{"id":12808,"date":"2020-04-27T01:27:30","date_gmt":"2020-04-26T23:27:30","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?page_id=12808"},"modified":"2020-04-27T01:27:30","modified_gmt":"2020-04-26T23:27:30","slug":"p-prusy","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/p-prusy\/","title":{"rendered":"Litera P – Prusy"},"content":{"rendered":"
\n
\n
\n
\n
\n
\n

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku<\/h3>\n

Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom IX.<\/p>\n

Prusy Kr\u00f3lewskie<\/a>, Prusy Po\u0142udniowe<\/a>, Prusy Wschodnie<\/a>, Prusy Wschodnie Nowe<\/i><\/a>, Prusy Zachodnie<\/a>.<\/p>\n

\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

<\/a>Prusy Kr\u00f3lewskie,<\/b> dawna prowincya Rzpltej, obejmowa\u0142y po prawej stronie Wis\u0142y ziemi\u0119 che\u0142mi\u0144sk\u0105 i micha\u0142owsk\u0105, jako i Pomezani\u0105<\/a>, po lewej za\u015b Pomorze w \u015bci\u015blejszem znaczeniu a wi\u0119c obszar dzisiejszych Prus Zachodnich<\/a> z wyj\u0105tkiem pow. wa\u0142eckiego, opr\u00f3cz tego a\u017c do r. 1657 tak\u017ce ziemi\u0119 bytowsk\u0105 i l\u0119borsk\u0105, kt\u00f3re dopiero moc\u0105 traktatu welawskiego Jan Kazimierz odst\u0105pi\u0142, ale z obowi\u0105zkiem ho\u0142downictwa, elektorowi brandenburskiemu w zamian za Warmi\u0105. Nazwa, kt\u00f3ra powsta\u0142a w przeciwstawieniu do Prus Ksi\u0105\u017c\u0119cych, jest pod wzgl\u0119dem historycznym ca\u0142kiem niestosowna, bo na obszarze wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci tej dzielnicy, zw\u0142aszcza po lewej stronie Wis\u0142y, Prusacy nigdy nie mieszkali. P. Kr\u00f3lewskie by\u0142y podzielone na trzy wojew\u00f3dztwa: che\u0142mi\u0144skie, malborskie wraz z biskupstwem warmi\u0144skiem, stanowi\u0105cem udzielne ksi\u0119stwo, i pomorskie, i mia\u0142y swoje osobne prawa, przywileje, stany, obrady i s\u0105dy. Krzes\u0142owych senator\u00f3w by\u0142o 8, jako to: biskupi: warmi\u0144ski i che\u0142mi\u0144ski, wojewodowie: che\u0142mi\u0144ski, malborski i pomorski, kasztelani: che\u0142mi\u0144ski, elbl\u0105ski i gda\u0144ski. Ci dostojnicy wraz z podkomorzymi: che\u0142mi\u0144skim, malborskim i pomorskim, podskarbim i radcami wysy\u0142anymi po dw\u00f3ch ale po jednym tylko g\u0142osie maj\u0105cymi od miast Gda\u0144ska, Torunia i Elbl\u0105ga, sk\u0142adali prusk\u0105 izb\u0119 senatorsk\u0105, w kt\u00f3rej prezydowa\u0142 bisk. warmi\u0144ski. Izb\u0119 poselsk\u0105 za\u015b sk\u0142adali pos\u0142owie, kt\u00f3rych wojew\u00f3dztwo che\u0142mi\u0144skie obiera\u0142o na 7 powiat\u00f3w 14 na sejmiku w Kowalewie, malborskie na 4 powiaty 8 w Sztumie, pomorskie na 8 pow. 16 w Starogardzie. Na t. z. genera\u0142 pruski, odbywaj\u0105cy si\u0119 na przemian w Grudzi\u0105dzu i Malborku<\/a>, zje\u017cd\u017ca\u0142 si\u0119 senat i pos\u0142owie. Najprz\u00f3d obierano marsza\u0142ka, potem wprowadzano uroczy\u015bcie komisarza kr\u00f3lewskiego. Ten sk\u0142ada\u0142 swoje listy wierzytelne w j\u0119zyku \u0142aci\u0144skim pisane, przedstawia\u0142 wnioski kr\u00f3lewskie i uroczy\u015bcie znowu do domu zosta\u0142 odprowadzony. Nast\u0119pnie genera\u0142 pruski rozdziela\u0142 si\u0119 na dwie izby, wy\u017csz\u0105 i ni\u017csz\u0105. Potem w izbie ni\u017cszej pos\u0142owie czytali swoje instrukcye. Wnioski przez zgod\u0119 przyj\u0119te spisywano zaraz jako uchwa\u0142y, wnioski za\u015b, na kt\u00f3re nie by\u0142o zgody, zamieszczano w oddzielnem pi\u015bmie z wyra\u017ceniem \u201edo g\u00f3ry\u201c, t. j. do izby wy\u017cszej. Gdy ju\u017c instrukcye wszystkich powiat\u00f3w odczytano, \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 znowu obie izby. Marsza\u0142ek zasiada\u0142 do sto\u0142u senatorskiego, pos\u0142owie za\u015b gdzie miejsce by\u0142o i roztrz\u0105sano na nowo owe punkta sporne. Cho\u0107 obrady w obu izbach toczy\u0142y si\u0119 po polsku i tylko deputowanym miast wolno by\u0142o u\u017cywa\u0107 j\u0119zyka \u0142aci\u0144skiego, jednakowo\u017c uchwa\u0142\u0119 og\u00f3ln\u0105 spisywa\u0142 po \u0142acinie sekretarz toru\u0144ski i z ni\u0105, jako z instrukcy\u0105, udawano si\u0119 na walny sejm do Warszawy. Podkomorzowie rzadko kiedy a delegowani miast nigdy nie chcieli nale\u017ce\u0107 do walnego sejmu, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 na to, \u017ce Kazimierz Jagiello\u0144czyk przyrzek\u0142, i\u017c kr\u00f3lowie sami na genera\u0142y pruskie zje\u017cd\u017ca\u0107 b\u0119d\u0105. Szla\u00adch\u00adt\u0119 prusk\u0105, obowi\u0105zywa\u0142o prawo ziemskie nadane jej od Kazimierza Jagiello\u0144czyka i jego nast\u0119pc\u00f3w. W 1598 r. wysz\u0142a t. z. korrektura pruska, obejmuj\u0105ca zmiany i dodatki do prawa ziemskiego. Szla\u00adch\u00adta apelowa\u0142a do s\u0105d\u00f3w nadwornych kr\u00f3lewskich, wy\u0142amuj\u0105c si\u0119 z pod trybuna\u0142u piotrkowskiego. Miasta rz\u0105dzi\u0142y si\u0119 prawem che\u0142mi\u0144skiem, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do s\u0105d\u00f3w nadwornych kr\u00f3lewskich. Urz\u0119dnik albo senator pruski winien by\u0107 wed\u0142ug przywilej\u00f3w krajowych obywatelem pruskim. Dla tego stany mia\u0142y cz\u0119sto zatargi z kr\u00f3lem gdy ten\u017ce odda\u0142 urz\u0119dy nieosiad\u0142ym w ziemi obywatelom. Ci wi\u0119c musieli si\u0119 wystara\u0107 o indygenat pruski. Pospolite ruszenie pruskie nie by\u0142o zobowi\u0105zane wychodzi\u0107 za granice Prus, dla tego szla\u00adch\u00adta kr\u00f3lom nieraz odmawia\u0142a pomocy (ob. Staro\u017cytno\u015bci pol., Pozna\u0144 1852, art. Genera\u0142 pruski i Prusy Kr\u00f3lewskie). K\u015b. Fr.<\/i><\/p>\n

