{"id":13307,"date":"2020-05-10T15:06:28","date_gmt":"2020-05-10T13:06:28","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?page_id=13307"},"modified":"2020-05-11T17:09:14","modified_gmt":"2020-05-11T15:09:14","slug":"wydrowki-4","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wydrowki-4\/","title":{"rendered":"Rozdzia\u0142 4"},"content":{"rendered":"
\n

Kurpowie. – Cz\u0119\u015b\u0107 ich Nowogrodzka. – Bartnicy. – Bory, p\u00f3\u0142bory i \u0107wier\u0107bory-Upadek bartnictwa. – Rozporz\u0105dzenie z r. 1837. – R\u00f3\u017cne zaj\u0119cia Kurpi\u00f3w. – Prorocy. – Moralno\u015b\u0107 i pobo\u017cno\u015b\u0107 Kurpi\u00f3w. – Str\u00f3j ich. – Nowogr\u00f3d i Kolno.<\/h4>\n

Nasi etnografowie dot\u0105d nie zupe\u0142nie si\u0119 zgadzaj\u0105 w okre\u015bleniu pochodzenia Kurpi\u00f3w, nikt jednak nie zaprzecza, \u017ce to jest nar\u00f3d s\u0142owia\u0144ski, a nawet polski. P\u00f3\u0142dzikie ich dot\u0105d obyczaje, oraz m\u0119ztwo i wytrwa\u0142o\u015b\u0107, czyni\u0105 ich podobnemi do Hucu\u0142\u00f3w i g\u00f3rali karpackich; zt\u0105d w\u0142a\u015bnie nadane im zosta\u0142o przez s\u0105siad\u00f3w Mazur\u00f3w nazwisko Karpi\u00f3w<\/i>, czyli w ludow\u00e9m narzeczu Kurpi\u00f3w<\/i>, i zt\u0105d nast\u0119pnie wynik\u0142 domys\u0142, \u017ce ten lud z Karpat do puszczy dawn\u00e9j ostro\u0142\u0119cki\u00e9j przyw\u0119drowa\u0142. Mo\u017ce by\u0107 w tym domy\u015ble troch\u0119 prawdy, lecz nie zupe\u0142nie: Kurpie bowiem s\u0105 takim prawie z pochodzenia narodem, jakim byli Kozacy na Zaporo\u017cu. Pomi\u0119dzy jednymi a drugimi ta tylko zachodzi r\u00f3\u017cnica, \u017ce Zaporo\u017ce po\u0142o\u017cone na Ukrainie<\/i>, czyli kra\u0144cu Polski, w\u015br\u00f3d \u017cywio\u0142u ruskiego, przyswoi\u0142o sobie tameczny j\u0119zyk i religj\u0105; Kurpie za\u015b osiad\u0142szy w\u015br\u00f3d Mazur\u00f3w, ich mow\u0119, religj\u0119 i w cz\u0119\u015bci rodzaj \u017cycia przej\u0119li. Zaporo\u017ce tak\u017ce na woln\u00e9j i pust\u00e9j ziemi osadowiwszy si\u0119, w samym zarodku postanowi\u0142o w\u0142a\u015bciwe sobie prawo, pod\u0142ug kt\u00f3rego z r\u00f3\u017cnorodnych cz\u0142onk\u00f3w organizuj\u0105c nar\u00f3d, utworzy\u0142o rodzaj bractwa czyli zakonu; Kurpie za\u015b pierwiastkowo rz\u0105dz\u0105c si\u0119 patryarchalnie, podobni byli do skupionych band cyga\u0144skich, a nast\u0119pnie poddali si\u0119 pod prawa t\u00e9j ziemi, na kt\u00f3r\u00e9j osiedli. Jeszcze jest jedna pomi\u0119dzy temi dw\u00f3ma narodami r\u00f3\u017cnica, mianowicie ta, \u017ce pomi\u0119dzy Kozakami dojrzymy potomk\u00f3w szlachty polski\u00e9j, litewski\u00e9j i ruski\u00e9j, a nawet troch\u0119 tatarszczyzny; kiedy w\u015br\u00f3d Kurpi\u00f3w nikogo wi\u0119c\u00e9j nie znajdziemy, opr\u00f3cz Polak\u00f3w z Mazowsza, Warmji, Podlasia i nieco z g\u00f3r karpackich. 1<\/a><\/sup>.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Z podania miejscowego, oraz z j\u0119zyka i nazwisk tego ludu, przekonywamy si\u0119, \u017ce dzisiejsi Kurpie s\u0105 potomkami rozmaitych familij polskich, losem lub w\u0142asn\u0105 swawol\u0105 poni\u017conych, kt\u00f3re straciwszy prawo cywilne w kraju, jako wygna\u0144cy lub za nie\u017cyj\u0105cych uwa\u017cani, dla ocalenia swego \u017cycia zmuszeni byli kry\u0107 si\u0119 w puszczy ostro\u0142\u0119cki\u00e9j, Zagajnic\u0105<\/i> zwan\u00e9j. Cz\u0119\u015b\u0107 t\u00e9j puszczy ku p\u00f3\u0142nocy rozci\u0105gaj\u0105ca si\u0119, przesz\u0142a do dzisiejsz\u00e9j gubernji augustowski\u00e9j i w ko\u0144cu wieku XVI zwan\u0105 by\u0142a puszcz\u0105 lub zagajnic\u0105 nowogrodzk\u0105<\/i>, od miasta Nowogrodu w\u015br\u00f3d t\u00e9j puszczy zbudowanego. W czasach p\u00f3\u017aniejszych tworzy\u0142a ona dwa le\u015bnictwa rz\u0105dowe: \u0141achowskie<\/i> od wsi rz\u0105dow\u00e9j \u0141acha i Kupiskie<\/i> od wsi Kupiski tak zwane; szcz\u0105tki tych las\u00f3w stanowi\u0105 dzi\u015b jedno le\u015bnictwo Nowogr\u00f3d<\/i> i tego nawet cz\u0119\u015b\u0107 wschodnia, zawieraj\u0105ca lasu morg\u00f3w 8,424 pr\u0119t\u00f3w kwadratowych 47, przesz\u0142a do d\u00f3br donacyjnych tego\u017c nazwiska, ksi\u0119cia Szachowskiego w\u0142asno\u015b\u0107 stanowi\u0105cych, tudzie\u017c morg\u00f3w 1843 pr\u0119t\u00f3w kwadratowych 44 do d\u00f3br takich\u017ce, Ma\u0142yp\u0142ock zwanych, radcy tajnemu \u017bukowskiemu nadanych.<\/p>\n<\/div>\n

\n

W epoce Polski kwitn\u0105c\u00e9j, za panowania Kazimierza Wielkiego, a nawet za poprzednika i ojca jego W\u0142adys\u0142awa \u0141okietka, Kurpie w wieku XIV zacz\u0119li zbiera\u0107 si\u0119 i osiada\u0107 na ziemi mazowiecki\u00e9j w puszczy, gdzie prowadzili \u017cycie przyrod\u0105 wskazane. G\u0142\u00f3wnym przedmiotem ich zatrudnie\u0144 by\u0142o bartnictwo, tudzie\u017c my\u015bliwstwo i rybo\u0142\u00f3wstwo. Ka\u017cda familja mia\u0142a sw\u0105 bud\u0119<\/i> czyli osad\u0119 zabudowan\u0105, do kt\u00f3r\u00e9j wszelki dobytek z puszczy znosi\u0142a, a gdy obfito\u015b\u0107 onego przewy\u017csza\u0142a potrzeby domowe, mi\u00f3d i sk\u00f3ry zwierz\u0105t puszczano na handel do miast znaczniejszych w kraju, zk\u0105d w zamian otrzymywano takie przedmioty, kt\u00f3rych puszcza dostarczy\u0107 nie mog\u0142a.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Stosunki familijne i handlowe nie dozwoli\u0142y d\u0142ugo rz\u0105dzi\u0107 si\u0119 prawem patryarchaln\u00e9m i je\u015bli nie wprz\u00f3dy, to od r. 1526, to jest od czasu wcielenia Mazowsza do Korony, Kurpie utworzyli jednolite bractwo, kt\u00f3re stosownie do podzia\u0142u puszczy czyli zagajnicy na dwie cz\u0119\u015bci: ostro\u0142\u0119ck\u0105<\/i> i nowogrodzk\u0105<\/i>, jednocze\u015bnie podzieli\u0142o si\u0119 na dwa oddzielne towarzystwa. Podzia\u0142 ten wszak\u017ce by\u0142 tylko administracyjnym, duch Kurpi\u00f3w tak ostro\u0142\u0119ckich jak i nowogrodzkich jednaki pozosta\u0142; a gdy sz\u0142o o odparcie wroga kraju, w\u00f3wczas rozdzia\u0142u pomi\u0119dzy temi dwoma bractwami dojrze\u0107 nie mo\u017cna by\u0142o. Wprawdzie moralno\u015b\u0107, zami\u0142owanie do pracy, a zat\u00e9m i zamo\u017cno\u015bci, ju\u017c od kilku wiek\u00f3w nada\u0142y Kurpiom ostro\u0142\u0119ckim wy\u017cszo\u015b\u0107 nad swoimi s\u0105siadami; lecz i ci niezbyt jeszcze dawno posy\u0142ali rzek\u0105 Narwi\u0105 znaczne zapasy swych produkt\u00f3w na handel do Warszawy i Gda\u0144ska, zk\u0105d odbierali trzosy talar\u00f3w i dukat\u00f3w.<\/p>\n

Pomijaj\u0105c przegl\u0105d rozwoju \u017cycia Kurpi\u00f3w ostro\u0142\u0119ckich za granic\u0105 gubernji augustowskiej mieszkaj\u0105cych, przejrzymy tylko koleje \u017cycia Kurpi\u00f3w nowogrodzkich, co najbardzi\u00e9j u\u0142atwia przywil\u00e9j przez kr\u00f3la Zygmunta III dnia 20 grudnia 1630 roku bartnikom miasta Nowogrodu udzielony, kt\u00f3ry tu dos\u0142ownie przytaczamy:<\/p>\n<\/div>\n

