si\u0119, \u017ce w Liszkowie w r. 1662 by\u0142o mieszka\u0144c\u00f3w p\u0142ci m\u0119zki\u00e9j 60 i \u017ce\u0144ski\u00e9j 51, wszyscy wyznania rzymsko-katolickiego.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Po traktacie w Hadziaczu r. 1658 zawartym i po powt\u00f3rn\u00e9m zwyci\u0119ztwie nad Chmielnickim przez Lubomirskiego Jerzego hetm. pol. kor. w r. 1660 odniesion\u00e9m, gdy wojsko z Ukrainy do Korony i Litwy powr\u00f3ci\u0142o, domaga\u0142o si\u0119 wyp\u0142aty \u017co\u0142du zaleg\u0142ego; w\u00f3wczas Jan Kazimierz zwo\u0142a\u0142 r. 1662 sejm do Warszawy, na kt\u00f3rym uchwalono podatek subsidii charitativi<\/i> na op\u0142acenie wojsku \u017co\u0142du i skutkiem tego spisywano ludno\u015b\u0107 kraju za po\u015brednictwem proboszcz\u00f3w.<\/p>\n

Ksi\u0105dz Sebastjanowicz b\u0119d\u0105c tu proboszczem przez lat kilkadziesi\u0105t, wyreparowa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 i takowy pod wezwaniem \u015bw. Jerzego patrona Litwy benedykowa\u0142, a nadto wyjedna\u0142 od W\u0142adys\u0142awa Leona Fr\u0105ckiewicza-Radzimi\u0144skiego, wojskiego trockiego, brata Micha\u0142a, zapis na dobrach jego dziedzicznych Olszewo w ilo\u015bci z\u0142p. 250 procentu tytu\u0142em wyderkafu od summy nieoznaczon\u00e9j.<\/p>\n

Po \u015bmierci Tomasza i Anny Gibl\u00f3w odziedziczy\u0142a Liszk\u00f3w c\u00f3rka ich Krystyna, kt\u00f3ra za\u015blubi\u0142a sobie wpierw Podchocimskiego, a po \u015bmierci jego, W\u0142adys\u0142awa Jerzego Kosi\u0142\u0142\u0119, wojskiego trockiego, dziedzica d\u00f3br \u015awi\u0119te-Jeziory i temu ostatniemu przekaza\u0142a Liszk\u00f3w prawem wieczyst\u00e9m. Familja Kosi\u0142\u0142\u00f3w staro\u017cytna litewska: przodek ich by\u0142 jednym z wa\u017cniejszych dworzan ksi\u0119cia Trojdena w wieku XIII, kt\u00f3rego gniazdo osiad\u0142o tu\u017c o mil\u0119 na po\u0142udnie od Rajgrodu, we wsi Kosi\u0142\u0142y zwan\u00e9j.<\/p>\n<\/div>\n

\n

By\u0142o to w ko\u0144cu wieku XVII, kiedy ju\u017c pierwotny ko\u015bci\u00f3\u0142 wraz z \u015bmierci\u0105 ksi\u0119dza Sebastjanowicza rujnowa\u0142 si\u0119, a nast\u0119pca jego ksi\u0105dz Stalewski Maci\u00e9j nie wiele si\u0119 troszczy\u0142 o wyrestaurowanie t\u00e9j \u015bwi\u0105tyni; w\u00f3wczas nowy dziedzic Liszkowa W\u0142ad. Jerzy Kosi\u0142\u0142o wystawi\u0142 na dawn\u00e9m miejscu z drzewa nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 i umie\u015bci\u0142 obraz \u015bw. Jerzego w wielkim o\u0142tarzu, dwa za\u015b inne: ukrzy\u017cowanego Zbawiciela i Wniebowzi\u0119cia Matki B. w bocznych; chc\u0105c za\u015b lepi\u00e9j uposa\u017cy\u0107 proboszcza, nowy fundator przeznaczy\u0142 mu procent \u00f3smy od summy z\u0142p. 600 na kabale \u017cydowskim w Grodnie tytu\u0142em wyderkafu zapisan\u00e9j.<\/p>\n

Kosi\u0142\u0142o mia\u0142 tylko jednego syna Florjana i dwie c\u00f3rki, z kt\u00f3rych jedna za\u015blubion\u0105 by\u0142a Pi\u0105tkowskiemu podstolemu starodubowskiemu, druga za\u015b Wo\u0142\u0142owiczowi. Gdy Florjan Kosi\u0142\u0142o starosta berznicki, syn W\u0142adys\u0142awa Jerzego umar\u0142, ojciec jego aktem z dnia 4 grudnia 1694 r. odda\u0142 dobra Liszk\u00f3w w zastaw Dominikanom sejne\u0144skim, jakoby za summ\u0119 od nich wzi\u0119t\u0105 z\u0142p. 300,000 (kt\u00f3r\u00e9j nigdy nie otrzyma\u0142), z obowi\u0105zkiem, aby zbudowali w tych dobrach ko\u015bci\u00f3\u0142, a przy nim klasztor swego zakonu de nova radice<\/i>. W testamencie za\u015b swoim dnia 22 kwietnia r. 1697 ponowi\u0142 ten zapis z ostrze\u017ceniem, \u017ce nie wprz\u00f3dy dzieci jego przyj\u015b\u0107 maj\u0105 do possessji Liszkowa, a\u017c oddadz\u0105 z\u0142. pol. 300,000 ksi\u0119\u017com Dominikanom currenti moneta<\/i> i \u017ce dopiero po up\u0142ywie 12 tygodni od dnia \u015bmierci jego, dobra te w posiadanie Dominikanie obj\u0105\u0107 mieli. Zapis ten, za konsensem papie\u017ca Innocentego XII i za licencj\u0105 urz\u0119du biskupstwa wile\u0144skiego, oddany by\u0142 Dominikanom i przez kr\u00f3la Augusta IIgo dnia 17 sierpnia 1699 roku zatwierdzony.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Kosi\u0142\u0142o zmar\u0142 w ko\u0144cu 1698 r. a Dominikanie sejne\u0144scy w liczbie sze\u015bciu, obj\u0119li Liszk\u00f3w d. 27 marca 1699 r.<\/p>\n