Prusy Po\u0142udniowe,<\/b> niem. Sued Preussen<\/i>, by\u0142a to prowincya pruska utworzona z polskich prowincyi zabranych w 1793 i 1795 r. Cz\u0119\u015bci zaj\u0119te w 1773 r. nosi\u0142y nazw\u0119 Prus Zachodnich. Dopiero po tak znacznym przyro\u015bcie obszaru utworzono odr\u0119bn\u0105 prowincy\u0105. Pilica i Wis\u0142a by\u0142y jej naturalnymi granicami. W sk\u0142ad tej prowincyi wesz\u0142y: wojew. pozna\u0144skie, gnie\u017anie\u0144skie, kaliskie, sieradzkie z ziemi\u0105 wielu\u0144sk\u0105, rawskie, \u0142\u0119czyckie, brzesko-kujawskie, inowroc\u0142awskie (bez ziemi dobrzy\u0144skiej) i cz\u0119\u015b\u0107 Mazowsza (na lew. brzegu Wis\u0142y z ma\u0142ym kawa\u0142kiem na prawym). Z cz\u0119\u015bci woj. krakowskiego (cz\u0119stochowski pow.) utworzono: Nowy Szl\u0105sk. Prowincya ca\u0142a dzieli\u0142a si\u0119 na trzy kamery: pozna\u0144sk\u0105, kalisk\u0105, warszawsk\u0105 i 38 powiat\u00f3w. Pozna\u0144ska kamera mia\u0142a 408\u00bd mil kwadr., kaliska 332 mil a warszawska 218 mil; Nowy Szl\u0105sk za\u015b 41 mil. Og\u00f3\u0142em by\u0142o 999\u00bd mil. kwadr. Miast znajdowa\u0142o si\u0119 235. Pozna\u0144ska kamera mia\u0142a 120 miast (32 kr\u00f3lew., 88 szlach.), w nich 22,387 dm., z tych 787 murow., 1317 dach\u00f3wk\u0105 a 20,283 gontami lub s\u0142om\u0105 krytych, 2978 pustych plac\u00f3w, 273 ko\u015bc., 175,416 mk. (465 zakonnik\u00f3w, 85 zakonnic, 10,415 wojsk., 34,811 \u017cyd\u00f3w). Kaliska kamera mia\u0142a 64 miast, w nich 405 murow., 7746 drewn. dom\u00f3w, 78 ko\u015bc., 51 kaplic, 40 klaszt. m\u0119zk., 8 klaszt. \u017ce\u0144., 1157 pustych plac\u00f3w, 72,609 mk. Warszawska kamera mia\u0142a 51 miast; Warszawa posiada\u0142a 3619 dm. (39 ko\u015bc., 48 gmach\u00f3w publicz., 117 pa\u0142ac\u00f3w), 63,359 mk. cywiln. (9724 \u017cyd\u00f3w) i 11,232 wojsk. W pozosta\u0142ych 48 by\u0142o 33,519 mk. (dw\u00f3ch nieznana cyfra mieszka\u0144c\u00f3w) i 4488 dm. (w trzech nie podana cyfra). W 10 tylko miastach by\u0142o wi\u0119cej ni\u017c 1000 mk. a jedno tylko (\u0141owicz) mia\u0142o wi\u0119cej ni\u017c 2000. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Prusy Wschodnie,<\/b> kraj, ksi\u0119stwo i prowincya. \u015awiat staro\u017cytny zna\u0142 kraje nadbaltyckie pod innem mianem. Tacyt zwie mieszka\u0144c\u00f3w tych ziem Aestii<\/i>, mianem przyj\u0119tem od narod\u00f3w germa\u0144skich, kt\u00f3re ludno\u015b\u0107 tych stron Estami, a kraj Eastland, t. j. ziemi\u0119 na wschodzie le\u017c\u0105c\u0105 nazywa\u0142y. Pod tem na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adkiem wyst\u0119puj\u0105 w historyi a\u017c pod koniec X stulecia. Dopiero gdy w r. 997 \u015bw. Wojciech znalaz\u0142 w kraju tym \u015bmier\u0107 m\u0119cze\u0144sk\u0105, zas\u0142yszano po raz pierwszy o Prusach czyli Prusakach (Pruzi, Pruci, Po-russi), bo wiadomo\u015b\u0107 przysz\u0142a z Polski, a w Polsce tem mianem wyr\u00f3\u017cniano p\u00f3\u0142nocnych s\u0105siad\u00f3w. Odt\u0105d znika na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adko germa\u0144skie, a miejsce jego zast\u0119puje polskie. Te dawne siedziby zaginionego plemienia stanowi\u0105 obecnie dzi\u015b prowincy\u0105 zwan\u0105 Prusy Wschod., tworz\u0105c\u0105, p\u00f3\u0142n.-wschodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 kr\u00f3lestwa pruskiego. Le\u017cy ona pomi\u0119dzy 53\u00b0 8′ 30″ i 55\u00b0 53′ 40″ p\u0142n. szer. a 36\u00b0 59′ 6″ i 40\u00b0 33′ 12″ wsch. d\u0142g. (Ferro). Graniczy od p\u00f3\u0142nocy z morzem Baltyckiem, ze wschodu z gub. kowie\u0144sk\u0105 i augustowsk\u0105, z po\u0142udnia z augustowsk\u0105, i p\u0142ock\u0105, z zachodu z Prusami Zachodniemi. Obejmuj\u0105 t. z. Stare Prusy czyli kraje, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142y do ksi\u0119stwa pruskiego, jakie utworzy\u0142 ks. Olbracht po zniesieniu zakonu; Warmi\u0105, czyli powiaty: olszty\u0144ski, brunsberski, licbarski i reszelski; Sambi\u0105, czyli kraje obj\u0119te Dejm\u0105, Prego\u0142\u0105, morzem Baltyckiem, Frysk\u0105 i Kuryjsk\u0105 zatok\u0105; Litw\u0119 czyli cz\u0119\u015b\u0107 p\u00f3\u0142nocn\u0105; Mazury czyli po\u0142udniowa, obwodu g\u0105bi\u0144skiego. Jakkolwiek urz\u0119dowo nazwy si\u0119 te nie uwzgl\u0119dniaj\u0105, utrzyma\u0142y si\u0119 jednak powszechnie i u\u017cywane s\u0105, wi\u0119cej ni\u017c urz\u0119dowe.<\/p>\n

Kszta\u0142t powierzchni.<\/i> P . Wschodnie le\u017c\u0105 na wielkiej germa\u0144sko-s\u0142owia\u0144skiej nizinie. Wzg\u00f3rza baltycko-uralskie, tu wschodnio- pruskiemi zwane, ci\u0105gn\u0105 si\u0119 wzd\u0142u\u017c prowincyi ze wschodu na zach\u00f3d i dosi\u0119gaj\u0105 najwy\u017cszej wysoko\u015bci przy Kernsdorfie, 15 klm. na po\u0142udnie od Ostr\u00f3du le\u017c\u0105cym, wznies. 317 mt. i w g\u00f3rach szeskich, ci\u0105gn\u0105cych si\u0119 na granicy pow. oleckowskiego i go\u0142dapskiego i si\u0119gaj\u0105cych 313 mt. wznies. Znajduj\u0105 ci\u0119 jeszcze inne znaczniejsze wynios\u0142o\u015bci na p\u0142n.-zach\u00f3d od I\u0142awki, t. z. Stablack (216 mt.), mi\u0119dzy rzekami Pasary\u0105 i \u0141yn\u0105, wy\u017cyna sambijska, miejscami 60 mt. stromo spadaj\u0105ca, ze szczytami Galtgarben (110 mt.) i Rombinus (75 mt.), mi\u0119dzy Tyl\u017c\u0105 i Ragnet\u0105 na prawym brzegu Niemna. Z nizin najwa\u017cniejsze s\u0105 urodzajne, w \u0142\u0105ki bogate niziny nadnieme\u0144skie, tudzie\u017c nizina tyl\u017cycka mi\u0119dzy Rus\u0105 i Gili\u0105 zawarta. Obie zabezpieczone s\u0105 przeciw powodziom i lodom silnemi tamami i poprzecinane licznymi kana\u0142ami, kt\u00f3rymi zbyteczne wody odp\u0142ywaj\u0105. Ci\u0105gn\u0105 si\u0119 tak\u017ce niziny nad Prego\u0142\u0105. Na szczeg\u00f3ln\u0105 wzmiank\u0119 zas\u0142uguj\u0105, t. z. mierzeje, kt\u00f3re jakby naturalne, piaszczyste groble odgraniczaj\u0105 Kuryjsk\u0105 i Frysk\u0105 zatok\u0119 od morza. Kuryjska 98 klm. d\u0142uga a przrei\u0119ciowo 2 klm. szeroka, nale\u017cy ca\u0142a do P. Wschodnich; z wyj\u0105tkiem kilku nieznacznych zagaje\u0144, przedstawia jedn\u0105, wydm\u0119 piaskow\u0105; Fryska, nale\u017c\u0105ca tylko wschodni\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 do P. Wschodnich, nie wiele si\u0119 r\u00f3\u017cni od Kuryjskiej; ci\u0105gnie si\u0119 a\u017c do cie\u015bniny Pi\u0142awskiej, dziel\u0105cej j\u0105 od sambijskiego p\u00f3\u0142wyspu.<\/p>\n