\n

\u201eZygmunt III z Bo\u017c\u00e9j \u0142aski, wielki ksi\u0105\u017ce litewski, ruski, pruski, \u017cmudzki, mazowiecki, inflantski, a szwedzki, gotski, wandalski dziedziczny kr\u00f3l. Oznajmujemy listem naszym, komu to wiedzie\u0107 nale\u017cy, suplikowali nam bartnicy nasi z starostwa \u0142om\u017cy\u0144skiego miasteczka Nowogr\u00f3dka przez urz\u0119dniki nasze koronne, aby\u015bmy dawne zwyczaje ich i wolno\u015bci, kt\u00f3rych z dawnych lat za\u017cywaj\u0105 i sobie od przodk\u00f3w swoich z r\u0105k podane maj\u0105, z \u0142aski nasz\u00e9j kr\u00f3lewski\u00e9j przywilejem potwierdzili i onych przy nich zachowali, kt\u00f3r\u0105 pro\u015bb\u0119 ich my \u0142askawie przyj\u0105wszy i one, ile prawu nie s\u0105 przeciwne, zatwierdzi\u0107 umy\u015blili\u015bmy; jako\u017c tym listem naszym zatwierdzamy, a najprz\u00f3d wiedz\u0105c z relacji komissarza naszego urodzonego Jak\u00f3ba Maxymiliana Fredra stolnika lwowskiego, sekretarza naszego, kt\u00f3rego\u015bmy tam umy\u015blnie pos\u0142ali, i\u017c z dawnego zwyczaju i lustracji skarbow\u00e9j \u017caden z nich nie powinien nad jedn\u0105 r\u0105czk\u0119 miodu zwyczajn\u0105 tam\u017ce w Nowogrodzie miasteczku oddawa\u0107 od znamienia boru swego staro\u015bcie \u0142om\u017cy\u0144skiemu, i nadto za kun\u0119 groszy pi\u0119tna\u015bcie oddawa\u0107, siana sto\u017cek, w kt\u00f3rym dwoje drabek powinno by\u0107, przy stanowisku sw\u00e9m dla przyjazdu strzelcom postawi\u0107, albo za nie po groszy pi\u0119tna\u015bcie dawa\u0107; onych przy t\u00e9mczasow\u00e9m prawie i zwyczaju zachowujemy i aby wi\u0119c\u00e9j nad r\u0105czk\u0119 miodu i za kun\u0119 groszy pi\u0119tna\u015bcie staro\u015bcie \u0142om\u017cy\u0144skiemu od nich nie wyci\u0105gali i do pud\u0142aka miodu, do kt\u00f3rego nigdy nie byli powinni, onych nie przymuszali, mie\u0107 chcemy. Wzgl\u0119dem czego wolno im b\u0119dzie, jako z dawna by\u0142o ka\u017cdemu bartnikowi, jakie chc\u0105c drzewo drzewi\u0107 albo dr\u0105\u017cy\u0107 do barci sposobne, tak w d\u0119binie jako i w so\u015bninie, \u017cadnego nie wyjmuj\u0105c. Stanowiska swoje albo domeczki, albo wi\u0119c budy w puszczach miewa\u0107, kt\u00f3re w pokoju sta\u0107 powinny i \u017caden ani z bartnik\u00f3w, ani z lo\u017anych ludzi pali\u0107 i znosi\u0107 ich nie powinien, a ktoby si\u0119 wa\u017cy\u0142 tego, ma by\u0107 prawem lenn\u00e9m, kt\u00f3rego z dawna za\u017cywaj\u0105, przez bartnik\u00f3w s\u0105dzony i ukarany. Nadto \u0142\u0105ce albo knieje miewa\u0107, kt\u00f3rych, jako z dawna zwyczaj by\u0142, wolno im b\u0119dzie. Sid\u0142a zastawia\u0107 na jarz\u0105bki i rozmaite ptaki i kuny, okrom zwierza wielkiego; tak\u017ce \u017caki albo wienczerze stawia\u0107 na rzece Narwi, Pisi, gdzie si\u0119 kt\u00f3remu spodoba; jazy miewa\u0107 na rzekach albo na strugach w Zagajnicy Nowogrodzki\u00e9j i w nich ryby \u0142owi\u0107 do roboty swoj\u00e9j bartnicz\u00e9j, a gdzieby kt\u00f3ry nie mia\u0142 jazu pewnego, powinien b\u0119dzie starosta bartny on naznaczy\u0107 i zapisem obwarowa\u0107, a miejsce wymierzy\u0107 p\u00f3ki powinien za\u017cywa\u0107 tego pod\u0142ug starego zwyczaju, przy zastawiskach albo racz\u00e9j rzece Narwi okr\u0119gach pewnych albo krzewinie dolist\u00e9j, wolno im by\u0107 ma okr\u0119gi kolejn\u0105 albo p\u0142otem zastawowa\u0107, sieci swe tam stawia\u0107 w t\u00e9m zastawisku, krzewin\u0119 wyprz\u0105ta\u0107 i wych\u0119da\u017ca\u0107, ryby \u0142owi\u0107 osobliwie na wiosn\u0119 kiedy ryba z wod\u0105 zajdzie, p\u00f3ty jednak pok\u0105d woda na wiosn\u0119 trwa, w cz\u00e9m im \u017caden rybak tak ostro\u0142\u0119cki jako i nowogrodzki albo kto inny przeszkadza\u0107 i w t\u00e9m zastawisku ryb wy\u0142awia\u0107 nie powinien, tak\u017ce ani \u017cak\u00f3w ani sieci ich trz\u0105\u015b\u0107; a ktoby si\u0119 tego wa\u017cy\u0142, taki ma by\u0107 karany, gwoli czemu pozwalamy im czo\u0142ny swoje mie\u0107 ze wszystkiemi potrzebami tak ko\u0142o \u0142owienia ryb w pastwiskach swoich, jako i do opatrowania drzewa bartnego na wiosn\u0119, gdy wody rozlej\u0105. A i\u017c dekretem komissarz\u00f3w naszych roku 1599 maj\u0105 przys\u0105dzon\u0105 sobie wolno\u015b\u0107 wo\u017cenia drzewa suchego z zagajnicy nowogrodzki\u00e9j tak sosnowych jako le\u015bnych trzy dni co tydzie\u0144 we wtorek, we czwartek, w sobot\u0119, dlatego i przy t\u00e9j wolno\u015bci onych pod\u0142ug dekretu zachowujemy i je\u017celiby w ten dzie\u0144 \u015bwi\u0119to kt\u00f3re przypada\u0142o, aby im nazajutrz t\u0119 fur\u0119 wolno uczyni\u0107, pod\u0142ug komissarski\u00e9j decyzyi pozwalamy. Wszak\u017ce z \u0142\u0105k swoich, kt\u00f3re kupuj\u0105, ka\u017cdego im dnia wolno i surowe r\u0105ba\u0107 i wozi\u0107 bez wszelaki\u00e9j przeszkody dworski\u00e9j. Wi\u0119c \u017ce i \u0142\u0105ki maj\u0105 sobie nale\u017c\u0105ce do tych\u017ce bor\u00f3w z dawna wymierzone, kt\u00f3re miernik przy komissarzach naszych wymierza\u0142 i tych im \u017caden kosi\u0107 gwa\u0142tem nie ma, ani \u017cadn\u00e9j przeszkody czyni\u0107 w zbieraniu siana tych \u0142\u0105k, kt\u00f3re je\u015bliby na traw\u0119 niesposobne by\u0142y, wolno ka\u017cdemu z nich poora\u0107 i posia\u0107, z tego nie daj\u0105c \u017cadnego podatku, poniewa\u017c te s\u0105 borowe \u0142\u0105ki; nadto \u017co\u0142\u0105d\u017a zbiera\u0107, \u0142yka drz\u00e9\u0107 na powrozy do barci swoich i insze potrzeby do barci sobie nale\u017c\u0105ce obmy\u015bla\u0107 bez zagajenia si\u0119 i wszelaki\u00e9j od strzelc\u00f3w i inszych le\u015bnych przeszkody. Tak so\u015bnie albo pszczo\u0142y suche, wywrotne, z\u0142amane i jakimkolwiek sposobem zepsowane z barciami swojemi do dom\u00f3w swoich albo miejsca na to sposobne bra\u0107, wie\u017a\u0107 i stawia\u0107, gdzie si\u0119 komu podoba, wolno im by\u0107 ma, za opowiedzeniem si\u0119 jednak staro\u015bcie \u0142om\u017cy\u0144skiemu. Od tego jednak dawa\u0107 nic nie powinni, poniewa\u017c od tego wszystkiego powinni odda\u0107 da\u0144 wiadom\u0105; kt\u00f3re zwyczaje, aby t\u00e9m lepi\u00e9j w klubie sw\u00e9j zostawa\u0107 mog\u0142y, b\u0119d\u0105 powinni mie\u0107 zawsze, jako i dot\u0105d miewali, starost\u0119 swego bartnego tak pods\u0119dka i pisarza przysi\u0119g\u0142ych, na to obranych, kt\u00f3rych starosta \u0142om\u017cy\u0144ski ma konfirmowa\u0107, gdy od nich obrani b\u0119d\u0105, kt\u00f3rzy mi\u0119dzy niemi wszelakie r\u00f3\u017cnice s\u0105dzi\u0107 maj\u0105, jednak od nich apellacja do starosty \u0142om\u017cy\u0144skiego i\u015b\u0107 ma, od niego za\u015b w powa\u017cnych sprawach do s\u0105du naszego; co do wiadomo\u015bci wszystkim przywodz\u0105c, a osobliwie starosty naszego \u0142om\u017cy\u0144skiego teraz i napot\u00e9m b\u0119d\u0105cych, chcemy to mie\u0107 i rozkazujemy, aby pomienione bartnicy nad r\u0105czk\u0119 miodu zwyczajn\u0105 oddawa\u0107 nie byli powinni i przy dawnych wolno\u015bciach i zwyczajach swoich, kt\u00f3rych z dawnych lat za\u017cywaj\u0105 i teraz tym przywilejem naszym onym stwierdzamy i nadajemy, aby wcale zachowani byli i od nikogo przeszkody nie mieli, nie deroguj\u0105c nic powinno\u015bciom i podatkom, kt\u00f3re staro\u015bcie naszemu \u0142om\u017cy\u0144skiemu oddawa\u0107 powinni. Na co dla lepsz\u00e9j wiary r\u0119k\u0105 w\u0142asn\u0105 podpisujemy i piecz\u0119\u0107 koronn\u0105 przycisn\u0105\u0107 rozkazali\u015bmy. Dan w Tykocinie dnia 20 miesi\u0105ca grudnia roku Pa\u0144skiego tysi\u0105c sze\u015b\u0107set trzydziestego, panowania naszego czterdziestego czwartego, szwedzkiego trzydziestego, (podpisano) Sigismundus Rex. Jacobus Maximilianus Fredro secretarius Regiae Majestatis.\u201c<\/p>\n<\/div>\n

\n

Z tego przywileju, przez kr\u00f3l\u00f3w W\u0142adys\u0142awa IV, Micha\u0142a Wi\u015bniowieckiego, oraz August\u00f3w II i III potwierdzonego, przekonywamy si\u0119, \u017ce Kurpie bartnicy, w\u015br\u00f3d puszczy nowogrodzki\u00e9j rozsypani, obrawszy sobie za g\u0142\u00f3wny przedmiot przemys\u0142u bartnictwo, swobodnie po ca\u0142ym obszarze le\u015bnym gospodarowali. Gdy za\u015b nap\u0142yw ludno\u015bci wymaga\u0142 utworzenia jedn\u00e9j sp\u00f3\u0142eczno\u015bci, w\u00f3wczas Kurpie po\u0142\u0105czywszy swe k\u00f3\u0142ka patryarchalne w jeden nar\u00f3d, ustanowili rz\u0105d republika\u0144ski i z pomi\u0119dzy siebie wybrali naczelnika administracji, nadaj\u0105c mu tytu\u0142 starosty bartnego<\/i>, kt\u00f3remu dodali w pomoc pierwiastkowo dw\u00f3ch tylko urz\u0119dnik\u00f3w s\u0105dowych: pods\u0119dka<\/i> i pisarza<\/i>, w p\u00f3\u017aniejszych za\u015b czasach czterech: s\u0119dziego<\/i>, dw\u00f3ch \u0142awnik\u00f3w<\/i> i pisarza<\/i>. A \u017ce w\u0142asn\u00e9j ziemi ten nar\u00f3d nie posiada\u0142 i korzysta\u0142 tylko z go\u015bcinno\u015bci swych ziomk\u00f3w, to t\u00e9\u017c Kurpie zwali si\u0119 lennikami<\/i> i ustawa ich narodowa czyli bartna otrzyma\u0142a od w\u0142a\u015bciwego rz\u0105du miano prawa lennego<\/i>. Ka\u017cda buda czyli familja, inacz\u00e9j stanowiskiem zwana, mia\u0142a sobie wydzielony b\u00f3r<\/i>, tojest cz\u0119\u015b\u0107 puszczy, w kt\u00f3r\u00e9j wolno by\u0142o barcie wydzienia\u0107<\/i>, to jest wyrabia\u0107, oraz drzewa \u015bcina\u0107, grunta pod rol\u0119 i \u0142\u0105ki karczowa\u0107, na jarz\u0105bki i zwierz\u0119ta drapie\u017cne polowa\u0107, tudzie\u017c ryby w wodach przytykaj\u0105cych \u0142owi\u0107. Za t\u0119 wolno\u015b\u0107, ka\u017cda buda obowi\u0105zan\u0105 by\u0142a staro\u015bcie \u0142om\u017cy\u0144skiemu od ca\u0142ego boru dawa\u0107 w naturze r\u0105czk\u0119<\/i> miodu, kt\u00f3ra wynosi\u0142a 15\u00bc garnca, oraz za kun\u0119<\/i> czyli pozwolenie polowania, groszy pi\u0119tna\u015bcie; nadto w czasach p\u00f3\u017aniejszych, gdy si\u0119 odbywa\u0142y w t\u00e9j puszczy \u0142owy kr\u00f3lewskie, musieli pe\u0142ni\u0107 obowi\u0105zki osocznik\u00f3w i w\u00f3wczas-to na sw\u00e9m stanowisku ka\u017cdy bartnik mia\u0142 dla przyjazdu strzelc\u00f3w kr\u00f3lewskich sto\u017cek siana z dwojgiem drabek.<\/p>\n<\/div>\n