Nied\u0142ugo wszak\u017ce mnisi tu panowali, bo spadkobiercy Kosi\u0142\u0142y, dwaj zi\u0119ciowie jego: Pi\u0105tkowski i Wo\u0142\u0142owicz, niech\u0119tni temu zapisowi, wnet stawili op\u00f3r Dominikanom i najechawszy dw\u00f3r liszkowski przeznaczony na tymczasowy klasztor, wyp\u0119dzili nowych dziedzic\u00f3w i sami we dworze osiedli. Zt\u0105d wynik\u0142 proces przed trybuna\u0142 g\u0142\u00f3wny w. ks. lit., a po nim wezwanie Konstantego Kazimierza Brzostowskiego biskupa wile\u0144skiego, znanego pod\u00f3wczas krasom\u00f3wcy, kl\u0105tw\u0105 najezdnikom gro\u017c\u0105ce. Wyw\u00f3d skargi t\u00e9j dla ciekawo\u015bci czytelnik\u00f3w dos\u0142ownie tu podajemy: \u201eUr. Pi\u0105tkowski maj\u0105c charakter deputacki z pow. upitskiego dla administrowania sprawiedliwo\u015bci \u015bwi\u0119t\u00e9j i karania wyst\u0119pnych na si\u0119 w\u0142o\u017cony, miasto tego, coby wyst\u0119pnych prawu mia\u0142 s\u0105dzi\u0107 i kara\u0107, to sam, jakoby nigdzie zwierzchno\u015bci prawa nie by\u0142o, licentive<\/i> sobie post\u0119puje, jawnie prawo pospolite, pok\u00f3j ojczysty, konstytucje sejmowe gwa\u0142ci. Albowiem zebrawszy nie ma\u0142o tak w mie\u015bcie wile\u0144sk\u00e9m pod trybuna\u0142em ludzi r\u00f3\u017cnych sw\u00e9j woli z wojsk zwinionych rezyduj\u0105cych, jako t\u00e9\u017c z powiatu grodzie\u0144skiego z r\u00f3\u017cnych wsi tatar\u00f3w zaci\u0105gn\u0105wszy, r\u00f3\u017cnych pomocnik\u00f3w przybrawszy, s\u0142ug, czeladzi, ch\u0142op\u00f3w swych zgromadziwszy, a nawet ch\u0142op\u00f3w liszkowskich zbuntowawszy, mocno, gwa\u0142tem, ko\u0142o trzech set cz\u0142owieka z or\u0119\u017cem r\u00f3\u017cnym ognistym i r\u0119cznym, do boju nale\u017c\u0105cym rynsztunkiem, armata et tumultaria manu<\/i>, z krzykiem, ha\u0142asem wielkim jako na nieprzyjaciela jakiego, tak w domowych, ojczystych progach na samego Boga… nast\u0119puj\u0105c, w r. 1699 mca maja z d. 9 na 10 w nocy na dw\u00f3r liszkowski querice modo<\/i> najechali, wrota wy\u0142amali, przez parkany powpadali do izby, kom\u00f3r i do kaplicy tatarowie i r\u00f3\u017cny lud, drzwi odbiwszy, weszli, kap\u0142an\u00f3w zakonnik\u00f3w tam b\u0119d\u0105cych, (a by\u0142o ich 6) bili, z onych si\u0119 ur\u0105gali i \u015bmiali…. habity z nich pozdzierali. Kielichy, pateny, ornaty i naczynia ko\u015bcielne Bogu po\u015bwi\u0119cone tatarowie i niewiasty dotykaj\u0105c si\u0119, z onych po\u015bmiewiska na wz\u00f3r poga\u0144skich obyczaj\u00f3w stroj\u0105c… Krzy\u017ce powywracali, one na ziemi porzuciwszy tatarowie depta\u0107, ur\u0105ga\u0107 si\u0119, na nich siedzie\u0107, napawa\u0107 si\u0119 dopu\u015bcili… Krzy\u017ce w b\u0142ota powrzucali, ksi\u0119\u017cy wprz\u00f3dy do wi\u0119zienia pobrali, a pot\u00e9m wyprowadziwszy w jednych kaftanach bez czapek, konfunduj\u0105c, \u0142aj\u0105c, bij\u0105c, zamierzaj\u0105c si\u0119, ze dworu wyp\u0119dzili.\u201d S\u0105d przed trybuna\u0142 g\u0142\u00f3wny pod lask\u0105 Jana del Campo Scipiona P. G. lit. odbywaj\u0105cy si\u0119, wyda\u0142 w roku 1703 wyrok, moc\u0105 kt\u00f3rego maj\u0119tno\u015b\u0107 Liszk\u00f3w ze wszystkiemi przyleg\u0142o\u015bciami Dominikanom prowincji litewski\u00e9j przyznan\u0105 zosta\u0142a.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Tym sposobem zakonnicy ci przyszli do rozleg\u0142ych posiad\u0142o\u015bci, sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 z folwark\u00f3w: Wysokie, Kra\u015bnik i Sznajgupie, oraz wsi zarobnych: Liszk\u00f3w, \u017bejmy, Gejluny, Gudele, Rycerze lub Rycele, Ponary, Burba\u0144ce i Wilkowce, tudzie\u017c za\u015bciank\u00f3w czyli pustkowi: Ryngaliszki i Bia\u0142toszyszki.<\/p>\n