Gleba i p\u0142ody.<\/i> Gleb\u0119 posiadaj\u0105 P. Wsch. rozmait\u0105; pszenn\u0105 maj\u0105 niziny nad Niemnem, Prego\u0142\u0105 i Warmia; piaszczyste s\u0105 wybrze\u017ca morskie, mierzeje, powiaty: niborski, szczycie\u0144ski i ja\u0144sborski; moczary wi\u0119ksze znajduj\u0105 si\u0119 w pow. labiewskim i pilka\u0142owskim. Z ca\u0142ego obszaru prowincyi przypada na pola, ogrody, \u0142\u0105ki i pastwiska 73\u20225 %. Najwi\u0119cej grunt\u00f3w do uprawy maj\u0105 pow.: sto\u0142upia\u0144ski, g\u0105bi\u0144ski, frydl\u0105dzki, rastemborski, prusko-hol\u0105dzki, podczas gdy kr\u00f3lewiecki i szy\u0142okarczemski najwi\u0119cej w \u0142\u0105ki obfituj\u0105. Siej\u0105 tu g\u0142\u00f3wnie \u017cyto, pszenic\u0119, owies, j\u0119czmie\u0144 i sadz\u0105 kartofle; pszenica udaje si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na obszarze obwodu regencyjnego kr\u00f3lewieckiego i oko\u0142o G\u0105bina; najlepsze koniczyny i trawy wydaj\u0105 niziny nad Niemnem. Len uprawiaj\u0105 na Warmii i oko\u0142o Tyl\u017cy. Lasu posiada prowincya znaczne obszary, z kt\u00f3rych 353,788 ha nale\u017cy do rz\u0105du a 330,598 ha do gmin i prywatnych w\u0142a\u015bcicieli, razem oko\u0142o 18\u20227 % og\u00f3lnego obszaru. Najwi\u0119ksze lasy s\u0105 w powiecie ja\u0144sborskim, t. z. puszcza ja\u0144sborska, 98 klm. d\u0142uga a 45 klm. szeroka, tudzie\u017c lasy napiwodzkie, lasy nad Rus\u0105 i Romint\u0105, w pow. go\u0142dapskim. Kruszc\u00f3w i w\u0119gla kamiennego prowincya nie posiada; w\u0119giel brunatny znajduje si\u0119 nad morzem, lecz w nieznacznej ilo\u015bci. Za to posiadaj\u0105 P. Wschodnie wielkie pok\u0142ady torfu, g\u0142\u00f3wnie w moczarach nad zatok\u0105 Kuryjsk\u0105, i na p\u00f3\u0142nocnym stoku wschodnio-pruskich wzg\u00f3rz. W\u0142a\u015bciwo\u015bci\u0105 prowincyi jest bursztyn, kt\u00f3ry zbieraj\u0105 nad brzegiem morza, \u0142owi\u0105 w morzu, gdzie po powierzchni kawa\u0142kami p\u0142ywa, lub za pomoc\u0105 umy\u015blnie w tym celu zbudowanych statk\u00f3w, t. z. bager\u00f3w, wydobywaj\u0105 z zaszlamionego dna zatoki, a tak\u017ce kopi\u0105 w ziemi wzd\u0142u\u017c sambijskicgo wybrze\u017ca. W 1875 r. zebrano 1350 cnt. bursztynu, warto\u015bci 1,145,000 mrk. Przerabiaj\u0105 go w wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci na miejscu; znaczne partye jednak\u017ce wychodz\u0105, w stanie surowym za granic\u0119, mianowicie do Wiednia (ob. Glagau, Littauen, str. 191).<\/p>\n

Hydrografia.<\/i> P. Wschodnie oblewa na przestrzeni 202 klm. morze Baltyckie. Wybrze\u017ce jego niskie, z wyj\u0105tkiem sambijskiego; nad brzegiem g\u0119ste \u0142awy piaskowe utrudniaj\u0105 \u017ceglug\u0119. Latarnie morskie stoj\u0105 przy Pi\u0142awie, Bruesterost, Nidden, na mierzei Kuryjskiej i przy K\u0142ajpedzie. Zatoka Kuryjska obejmuje 1614,61 kw. klm., zatoka Fryska 858\u202209 kw. klm. Pr\u00f3cz tych dw\u00f3ch zatok posiadaj\u0105, P. Wschodnie bardzo liczne jeziora, le\u017c\u0105ce przewa\u017cnie \u015br\u00f3d wzniesionego pasu tak zwanego pojezie<\/span>rza baltyckiego, na wysoko\u015bci oko\u0142o 100 mt. nad powierzchni\u0105 morza. Najznaczniejsze le\u017c\u0105 w obwodzie regencyjnym g\u0105bi\u0144skim. Z rzek najwa\u017cniejsze s\u0105: Niemen, Prego\u0142a, \u0141yna, Pisek, Drw\u0119ca, Gilia, Rus. Liczne s\u0105 kana\u0142y: Friedrichsgraben (18 klm.), \u0142\u0105cz\u0105cy rzek\u0119 Dejm\u0119 z Nemoninem, Seckenburski (12 klm.) mi\u0119dzy Nemeninem i Gili\u0105, Wilhelmowski (23\u20222 klm.), \u0142\u0105cz\u0105cy Atmat z Mini\u0105, kana\u0142 \u0142\u0105cz\u0105cy jeziora \u015aniardwy, Niewocin i Mamry i kana\u0142 \u0142\u0105cz\u0105cy jez. Dru\u017cy\u0144skie z jez. Mi\u0142om\u0142ynu, Zewa\u0142du i Ostr\u00f3du. K\u0105piele morskie, licznie odwiedzane, znajduj\u0105 si\u0119 w Schwarzort na Kuryjskiej mierzei, Cranz, Naukuhren, Rauschen i Neuhaeuser nad wybrze\u017cem sambijskiem.<\/p>\n

Klimat<\/i> Prus Wsch. przedstawia cechy morskiego p\u00f3\u0142nocnego klimatu; zmienno\u015b\u0107 cz\u0119sta i obfito\u015b\u0107 opad\u00f3w. Cz\u0119sto ju\u017c w pa\u017adzierniku nastaj\u0105 mrozy, a w listopadzie spadaj\u0105 \u015bniegi; zima z nag\u0142emi zmianami w temperaturze trwa a\u017c do kwietnia, mrozy nocne a\u017c do maja czasami. Wiosna bywa kr\u00f3tka, zwykle ch\u0142odna i mokra; lecie padaj\u0105 cz\u0119ste deszcze a nad brzegami morskimi zalegaj\u0105 mg\u0142y. \u015arednie ciep\u0142o roczne wynosi (pod\u0142ug 20-letnich obserwacyi) K\u0142ajpedzie 5\u202223, w Tyl\u017cy 5\u202210, w Kr\u00f3lewcu 5\u202237, w Orzyszu 4\u202285 stop. R. Pora wegetacyi trwa przeci\u0119ciowo 4\u00bc do 5 miesi\u0119cy.<\/p>\n