\n

A bywa\u0142y \u015bwietne \u0142owy w t\u00e9j puszczy, rozci\u0105gaj\u0105c\u00e9j si\u0119 wzd\u0142u\u017c od \u0141om\u017cy i Szczepankowa do wsi Antonia i Leman, oraz dal\u00e9j za dzisiejsz\u0105 prusk\u0105 granic\u0119 ku Johannsburgowi, tudzie\u017c wszerz od \u0141om\u017cy do rzeki Skwy, przedzielaj\u0105c\u00e9j od drugi\u00e9j wi\u0119ksz\u00e9j jeszcze puszczy ostro\u0142\u0119cki\u00e9j. I starodrzewu dobrze zwartego, a t\u00e9m sam\u00e9m stosownych dla zwierza grubego kryj\u00f3wek tu nie brak\u0142o; liczne d\u0119by, drugie lub trzecie stulecie swym wiekiem oznaczaj\u0105ce dostarcza\u0142y obficie \u017co\u0142\u0119dzi przyn\u0119caj\u0105cych dzika; bagna i mszary w obr\u0119bach Nowaruda, \u0141okie\u0107, Dukat i Plewki, bielami<\/i> i krzami<\/i> tu zwane, utrzymywa\u0142y grub\u0105 p\u0142ow\u0105 zwierzyn\u0119 i wodne ptastwo; w \u0142\u0105kach nadrzecznych by\u0142y wyborne pastwiska, a rzeki Narew i Pisna spragnione zwierz\u0119ta i ptastwo poi\u0142y. To t\u00e9\u017c \u017cubr, \u0142o\u015b, jele\u0144, daniel, sarna i dzik, by\u0142y w\u00f3wczas pospolitemi w t\u00e9j puszczy zwierz\u0119tami 2<\/a><\/sup>, ptastwa za\u015b rozmaitego, zw\u0142aszcza wodnego, liczne i ogromne stada tu si\u0119 chowa\u0142y, a nawet i dzi\u015b jeszcze kaczek dzikich na tutejszych bielach, bodaj czy nie wi\u0119c\u00e9j ni\u017c w innych okolicach t\u00e9j gubernji widzie\u0107 mo\u017cna.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Dla stanowiska i wypoczynku po \u0142owach os\u00f3b panuj\u0105cych, zbudowane by\u0142y w trzech punktach puszczy dwory my\u015bliwskie<\/i>, a mianowicie: jeden pod miastem Nowogrodem, zawiera\u0142 stancj\u0119 czyli pok\u00f3j i kuchni\u0119; drugi nad rzek\u0105 Pisn\u0105 w blizko\u015bci miasta Kolna, o dw\u00f3ch izbach i kuchni; trzeci najwi\u0119kszy nad jeziorem Serafin, mie\u015bci\u0142 w sobie trzy izby, kuchni\u0105 i piwnic\u0119. Doz\u00f3r nad temi dworami poruczony by\u0142 bartnikom, czyli osocznikom, kt\u00f3rzy w czasie przyjazdu kr\u00f3la na \u0142owy, pomagali s\u0142u\u017cbie dworski\u00e9j w pe\u0142nieniu us\u0142ug domowych.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Im wi\u0119c\u00e9j pierwsi osiedle\u0144cy mno\u017cyli si\u0119, t\u00e9m bardzi\u00e9j z sam\u00e9j natury rzeczy uszczupla\u0107 si\u0119 musia\u0142y wydzielone im bory. W pocz\u0105tku mia\u0142a by\u0107 liczba bor\u00f3w i bud tylko 72, pot\u00e9m wzros\u0142a do 90, a w roku odnowienia Kr\u00f3lestwa ju\u017c liczono 300. Taki wzrost ludno\u015bci zmusi\u0142 bartnik\u00f3w do podzia\u0142u bor\u00f3w na p\u00f3\u0142bory<\/i> i \u0107wier\u0107bory<\/i>. Pocz\u0105tkowo w ka\u017cdym borze liczono mni\u00e9j wi\u0119c\u00e9j barci 60, we wszystkich wi\u0119c borach by\u0142o barci oko\u0142o 4320; lecz gdy podzia\u0142 rozdrabniaj\u0105cy nast\u0105pi\u0142, ju\u017c liczba barci zale\u017ca\u0142a od zami\u0142owania do bartnictwa, od rodzaju gospodarstwa i od innych okoliczno\u015bci, tak \u017ce w niekt\u00f3rych p\u00f3\u0142borach by\u0142o barci wi\u0119c\u00e9j ni\u017c w ca\u0142ych borach, ale za to mni\u00e9j stosunkowo \u0142\u0105k lub gruntu ornego.<\/p>\n

Po up\u0142ywie lat kilkudziesi\u0105t od otrzymania przywiedzionych wy\u017c\u00e9j przywilej\u00f3w, a mianowicie w ko\u0144cu wieku XVII, w zastosowaniu si\u0119 do ustawy bartn\u00e9j w innych cz\u0119\u015bciach kraju istniej\u0105c\u00e9j, tutejsi bartnicy w miejsce r\u0105czki, dawali i staro\u015bcie \u0142om\u017cy\u0144skiemu 4 pud\u0142aki miodu od ka\u017cdego boru czyli garncy 16, od p\u00f3\u0142bora za\u015b 2 pud\u0142aki i od cwier\u0107boru jeden pud\u0142ak.<\/p>\n

Za rz\u0105du pruskiego w dniu 1 listopada 1979 r. wydzier\u017cawiono doch\u00f3d z barci przez licytacj\u0119 i otrzymano po z\u0142p. 14 za pud\u0142ak; a \u017ce bor\u00f3w liczono w\u00f3wczas 95\u00be, czyli pud\u0142ak\u00f3w 383, doch\u00f3d wi\u0119c roczny uczyni\u0142 z\u0142p. 5362.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Liczba barci w\u00f3wczas ju\u017c by\u0142a wielce uszczuplon\u0105, gdy\u017c karczunki na \u0142\u0105ki je wyt\u0119pi\u0142y, jednak\u017ce kto w\u0142ada\u0142 borem, cho\u0107by same mia\u0142 \u0142\u0105ki a barci bardzo ma\u0142o lub zgo\u0142a nic, musia\u0142 4 pud\u0142aki miodu dzier\u017cawcy dostarczy\u0107, lub pieni\u0119dzmi pod\u0142ug umowy po 3 i 4 talary za pud\u0142ak ui\u015bci\u0107, a nast\u0119pnie sami bartnicy potrzebuj\u0105c miodu, kupowali takowy od dzier\u017cawcy po cenie w Warszawie istniej\u0105c\u00e9j.<\/p>\n

Oddzielnie acz niech\u0119tnie bartnicy uiszczali kunowe<\/i> w naturze, tojest od ka\u017cdego boru dawali kun\u0119; a gdy kun trudno ju\u017c by\u0142o upolowa\u0107, p\u0142acili za ka\u017cd\u0105, ju\u017c nie po groszy 15, jak dawny przywil\u00e9j kr\u00f3lewski ustanowi\u0142, lecz po z\u0142p. 1 groszy 6.<\/p>\n

Nadto dzier\u017cawcy wymagali od bartnik\u00f3w dostarczenia bezp\u0142atnie beczek d\u0119bowych 30 do 40 sztuk.<\/p>\n

W roku 1798 i 1799 byli dzier\u017cawcami dochodu z barci: Kurella amtman czyli dzier\u017cawca d\u00f3br rz\u0105dowych Kupiski i niejaki Kadgien, kt\u00f3rzy na licytacji post\u0105pili za pud\u0142ak miodu po z\u0142p. 14 gr. 15. W\u00f3wczas z obliczenia okaza\u0142o si\u0119 w puszczy barci z pszczo\u0142ami tylko 621, bez pszcz\u00f3\u0142 4004 i zupe\u0142nie suchych 617, razem 5242 sztuk; a zat\u00e9m od roku 1630, tojest od nadania przywileju bartnikom, w ci\u0105gu lat 159, przyby\u0142o barci 922, z kt\u00f3rych potr\u0105caj\u0105c usch\u0142e 617, przybytek rzeczywisty wynosi\u0142 305. Usch\u0142e barcie rz\u0105d poleci\u0142 uprz\u0105tn\u0105\u0107 przez sprzeda\u017c lub bezp\u0142atny wydatek na deputaty roczne.<\/p>\n<\/div>\n

\n

W r. 1800 sam Kadgien zadzier\u017cawi\u0142 doch\u00f3d z barci, z czego niezadowolony poprzedni jego wsp\u00f3lnik Kurella, mieni\u0105c si\u0119 starost\u0105, wzbroni\u0142 bartnikom dostarczania miodu i beczek Kadgienowi, kt\u00f3ry zani\u00f3s\u0142szy o to skarg\u0119 do kamery bia\u0142ostocki\u00e9j, postawi\u0142 na swoj\u00e9m i przez egzekucj\u0119 pobra\u0142 od bartnik\u00f3w mi\u00f3d z beczkami.<\/p>\n

Bartnicy za rz\u0105d\u00f3w pruskich stopniowo tracili swe dawne prawa i zwolna r\u00f3wnali si\u0119 z innymi Kurpiami p\u00f3\u017ani\u00e9j w\u015br\u00f3d puszczy osiad\u0142ymi na prawach w\u0142o\u015bcian rz\u0105dowych. Wzbroniono im bezp\u0142atnie z ugaju u\u017cytkowa\u0107, za kt\u00f3ry w\u0142o\u015bcianie ekonomji Ma\u0142yp\u0142ock i Kupiski p\u0142acili po z\u0142p. 1 od konia; wymagano, \u017ceby bartnicy tak\u0105\u017c op\u0142at\u0119 uiszczali: lecz ci opieraj\u0105c si\u0119 na swym przywileju, s\u0142ucha\u0107 tego nie chcieli, jednak\u017ce exekucja zmusi\u0142a ich do uleg\u0142o\u015bci.<\/p>\n

W latach 1806 do 1810 byli z kolei dzier\u017cawcami dochodu z barci: Bohdanowicz, Godlewski i Wyszkowski; w\u00f3wczas liczono barci osiad\u0142ych 209, pustych 2,800, razem 3,009.<\/p>\n

Dekretem s\u0105d\u00f3w zadwornych J. K. Mo\u015bci referendarji koronn\u00e9j z dnia 26 listopada 1808 roku zmieniono podatki bartnik\u00f3w w ten spos\u00f3b, \u017ce z ka\u017cdego boru dawa\u0107 mieli miodu beczk\u0119 jedn\u0119 i pud\u0142ak jeden, kunowego z\u0142p. 5 gr. 11 szel\u0105g 1, czynszu z ka\u017cdego morgu groszy 15, do \u017cniwa za\u015b dworskiego dni 3 na rok z cha\u0142upy, tudzie\u017c mosty na rzece Pisnie pod\u0142ug zwyczaju<\/i> naprawia\u0107 mieli.<\/p>\n<\/div>\n