Zaraz po powt\u00f3rn\u00e9m obj\u0119ciu tych d\u00f3br, Dominikanie pod przewodnictwem ksi\u0119dza Remigjusza Massalskiego przeora liszkowskiego, zaj\u0119li si\u0119 budow\u0105 nowego ko\u015bcio\u0142a i przy nim klasztoru.<\/p>\n

Na wynios\u0142\u00e9j g\u00f3rze nad Liszkowem od wschodu panuj\u0105c\u00e9j, u kt\u00f3r\u00e9j st\u00f3p Niemen swe wody szerok\u0105 i urocz\u0105 wst\u0119g\u0105 rozlewa, w miejscu gdzie niegdy\u015b Znicz palono i Perkunasowi cze\u015b\u0107 jawn\u0105 oddawano, w przeci\u0105gu lat kilku stan\u0105\u0142 wspania\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki w kszta\u0142cie krzy\u017ca, z kopu\u0142\u0105 na czterech jego ramionach \u015bmia\u0142o wzniesion\u0105.\u2014Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten, na wz\u00f3r \u015bw. Piotra w Rzymie, z ceg\u0142y w \u015bciany trzy \u0142okcie grubo\u015bci maj\u0105ce zbudowany i nale\u017cycie przez okna kopu\u0142y oraz w \u015bcianach o\u015bwiecony, do najozdobniejszych \u015bwi\u0105ty\u0144 w kraju naszym policzony by\u0107 mo\u017ce. G\u0142\u00f3wna nawa jest okr\u0105g\u0142\u0105, boczne za\u015b ramiona krzy\u017ca stanowi\u0105 kaplice. \u015aciany pocz\u0105tkowo by\u0142y gipsowane pod marmur, obecnie s\u0105 zwyczajnie wybielone. Sklepienie kopu\u0142y tworzy drug\u0105 mniejsz\u0105 kopu\u0142\u0119; wi\u0119ksza z tych, to jest dolna, przyozdobiona jest dwiema balustradami pi\u0119trz\u0105cemi si\u0119, nad pierwsz\u0105 balustrad\u0105 umieszczone s\u0105 malowid\u0142a wyobra\u017caj\u0105ce r\u00f3\u017cne stany Korony i Litwy, na czele kt\u00f3rych, po kr\u00f3lach i ksi\u0105\u017c\u0119tach stoj\u0105 dwaj rycerze, dzier\u017c\u0105c sztandary z herbami obu pokrewnych narod\u00f3w, opiece Tr\u00f3jcy \u015bw. i Matki B. oddaj\u0105cych si\u0119. Nad wy\u017csz\u0105 balustrad\u0105 od strony wschodni\u00e9j freski wyobra\u017caj\u0105 Niepokalane Pocz\u0119cie M. B. przyjmuj\u0105c\u00e9j pod p\u0142aszcz sw\u00f3j opieku\u0144czy zakonnik\u00f3w i zakonnice \u015b. Dominika. Boki wierzchni\u00e9j kopu\u0142y s\u0105 oszklone, sklepienie za\u015b przyozdobione wyobra\u017ceniem \u015b. Tr\u00f3jcy.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Wielki o\u0142tarz murowany roboty sztukaterski\u00e9j mie\u015bci w sobie wyrobione z gipsu wyobra\u017cenie \u015b. Tr\u00f3jcy, kt\u00f3r\u00e9j czci ten ko\u015bci\u00f3\u0142 jest po\u015bwi\u0119cony. Za tym o\u0142tarzem jest ch\u00f3r zakonnik\u00f3w owalny. W g\u0142\u00f3wn\u00e9j nawie s\u0105 dwa o\u0142tarze Zbawiciela i Matki B., w kaplicach za\u015b cztery: \u015b. Jerzego, Wniebowzi\u0119cia M. B., \u015b Wincentego Ferrerjusza i \u015bw. Jacka patrona kraju. Wszystkie te o\u0142tarze by\u0142y niegdy\u015b mozajkowane, dzi\u015b wapnem zabielone, opr\u00f3cz dw\u00f3ch w kaplicach, gdzie \u015blady mozajki dot\u0105d pozosta\u0142y. Dach ko\u015bcio\u0142a pocz\u0105tkowo by\u0142 z dach\u00f3wki, teraz z gont\u00f3w.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Na po\u0142udniowo-wschodni\u00e9j stronie ko\u015bcio\u0142a stoi pi\u0119kny klasztor w kszta\u0142cie r\u00f3wnoleg\u0142oboku z ceg\u0142y i kamienia granitowego o jedn\u00e9m pi\u0119trze zbudowany, ma\u0142ym korytarzykiem ze \u015bwi\u0105tyni\u0105 po\u0142\u0105czony, dach\u00f3wk\u0105 kryty. Z frontu od p\u00f3\u0142nocy wchodzi si\u0119 do\u0144 po obszernych schodach marmurowych. Nad obszernemi sklepami, na pomieszkanie s\u0142u\u017cby i na sk\u0142ad produkt\u00f3w przeznaczonemi, na dole s\u0105 cele przez starszych zakonnik\u00f3w i emeryt\u00f3w zajmowane, tudzie\u017c refektarz i spi\u017carnia; na pi\u0119trze za\u015b takie\u017c cele mniejsze i oratorium czyli modlitewnia, s\u0142u\u017cy\u0142y dla m\u0142odszych braci i zsy\u0142anych na popraw\u0119 demeryt\u00f3w.<\/p>\n

Z klasztorem ku zachodowi \u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 dom murowany, 20 \u0142okci d\u0142ugi, dwie izby w sobie mieszcz\u0105cy, forasterium zwany, dla widzenia si\u0119 zakonnik\u00f3w z obcemi osobami przeznaczony; dzi\u015b ju\u017c nie istnieje. W obszernym dziedzi\u0144cu, opasanym murem na 3 \u0142okci wysokim, naprzeciw klasztoru, stoj\u0105 murowane o pi\u0119trze oficyny, dal\u00e9j browar ze studni\u0105, a za dziedzi\u0144cem pralnia ju\u017c teraz zrujnowana.<\/p>\n