Ch\u00f3w zwierz\u0105t<\/i> stanowi wa\u017cn\u0105 ga\u0142\u0119\u017a przemys\u0142u rolniczego, a rasa tutejszych koni cieszy si\u0119 uznaniem i znacznym popytem. Do u\u00adszla\u00adche\u00adt\u00adnie\u00adnia rasy przyczyni\u0142a si\u0119 blisko\u015b\u0107 g\u0142\u00f3wnej stadniny kr\u00f3lewskiej w Trakenach, najwi\u0119kszej w kraju, i trzech pomniejszych: w Rastemborku, Wystruci i Gudwallen. Opr\u00f3cz pa\u0144stwowych ma prowincya jeszcze wiele stadnin prywatnych. Nawet mniejsi w\u0142a\u015bciciele chowaj\u0105 obok dobrych koni roboczych szla\u00adchet\u00adnie\u00adj\u00adsze rasy, mog\u0105c je \u0142atwo zbywa\u0107, czy to na potrzeby wojska, czy te\u017c na dorocznych jarmarkach w G\u0105binie, Tyl\u017cy, Welawie i Kr\u00f3lewcu. Byd\u0142o chowaj\u0105, w znacznej liczbie w pow.: kr\u00f3lewieckim, licbarskim, nizinnym, tyl\u017cyckim, sto\u0142upia\u0144skim i g\u0105bi\u0144skim. Mleko odstawiaj\u0105 do najbli\u017cszych miast lub przerabiaj\u0105 na mas\u0142o i ser i posy\u0142aj\u0105 do Berlina, Szczecina i Hamburga. Ch\u00f3w owiec, prawie wy\u0142\u0105cznie szla\u00adchet\u00adnych ras, jest rozwini\u0119ty w pow.: gierdawskim, rastemborskim, frydl\u0105dzkim, i\u0142awkowskim i \u015bwi\u0119tosiekierskim. \u015awi\u0144 chowaj\u0105 wiele pow.: wystrucki, g\u0105bi\u0144ski, sto\u0142upia\u0144ski i po\u0142udniowa cz\u0119\u015b\u0107 obwodu regencyjnego kr\u00f3lewieckiego. W 1875 r. wywieziono ze stacyi wschodnio-pruskich kolei wschodniej (Ostbahn) 32,979 koni, 3,811 wo\u0142\u00f3w opas\u00f3w, 37,537 byd\u0142a r\u00f3\u017cnego, 35,323 ciel\u0105t i \u015bwi\u0144 opas., 400,130 \u015bwi\u0144 chudych, 60,997 prosi\u0105t, owiec, k\u00f3z i jagni\u0105t, 40,689 g\u0119si. Z dziczyzny znajduj\u0105 si\u0119 \u0142osie starannie chowane w lasach w Ibenhorst. Na zastrzelenie jednego potrzeba osobnego pozwolenia gabinetowego.<\/p>\n

Zatrudnienie mieszka\u0144c\u00f3w, przemys\u0142, handel.<\/i> Przewa\u017cna liczba ludno\u015bci trudni si\u0119 rolnictwem, prowadzonem racyonalnie, do kategoryi tej zaliczano w ostatnich latach 40\u20225% o og\u00f3lnej liczby; 16\u20221 % zajmuje si\u0119 g\u00f3rnictwem, hutnictwem, przemys\u0142em i budownictwem, 5\u20226 % handlem a 37\u20228 % innymi zawodami. Do ostatnich policzono robotnik\u00f3w, kt\u00f3rych liczba 9 % wynosi\u0142a. Obok rolnictwa trudni\u0105 si\u0119 mieszka\u0144cy wydobywaniem torfu, u\u017cywanego prawie wsz\u0119dzie, zw\u0142aszcza przez biedny lud. Donios\u0142ego znaczenia dla mieszka\u0144c\u00f3w prowincyi jest rybo\u0142\u00f3stwo. Trudni\u0105 si\u0119 niem mieszka\u0144cy wybrze\u017ca morskiego, \u0142owi\u0105c przedewszystkiem lepsze gatunki ryb, jak \u0142ososie, dorsze i fl\u0105dry. Niemniej rozwini\u0119te jest rybo\u0142\u00f3stwo na obydw\u00f3ch zatokach, gdzie \u0142owi\u0105 znane kuryjskie minogi, dalej na Niemnie i jeziorach mazurskich. Znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ryb odstawiaj\u0105 do wielkich miast, w\u0119dzone i marynowane przewa\u017cnie do Rossyi i zachodnich prowincyi niemieckich. Raki z jezi\u00f3r mazurskich znajduj\u0105 popyt a\u017c we Francyi. Gorzelnie s\u0105 liczne, a okowit\u0119 zu\u017cywaj\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 na miejscu, cz\u0119\u015bci\u0105 wywo\u017c\u0105 do Szczecina i Berlina. Niemniej liczne s\u0105 browary, cegielnie, m\u0142yny i tartaki; najznaczniejsze le\u017c\u0105 nad \u0141yn\u0105 w pow. welawskim i frydl\u0105dzkim, nad Prego\u0142\u0105, w pow. wystruckim i nad Niemnem w pow. ragneckim; tak\u017ce wzd\u0142u\u017c brzeg\u00f3w Niemna i nad jeziorami mazurskiemi. Papiernie i fabryki papy wyrabiaj\u0105 towar bardzo dobry i rozsy\u0142aj\u0105 go w znacznych partyach za granic\u0119, mianowicie do Anglii. Odlewni i fabryk maszyn posiada prowincja wiele, nawet po mniejszych miejscowo\u015bciach; wyrabiane przez nie maszyny rolnicze, sprz\u0119ty i t. p. id\u0105 prawie wy\u0142\u0105cznie na zaspokojenie potrzeb prowincyi i po targowiskach zagranicznych nie znajduj\u0105 popytu. Wi\u0119ksza, wzi\u0119to\u015bci\u0105 ciesz\u0105 si\u0119 gisernie i fabryki w Kr\u00f3lewcu i Tyl\u017cy, odstawiaj\u0105ce i dla dalszych stron maszyny parowe, lokomotywy i okr\u0119ty. Liczne garbarnie, farbiarnie, drukarnie, fabryki \u015bwiec i myd\u0142a, fabryki woz\u00f3w, smolarnie, warsztaty do budowy okr\u0119t\u00f3w, fabryki tabaki, fabryki instrument\u00f3w muzycznych, zaspakajaj\u0105 lokalne potrzeby mieszka\u0144c\u00f3w. Handel P. Wschodnich ju\u017c w dawniejszych czasach znaczny, rozwijany przez Hanz\u0119 i Krzy\u017cak\u00f3w, do dzi\u015b jest znaczny, lecz, jak sprawozdania kupc\u00f3w kr\u00f3lewieckich z lat ostatnich wskazuj\u0105, \u015bwietno\u015b\u0107 jego min\u0119\u0142a, a nawet Kr\u00f3lewiec, kt\u00f3ry sta\u0107 si\u0119 mia\u0142 pot\u0119\u017cnem miastem handlowem i zaj\u0105\u0107 rol\u0119 Gda\u0144ska, utraci\u0142 nadziej\u0119 \u015bwietnej przysz\u0142o\u015bci. Pr\u00f3cz Kr\u00f3lewca prowadz\u0105 jeszcze znaczny handel: K\u0142ajpeda, Tyl\u017ca, Wystru\u0107 i Brunsberga. Do artyku\u0142\u00f3w handlowych nale\u017c\u0105: w\u0119gle kamienne, s\u00f3l, wapno, cement, gips, drzewo, \u017celazo, nafta, zbo\u017ce, len, konopie, bawe\u0142na, herbata, kawa, ry\u017c, tabaka, cukier, syrop, olej, we\u0142na, sk\u00f3ry, futra, tran, myd\u0142o, porcelana, szk\u0142o, mas\u0142o, ser, \u015bledzie, p\u0142aty i t. p. \u017beglug\u0105 morsk\u0105 trudni\u0105 si\u0119 przedewszystkiem Kr\u00f3lewiec i K\u0142ajpeda. W r. 1875 nadesz\u0142o do Pi\u0142awy (Kr\u00f3lewca) 726 parowc\u00f3w, 1698 \u017ca<\/span>glowc\u00f3w; odesz\u0142o za\u015b 731 parowc\u00f3w, 1585 \u017caglowc\u00f3w. Do K\u0142ajpedy za\u015b nadesz\u0142o 71 parowc\u00f3w, 1142 \u017caglowc\u00f3w; odesz\u0142o 68 parowc\u00f3w a 1220 \u017caglowc\u00f3w. Liczne statki kr\u0105\u017c\u0105 po rzekach i jeziorach; na samej Pregole naliczono 11,000 statk\u00f3w; do K\u0142ajpedy nadesz\u0142o 3767, w Tyl\u017cy na\u0142adowano 135 statk\u00f3w.<\/p>\n