\n

W roku 1811 dzier\u017cawi\u0142 doch\u00f3d z barci Pawliczy\u0144ski naddzier\u017cawca ekonomji Ma\u0142yp\u0142ock; ilo\u015b\u0107 miodu podana by\u0142a garncy 861 kwarta 1, za kt\u00f3r\u0105 pobrano na rzecz skarbu dzier\u017cawy z\u0142p. 6,000, oraz za drzewo do beczek z\u0142p. 24. W roku 1812 \u017cyd post\u0105pi\u0142 na licytacji z\u0142p. 10 i zap\u0142aci\u0142 dzier\u017cawy z\u0142p. 6,010 za sam mi\u00f3d. W latach 1813 i 1814 konkurrencji na dzier\u017caw\u0119 barci nie by\u0142o i 404 pud\u0142ak\u00f3w miodu w naturze od bartnik\u00f3w zebranego zmarnowa\u0142o si\u0119. W roku 1815 zebrano 32 beczek miodu, z kt\u00f3rych ka\u017cda zawiera\u0142a garncy warsz. 33 i kwart 3, takowe przez Rz\u0119tkowskiego podinspektora d\u00f3br i las\u00f3w narodowych okr\u0119gu \u0142om\u017cy\u0144skiego z woln\u00e9j r\u0119ki sprzedane by\u0142y Noskowi Szmulowiczowi \u017cydowi z Kupisk, po z\u0142p. 186 za beczk\u0119, czyli razem za z\u0142p. 5,952 3<\/a><\/sup>.<\/p>\n

Ostatnie to by\u0142y lata upadku wolno\u015bci Kurpi\u00f3w bartnik\u00f3w, kt\u00f3rzy utrzymywali jeszcze w ekonomjach Nowogr\u00f3d czyli Kupiski i Ma\u0142yp\u0142ock, w ka\u017cd\u00e9j po dw\u00f3ch s\u0119dzi\u00f3w bartnych, ci za\u015b podlegali jednemu staro\u015bcie. Wspominaj\u0105 dot\u0105d o S\u0119drowskim s\u0119dziu i podle\u015bnym, oraz o Staniszewskim staro\u015bcie bartnym i naddzier\u017cawcy ekonomji Ma\u0142yp\u0142ock.<\/p>\n<\/div>\n

\n

W roku 1816 zamieniono podatek bartnik\u00f3w na pieni\u0105dze i ka\u017cdy uiszcza\u0142 z ca\u0142ego boru po z\u0142p. 120, z p\u00f3\u0142boru i \u0107wier\u0107boru w stosunku do t\u00e9j summy; op\u0142ata za\u015b kunowego zniesion\u0105 zosta\u0142a z powodu, \u017ce dla ochrony zwierzyny na potrzeby rz\u0105du, wszystkim bartnikom wzbroniono chodzi\u0107 z flint\u0105 po lesie.<\/p>\n

Taki stan rzeczy trwa\u0142 do roku 1837, w kt\u00f3rym z powodu szk\u00f3d w lesie zrz\u0105dzonych przez bartnik\u00f3w w wi\u0119ksz\u00e9j warto\u015bci od dochodu z barci, rz\u0105d poleci\u0142, aby do dnia 1 kwietnia 1838 roku wszystkie pszczo\u0142y z lasu uprz\u0105tni\u0119te by\u0142y i wst\u0119pu do lasu bartnikom wzbroni\u0142; \u0142\u0105ki za\u015b bartne nad rzek\u0105 Pisn\u0105 po\u0142o\u017cone wydzier\u017cawi\u0142 przez licytacj\u0119, z kt\u00f3rych doch\u00f3d stopniowo wznosz\u0105c si\u0119 w roku 1856 doszed\u0142 do rs. 1957 kop. 6.<\/p>\n

Zakaz ten by\u0142 obowi\u0105zuj\u0105cym dla bartnik\u00f3w, lecz pszczo\u0142y nie pojmuj\u0105c go i przyzwyczajone do lasu, znowu osiada\u0107 zacz\u0119\u0142y w pustych barciach. Z \u017calem i politowaniem bartnicy patrzyli na pszczo\u0142y w lesie bez opieki zostaj\u0105ce i chc\u0105c temu zaradzi\u0107, wyjednali w r. 1843 u rz\u0105du pozwolenie na wstrzymanie wycinania barci tak osiad\u0142ych jak i pustych, a w roku nast\u0119pnym dnia 12 (24) stycznia wydane zosta\u0142o rozporz\u0105dzenie o dozwolenie bartnikom pozostawi\u0107 w sta\u0142ych lasach barcie za op\u0142at\u0105 dot\u0105d pobieran\u0105 o tyle, o ile do ci\u0119\u0107 rocznych te barcie nie przypadaj\u0105 i tylko stopniowo z lasu ich usuwa\u0107. Nie pr\u0119dz\u00e9j wszak\u017ce a\u017c w roku 1847 zacz\u0119to uk\u0142ada\u0107 konsygnacje czyli wykazy barci pszczo\u0142ami osiad\u0142ych, kt\u00f3rych naliczono tylko 33 i za nie pobrano po kop. 15 od sztuki, razem rs. 4 kop. 95. W nast\u0119pnych latach stopniowo powi\u0119ksza\u0142a si\u0119 liczba barci, a z ni\u0105 t\u00e9\u017c i doch\u00f3d, kt\u00f3ry w r. 1851 wynosi\u0142 rs. 10 kop. 95, lecz w r. 1856 znowu spad\u0142 na rs. 7 kop. 65.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Bartnicy byli pierwszym zarodkiem tutejszych Kurpi\u00f3w; do nich \u0142\u0105czyli si\u0119 inni przybysze i tworzyli wsie wielkie i ma\u0142e, nadaj\u0105c im nazw\u0119 ju\u017cto od nazwiska bud i bor\u00f3w, ju\u017c od nazwisk tubylc\u00f3w pierwiastkowych. I tak za wsie bartnicze czyli pierwiastkowe uwa\u017ca\u0107 nale\u017cy: Pupki, Samule, Ptaki, B\u0105czki, Ksepki, Leman, Kozio\u0142, Poredy, Dudy, Siwiki, \u0141yse, Warmiak, Cieloszka, Wanacja lub Wenecja, \u0141acha, Gawrychy, Zdr\u0119bisko, Parzychy, Pieklik, Cherubiny, Serafin, Gietki, Kossaki, Trzci\u0144skie i Niksowizna. Za pierwotne familje Kurpi\u00f3w tutejszych uwa\u017cane s\u0105: Pupek, Samul, Ptak, B\u0105czek, Ksepka, Kozio\u0142, Poreda, Duda, Siwik, Gawrych, Piascik, Rydel, Parzych, Pieklik, Cherubin, Serafin, Gietek, Kossakowski lub Kossak, Trzci\u0144ski, Niksa, Ba\u0142dyga, Krysiak, Pieloch, Banach, Grala, Florczyk, Kokoszka, Plona, Ko\u0142dys, Ceka\u0142a, Cwalina, Olbrys, Deptu\u0142a, Gugnacki, Prusinowski, Sudkowski i Dzieko\u0144ski.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Bartnicy bez wzgl\u0119du na swe przywileje ch\u0119tnie zlewali si\u0119 z innymi wsp\u00f3\u0142mieszka\u0144cami puszczy, tworz\u0105c z nimi wsp\u00f3lne wsie. W r. 1808 liczono we wsiach 36 bartnik\u00f3w gospodarzy 153, kt\u00f3rzy posiadali gruntu morg\u00f3w 2,806 4<\/a><\/sup>.<\/p>\n

Oddzielne stowarzyszenia stanowili przez czas niejaki Kurpie trudni\u0105cy si\u0119 paleniem drzewa na pota\u017c i popi\u00f3\u0142, oraz dobywaniem rudy \u017celazn\u00e9j; zt\u0105d t\u00e9\u017c powsta\u0142y wsie Potasie i Popio\u0142ki, oraz familja Potas<\/i>; od rudnik\u00f3w tak\u017ce nazwane wsie: Nowaruda, Skrodaruda, Nadrzecznaruda i Osowiecka-ruda.<\/p>\n

Do fabryk dworskich w folwarku Ma\u0142yp\u0142ock sprowadzano z Hollandji rzemie\u015blnik\u00f3w, zt\u0105d utworzy\u0142a si\u0119 familja Olender<\/i>, kt\u00f3ra we wsi Cieloszka osiad\u0142szy, dzi\u015b zupe\u0142nie skurpia\u0142a<\/i>, a nawet daleko jest zuchwalsz\u0105 od tubylc\u00f3w.<\/p>\n

Nietylko w bartnictwie, pota\u017cnictwie i kopaniu rudy celowali Kurpie, ale sztuk\u0119 my\u015bliwsk\u0105 doskonale znali i czy to \u017cubra, czy t\u00e9\u017c nied\u017awiedzia lub dzika zabi\u0107, dla Kurpia by\u0142o igraszk\u0105 i zabaw\u0105, a jarz\u0105bka lub innego ptaka w locie zastrzeli\u0107 tak \u0142atwo mu by\u0142o, jak nam dzi\u015b pieczonego z p\u00f3\u0142miska uprz\u0105tn\u0105\u0107. Bez strzelby i torby my\u015bliwski\u00e9j Kurp\u2019 za pr\u00f3g sw\u00e9j budy nie wyszed\u0142, a gdy chcia\u0142 jeden z nich sw\u0105 zr\u0119czno\u015b\u0107 w strzelaniu za czas\u00f3w Stanis\u0142awa Augusta pokaza\u0107, w p\u00f3\u0142 godziny trzy litery S. A. R. (Stanislaus Angustus Rex) kulami na desce wysadzi\u0142. To t\u00e9\u017c my\u015bliwi uwiecznili t\u0119 zr\u0119czno\u015b\u0107 przys\u0142owiem: \u201estrzela jak Kurp”, co by\u0142o najwi\u0119ksz\u0105 pochwa\u0142\u0105 doskona\u0142ego my\u015bliwca.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Jak dobrze przyda\u0142a si\u0119 Kurpiom ta umiej\u0119tno\u015b\u0107, wiemy o t\u00e9m z historji krajow\u00e9j, gdy w roku 1702 maj\u0105c na czele Borowego i Dzia\u0142y\u0144sk\u0119 wdow\u0119 po wojewodzie rawskim, rozbili w puszczy pod Myszy\u0144cem 7000 Szwed\u00f3w przez samego kr\u00f3la Karola XII prowadzonych; tak\u017ce gdy na cmentarzu ko\u015bcielnym w Ostro\u0142\u0119ce pokonali wojsko szwedzkie przez Rebindera pu\u0142kownika dowodzone, lub gdy trzymaj\u0105c si\u0119 partji Stanis\u0142awa Leszczynskiego, w latach 1734 i 1735 cz\u0119ste staczali utarczki z wojskiem cudzoziemski\u00e9m, usi\u0142uj\u0105c\u00e9m Augusta III elektora saskiego na tronie kr\u00f3l\u00f3w polskich osadzi\u0107.<\/p>\n