Wszystkie te mury od wschodu i po\u0142udnia, pomi\u0119dzy g\u00f3r\u0105 a Niemnem, omajone by\u0142y obszernym ogrodem owocowym i warzywnym, w kt\u00f3rym dot\u0105d jeszcze s\u0105 trzy obszerne sadzawki, wod\u0105 z pobliskich \u017ar\u00f3de\u0142, oraz upustami z Niemna zasilane, w kt\u00f3rych chowa\u0142y si\u0119 ryby rozmaite na potrzeby klasztoru. Dzi\u015b ogr\u00f3d zupe\u0142nie zaniedbany, s\u0142u\u017cy po wi\u0119ksz\u00e9j cz\u0119\u015bci na pastwisko, a w sadzawkach p\u0142azy i robactwo obra\u0142y sobie siedlisko. Chc\u0105c podnie\u015b\u0107 Liszk\u00f3w do znaczenia miasta, Dominikanie sprowadzili do\u0144 \u017cyd\u00f3w i nazwali sw\u0105 wie\u015b miastem. Tym sposobem w 1740 roku by\u0142o w Liszkowie, obok 16 chat w\u0142o\u015bcia\u0144skich, 11 \u017cydowskich.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Nowy rz\u0105d pruski potrzebuj\u0105c koniecznie pieni\u0119dzy na zasilenie wycie\u0144czonego wojnami skarbu, og\u0142osi\u0142 zniesienie czyli suprymowanie tych klasztor\u00f3w, kt\u00f3re posiada\u0142y folwarki i dobra ich zaj\u0105\u0142 na skarb; do nowicjat\u00f3w za\u015b aspirant\u00f3w przyjmowa\u0107 zakaza\u0142, zakonnikom wolno\u015b\u0107 opuszczenia klauzury i sekularyzowania si\u0119 w stolicy apostolski\u00e9j wyrobi\u0142; tym za\u015b, kt\u00f3rzy chcieli by\u0107 wiernemi swemu powo\u0142aniu i \u015blubom zakonnym, pensj\u0119 do\u017cywotni\u0105 przeznaczy\u0142.<\/p>\n

Ulegaj\u0105c takiemu losowi klasztor w Liszkowie, otrzyma\u0142 w r. 1796 na utrzymanie braci tylko z\u0142p. 1000 rocznie, dobra za\u015b Liszk\u00f3w z przyleg\u0142o\u015bciami naby\u0142a od rz\u0105du najbli\u017csza spadkobierczyni Kosi\u0142\u0142\u00f3w Sulistrowska, za summ\u0119 z\u0142p. 300.000; nast\u0119pnie sprzeda\u0142a je ksi\u0119dzu Antoniemu Kruszewskiemu kanonikowi wile\u0144skiemu, dziedzicowi d\u00f3br Lejpuny, po kt\u00f3rym dot\u0105d w posiadaniu familji Kruszewskich pozostaj\u0105.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Przyszed\u0142szy do takiego ub\u00f3stwa Dominikanie liszkowscy, zmuszeni byli wynie\u015b\u0107 si\u0119 z Liszkowa do innych klasztor\u00f3w i tylko dw\u00f3ch zakonnik\u00f3w tu pozosta\u0142o, z kt\u00f3rych ksi\u0105dz Pius Soplica przeor tutejszy wzi\u0105\u0142 w dzier\u017caw\u0119 maj\u0119tno\u015b\u0107 Liszk\u00f3w na lat 12 za z\u0142. pol. 9,263 groszy 4 i denar\u00f3w 12 rocznie.<\/p>\n

Przy taki\u00e9j dzier\u017cawie mogli jeszcze Dominikanie utrzymywa\u0107 w dobrym stanie ko\u015bci\u00f3\u0142 i klasztor, lecz z ko\u0144cem j\u00e9j, a mianowicie d. 29 czerwca 1808 roku w czasie wielkiego nabo\u017ce\u0144stwa w ko\u015bciele uderzy\u0142 piorun w kopu\u0142\u0119, od czego ca\u0142y dach na ko\u015bciele sp\u0142on\u0105\u0142. To nieszcz\u0119\u015bcie zmusi\u0142o zakonnik\u00f3w do zupe\u0142nego opuszczenia ko\u015bcio\u0142a i klasztoru w Liszkowie.<\/p>\n

Tymczasem ko\u015bci\u00f3\u0142 parafjalny fundacji Kosi\u0142\u0142y coraz wi\u0119c\u00e9j do upadku si\u0119 chyli\u0142, tak \u017ce reparacja jego ju\u017c by\u0142a za p\u00f3\u017an\u0105. Aby za\u015b zaradzi\u0107 potrzebie parafjan, rz\u0105d za przyzwoleniem stolicy apostolski\u00e9j z dnia 28 wrze\u015bnia 1812 r. na imi\u0119 ksi\u0119dza Go\u0142aszewskiego biskupa wigierskiego wydan\u00e9m, przeznaczy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 podominika\u0144ski na parafjalny. Wypadki jednak krajowe nie dozwoli\u0142y wnet zaj\u0105\u0107 si\u0119 wyrestaurowaniem tego ko\u015bcio\u0142a, co zaledwie w r. 1822 ksi\u0105dz Char\u0142amowicz proboszcz miejscowy, wsparty funduszami supprymowanemi rozpocz\u0105\u0142, a nast\u0119pca jego ksi\u0105dz Maculewicz doko\u0144czy\u0142 i nabo\u017ce\u0144stwo parafialne do t\u00e9j \u015bwi\u0105tyni wprowadzi\u0142. Deputacja do spraw instytut\u00f3w duchownych zniesionych, decyzj\u0105 z dnia 8go marca 1821 roku, przyznaj\u0105c parafji liszkowski\u00e9j ko\u015bci\u00f3\u0142 podominika\u0144ski, zarazem przyzna\u0142a miejscowemu proboszczowi fundusze po suppressji d\u00f3br Dominikanom przeznaczone.<\/p>\n<\/div>\n