Komunikacye.<\/i> Regularna komunikacya morzem \u0142\u0105czy Kr\u00f3lewiec z Amsterdamem, Hull, Londynem, Szczecinem, Gda\u0144skiem, Kopenhag\u0105 i Antwerpi\u0105. Po wodach sta\u0142ego l\u0105du chodz\u0105 statki z Kr\u00f3lewca na Pi\u0142aw\u0119, Brunsberg\u0119 do Elbl\u0105ga, na Tapiewo, Labiewo i Skoepen do Tyl\u017cy i do Welawy; dalej mi\u0119dzy Cranz i K\u0142ajped\u0105, Tyl\u017ca, i K\u0142ajped\u0105, Tyl\u017c\u0105 i Kownem, Alt-Dollstaedt, i Elbl\u0105giem przez jezioro Dru\u017cy\u0144skie. Na \u015aniardawskiem i s\u0105siednich jeziorach mi\u0119dzy Lecem, Miko\u0142ajkami i Ja\u0144sborkiem kr\u0105\u017c\u0105 statki do ci\u0105gnienia tratw i \u0142odzi i do transportu ludzi i towar\u00f3w. Kolei \u017celaznych posiadaj\u0105 Prusy Wschodnie stosunkowo mniej ni\u017c inne prowincye pa\u0144stwa. Kolej wschodnia, g\u0142\u00f3wna linia przecinaj\u0105ca prowincy\u0105, wchodzi mi\u0119dzy stacyami Gueldenboden i Schlobitten, przerzyna j\u0105 na linii brunsbersko-kr\u00f3lewiecko-wystruckiej a\u017c do st. nadgranicznej Ejtkun i \u0142\u0105czy si\u0119 tu, albo raczej na st. Kibarty, po za granic\u0105 le\u017c\u0105cej, z odnog\u0105 wile\u0144sk\u0105 drogi warszawsko-petersburskiej. Druga po\u0142udn. linia kolei wschodniej (na Pi\u0142\u0119, Bydgoszcz, Toru\u0144 do Wystruci) wchodzi mi\u0119dzy stacyami Rudziczem i Bergfred\u0105, przechodzi przez Ostr\u00f3d, Olsztyn, Korsze, zd\u0105\u017caj\u0105c do Wystruci, gdzie \u0142\u0105czy si\u0119 z lini\u0105 p\u00f3\u0142nocn\u0105. Z Wystruci wychodzi kolej prywatna na p\u00f3\u0142noc do Tyl\u017cy, gdzie \u0142\u0105czy si\u0119 z pa\u0144stwow\u0105 kolej\u0105 pod zarz\u0105dem dyrekcyi kolei wschodniej stoj\u0105c\u0105 i idzie a\u017c do K\u0142ajpedy. Inna kolej prywatna (wschodnio-pruska po\u0142udniowa), wychodz\u0105ca z Pi\u0142awy, przecina w Kr\u00f3lewcu lini\u0105 p\u00f3\u0142nocn\u0105, w Korszach po\u0142udniow\u0105 kolei wschodniej, ko\u0144czy si\u0119 w Prostkach i ma zwi\u0105zek z lini\u0105 brzesko-grajewsk\u0105. Kolej prywatna z Malborku do Dzia\u0142dowa i dalej do M\u0142awki, nale\u017cy do P. Wschodnich tylko przestrzeni\u0105 od Koszelew na Dzia\u0142dowo do I\u0142owa. Do tych dr\u00f3g \u017celaznych przyby\u0142a jeszcze ostatnimi czasy kolej z Olsztyna do Gueldenboden, z Olsztyna do E\u0142ku i z E\u0142ku na Margrabow\u0119, Go\u0142dapi\u0105, Darkiejmy do Wystruci. Przyst\u0105piono tak\u017ce do budowy kolei z Kr\u00f3lewca do Labiewa, a w projekcie jest linia z Tyl\u017cy na Ragnet\u0119, Pi\u0142ka\u0142y do Sto\u0142upian. Trakt\u00f3w bitych posiada\u0142 (1875) obw\u00f3d regencyjny kr\u00f3lewiecki 1933 klm., obw\u00f3d regencyjny g\u0105bi\u0144ski 1639, ca\u0142e P. Wschodnie wi\u0119c 3572 klm. W 1877 r. mia\u0142y P. Wschodnie 16 stacyi poczt. I klasy, 28 II kl., 137 III kl., 164 agentur, 482 stacyi telegr., 99 poczthalteryi. W tym\u017ce roku wypad\u0142o 9\u202297 list\u00f3w i 0\u202216 telegram\u00f3w na jednego mieszka\u0144ca. Jedna stacya poczt. przypada na 107\u20222 kw. klm. i 5380\u20229 mk., jedna stacya telegr. na 269\u20229 kw., a 13550\u20225 mk.<\/p>\n