Jeszcze i dzi\u015b, gdy Kurpiom flinty ju\u017c od lat 40 odebrano, panuje jednak\u017ce dziedziczne zami\u0142owanie tego narodu do my\u015bliwstwa i ch\u0119\u0107 posiadania je\u015bli nie jawnego to tajemnego broni paln\u00e9j, z kt\u00f3r\u0105 przemykaj\u0105c przez bory krajowe rozrzedzone i zwierza grubego pozbawione do las\u00f3w pruskich, tam k\u0142usuje my\u015bliwiec z nara\u017ceniem swego \u017cycia na niebezpiecze\u0144stwo i gdy na uczynku, to jest na kradzie\u017cy dzika, jelenia lub inn\u00e9j grub\u00e9j zwierzyny, kar\u0119 \u015bmierci lub postrzelenie od tameczn\u00e9j s\u0142u\u017cby le\u015bn\u00e9j poniesie, wtedy zemst\u0105 odp\u0142aci\u0107 musi i je\u015bli nie sam, to jego syn lub brat unios\u0142szy zw\u0142oki na sw\u0105 ojczyst\u0105 ziemi\u0119, na mogile jego zaprzysi\u0119gnie odwet, i takowy niechybnie spe\u0142ni, po\u015bwi\u0119caj\u0105c \u017cycie zab\u00f3jcy za ubitego.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Kurpie, czyli jak ich nazwa\u0142 Karol XII, ch\u0142opi bez but\u00f3w<\/i>, s\u0105 ze krwi czyli z rodu m\u015bciwi; pochodzenie ich, jako wygna\u0144c\u00f3w spo\u0142eczno\u015bci, poniek\u0105d t\u0119 wad\u0119 usprawiedliwia; dziko\u015b\u0107 w obyczajach, ma\u0142a ch\u0119\u0107 do pracy, kradzie\u017c i pija\u0144stwo, s\u0105 tak\u017ce wrodzonemi tych mieszka\u0144c\u00f3w puszczy wadami 5<\/a><\/sup>. Przy tych wadach, nieodst\u0119pne niechlujstwo w domu i za domem Kurpia cechuje. Rolnictwem ma\u0142o i niech\u0119tnie trudni\u0105 si\u0119, bo ten przemys\u0142 jest dla nich nowo\u015bci\u0105, jaki\u00e9j przodkowie ich nie znali i zna\u0107 nie chcieli; to t\u00e9\u017c zbiory ich zaledwie przez \u00be roku wystarczy\u0107 mog\u0105 na ich wy\u017cywienie, wiosn\u0105 za\u015b po najwi\u0119ksz\u00e9j cz\u0119\u015bci \u017cywi\u0105 si\u0119 sam\u0105 zielenin\u0105, jakoto: rzepich\u0105 czyli ognich\u0105, pokrzyw\u0105 i szczawiem, z czego nabawiaj\u0105 si\u0119 rozmaitych chor\u00f3b, cz\u0119stokro\u0107 \u015bmierci\u0105 ko\u0144cz\u0105cych si\u0119. Wiele t\u00e9\u017c wp\u0142ywa na odstr\u0119czenie od godziw\u00e9j pracy blizko\u015b\u0107 granicy pruski\u00e9j i najem do przemycania towar\u00f3w, kt\u00f3re zwykle nocn\u0105 por\u0105 prowadz\u0105 za sowit\u00e9m wynagrodzeniem, bez wzgl\u0119du \u017ce tego rodzaju po\u015bwi\u0119cenie si\u0119, cz\u0119stokro\u0107 przyp\u0142aci\u0107 trzeba kalectwem lub \u015bmierci\u0105.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Fa\u0142szywe proroctwo i wr\u00f3\u017cbiarstwo by\u0142o niejaki czas dla niekt\u00f3rych Kurpi\u00f3w korzystnym przemys\u0142em, bo wi\u0119kszo\u015b\u0107 wierzy\u0142a im i uznawa\u0142a ich za ludzi nadzwyczajnych i \u015bwi\u0119tych. I tak, gdy kt\u00f3remu z gospodarzy zgin\u0119\u0142o co z dobytku, wtedy udawa\u0142 si\u0119 do owych \u015bwi\u0119tych prorok\u00f3w i zaprasza\u0142 ich do siebie na przyrz\u0105dzon\u0105 uczt\u0119 z wieprza tuczonego, w\u00f3dki i innych ulubionych przysmak\u00f3w, kt\u00f3r\u0105 bezbo\u017cnie nazywano wieczerz\u0105 Pa\u0144sk\u0105<\/i>. Zaproszeni go\u015bcie zjadali i wypijali wszystko, bo inacz\u00e9j przedmiot skradziony nie m\u00f3g\u0142by by\u0107 wynalezionym. W czasie t\u00e9j uczty prorocy przepowiadali, gdzie i jak wynalezion\u0105 by\u0107 mo\u017ce zguba i zwykle przepowiednia ich sprawdza\u0142a si\u0119, bo sami prorocy najcz\u0119\u015bci\u00e9j w kradzie\u017cy udzia\u0142 mieli.<\/p>\n

W roku 1850 jeden z takich prorok\u00f3w ukrad\u0142szy par\u0119 wo\u0142\u00f3w swemu s\u0105siadowi, zaprowadzi\u0142 je na jarmark do miasta Nowogrodu i tam chcia\u0142 sprzeda\u0107 \u017cydom za bezcen; lecz ci nie mog\u0105c ukry\u0107 tak wielkiego towaru i l\u0119kaj\u0105c si\u0119 odpowiedzialno\u015bci za nieprawne onego nabycie, dali o t\u00e9m zna\u0107 miejscow\u00e9j policji. Widz\u0105c tedy prorok tam\u0119 po\u0142o\u017con\u0105 swemu przemys\u0142owi, drapn\u0105\u0142 w nogi do \u0141om\u017cy i tam zakonnikom w klasztorze o\u015bwiadczy\u0142, i\u017c natchni\u0119ty pobo\u017cno\u015bci\u0105 prowadzi\u0142 do klasztoru na ofiar\u0119 dla braci zakonnych par\u0119 wo\u0142\u00f3w w\u0142asnych, lecz w Nowogr\u00f3dzie je zatrzymano; prosi\u0142 wi\u0119c zakonnik\u00f3w o udzielenie mu \u015bwiadectwa, \u017ce wo\u0142y prowadzone by\u0142y na ofiar\u0119 do klasztoru. Prze\u0142o\u017cony wierz\u0105c s\u0142owom prostaczka Kurpia, wyda\u0142 mu \u017c\u0105dane \u015bwiadectwo, za kt\u00f3r\u00e9m prorok odzyska\u0142 w Nowogrodzie swe wo\u0142y i rzeczywi\u015bcie je do klasztoru odprowadzi\u0142. Tymczasem poszkodowany w\u0142a\u015bciciel szukaj\u0105c sw\u00e9j zguby, dowiedzia\u0142 si\u0119 w Nowogrodzie, \u017ce wo\u0142y jego odprowadzone zosta\u0142y do \u0141om\u017cy, dok\u0105d po\u015bpiesza\u0142, lecz ju\u017c zap\u00f3\u017ano, bo wo\u0142y by\u0142y w r\u0105dlach na kuchni klasztorn\u00e9j i na p\u00f3\u0142miskach w refektarzu; musia\u0142 wi\u0119c poprzesta\u0107 na odebran\u00e9j od prze\u0142o\u017conego w pieni\u0105dzach warto\u015bci szkody.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Takie post\u0119pki mniemanych \u015bwi\u0119tych, cz\u0119sto powtarzane ze szkod\u0105 materjaln\u0105 i moraln\u0105 wszystkich okolicznych mieszka\u0144c\u00f3w, zwr\u00f3ci\u0142y uwag\u0119 rz\u0105du, kt\u00f3ry poleci\u0142 tych szkodnik\u00f3w wy\u015bledzi\u0107 i do odpowiedzialno\u015bci karn\u00e9j poci\u0105gn\u0105\u0107.<\/p>\n

Jako\u017c pewnego razu zdybano ich zgromadzonych przy po\u017cywaniu wieczerzy obstalowan\u00e9j we wsi Trzci\u0144skie nad rzek\u0105 Pisn\u0105 i pod stra\u017c\u0105 do urz\u0119du w\u00f3jta gminy Czerwone odprowadzono. W czasie t\u00e9j podr\u00f3\u017cy, wartownikom zachcia\u0142o si\u0119 spr\u00f3bowa\u0107 \u015bwi\u0119to\u015bci je\u0144c\u00f3w i przeprawiaj\u0105c si\u0119 przez rzek\u0119 sami na cz\u00f3\u0142nach, kazali prorokom such\u0105 nog\u0105 wp\u0142aw przej\u015b\u0107; lecz ci ulegaj\u0105c takiemu przymusowi, bez ma\u0142a w rzece nie poton\u0119li, a wyk\u0105pali si\u0119 w zimn\u00e9j jesienn\u00e9j wodzie za wszystkie przesz\u0142e swe grzechy i nadto ponie\u015bli zas\u0142u\u017con\u0105 kar\u0119 na drodze dalszego processu.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Wyst\u0119pki Kurpi\u00f3w wzrastaj\u0105 od kolebki; rodzice przyzwyczajeni do \u017cycia nieporz\u0105dnego, nie mog\u0105 da\u0107 dobrego przyk\u0142adu swym dzieciom i ma\u0142o si\u0119 troszcz\u0105 o cnotliwe i przyzwoite ich wychowanie. M\u0119\u017cczy\u017ani z dzieci\u0144stwa maj\u0105c wstr\u0119t do u\u017cyteczn\u00e9j pracy, a pochop do czynienia szk\u00f3d bli\u017anim, oraz przyw\u0142aszczania sobie cudz\u00e9j w\u0142asno\u015bci; z nieukontentowaniem i zazdro\u015bci\u0105 patrz\u0105 na dostatek bli\u017anich prac\u0105 nabyty i na ich rz\u0105dno\u015b\u0107: zt\u0105dto wynika ch\u0119tka zrz\u0105dzania psot i szk\u00f3d s\u0105siadom zamo\u017cniejszym. Kobiety nie znaj\u0105c skromno\u015bci ani wstydu, rozwi\u0105z\u0142o\u015b\u0107 \u017cycia uwa\u017caj\u0105 za codzienn\u0105 zabaw\u0119, przekle\u0144stwo za\u015b za potoczn\u0105 rozmow\u0119. Nieszcz\u0119\u015bcie bli\u017aniego, dla Kurpia jest przedmiotem szyderstwa i po\u015bmiewiska, bo przykazanie boskie i ko\u015bcielne, rozwijaj\u0105ce g\u0142\u00f3wny zakon religii, jakim jest mi\u0142o\u015b\u0107 Boga i bli\u017aniego, dla niego s\u0105 obce i ma\u0142o znane; zt\u0105d t\u00e9\u017c wynika nieuszanowanie tego, co rzeczywi\u015bcie jest \u015bwi\u0119t\u00e9m.<\/p>\n

To t\u00e9\u017c ksi\u0105dz Piekarski, proboszcz parafji Turo\u015bl, i ksi\u0105dz Kuderkiewicz, administrator ko\u015bcio\u0142a filjalnego w Lipnikach, nie szcz\u0119dz\u0105 sobie pracy w nauczaniu tego ludu moralno\u015bci, pobo\u017cno\u015bci i boja\u017ani Boga, i przyzna\u0107 nale\u017cy, \u017ce za b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem Boga ju\u017c si\u0119 ciesz\u0105 z b\u0142ogich owoc\u00f3w swego po\u015bwi\u0119cenia si\u0119. \u017badne bowiem najlepsze i najsurowsze prawo nie pow\u015bci\u0105gnie ludu bezbo\u017cnego od niemoralno\u015bci, je\u015bli duchowie\u0144stwo miejscowe s\u0142owem i przyk\u0142adem zbawiennym do tego si\u0119 nie przy\u0142o\u017cy 6<\/a><\/sup>.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Moralni\u00e9j od Kurpi\u00f3w zachodnich prowadz\u0105 si\u0119 mieszka\u0144cy wschodni\u00e9j strony puszczy nowogrodzki\u00e9j, a mianowicie we wsiach Zabiele, Czerwonka, Borkowo, Janowo, Rakowo, K\u0105ty, Zalesie, Sniarowo, Kupniewo, W\u0142otki, Chlubna, Penza, Rogienica, Grzyma\u0142y, Czartorja i w kilku innych osiedli, gdzie widzi\u00e9\u0107 mo\u017cna ch\u0119\u0107 do pracy, rz\u0105dno\u015b\u0107 we wszystki\u00e9m i zamo\u017cno\u015b\u0107. Zt\u0105dto ci Kurpie mianuj\u0105 si\u0119 szlacht\u0105 i oddaj\u0105 swe dzieci do szk\u00f3\u0142 publicznych na nauk\u0119, i je\u015bliby mni\u00e9j mieli ch\u0119tki do gry w karty, w kt\u00f3r\u0105 nietylko pieni\u0105dze, ale zbo\u017ce i inny dobytek niekiedy przegrywaj\u0105, mo\u017cnaby ich uwa\u017ca\u0107 za zupe\u0142nie porz\u0105dnych gospodarzy wiejskich.<\/p>\n