\n

W miejsce sze\u015bciu wsi za Niemnem le\u017c\u0105cych i poprzednio do tutejsz\u00e9j parafji przynale\u017cnych, przydzielono tu kilka wsi z parafji merecki\u00e9j po lew\u00e9j stronie Niemna le\u017c\u0105cych, oraz ko\u015bci\u00f3\u0142 filjalny Kibisze, tak, \u017ce obecnie w parafji Liszk\u00f3w liczy si\u0119 wsi 26 i folwark\u00f3w 1l, dusz za\u015b kommunikuj\u0105cych przesz\u0142o 5000. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Kibiszach by\u0142 niegdy\u015b w\u0142asno\u015bci\u0105 Jezuit\u00f3w mereckich, z powodu spustoszenia ju\u017c teraz nie istnieje, a sprz\u0119ty z niego do Liszkowa przeniesiono.<\/p>\n

Ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany parafjalny, kt\u00f3ry sta\u0142 na wzg\u00f3rzu w\u015br\u00f3d dawn\u00e9j wioski, w r. 1844 rozebrany zosta\u0142.<\/p>\n

Biblioteka podominika\u0144ska, kt\u00f3ra pod\u0142ug aktu podawczego probostwa z r. 1825, sk\u0142ada\u0142a si\u0119 ze 109 dzie\u0142 w r\u00f3\u017cnych j\u0119zykach, ju\u017c w r. 1837 posz\u0142a w zapomnienie i nikt od poprzedniego proboszcza takow\u00e9j nie poszukiwa\u0142.<\/p>\n

W roku 1886 za Najwy\u017csz\u00e9m przyzwoleniem, ustanowiono dom poprawy dla ksi\u0119\u017cy demeryt\u00f3w \u015bwieckich<\/i> ca\u0142ego kr\u00f3lestwa, na kt\u00f3ry przeznaczono klasztor podominika\u0144ski w Liszkowie. Ta potrzeba przyspieszy\u0142a reparacj\u0119 mur\u00f3w klasztornych w zastosowaniu si\u0119 do nowego instytutu, maj\u0105cego w sobie mie\u015bci\u0107 30 kap\u0142an\u00f3w, na utrzymanie kt\u00f3rych etatem przeznaczono z\u0142p. 59.000 rocznie.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Tym sposobem klasztor w Liszkowie odzyska\u0142 podobne do pierwotnego swego przeznaczenie, albowiem za Dominikan\u00f3w by\u0142 przytu\u0142kiem zakonnik\u00f3w podesz\u0142ych wiekiem i zu\u017cytych prac\u0105, oraz domem pokuty dla braci rozwi\u0119z\u0142ych; nast\u0119pnie by\u0142 miejscem pokuty dla kap\u0142an\u00f3w \u015bwieckich dyecezji wigierski\u00e9j, p\u00f3\u017aniej augustowski\u00e9j, wreszcie sta\u0142 si\u0119 domem kary i poprawy duchownych \u015bwieckich ca\u0142ego kr\u00f3lestwa. Lecz i to ostatnie przeznaczenie odmieni\u0142o si\u0119, bo demeryci od lat kilku ju\u017c przeniesieni zostali do gubernji radomski\u00e9j na \u0141ys\u0105 g\u00f3r\u0119.<\/p>\n

Jak wielce zajmuj\u0105c\u0105 jest historja Liszkowa!? Tu widzim naprz\u00f3d Litwin\u00f3w obwarowanych od napadu okrutnych Mongo\u0142\u00f3w i do ostatni\u00e9j kropli krwi broni\u0105cych sw\u00e9j kochan\u00e9j ziemi,\u2014lecz trudno oprze\u0107 si\u0119 przemocy: wszystko wi\u0119c co \u017cyje, pada na ofiar\u0119 ognia i miecza z zadowoleniem, bo na w\u0142asn\u00e9j ziemi \u017cycie si\u0119 ko\u0144czy. Dal\u00e9j widzim \u015bwietny dw\u00f3r ksi\u0105\u017c\u0105t Erdziwi\u0142\u0142a i Mindowsa w nowym zamku na zgliszczach mongolsko-litewskich zbudowanym; ich rady o obronie kraju i rozszerzeniu granic litewskiej ziemi, pot\u00e9m napad Krzy\u017cak\u00f3w i ostatni upadek grodu Naujepile, kt\u00f3rego \u015blady w szcz\u0105tkach baszt, lochach i murach podziemnych, oraz w g\u00f3rach olbrzymich r\u0119k\u0105 ludzk\u0105; usypanych dot\u0105d zostaj\u0105. Wreszcie na placu licznych walk i na popio\u0142ach Znicza, oraz str\u00f3\u017c\u00f3w jego wajdelot\u00f3w, odradza si\u0119 Liszk\u00f3w chrze\u015bcja\u0144ski, gdzie rz\u0105dz\u0105 naprz\u00f3d Rusini Kopciowie i Gli\u0144scy, pot\u00e9m Radziwi\u0142\u0142owie z r\u00f3\u017cnowiercami, po nich Fr\u0105ckiewiczowie-Radzimi\u0144scy, Giblowie i Kosi\u0142\u0142owie, po kt\u00f3rych Dominikanie stanowi\u0105 epilog dramatu. Szkoda, \u017ce pan Misierowicz w swym Przegl\u0105dzie augustowskim<\/i> nie wskaza\u0142 nam tego miejsca historycznego, przepe\u0142nionego tre\u015bci\u0105 do pomys\u0142\u00f3w poet\u00f3w i malarzy.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Od Liszkowa ku p\u00f3\u0142nocy o p\u00f3\u0142trzeci\u00e9j mili, nad Niemnem, le\u017cy folwark rz\u0105dowy Kryksztany<\/i>, po litewsku Kryksztienej<\/i> (chrzcielnica), gdzie odbywa\u0142 si\u0119 pierwotny chrzest Litwin\u00f3w w tej okolicy osiad\u0142ych.<\/p>\n