<\/a>Podzia\u0142 administracyjny \u2014 W\u0142adze.<\/i> P. Wschodnie dziel\u0105 si\u0119 na dwa obwody regencyjne: kr\u00f3lewiecki, licz\u0105cy 20 powiat\u00f3w, i g\u0105bi\u0144ski, z 16 powiatami. Prowincy\u0105 reprezentuje w sejmie niemieckim 17, w sejmie pruskim 32, w izbie pan\u00f3w 25 pos\u0142\u00f3w. Naczelny prezes prowincyi i dyrektor krajowy mieszkaj\u0105 w Kr\u00f3lewcu<\/a>, gdzie r\u00f3wnie\u017c swe posiedzenia odbywaj\u0105, sejm i wydzia\u0142 prowincyonalny. Pod nadzorem naczelnego prezesa stoj\u0105, pr\u00f3cz obydw\u00f3ch regencyi: prowincyonalne kolegium szkolne, medyczne, dyrekcya celna, bank rentowy prowincyonalny, s\u0105dy administracyjne obwodowe w Kr\u00f3lewcu i G\u0105binie, instytuty ziemsko-kredytowe, generalna dyrekcya towarzystwa zabezpieczenia od ognia na posiad\u0142o\u015bci wiejskie i miejskie. Do administracyi prowincyonalnej pod nadzorem wydzia\u0142u i dyrektora krajowego stoj\u0105cej, nale\u017c\u0105: zak\u0142ady g\u0142uchoniemych w Kr\u00f3lewcu i W\u0119goborku, zak\u0142ad dla akuszerek w G\u0105binie, zak\u0142ad dla ociemnia\u0142ych w Alemborku pod Welaw\u0105, szpital w Kr\u00f3lewcu, zak\u0142ad dla biednych w Tapiewie, kasa pozyczkowa prowincyonalna i kasa dla melioracyi w Kr\u00f3lewcu. Wy\u017csze szko\u0142y s\u0105 nast\u0119puj\u0105ce: uniwersytet w Kr\u00f3lewcu, po\u0142\u0105czony ze szko\u0142\u0105 agronomiczn\u0105 i klinik\u0105 dla weterynaryi, lyceum Hosianum w Brunsberdze, 15 gimnazy\u00f3w, i to: 4 w Kr\u00f3lewcu, po 1 w Olsztynie, Bartoszycach, Brunsberdze, G\u0105binie, Olsztynku, Wystruci, E\u0142ku, K\u0142ajpedzie, Rastemborku, Reszlu i Tyl\u017cy, 5 szk\u00f3\u0142 realnych 1ej<\/sup> klas., 2 w Kr\u00f3lewcu, po 1 w Wystruci, Tyl\u017cy i Welawie, 3 szko\u0142y wiejskie obywatelskie, 7 seminary\u00f3w dla nauczycieli elementarnych, 30 wy\u017cszych szk\u00f3\u0142 dla dziewcz\u0105t, akademia sztuk pi\u0119knych, prowincyonalna szko\u0142a przemys\u0142owa, szko\u0142y dla \u017ceglugi w K\u0142ajpedzie i Pi\u0142awie. Prowincya nale\u017cy pod militarnym wzgl\u0119dem do 1 korpusu, kt\u00f3rego g\u0142\u00f3wna komenda znajduje si\u0119 w Kr\u00f3lewcu; tam garnizonuj\u0105 tak\u017ce sztaby 1 dywizyi, 1 i 2 brygady piechoty i 1 brygady kawaleryi. Katolicy P. Wschodnich nale\u017c\u0105 do dyecezyi warmi\u0144skiej, kt\u00f3r\u0105 rz\u0105dzi biskup mieszkaj\u0105cy w Fromborku. Dyecezya obejmuje 11 dekanat\u00f3w; dekanat turowski w pow. niborskim nale\u017cy do dyec. che\u0142mi\u0144skiej (ob. Warmia<\/a>). Ko\u015bcio\u0142em luterskim kieruje konsystorz w Kr\u00f3lewcu, maj\u0105cy pod sob\u0105 36 superintendentur. Gazety polskie w P. Wschod. nie zbyt liczne. Przed r. 1861 wydawa\u0142 rz\u0105d w\u0142asnym kosztem pismo p. t. \u201eKurek Mazurski\u201c, skierowany przeciw zabiegom polskim. Od r. 1884 wychodzi staraniem naczelnego prezesa, a pod redakcy\u0105 pastora Klaudyusza z Ma\u0142ych Jera\u0142ek, pismo p. t. \u201eNowe ewangielickie g\u0142osy\u201c, kt\u00f3re bywaj\u0105 rozrzucane mi\u0119dzy ludno\u015b\u0107 polsk\u0105 nie tylko protestanck\u0105, lecz te\u017c katolick\u0105. Polszczyzna w niem licha. Pr\u00f3cz tego wychodzi \u201eGazeta Lecka\u201c, wydawana przez p. Gierscha. Do niedawaego czasu wychodzi\u0142 jeszcze \u201eMazur w Ostr\u00f3dzie\u201c, wydawany pod redakcy\u0105 p. F. K. Sembrzyckiego z Tyl\u017cy. Od kwietnia 1886 r. pocz\u0119to wydawa\u0107 w Olsztynie na polskiej Warmii gazet\u0119 z tendency\u0105 polsko-katolick\u0105; redaktorem jest J. Li\u00adszew\u00adski, b. nauczyciel.<\/p>\n

Ludno\u015b\u0107.<\/i> Prusy Wsch. zamieszkuj\u0105, Polacy, Litwini i Niemcy. Polak\u00f3w by\u0142o (1875) 18\u202239 %, Litwin\u00f3w 8\u202211%, Niemc\u00f3w 73\u202248 %. A\u017c do linii z Ostr\u00f3du do Lecu poci\u0105gni\u0119tej, m\u00f3wi\u0105, po niemiecku, cho\u0107 miejscami mieszkaj\u0105 Polacy, poni\u017cej tej linii po polsku. Zw\u0142aszcza po wsiach jest polskiej ludno\u015bci pod\u0142ug niemieckich statystyk 80\u201490%, w miastach za to \u017cywio\u0142 niemiecki liczniejszy. Wyj\u0105tek stanowi\u0105, mazurskie miasta: Wielbark i Pasym, czysto polskie. Co do wyznania, to mieszka\u0144cy prawie ca\u0142ego ob. wodu regencyjnego g\u0105bi\u0144skiego s\u0105 protestantami, i w kr\u00f3lewicckim przewa\u017caj\u0105, protestanci, lecz na Warmii mieszkaj\u0105, prawie sami katolicy, bardzo liczni w pow.: niborskim, ostr\u00f3dzkim, szczycie\u0144skim, takze w Kr\u00f3lewcu i K\u0142ajpedzie.<\/p>\n