Jak w ca\u0142ym kraju znajdziemy r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 w \u017cyciu i charakterze ludu, tak i w krainie Kurpi\u00f3w pomi\u0119dzy z\u0142ymi znajduj\u0105 si\u0119 dobrzy. \u2014 Owszem jest i tu nie ma\u0142o rzeczy zas\u0142uguj\u0105cych na pochwa\u0142\u0119. Kurp\u2019 jest mieszka\u0144cem puszczy, ziemi dla rolnictwa ma\u0142o przydatnej i t\u00e9m sam\u00e9m niezupe\u0142nie wywdzi\u0119czaj\u0105c\u00e9j si\u0119 za j\u00e9j upraw\u0119; jednak\u017ce szczerze j\u0105 kocha za \u017cycia i po \u015bmierci, tojest nie tylko j\u00e9j za \u017cycia na Kalifornj\u0119 i Eldorado nie przemieni, ale i po \u015bmierci \u017c\u0105da, aby zw\u0142oki jego oddane by\u0142y t\u00e9j sam\u00e9j ziemi, kt\u00f3ra go za \u017cycia \u017cywi\u0142a.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Pobo\u017cno\u015b\u0107 Kurpi\u00f3w widzie\u0107 si\u0119 daje w obchodzie dni \u015bwi\u0105tecznych i uroczysto\u015bci ko\u015bcielnych. \u015awi\u0119to niedzieli zaczyna si\u0119 zwykle od po\u0142udnia w sobot\u0119; dni \u015b\u015b. patron\u00f3w \u015bwi\u0119c\u0105 tylko do po\u0142udnia. Do ko\u015bcio\u0142a ucz\u0119szczaj\u0105 zwykle w zebraniu tak zwanemi kompanjami<\/i>. Ka\u017cda prawie wie\u015b stanowi rodzaj bractwa ko\u015bcielnego i posiada swe chor\u0105gwie, obrazy i b\u0119bny, z kt\u00f3remi udaje si\u0119 do ko\u015bcio\u0142a processjonalnie, \u015bpiewaj\u0105c pie\u015bni nabo\u017cne. Do niesienia tych gode\u0142 pobo\u017cno\u015bci, wybierane s\u0105 stosowne osoby, strojnie ubrane. Chor\u0105gwie nosz\u0105 dziarskie parobczaki, w d\u0142ugie kapoty ubrani i czerwonym pasem przepasani. Niesienie obraz\u00f3w nale\u017cy do urodziwych dziewcz\u0105t, kt\u00f3re ubieraj\u0105 si\u0119 w bia\u0142e sp\u00f3dnice i czerwone gorsety, na plecy zarzucaj\u0105 sobie fartuchy p\u0142\u00f3cienkowe w pasy, na g\u0142owie za\u015b nosz\u0105 ko\u0142pak z aksamitu czarnego lub czerwonego, wst\u0105\u017ckami kolorowemi, kwiatami lub szychem i innemi \u015bwiecide\u0142kami ubrany. B\u0119ben i \u015bpiewy daleko og\u0142aszaj\u0105 poch\u00f3d taki\u00e9j kompanji przez puszcz\u0119.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Je\u015bli w jakie \u015bwi\u0119to bractwo nie idzie do ko\u015bcio\u0142a, w\u00f3wczas tak\u0105 processj\u0119 ca\u0142a wie\u015b odbywa do najbli\u017cszego od wsi krzy\u017ca lub figury po\u015bwi\u0119con\u00e9j. Gdy panuje epidemja lub innego rodzaju powszechna jaka kl\u0119ska, processja taka odbywa si\u0119 w pole lub na drogi krzy\u017cowe i tam stan\u0105wszy, ca\u0142e zgromadzenie s\u0142ucha pobo\u017cnie ewangielji przez promotora w\u0142o\u015bcianina czytan\u00e9j, a nast\u0119pnie kazania lub nauki duchown\u00e9j tego\u017c; pocz\u00e9m wszyscy sk\u0142adaj\u0105 na to miejsce po ga\u0142\u0105zce drzewa lub inne drobne przedmioty i to zowi\u0105 zakopaniem ewangelji<\/i>, przez co miejsce to uwa\u017ca si\u0119 za po\u015bwi\u0119cone i odbieraj\u0105c cz\u0119\u015b\u0107 religijn\u0105, s\u0142u\u017cy przez czas niejaki za stacj\u0119 kompanji pobo\u017cn\u00e9j, a\u017c nim inne na ten cel miejsce wybrane nie b\u0119dzie.<\/p>\n

Chrzciny, gody ma\u0142\u017ce\u0144skie i zabawy w dni \u015bwi\u0105teczne Kurpie odbywaj\u0105 zwykle w karczmie przy kieliszku, \u015bpiewach i skokach, z t\u0105 osobliwo\u015bci\u0105, \u017ce m\u0119\u017cczy\u017ani w swoj\u00e9m k\u00f3\u0142ku, kobiety za\u015b oddzielnie si\u0119 bawi\u0105. Gdy rodzice chc\u0105 o\u017ceni\u0107 syna i obmy\u015bl\u0105 dla\u0144 narzeczon\u0105, wyszukaj\u0105 wym\u00f3wnego i \u015bmia\u0142ego swata, rajem<\/i> zwanego, kt\u00f3ry z konkurentem udaje si\u0119 do wsi, gdzie obmy\u015blona oblubienica mieszka; i tam pozostawiwszy go u s\u0105siada, sam idzie do rodzic\u00f3w oblubienicy z pro\u015bb\u0105 o j\u00e9j r\u0119k\u0119. Je\u015bli ci zgadzaj\u0105 si\u0119, to raj wprowadza oblubie\u0144ca do domu oblubienicy i po umowie tycz\u0105c\u00e9j si\u0119 posagu, oboje narzeczeni razem id\u0105 do karczmy po w\u00f3dk\u0119; pocz\u00e9m gdy ju\u017c ta uczta odb\u0119dzie si\u0119 w domu narzeczon\u00e9j, umowa zerwan\u0105 by\u0107 nie mo\u017ce. Po zapowiedziach ca\u0142a familja narzeczonego wraz z rajem i grajkiem zbiera si\u0119 do domu narzeczon\u00e9j na hulatyk\u0119, podczas kt\u00f3r\u00e9j rodzice obojga narzeczonych naradzaj\u0105 si\u0119, gdzie m\u0142odzi mieszka\u0107 maj\u0105?\u2014je\u015bli u rodzic\u00f3w m\u0142odziana, to si\u0119 zowie na ojczy\u017anie<\/i>, je\u015bli za\u015b u rodzic\u00f3w dziewicicy, to m\u00f3wi\u0105, \u017ce si\u0119 o\u017ceni\u0142 na ni\u00e9j<\/i>. Jad\u0105c do \u015blubu: narzeczona z matk\u0105 i przysz\u0142\u0105 te\u015bci\u0105, oraz starszemi kobietami i grajkiem, siada na pierwsz\u00e9j bryce; narzeczony z ojcami i rajem na drugi\u00e9j, dru\u017cbowie, druchny i dalsi go\u015bcie zajmuj\u0105 nast\u0119pne bryki. W ko\u015bciele podczas \u015blubu, gdy kap\u0142an ma zwi\u0105za\u0107 r\u0119ce \u015blubuj\u0105cych, tak m\u0142odzian jak i dziewica przek\u0142adaj\u0105 pokilkakrotnie r\u0119k\u0119 na wierzch, a\u017c nim kap\u0142an sam je u\u0142o\u017cy; ka\u017cde z nich ubiega si\u0119 o po\u0142o\u017cenie r\u0119ki na wierzch dlatego, \u017ce pod\u0142ug ich przekonania, ta osoba pierw\u00e9j umrze, kt\u00f3rej r\u0119ka b\u0119dzie pod spodem 7<\/a><\/sup>. Po \u015blubie znowu odbywa si\u0119 wesele, najprz\u00f3d w najbli\u017csz\u00e9j karczmie do nocy, a pot\u00e9m w domu dla pa\u0144stwa m\u0142odych obmy\u015blonym. Gdy czas oczepin si\u0119 zbli\u017ca, panna m\u0142oda znika, a pan m\u0142ody szuka j\u0105 i znalaz\u0142szy, musi j\u0105 wykupi\u0107 od obecnych kawaler\u00f3w; pocz\u00e9m matrony sadz\u0105 j\u0105 na dzie\u017cy chlebn\u00e9j i wk\u0142adaj\u0105c czepiec na g\u0142ow\u0119, ucz\u0105 po\u017cycia ma\u0142\u017ce\u0144skiego, raj<\/i> za\u015b zbiera sk\u0142adk\u0119 pieni\u0119\u017cn\u0105 na czepek. Wreszcie zabawa przed\u0142u\u017ca si\u0119 stosownie do zamo\u017cno\u015bci pa\u0144stwa m\u0142odych i zapas\u00f3w w\u00f3dki, kt\u00f3r\u00e9j wypijaj\u0105 15 do 20 garncy.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Pogrzeb os\u00f3b doros\u0142ych r\u00f3wnie\u017c ko\u0144czy si\u0119 styp\u0105 w karczmie przy kieliszku odbyt\u0105 8<\/a><\/sup>.<\/p>\n

Zwyczajny ubi\u00f3r m\u0119\u017cczyzn jest taki: sukmana z sukna grubego szarego, u ch\u0142opak\u00f3w kr\u00f3tka nad kolana, u starszych d\u0142u\u017csza po kolana, z ty\u0142u wiele i szeroko fa\u0142dowana, z kieszeniami wy\u017c\u00e9j bioder urz\u0105dzonemi, pas rzemienny szeroki lub we\u0142niany czerwony, kamizelka z perkalu czerwonego w \u017c\u00f3\u0142te kwiaty, majtki szerokie p\u0142\u00f3cienne lub sukienne bia\u0142e z wypustk\u0105 czerwon\u0105, albo t\u00e9\u017c zielone; na g\u0142owie kapelusz nizki z niewielki\u00e9m rondem, nogi obwini\u0119te onuczami p\u0142\u00f3ciennemi ponad kostki, na kt\u00f3re wk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na stop\u0119 niekiedy \u0142apcie z \u0142yka, najcz\u0119\u015bci\u00e9j chodaki ze sk\u00f3ry bydl\u0119c\u00e9j nakszta\u0142t trzewika p\u0142ytkiego zrobione i wko\u0142o przewleczone sznurkiem do obwijania nogi i przymocowania onuczy s\u0142u\u017c\u0105cym: te to w\u0142a\u015bnie chodaki, oraz k\u0142umpie czyli trzewiki sk\u00f3rzane na podeszwie drewnian\u00e9j, na Mazowszu zowi\u0105 niew\u0142a\u015bciwie kurpiami<\/i>.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Kurp\u2019 szlachcic nosi surdut d\u0142ugi z sukna grubego granatowego i takie\u017c pantalony, tudzie\u017c kamizelk\u0119 i chustk\u0119 na szyi, na g\u0142owie za\u015b czapk\u0119 rogat\u0105 z barankiem lub kaszkiet, a na nogach buty na \u015bwi\u0119to; chodaki do roboty.<\/p>\n