O mil\u0119 zt\u0105d ku zachodowi, przy dawnym trakcie kowie\u0144sko-grodzie\u0144skim, w po\u0142o\u017ceniu wzg\u00f3rkowat\u00e9m nad rzeczk\u0105 Serejk\u0105 le\u017cy miasto Sereje<\/i>, kt\u00f3re gdy nale\u017ca\u0142o do Pruss, by\u0142o handlown\u00e9m i przemys\u0142ow\u00e9m. G\u0142\u00f3wnie wyrabiano tu p\u0142\u00f3tna, p\u0142\u00f3cienka i drelichy, oraz wyroby garbarskie; za\u015b w sklepach murowanych mo\u017cna by\u0142o dosta\u0107 rozmaitych towar\u00f3w b\u0142awatnych i sukien. Miasto to, obok pi\u0119knego po\u0142o\u017cenia, posiada dobre grunta dla rolnictwa, 3 jeziora zwane: A\u017caryna<\/i>, Pers i Pierdziuk<\/i>, na opa\u0142 w miejsce drzewa, o kt\u00f3re nie trudno w pobliskich lasach rz\u0105dowych, ma w\u0142asny torf w uroczyskach Poniuraj\u015b\u0107, Rykalnia i Pobalis<\/i>. Jednak\u017ce ludno\u015b\u0107 jego coraz si\u0119 zmniejsza, bo przed 50 laty dochodzi\u0142a do 10,000 g\u0142\u00f3w, a teraz zaledwie liczy 3,631, w t\u00e9j liczbie \u017cyd\u00f3w 1487 oraz ewangielik\u00f3w reformowanych oko\u0142o 400, dom\u00f3w za\u015b jest murowanych 16 i drewnianych 243, w tej liczbie dwa ko\u015bcio\u0142y, katolicki i ewangielicki, oraz synagoga \u017cydowska.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Czy by\u0142 w Serejach fundowany r. 1537 ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki przez Jerzego Radziwi\u0142\u0142a, jak to twierdzi Staro\u017cytna Polska<\/i> p. M. Bali\u0144skiego wydana, miejscowe akta nie wskazuj\u0105: jest tylko dokument udowadniaj\u0105cy fundacj\u0119 tutejszego ko\u015bcio\u0142a przez Bogus\u0142awa ksi\u0119cia Radziwi\u0142\u0142a koniuszego wielkiego ksi\u0119stwa litewskiego, kt\u00f3ry zapisem z dnia 29go wrze\u015bnia 1656 roku w S\u0142ucku sporz\u0105dzonym hojnie uposa\u017cy\u0142 probostwo tutejsze. Zapis ten tak si\u0119 zaczyna:<\/p>\n

\u201eW Imi\u0119 Pa\u0144skie Amen.<\/p>\n

Poniewa\u017c czas po\u017ceraj\u0105cy, wyj\u0105wszy cnot\u0119 y pismo, nie dopuszcza by\u0107 wieczystym, przysta\u0107 aby sprawy ludzkie, kt\u00f3re pod czasem si\u0119 dziej\u0105, \u015bwiadectwem dostateczn\u00e9m pisma potomnym czasom by\u0142y obwieszczone. Na wiekuist\u0105 tedy pami\u0105tk\u0119 y nie\u015bmiertelno\u015b\u0107 s\u0142awy naszey, my Bogus\u0142aw Radziwi\u0142\u0142 koniuszy wielkiego ksi\u0119stwa litewskiego z Bo\u017c\u00e9j \u0142aski ksi\u0105\u017ce na Bir\u017cach, Dubinkach, S\u0142ucku y Kopylu ettc. dziedziczny pan, oznajmujemy wszem w obec, komu nale\u017cy, i\u017c my uwa\u017caj\u0105c potrzeb\u0119 ludu naszego, nam od Boga powierzonego, ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki zafundowa\u0107 postanowili\u015bmy w dobrach naszych dziedzicznych, maj\u0119tno\u015bci nazwan\u00e9j Sereje, w wojew\u00f3dztwie trocki\u00e9m le\u017c\u0105c\u00e9j y ksi\u0119dza przy onym osadzi\u0107, oraz t\u00e9\u017c dochody, z kt\u00f3rych aby si\u0119 m\u00f3g\u0142 \u017cywi\u0107, postanowili\u015bmy, a\u017ceby chwa\u0142a Boska w ko\u015bciele pilnie y porz\u0105dkiem by\u0142a odprawowana, temu\u017c ko\u015bcio\u0142owi y jego tera\u017aniejszym y innym nast\u0119puj\u0105cym plebanom plac\u00f3w sze\u015b\u0107 w mie\u015bcie Serejach na jurysdyk\u0119 pleba\u0144sk\u0105 ko\u015bcieln\u0105 katolick\u0105, poczynai\u0105c od drogi, alias<\/i> go\u015bci\u0144ca id\u0105cego z Kowna do Grodna, z lew\u00e9y strony z domami z lud\u017ami mieszkaj\u0105cemi y rozesz\u0142emi m\u0119skiego bia\u0142og\u0142owskiego rodzaju y z potomkami, ich s\u0142u\u017cb\u0105 wszelak\u0105, powinno\u015bci\u0105 z domami, gruntami, w\u0142okami czterma w polach miejskich na ka\u017cdey zmianie licz\u0105c po cztery w\u0142oki, co czyni ze wszystkim w\u0142ok dwana\u015bcie y morgow czterna\u015bcie, r\u00f3\u017cnie rozrzuconemi, siano\u017c\u0119ciami, pastewnikami muro\u017anemi y b\u0142otnemi zaro\u015blami, z ogrodami y wszelkiemi nadto wymy\u015blonemi po\u017cytkami wolnemi i t d.\u201d<\/p>\n<\/div>\n