Dzieje.<\/i> Pierwotni mieszka\u0144cy, zwani Prusakami, byli plemieniem litewskiem. \u0141agodni i go\u015bcinni, trudnili si\u0119 rolnictwem, pszczelnictwem, rybo\u0142\u00f3stwem i polowaniem. Religia ich polega\u0142a na czci si\u0142 przyrodzonych, uosobionych w postaciach licznych bog\u00f3w i bo\u017ck\u00f3w. Pod wzgl\u0119dem politycznym nie stanowi\u0142o to plemie ca\u0142o\u015bci pa\u0144stwowej, lecz kraj sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z licznych ziem, niepo\u0142\u0105czonych z sob\u0105 \u017cadnym innym w\u0119z\u0142em, jak tylko narodowo\u015bci\u0105 i sp\u00f3lnym j\u0119zykiem. Ka\u017cda za\u015b ziemia rozpada\u0142a si\u0119 znowu na tyle cz\u0105stek samodzielnych i niezale\u017cnych, ilu w niej by\u0142o pan\u00f3w czyli w\u0142a\u015bcicieli wi\u0119kszych obszar\u00f3w ziemi. Do wi\u0119kszych terytory\u00f3w pruskich nale\u017ca\u0142y: ziemia go\u0142\u0119dzka<\/a>, najbardziej na po\u0142udnie wysuni\u0119ta, z Mazowszem granicza. Mieszka\u0144cy jej, liczni niegdy\u015b, ponie\u015bli kl\u0119sk\u0119 od Polak\u00f3w i prawie zupe\u0142nie wygin\u0119li, przynajmniej w walkach Krzy\u017cak\u00f3w z pruskimi szczepami nigdzie nie ma wzmianki o Go\u0142\u0119dzianach. Na zach\u00f3d od niej le\u017ca\u0142a ziemia saska<\/a>, kraj Sasin\u00f3w, przedzielona od niej wielk\u0105 puszcz\u0105 zwan\u0105 Patr\u0105kiem<\/a>, zajmowa\u0142a przestrze\u0144 dzisiejszych pow.: niborskiego i ostr\u00f3dzkiego. W \u015bcis\u0142ym z ni\u0105 stosunku stoi ziemia lubawska<\/a>, rych\u0142o przez Polak\u00f3w na Prusakach zdobyta i zaludniona, tak dalece, \u017ce cz\u0119\u015bci\u0105 jej by\u0107 si\u0119 zdaje; p\u00f3\u017aniejsze jab\u0142ko niezgody mi\u0119dzy Polsk\u0105 a krzy\u017cackim zakonem. Na p\u00f3\u0142noc od niej rozci\u0105ga\u0142a si\u0119 Pomezania<\/a>, a\u017c do Nogatu i jeziora Dru\u017cy\u0144skiego, z kt\u00f3r\u0105 ze wschodu graniczy\u0142a Pogezania<\/a>. Dalej na wsch\u00f3d wzd\u0142u\u017c Fryskiej zatoki le\u017ca\u0142a Warmia<\/a>, na p\u00f3\u0142n.-wsch\u00f3d ziemia bartska<\/a>. Tr\u00f3jk\u0105tem mi\u0119dzy Warmi\u0105 i ziemi\u0105 bartsk\u0105, wrzyna\u0142a si\u0119 Natangia<\/a>, a na p\u00f3\u0142noc zt\u0105d le\u017ca\u0142a Sambia<\/a> a\u017c do morza i Kuryjskiej zatoki. Do pruskich prowincyi zaliczaj\u0105 si\u0119 tak\u017ce ziemie: nadrowska<\/a>, szalawska<\/a> and sudawska<\/a>. Sci\u015ble bior\u0105c, ziem tych do Prus zaliczy\u0107 nie mo\u017cna, a granica Prus si\u0119ga z p\u00f3\u0142nocy i wschodu a\u017c do granicy Sambii, Natangii, ziemi bartskiej i go\u0142\u0119dzkiej. Poj\u0119cie \u201ePrus\u201c wytworzy\u0142 dziejowy rozw\u00f3j. Ze zdobyczami i post\u0119pem zakonu rozszerzy\u0142a si\u0119 nazwa a\u017c za Niemen, z upadkiem uleg\u0142a \u015bcie\u015bnieniu. Boles\u0142aw Chrobry, Krzywousty i K\u0119dzierzawy liczne przedsi\u0119brali do P. wyprawy, zdobycze ich jednak nie by\u0142y trwa\u0142emi, a kraj pruski zaj\u0119ty przez Polak\u00f3w, tak d\u0142ugo do nich nale\u017ca\u0142, jak d\u0142ugo z wojskiem w nim stali. Nie brak\u0142o w tych walkach i dotkliwych kl\u0119sk dla Polski, jak przegrana za K\u0119dzierzawego, gdzie kwiat polskiego rycerstwa, a podobno tak\u017ce Henryk Sandomirski poleg\u0142. Chrze\u015bcia\u0144stwo nie mog\u0142o przebi\u0107 si\u0119 przez g\u0119ste puszcze; misye \u015bw. Wojciecha, Brunona spe\u0142z\u0142y na niczem. Dopiero z pocz\u0105tkiem XIII w. podj\u0119to znowu i z lepszym skutkiem prac\u0119 oko\u0142o nawr\u00f3cenia Prusak\u00f3w. Punktem, z kt\u00f3rego wysz\u0142y te usi\u0142owania, by\u0142 wielkopolski klasztor cysterski w \u0141eknie, a szerzycielem aposto\u0142 Gotfryd. Uda\u0142 si\u0119 on celem uwolnienia kilku wzi\u0119tych do niewoli braciszk\u00f3w do Prusak\u00f3w i przy tej sposobno\u015bci nabra\u0142 przekonania, \u017ce chrze\u015bcia\u0144stwo znalaz\u0142oby w tych okolicach dobre przyj\u0119cie. Wyjednawszy pozwolenie papiezkie, przeszed\u0142 w nast\u0119pnym roku Wis\u0142\u0119 i pocz\u0105\u0142 aposto\u0142owa\u0107 maj\u0105c do pomocy kilku zakonnik\u00f3w, z kt\u00f3rych najwi\u0119cej zas\u0142yn\u0119\u0142i Filip i Krystyan, p\u00f3\u017aniejsi kierownicy misyi. Prusacy przyjmowali tak licznie wiar\u0119 chrze\u015bcia\u0144sk\u0105, i\u017c okaza\u0142a si\u0119 potrzeba ustanowienia dla nich osobnego biskupstwa. Do godno\u015bci tej powo\u0142anym zosta\u0142, po m\u0119cze\u0144skiej \u015bmierci Filipa, Krystyan (1215). Ten post\u0119p chrze\u015bcia\u0144twa rozdra\u017cni\u0142 jednak Prusak\u00f3w, kt\u00f3rzy wierze ojc\u00f3w pozostali wiernymi i wywo\u0142a\u0142 walki zaci\u0119te tak z nowo nawr\u00f3conymi, jak z biskupem i posi\u0142kuj\u0105cymi Polakami. Papie\u017c wezwa\u0142 do krucyaty, a w skutek tego kilka wypraw ruszy\u0142o, jak zwykle z ziemi che\u0142mi\u0144skiej, na Prusak\u00f3w. Pom\u015bcili si\u0119 za to Prusacy, pustosz\u0105c j\u0105 w 1220 r. Kl\u0119ska ta by\u0142a dotkliw\u0105 tak dla Polak\u00f3w, jak i dla biskupa Krystyana. Konrad Mazowiecki, chc\u0105c szkody wynagrodzi\u0107, nada\u0142 biskupowi znaczne dobra, a zarazem wyposa\u017cy\u0142 go w\u0142adz\u0105 biskupi\u0105 w obr\u0119bie ziemi che\u0142mi\u0144skiej. Odt\u0105d ziemia che\u0142mi\u0144ska nale\u017ca\u0142a do biskupstwa pruskiego. Mimo to misya nie zaprzesta\u0142a swych czynno\u015bci. Konrad M<\/span>azowiecki widz\u0105c, \u017ce sam nie poradzi z Prusakami, wezwa\u0142 zakon teuto\u0144ski Panny Maryi z Palestyny nad Wis\u0142\u0119. Gdy uk\u0142ady zbyt d\u0142ugo trwa\u0142y, zorganizowa\u0142 na wz\u00f3r teuto\u0144skiego zakon braci dobrzy\u0144skich, kt\u00f3rym walk\u0119 z Prusakami powierzy\u0142. Nie sprostali oni jednak zadaniu. Tymczasem 1228 r. przybyli Krzy\u017cacy. Konrad przeznaczy\u0142 im ziemi\u0119 che\u0142mi\u0144ska;, ale poniewa\u017c chwilowo zaj\u0119li j\u0105 Prusacy, musia\u0142 ich pomie\u015bci\u0107 na lewym brzegu Wis\u0142y, gdzie im zamek Vogelsang, naprzeciwko dzisiejszego Torunia, postawi\u0142. Rycerze Panny Maryi, zapewniwszy sobie dokumentami od papie\u017ca, cesarza i Konrada r\u00f3\u017cne przywileje, pocz\u0119li aposto\u0142owa\u0107 mi\u0119dzy Prusakami \u2014 mieczem. Lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105t trwa\u0142y te zapasy. Prusacy pobici, powstawali na nowo, a\u017c upadli obezw\u0142adnieni w r. 1283. Po uspokojeniu kraju i zlokalizowaniu wojny z s\u0105siednimi Litwinami, pocz\u0105\u0142 zakon zaj\u0119te na Prusakach ziemie osadza\u0107 kolonistami, a u\u017cywa\u0142 do tego najbli\u017cszych s\u0105siad\u00f3w Polak\u00f3w (Mazur\u00f3w); pr\u00f3cz nich tak\u017ce Niemc\u00f3w, Litwin\u00f3w i oczywi\u015bcie Prusak\u00f3w. Polak\u00f3w osadzono przewa\u017cnie na obszarze dzisiejszych Mazur\u00f3w pruskich. Litwinami kolonizowano p\u00f3\u0142nocn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 puszczy nadgranicznej, po