Kobiety ubi\u00f3r sk\u0142ada si\u0119 ze sp\u00f3dnicy we\u0142nian\u00e9j lub p\u0142\u00f3cienkow\u00e9j i gorsetu; latem cz\u0119stokro\u0107 sp\u00f3dnic\u0119 zast\u0119puj\u0105 dwa fartuchy z przodu i z ty\u0142u naprzeciwlegle zawi\u0105zane, kt\u00f3re za powiewem wiatru, dosy\u0107 wyra\u017anie kszta\u0142t cia\u0142a i n\u00f3g wskazuj\u0105; w\u0142os\u00f3w na g\u0142owie m\u0119\u017catki i wdowy nie plot\u0105 w warkocze, lecz zawi\u0119zuj\u0105 je rozpuszczone w chustk\u0119 du\u017c\u0105, w kszta\u0142cie ko\u0142paka. Szlachcianki nosz\u0105 suknie, salopy, czepce i kapelusze ogromne dawn\u00e9j mody, na nogach u biedniejszych zimow\u0105 por\u0105 chodaki z p\u0142\u00f3tna, u zamo\u017cniejszych b\u00f3ciki: latem wszystkie prawie nosz\u0105 trzewiki p\u0142ytkie sk\u00f3rzane lub z sukna granatowego, z kokard\u0105 czerwon\u0105 lub \u017c\u00f3\u0142t\u0105 na przodzie.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Ca\u0142a kraina Kurpi\u00f3w przed wiel\u0105 wiekami wod\u0105 morsk\u0105 zalana by\u0142a; dowodem tego s\u0105 g\u0142\u0119bokie pok\u0142ady torfu, zw\u0142aszcza w okolicach miasta Kolno, oraz wsi Janowo i Borkowo, gdzie pok\u0142ad ten do trzech s\u0105\u017cni g\u0142\u0119boko\u015bci dochodzi, pod kt\u00f3rym ziemia rozrzedzona wskazuje bezdenn\u0105 przepa\u015b\u0107. W pa\u015bmie \u0142\u0105k od wsi Ruda ku rzece Pi\u015bnie, w okolicach wsi B\u0105czki, Piek\u0142o i Potasie znajdywane bywaj\u0105 u\u0142amki bursztynu rozmait\u00e9j wielko\u015bci, kt\u00f3re tak\u017ce przemawiaj\u0105 za bytno\u015bci\u0105 tu morza, jedn\u00e9j natury z Baltycki\u00e9m. Roku 1811 otworzona by\u0142a tu kopalnia bursztynu, z kt\u00f3rej dzier\u017cawcy p\u0142acili rocznie rs. 30; nast\u0119pnie doch\u00f3d ten po up\u0142ywie lat dwunastu konkurrencj\u0105 dzier\u017cawc\u00f3w wzr\u00f3s\u0142 do rs. 330: pot\u00e9m dla braku materja\u0142u znowu stopniowo si\u0119 zmniejszy\u0142, a\u017c nareszcie sp\u00f3\u0142ubiegaj\u0105cych si\u0119 przemys\u0142owc\u00f3w zupe\u0142nie zabrak\u0142o.<\/p>\n

\u017be w t\u00e9j puszczy by\u0142o mn\u00f3stwo dzik\u00f3w, jeleni, danieli i innego grubego zwierza, oraz nie ma\u0142o ogromnych drzew masztowych, wiemy o t\u00e9m nietylko z historji i poda\u0144 miejscowych, ale z wykopalisk, jakie przy dobywaniu torfu i osuszaniu bagien znaleziono. Nie wspominaj\u0105c o dawniejszych wykopaliskach, nadmienim, \u017ce w roku 1855 przy kopaniu kana\u0142u, znaleziono pod pok\u0142adem ziemi na dwa przesz\u0142o \u0142okcie grubym, r\u00f3g jeleni o 7 odnogach; w roku 1856 znaleziono kilka takich mniejszych, a pod pok\u0142adem torfu na 3 \u0142okcie grubym, widziano dwa pnie ogromnego drzewa jeden na drugim le\u017c\u0105ce.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Stolic\u0105 krainy Kurpi\u00f3w tutejszych jest miasto Nowogr\u00f3d, przy uj\u015bciu Pisny do Narwi, o mil dwie od \u0141om\u017cy ku zachodowi po\u0142o\u017cone. Samo nazwisko tego miasta wskazuje, \u017ce by\u0142 to niegdy\u015b gr\u00f3d warowny, przez jednego z ksi\u0105\u017c\u0105t mazowieckich za\u0142o\u017cony, kt\u00f3rego mieszka\u0144com Boles\u0142aw ksi\u0105\u017ce na Warszawie, Wyszogrodzie, Zakroczymiu i Ciechanowie roku 1434 nada\u0142 prawo magdeburskie. Po wcieleniu Mazowsza do Korony, Zygmunt Iszy i jego nast\u0119pcy przywil\u00e9j ten zatwierdzili. Miasto to le\u017c\u0105c w dogodn\u00e9m po\u0142o\u017ceniu nietylko dla warowni lecz i dla handlu, pr\u0119dko si\u0119 zaludnia\u0142o i wznosi\u0142o, tak, \u017ce w roku 1564 posiada\u0142o ju\u017c dom\u00f3w 300. Za panowania Zygmunta IIIgo w roku 1615 poch\u0142on\u0105\u0142 miasto po\u017car, w czasie kt\u00f3rego przywileje jego zgorza\u0142y. W\u0142adys\u0142aw IV chc\u0105c przyj\u015b\u0107 w pomoc podupad\u0142emu przez po\u017car miastu, zatwierdziwszy dawne przywileje, nada\u0142 roku 1637 wolne rybo\u0142\u00f3wstwo na rzekach Narwi i Pi\u015bnie. Kr\u00f3lowa Ludwika Marja, b\u0119d\u0105c jeszcze \u017con\u0105 W\u0142adys\u0142awa IV, zwiedza\u0142a Nowogr\u00f3d, kt\u00f3ry w\u00f3wczas le\u017ca\u0142 na trakcie warszawsko-kr\u00f3lewieckim i podobawszy sobie to miejsce, zbudowa\u0142a nad rzek\u0105 Narwi\u0105, o wiorst 2 od miasta ku p\u00f3\u0142noco-zachodowi zamek, kt\u00f3ry za wojen szwedzkich zniszczony, dzi\u015b w gruzach tylko sw\u0105 przesz\u0142\u0105 wielko\u015b\u0107 i wspania\u0142o\u015b\u0107 odznacza. Ta\u017c kr\u00f3lowa \u017cal\u0105c si\u0119 nad kl\u0119sk\u0105 miasta, gdy ju\u017c by\u0142a w powt\u00f3rn\u00e9m zam\u0119\u017cciu z kr\u00f3lem Janem Kazimierzem, przywilejem z roku 1652 dozwoli\u0142a mieszczanom wolnego wr\u0119bu w lasach kr\u00f3lewskich, z kt\u00f3rego ci korzystaj\u0105c, w rych\u0142ym czasie miasto w znaczn\u00e9j cz\u0119\u015bci odbudowali; lecz nast\u0119pnie kl\u0119ski krajowe, zw\u0142aszcza wojny szwedzkie, do upadku je przywiod\u0142y, a co pozosta\u0142o, to w powt\u00f3rnym po\u017carze 1788 roku do szcz\u0119tu zgorza\u0142o. Przy regulacji miast i d\u00f3br rz\u0105dowych, wzbroniono roku 1825 mieszczanom wr\u0119bu w lasy rz\u0105dowe, a to z uwagi, \u017ce w\u0142asnego lasu posiadaj\u0105 oko\u0142o 968 morg\u00f3w.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Bez wzgl\u0119du na tyle kl\u0119sk przesz\u0142ych, miasto to wielce wzrasta\u0142o i by\u0142o handlow\u00e9m, bo le\u017ca\u0142o przy wielkim trakcie l\u0105dowym, oraz przy Narwi, kt\u00f3r\u0105 statki z towarami sz\u0142y do Gda\u0144ska i Warszawy, tak\u017ce przy Pi\u015bnie, kt\u00f3r\u0105 rz\u0105d pruski uczyniwszy sp\u0142awn\u0105, otworzy\u0142 po ni\u00e9j drog\u0119 dla odbytu swych produkt\u00f3w: dzi\u015b le\u017c\u0105c na ustroniu, Nowogr\u00f3d dawne swe znaczenie i zamo\u017cno\u015b\u0107 postrada\u0142. Ludno\u015b\u0107 tutejsza, sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 z Mazur\u00f3w pierwotnych osiedle\u0144c\u00f3w i Kurpi\u00f3w, zla\u0142a si\u0119 w obyczajach z tymi ostatnimi i trudni\u0105c si\u0119 rolnictwem, odr\u00f3\u017cnia si\u0119 od Kurpi\u00f3w wiejskich w\u0142a\u015bciw\u00e9m sobie mianem gryczan<\/i>, dlatego, \u017ce si\u0119 trudni wypiekaniem i sprzeda\u017c\u0105 ulubionych tu plack\u00f3w gryczanych. \u017bydzi tylko czwart\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ludno\u015bci miasta stanowi\u0105c, prowadz\u0105 zwyk\u0142ym trybem handel drobnostkowy produktami wiejskiemi i kramarszczyzn\u0105. Ludno\u015b\u0107 miasta wynosi do 1500 g\u0142\u00f3w, w t\u00e9j liczbie \u017cyd\u00f3w do 400. Dom\u00f3w drewnianych liczy si\u0119 przesz\u0142o 200, murowanych 2, opr\u00f3cz ko\u015bcio\u0142a i synagogi ju\u017c w wieku bie\u017c\u0105cym wzniesionych.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Od Nowogrodu ku p\u00f3\u0142nocy o mil 4 nie doje\u017cd\u017caj\u0105c o mil\u0119 od granicy pruski\u00e9j, na wzg\u00f3rzu nad rzeczk\u0105 \u0141abn\u0105 le\u017cy miasto Kolno, miejsce urodzenia Jana z Kolna (Scolnus), znanego \u015bwiatu z odkrycia Labradoru 9<\/a><\/sup>. Miasto to jest bardzo staro\u017cytn\u00e9m, nie mia\u0142o tego \u015bwietnego znaczenia jak Nowogr\u00f3d za czas\u00f3w Ludwiki Marji; lecz le\u017c\u0105c blizko granicy Prus, wielce by\u0142o niegdy\u015b handlown\u00e9m, potem od powszechnych kl\u0119sk kraju upad\u0142o w sw\u00e9m \u017cyciu, t\u00e9m wi\u0119c\u00e9j, gdy kilkakrotnie wszcz\u0119ty po\u017car je poch\u0142on\u0105\u0142, w czasie kt\u00f3rego nietylko wszelkie mienie mieszka\u0144c\u00f3w, ale nawet przywileje miasta spali\u0142y si\u0119.<\/p>\n