\n

Dal\u00e9j fundator dozwala proboszczowi szynk trunk\u00f3w, wst\u0119p do jezior i las\u00f3w; w razie po\u017caru, obowi\u0105zuje si\u0119 ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebanj\u0119 odbudowa\u0107 i wszelkie reparacje dokonywa\u0107. W ko\u0144cu dodaje: \u201echcemy zat\u00e9m y zniewalamy (proboszcz\u00f3w), aby\u015bcie \u017cyw\u0105 pami\u0119\u0107 przed Bogiem mieli za nas y sukcessor\u00f3w naszych.\u201d<\/p>\n

Poniewa\u017c fundator by\u0142 wyznania ewangielicko-reformowanego, ten zapis wszak\u017ce domy\u015bla\u0107 si\u0119 ka\u017ce, i\u017c polityka tylko nakazywa\u0142a mu by\u0107 protektorem dyssydent\u00f3w, w duchu za\u015b sam m\u00f3g\u0142 by\u0107 istnym katolikiem, skoro tak religijnie publicznie si\u0119 odzywa\u0142.<\/p>\n

Probostwo tutejsze by\u0142o po\u0142\u0105czone niejaki czas z merecki\u00e9m, jak o t\u00e9m przekonywamy si\u0119 z akt urz\u0119dowych, w kt\u00f3rych czytamy, \u017ce dnia 13 marca 1776 roku by\u0142 proboszczem serejskim i mereckim ksi\u0105dz Jan Jerzy Hlebicki J\u00f3zeffowicz kanonik katedr. inflantski, protonotarjusz apostolski, dziekan simne\u0144ski.<\/p>\n

Gdy skutkiem czasu \u015bwi\u0105tynia tutejsza podstarza\u0142a, rz\u0105d w r. 1853 wyznaczy\u0142 na reparacj\u0119 j\u00e9j fundusz w ilo\u015bci rs. 1521 k. 57 i p\u00f3\u0142.<\/p>\n

Lasy naoko\u0142o Serej po\u0142o\u017cone, dawni\u00e9j ulubion\u0105 by\u0142y kryj\u00f3wk\u0105 \u0142osi, dok\u0105d jeszcze i teraz z za Niemna przybiegaj\u0105; jeziora okoliczne Du\u015b, Metele, Obelia, Paserniki<\/i> i wiele mniejszych, wabi\u0142y te zwierz\u0119ta do siebie dla och\u0142ody i napoju; zt\u0105dto w obr\u0119bie rz\u0105dowym Bestrajgiszki do le\u015bnictwa Sereje nale\u017c\u0105cym, pomi\u0119dzy wsiami Mikobole i Paserniki rozci\u0105ga si\u0119 okr\u0119g le\u015bny, kt\u00f3ry Briedukalnis<\/i> (\u0142osia g\u00f3ra) jest nazwanym.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Za Serejami na stronie p\u00f3\u0142nocno-wschodni\u00e9j, niedaleko Niemna, przy drodze z Serej do folwarku Dziermieniszki, w okr\u0119gu pierwszym obr\u0119bu Dziermieniszki, jest grodzisko litewskie czyli pile<\/i>, poros\u0142e ju\u017c grabin\u0105, kt\u00f3rego prawdziwe nazwisko jest nieznane.<\/p>\n

Dal\u00e9j w tym\u017ce obr\u0119bie pod osad\u0105 podle\u015bnego stra\u017cy Staciszki, jest drugie grodzisko \u017bylwa<\/i> zwane, poros\u0142e grabem, d\u0119bem, leszczyn\u0105, lip\u0105, gruszkami i mn\u00f3stwem konwalji. Ta pile, chocia\u017c nie by\u0142a jedn\u0105 z wa\u017cniejszych warowni litewskich, le\u017cy jednak w bardzo pi\u0119kn\u00e9m po\u0142o\u017ceniu i ma sobie w\u0142a\u015bciwy urok poci\u0105gania do siebie ka\u017cdego, kto umie oceni\u0107 pi\u0119kno przyrody, a przyt\u00e9m wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z ni\u0105 rozmaite podania o skarbach ukrytych w \u0142onie g\u00f3ry i o duchach strzeg\u0105cych wiecznie t\u00e9j warowni.<\/p>\n

Litwini tutejsi Dziukami<\/i> nazwani, pomi\u0119dzy sob\u0105 m\u00f3wi\u0105 po litewsku, lecz w miastach i we dworach, tojest z klass\u0105 wy\u017csz\u0105, m\u00f3wi\u0105 po polsku; tym sposobem Litwin udowadnia, \u017ce kochaj\u0105c spokrewnionych pobratymc\u00f3w, nie wyrzeka si\u0119 nauki od swych przodk\u00f3w otrzyman\u00e9j. Taka mi\u0142o\u015b\u0107 zas\u0142uguje na wzajemno\u015b\u0107 nasz\u0105, przez kt\u00f3r\u0105 ch\u0119tnie uczy\u0107 si\u0119 winni\u015bmy j\u0119zyka litewskiego, jako krajowego.<\/p>\n<\/div>\n