Po uzyskaniu od Augusta III w roku l754 i od jego nast\u0119pcy potwierdzenia dawnego prawa magdeburskiego, obywatele tutejsi mieszkaj\u0105c przy trakcie warszawsko-kr\u00f3lewieckim, o mil 3 od pruskiego miasta Johannsburga, zarabiali znaczne pieni\u0105dze za przew\u00f3z towar\u00f3w z Prus do naszego kraju i tym sposobem pr\u0119dko si\u0119 wzbogacaj\u0105c, znowu nadali przyzwoit\u0105 posta\u0107 swemu miastu i na podg\u00f3rzu le\u017c\u0105cemu przedmie\u015bciu \u0141abna. Przyt\u00e9m blisko le\u017c\u0105ce jezioro Krusko<\/i> dostarcza\u0142o obficie na potrzeby domowe i na handel ryb; rzeczka \u0141abna by\u0142a ulubion\u00e9m siedliskiem bobr\u00f3w, kt\u00f3rych futra zawsze pop\u0142aca\u0142y. Przed rokiem 1830 by\u0142a tu jeszcze komora celna, kt\u00f3ra przeniesion\u0105 zosta\u0142a do wsi Wincenty nad sam\u0105 granic\u0105 po\u0142o\u017con\u00e9j. Pozbawione wielkiego traktu zar\u00f3wno z Nowogrodem, Kolno potrafi\u0142o jednak\u017ce wznie\u015b\u0107 si\u0119 lepi\u00e9j ni\u017c tamten i obok drewnianych dom\u00f3w dosy\u0107 porz\u0105dnych, kt\u00f3rych liczy si\u0119 do 300, ma tak\u017ce kilka murowanych i szczyci si\u0119 mianem stolicy szlachty kurpiowski\u00e9j<\/i>, kt\u00f3r\u00e9j dziewice, obok cn\u00f3t dawni\u00e9j wielbionych, posiadaj\u0105 jeszcze wdzi\u0119ki pi\u0119knych prababek polskich. Bo kt\u00f3\u017c tam wie pochodzenia familji Cwalina<\/i>, Ksepka<\/i> (krzepka), Gietek<\/i> i innych? mo\u017ce to s\u0105 Arciszewscy, Zebrzydowscy, Zborowscy lub Potoccy? Najbardzi\u00e9j miasto o\u017cywia si\u0119 w dni targowe i w jarmarki, kt\u00f3rych do roku sze\u015b\u0107 bywa, a g\u0142\u00f3wnym przedmiotem handlu s\u0105 wieprze. Herb miasta wyobra\u017ca \u015bw. Florjana m\u0119czennika, patrona Kurpi\u00f3w, kt\u00f3rego figur\u0119 i po wsiach widzie\u0107 mo\u017cna; on t\u00e9\u017c uwa\u017cany jest za patrona od po\u017car\u00f3w. Ludno\u015b\u0107 miasta wynosi do 200 mieszka\u0144c\u00f3w, w t\u00e9j liczbie czwarta cz\u0119\u015b\u0107 jest \u017cyd\u00f3w: chrze\u015bcjanie trudni\u0105 si\u0119 rolnictwem, \u017cydzi za\u015b handlem drobnostkowym i g\u0142\u00f3wnie przemycaniem towar\u00f3w z Prus.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Jak Nowogr\u00f3d tak i Kolno, oba miasta zdala pi\u0119knie si\u0119 przedstawiaj\u0105 i zami\u0142owany w krajobrazach malarz, z obu tych miast utworzy\u0107 mo\u017ce dwa pi\u0119kne widoki.<\/p>\n<\/div>\n

    \n
  1. Nie zgadzamy si\u0119 z korrespodentem Gazety Warszawski\u00e9j (patrz Nr. 50 z r. 1857), kt\u00f3ry twierdzi, \u017ce Kurpie nale\u017c\u0105 do resztek owych bitnych Jad\u017awing\u00f3w zmieszanych z Mazurami: Jad\u017awingowie bowiem byli pogranicznym szczepem litewskim, do kt\u00f3rego przez zetkni\u0119cie si\u0119 ze S\u0142owianami, mog\u0142o troch\u0119 \u017cywio\u0142u s\u0142owia\u0144skiego w j\u0119zyku i obyczajach przymiesza\u0107 si\u0119, ale zawsze to byli Litwini; kiedy za\u015b w Kurpiach nic litewskiego dostrzedz nie mo\u017cna, a czysty nar\u00f3d s\u0142owia\u0144ski nacechowany mow\u0105 i zwyczajami Mazur\u00f3w; tylko widoczny jest wp\u0142yw innych szczep\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, a najbardzi\u00e9j polskich.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  2. Teraz sarny tylko i dziki przechodnie niekiedy pojawiaj\u0105 si\u0119, lecz nied\u0142ugo si\u0119 tu trzymaj\u0105.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  3. Gdzie si\u0119 podzia\u0142y te pieni\u0105dze, dot\u0105d niewiadomo, tak dobrze Szmulowicz interes poprowadzi\u0142.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  4. Wszystkich Kurpi\u00f3w nowogrodzkich licz\u0105 do 17000 os\u00f3b.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  5. Od czasu missji duchown\u00e9j we wsi Kadzidle w r. 1857 odbyt\u00e9j, Kurpie przestali pi\u0107 w\u00f3dk\u0119, przez co stali si\u0119 moralniejszymi i pracowitszymi.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  6. Powtarzamy, \u017ce z wprowadzeniem wstrzemi\u0119\u017aliwo\u015bci, Kurpie odmienili si\u0119 w obyczajach i zamo\u017cno\u015bci na lepsze; najwi\u0119c\u00e9j w t\u00e9m po\u0142o\u017cy\u0142 zas\u0142ugi przyk\u0142adny ksi\u0105dz Kuderkiewicz.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  7. Takie wsp\u00f3\u0142ubieganie si\u0119 o po\u0142o\u017cenie r\u0119ki na wierzch istnieje tak\u017ce w okolicach Warszawy; tam wszak\u017ce inne ma znaczenie, bo czyja z ma\u0142\u017conk\u00f3w r\u0119ka b\u0119dzie na wierzchu, ten w ca\u0142\u00e9m po\u017cyciu ma\u0142\u017ce\u0144ski\u00e9m b\u0119dzie bra\u0142 g\u00f3r\u0119: w\u0142a\u015bnie kap\u0142an w duchu religji zawsze uk\u0142ada r\u0119k\u0119 ma\u0142\u017conka na r\u0119ku ma\u0142\u017conki.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  8. To t\u00e9\u017c naddzier\u017cawca ekonomji Czerwone, z kilku karczem na puszczy b\u0119d\u0105cych mia\u0142 dochodu od Kurpi\u00f3w za w\u00f3dk\u0119 miesi\u0119cznie w przeci\u0119ciu z\u0142p. 15000, lecz gdyby te pieni\u0105dze u\u017cyto na gospodarstwo domowe, jakby rych\u0142o byt Kurpi\u00f3w m\u00f3g\u0142 si\u0119 polepszy\u0107.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n
  9. Nieraz si\u0119 spotkali\u015bmy z t\u00e9m twierdzeniem, \u017ce to i Polska w osobie Jana z Kolna przyczyni\u0142a si\u0119 do odkrycia Ameryki, ale nie natrafili\u015bmy na \u017cadne dowodne obja\u015bnienie w t\u00e9j mierze. Najpierwsz\u0105 wzmiank\u0119 o Janie z Kolna zrobi\u0142 Lelewel. Wartoby, aby ten przedmiot by\u0142 stanowczo zbadanym.[↩<\/a>]<\/span><\/li>\n<\/ol>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Kurpowie. – Cz\u0119\u015b\u0107 ich Nowogrodzka. – Bartnicy. – Bory, p\u00f3\u0142bory i \u0107wier\u0107bory-Upadek bartnictwa. – Rozporz\u0105dzenie z r. 1837. – R\u00f3\u017cne zaj\u0119cia Kurpi\u00f3w. – Prorocy. – Moralno\u015b\u0107 i pobo\u017cno\u015b\u0107 Kurpi\u00f3w. – Str\u00f3j ich. – Nowogr\u00f3d i Kolno. Nasi etnografowie dot\u0105d nie zupe\u0142nie si\u0119 zgadzaj\u0105 w okre\u015bleniu pochodzenia Kurpi\u00f3w, nikt jednak nie zaprzecza, \u017ce to jest nar\u00f3d […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":13392,"parent":13294,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"h5ap_radio_sources":[],"jetpack_post_was_ever_published":false,"footnotes":""},"class_list":["post-13307","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"yoast_head":"\nRozdzia\u0142 4 - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wydrowki-4\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Rozdzia\u0142 4 - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Kurpowie. – Cz\u0119\u015b\u0107 ich Nowogrodzka. – Bartnicy. – Bory, p\u00f3\u0142bory i \u0107wier\u0107bory-Upadek bartnictwa. – Rozporz\u0105dzenie z r. 1837. – R\u00f3\u017cne zaj\u0119cia Kurpi\u00f3w. – Prorocy. – Moralno\u015b\u0107 i pobo\u017cno\u015b\u0107 Kurpi\u00f3w. – Str\u00f3j ich. – Nowogr\u00f3d i Kolno. Nasi etnografowie dot\u0105d nie zupe\u0142nie si\u0119 zgadzaj\u0105 w okre\u015bleniu pochodzenia Kurpi\u00f3w, nikt jednak nie zaprzecza, \u017ce to jest nar\u00f3d […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wydrowki-4\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2020-05-11T15:09:14+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/kurpie.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"464\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"657\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"42 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wydrowki-4\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wydrowki-4\\\/\",\"name\":\"Rozdzia\u0142 4 - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wydrowki-4\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wydrowki-4\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/05\\\/kurpie.jpg\",\"datePublished\":\"2020-05-10T13:06:28+00:00\",\"dateModified\":\"2020-05-11T15:09:14+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wydrowki-4\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wydrowki-4\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wydrowki-4\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/05\\\/kurpie.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/05\\\/kurpie.jpg\",\"width\":464,\"height\":657},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/wydrowki-4\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"W\u0119dr\u00f3wki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Rozdzia\u0142 4\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"width\":931,\"height\":990,\"caption\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\\\/\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Rozdzia\u0142 4 - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wydrowki-4\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Rozdzia\u0142 4 - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","og_description":"Kurpowie. – Cz\u0119\u015b\u0107 ich Nowogrodzka. – Bartnicy. – Bory, p\u00f3\u0142bory i \u0107wier\u0107bory-Upadek bartnictwa. – Rozporz\u0105dzenie z r. 1837. – R\u00f3\u017cne zaj\u0119cia Kurpi\u00f3w. – Prorocy. – Moralno\u015b\u0107 i pobo\u017cno\u015b\u0107 Kurpi\u00f3w. – Str\u00f3j ich. – Nowogr\u00f3d i Kolno. Nasi etnografowie dot\u0105d nie zupe\u0142nie si\u0119 zgadzaj\u0105 w okre\u015bleniu pochodzenia Kurpi\u00f3w, nikt jednak nie zaprzecza, \u017ce to jest nar\u00f3d […]","og_url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wydrowki-4\/","og_site_name":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/","article_modified_time":"2020-05-11T15:09:14+00:00","og_image":[{"width":464,"height":657,"url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/kurpie.jpg","type":"image\/jpeg"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"42 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wydrowki-4\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wydrowki-4\/","name":"Rozdzia\u0142 4 - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wydrowki-4\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wydrowki-4\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/kurpie.jpg","datePublished":"2020-05-10T13:06:28+00:00","dateModified":"2020-05-11T15:09:14+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wydrowki-4\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wydrowki-4\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wydrowki-4\/#primaryimage","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/kurpie.jpg","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/05\/kurpie.jpg","width":464,"height":657},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/wydrowki-4\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"W\u0119dr\u00f3wki po guberni augustowskiej w celu naukowym odbyte","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/wedrowki-po-guberni-augustowskiej-w-celu-naukowym-odbyte\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Rozdzia\u0142 4"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","name":"Jaminy Indexing Team","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/jzi.org.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization","name":"Jaminy Indexing Team","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","width":931,"height":990,"caption":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/"]}]}},"jetpack_likes_enabled":true,"jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/13307","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13307"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/13307\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/13294"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/13392"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13307"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}