    \n
  1. Takich w\u0142\u00f3cz\u0119g\u00f3w osady s\u0105 w g\u0142\u0119bsz\u00e9j Litwie, jak n. p. pod Wilkowyszkami wie\u015b Suwa\u0142ki<\/i> i w gminie Dobrowola, oraz w kilku innych miejscach.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  2. W ko\u015bciele \u015a. Alexandra znajduj\u0105 si\u0119 dwa obrazy Smuglewicza z Wigier przywiezione.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  3. Dziwi\u0107 si\u0119 nale\u017cy, \u017ce \u017cyciorysu tego kap\u0142ana dot\u0105d nie mamy; by\u0142 to bowiem drugi Skarga w ko\u015bciele i zarazem do\u015b\u0107 jasna gwiazda w szeregu m\u0119\u017c\u00f3w uczonych kraju naszego.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  4. Ten Nowogr\u00f3dek wielu naszych historyk\u00f3w uwa\u017ca za jedno z miastem dotychczas Nowogr\u00f3dkiem nazywan\u00e9m.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  5. Ksi\u0119ga 6 str. 227 i 228.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n<\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Ha\u0144cza. – Cisowa G\u00f3ra. – Francuzkie stanowisko. – Suwa\u0142ki. – \u0179r\u00f3d\u0142o Stanis\u0142awa Augusta. – Ksi\u0105dz Korzeniewski. – Wiejsieje, Liszk\u00f3w, Kryksztany, Sereje i \u017bylwa. Ka\u017cdy z syn\u00f3w kraju naszego kocha Litw\u0119, zar\u00f3wno jak Mazowsze, Kujawy, Krakowskie i inne cz\u0119\u015bci jedn\u00e9j wielki\u00e9j niegdy\u015b ziemi; lecz ta mi\u0142o\u015b\u0107 nie mo\u017ce si\u0119 zwa\u0107 doskona\u0142\u0105, skoro przedmiotu, dla kt\u00f3rego serce […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":13405,"parent":13294,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"h5ap_radio_sources":[],"jetpack_post_was_ever_published":false,"footnotes":""},"class_list":["post-13341","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"yoast_head":"\nRozdzia\u0142 10 - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-10\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Rozdzia\u0142 10 - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Ha\u0144cza. – Cisowa G\u00f3ra. – Francuzkie stanowisko. – Suwa\u0142ki. – \u0179r\u00f3d\u0142o Stanis\u0142awa Augusta. – Ksi\u0105dz Korzeniewski. – Wiejsieje, Liszk\u00f3w, Kryksztany, Sereje i \u017bylwa. Ka\u017cdy z syn\u00f3w kraju naszego kocha Litw\u0119, zar\u00f3wno jak Mazowsze, Kujawy, Krakowskie i inne cz\u0119\u015bci jedn\u00e9j wielki\u00e9j niegdy\u015b ziemi; lecz ta mi\u0142o\u015b\u0107 nie mo\u017ce si\u0119 zwa\u0107 doskona\u0142\u0105, skoro przedmiotu, dla kt\u00f3rego serce […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-10\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2020-05-12T05:42:02+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/suwalki-kosciol-e1589262037348.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"996\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1376\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"45 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wedrowki-10\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wedrowki-10\\\/\",\"name\":\"Rozdzia\u0142 10 - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wedrowki-10\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wedrowki-10\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/05\\\/suwalki-kosciol-e1589262037348.jpg\",\"datePublished\":\"2020-05-11T10:21:36+00:00\",\"dateModified\":\"2020-05-12T05:42:02+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wedrowki-10\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wedrowki-10\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wedrowki-10\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/05\\\/suwalki-kosciol-e1589262037348.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/05\\\/suwalki-kosciol-e1589262037348.jpg\",\"width\":996,\"height\":1376},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wedrowki-10\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"W\u0119dr\u00f3wki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Rozdzia\u0142 10\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"width\":931,\"height\":990,\"caption\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\\\/\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Rozdzia\u0142 10 - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-10\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Rozdzia\u0142 10 - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","og_description":"Ha\u0144cza. – Cisowa G\u00f3ra. – Francuzkie stanowisko. – Suwa\u0142ki. – \u0179r\u00f3d\u0142o Stanis\u0142awa Augusta. – Ksi\u0105dz Korzeniewski. – Wiejsieje, Liszk\u00f3w, Kryksztany, Sereje i \u017bylwa. Ka\u017cdy z syn\u00f3w kraju naszego kocha Litw\u0119, zar\u00f3wno jak Mazowsze, Kujawy, Krakowskie i inne cz\u0119\u015bci jedn\u00e9j wielki\u00e9j niegdy\u015b ziemi; lecz ta mi\u0142o\u015b\u0107 nie mo\u017ce si\u0119 zwa\u0107 doskona\u0142\u0105, skoro przedmiotu, dla kt\u00f3rego serce […]","og_url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-10\/","og_site_name":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/","article_modified_time":"2020-05-12T05:42:02+00:00","og_image":[{"width":996,"height":1376,"url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/suwalki-kosciol-e1589262037348.jpg","type":"image\/jpeg"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"45 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-10\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-10\/","name":"Rozdzia\u0142 10 - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-10\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-10\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/suwalki-kosciol-e1589262037348.jpg","datePublished":"2020-05-11T10:21:36+00:00","dateModified":"2020-05-12T05:42:02+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-10\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-10\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-10\/#primaryimage","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/suwalki-kosciol-e1589262037348.jpg","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/suwalki-kosciol-e1589262037348.jpg","width":996,"height":1376},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wedrowki-10\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"W\u0119dr\u00f3wki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Rozdzia\u0142 10"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","name":"Jaminy Indexing Team","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/jzi.org.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization","name":"Jaminy Indexing Team","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","width":931,"height":990,"caption":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/"]}]}},"jetpack_likes_enabled":true,"jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/13341","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13341"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/13341\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/13294"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/13405"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13341"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}