obu brzegach Prego\u0142y po\u0142o\u017conej, Niemcami za\u015b obszary dzi\u015b nale\u017c\u0105ce do pow.: w\u0119goborskiego, szesty\u0144skiego i szczycie\u0144skiego, oraz olsztynkowskiego, ostr\u00f3dzkiego. We wszystkich innych powiatach, w kt\u00f3rych tak\u017ce Polacy si\u0119 osiedlali, czasami nawet znacznemi grupami, jak w wystruckim, gierdawskim, mor\u0105skim, pas\u0142\u0119ckim i na Warmii, przewa\u017cali Niemcy i utrzymali przewag\u0119 sw\u0105, z wyj\u0105tkiem po\u0142udniowej Warmii, kt\u00f3ra od ko\u0144ca XV w. pocz\u0105wszy, w kr\u00f3tkim czasie si\u0119 spolonizowa\u0142a. We wszystkich za\u015b powiatach wschodnich, z wyj\u0105tkiem szesty\u0144skiego, w\u0119goborskiego, wystruckiego, oraz kilku wsi niemieckich, mieszkali Niemcy od. pocz\u0105tku tylko pojedynczemi osadami. Na zachodzie panowa\u0142y te same stosunki, mianowicie w pow. dzia\u0142dowskim i niborskim, a tylko w ostr\u00f3dzkim, olsztynkowskim i p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci d\u0105browi\u0144skiego siedzieli Niemcy pocz\u0105tkowo w wi\u0119kszych masach. W og\u00f3le za\u015b przewa\u017cali Polacy, z kt\u00f3rymi Litwini i Prusacy si\u0119 zlewali, i przed kt\u00f3rymi ostatecznie i \u017cywio\u0142 niemiecki nawet w pow. ostr\u00f3dzkim i olsztynkowskim musia\u0142 ust\u0105pi\u0107. Prusacy wreszcie przewa\u017cali pierwotnie w powiatach p\u00f3\u0142n.-zachodnich. W tych stronach rozsadowi\u0142 si\u0119 od morza \u017cywio\u0142 niemiecki i wypiera\u0142 tubylc\u00f3w, ale i tutaj osiedlali si\u0119 Polacy, mianowicie w okolicach pogranicznych z Polsk\u0105. Wszystkie trzy narodowo\u015bci: polska, pruska i niemiecka by\u0142y oko\u0142o r. 1410 liczebnie mniej wi\u0119cej sobie r\u00f3wne. Posiad\u0142szy kraje pruskie, potrafi\u0142 zakon wojn\u0105 lub sztuczkami dyplomatycznemi rozszerzy\u0107 panowanie swe na s\u0105siednie ziemie. Na pocz\u0105tku XIII w. posiad\u0142 Pomorze, kupiwszy je za tanie pieni\u0105dze od margrabi\u00f3w brandenburskich, kt\u00f3rzy prawo do spadku po Swi\u0119tope\u0142kach sobie przyw\u0142aszczyli. Pod wielkim mistrzem Henrykiem Kniprode (1351-82) stan\u0105\u0142 zakon na szczycie pot\u0119gi. Dopiero 1410 rok przyni\u00f3s\u0142 mu kl\u0119sk\u0119 grunwaldzk\u0105, a w nast\u0119pstwie stopniowy upadek. Wprawdzie Henryk z P\u0142awna, komtur \u015bwiecki, a p\u00f3\u017aniejszy wielki mistrz, zdo\u0142a\u0142 zawrze\u0107 stosunkowo korzystny pok\u00f3j z Polsk\u0105, nie wstrzyma\u0142o to jednak upadku zakonu. Wewn\u0105trz kraju ros\u0142o niezadowolenie, szla\u00adch\u00adta wiejska i miasta po\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 i stan\u0119\u0142y otwarcie przeciw zakonowi, poddaj\u0105c si\u0119 opiece kr\u00f3la Kazimierza (1454). Wielki mistrz Ludwik Erlichhausen musia\u0142 opu\u015bci\u0107 Malbork i przeni\u00f3s\u0142 stolic\u0119 do Kr\u00f3lewca (1457). W skutek pokoju toru\u0144skiego (1466) musia\u0142 zakon odst\u0105pi\u0107 Polsce wszystkie ziemie za Wis\u0142\u0105, ziemi\u0119 che\u0142mi\u0144sk\u0105, lubawsk\u0105, micha\u0142owsk\u0105, Sztum, Kiszpork, Malbork, Elbl\u0105g i Tolkmicko, jako te\u017c biskupstwo warmi\u0144skie; z pozosta\u0142ych za\u015b ziem uzna\u0142 si\u0119 wasalem Polski. Z upokarzaj\u0105cego tego stanowiska usi\u0142owa\u0142 zakon w ten spos\u00f3b si\u0119 wyzwoli\u0107, \u017ce obra\u0142 wielkim mistrzem ks. Fryderyka saskiego w przekonaniu, \u017ce ten\u017ce w skutek wysokiego urodzenia, koligacyi i pot\u0119gi zdo\u0142a chyl\u0105c\u0105 si\u0119 instytucy\u0105 zakonn\u0105 podeprze\u0107; lecz nadzieje zawiod\u0142y, Fryderyk niczego dla zakonu nie uczyni\u0142. Nast\u0119pca za\u015b jego margrabia Albrecht przyj\u0105wszy reformacy\u0105, zmieni\u0142 w 1525 r. za rad\u0105 Lutra a zgod\u0105 Polski, kraje zakonne na pa\u0144stwo \u015bwieckie, dziedziczne, Polsce ho\u0142duj\u0105ce, zwane odt\u0105d Prusami Ksi\u0105\u017cecemi. Tak wi\u0119c w Prusiech przesta\u0142 zakon istnie\u0107. Biskupi: sambijski Jerzy von Polenz i pomeza\u0144ski Erhard von Queis poszli za przyk\u0142adem Albrechta i przyj\u0119li protestantyzm, poci\u0105gaj\u0105c przyk\u0142adem dyecezyan. W ziemiach pozosta\u0142ych przy zakonie nic si\u0119 w wewn\u0119trznych stosunkach nie zmieni\u0142o, a j\u0119zyk niemiecki pozosta\u0142 oczywi\u015bcie urz\u0119dowym. Pomimo to \u017cywio\u0142 polski tak si\u0119 rozszerzy\u0142, mianowicie w XVII i XVIII w., \u017ce Prusy Ksi\u0105\u017c\u0119ce, mimo rz\u0105du niemieckiego, mia\u0142y wi\u0119cej polskiej ni\u017c niemieckiej ludno\u015bci. W\u015br\u00f3d mieszcza\u0144stwa i inteligencyi stosunek ten by\u0142 daleko mniej korzystnym dla ludno\u015bci polskiej, mimo to na uniwersytecie kr\u00f3lewieckim spotykamy w 1744 r. 119 Polak\u00f3w pruskich nieszla\u00adchec\u00adkie\u00adgo pochodzenia. Od 1718 do 1720 r. wychodzi\u0142a w Kr\u00f3lewcu jedna z najstarszych gazet polskich \u201ePoczta Kr\u00f3lewiecka\u201c. Z \u015bmierci\u0105 ks. Albrechta przesz\u0142o ksi\u0119stwo na lini\u0105 brandenburskich Hohenzoller\u00f3w, ci\u0105gle jeszcze jako pa\u0144stwo ho\u0142downicze Polski. Dopiero wielki kurfirst Fryderyk Wilhelm, korzystaj\u0105c z krytycznego po\u0142o\u017cenia Polski podczas wojny z Szwecy\u0105, umia\u0142 si\u0119 wyzwoli\u0107 z ho\u0142downictwa traktatem welawskim, potwierdzonym w Oliwie (1660). Nast\u0119pca jego Fryderyk og\u0142osi\u0142 ksi\u0119stwo pruskie, za zgod\u0105 cesarza niemieckiego, kr\u00f3lestwem i koronowa\u0142 si\u0119 w Kr\u00f3lewcu (1701). Odt\u0105d poczyna si\u0119 agitacya przeciw \u017cywio\u0142owi polskiemu. Reskryptem z 2 marca 1724 r. zakaza\u0142 kr\u00f3l Polakom osiedla\u0107 si\u0119 na pruskiej Litwie, z d. 24 marca za\u015b zabroni\u0142 u\u017cywa\u0107 do kolonizacyi \u017bmudzin\u00f3w, \u017byd\u00f3w i Polak\u00f3w. Najwi\u0119ksz\u0105 kl\u0119sk\u0105 dla ludno\u015bci polskiej Prus Ksi\u0105\u017c\u0119cych by\u0142 podzia\u0142 Polski, przez kt\u00f3ry Fryderyk II uzyska\u0142 wszystkie kraje swego czasu w pokoju toru\u0144skim odst\u0105pione, pr\u00f3cz biskupstwa warmi\u0144skiego, Gda\u0144ska i Torunia; dwa te miasta dosta\u0142y mu si\u0119 przy drugim podziale, Z ziem tych, z wyj\u0105tkiem Warmii, utworzone zosta\u0142y Prusy Zachodnie, z Warmii za\u015b i wszystkich innych ziem pruskich Prusy Wschodnie. Z zabranych przy trzecim rozbiorze ziem utworzono Prusy Po\u0142udnio<\/span>we albo Nowe Prusy Wschodnie; musiano je jednak w r. 1807 w pokoju tyl\u017cyckim Francyi odst\u0105pi\u0107, kt\u00f3ra z obwodu gda\u0144skiego wolne miasto utworzy\u0142a, a inne ziemie do ksi\u0119stwa warszawskiego wcieli\u0142a. Po upadku Napoleona zabra\u0142y Prusy jeszcze ziemie che\u0142mi\u0144sk\u0105 i micha\u0142owsk\u0105. W r. 1824 po\u0142\u0105czono Wschodnie i Zachodnie Prusy w jedn\u0105 prowincy\u0105, a 1 kwietnia 1878 podzielono je znowu na Wschodnie i Zachodnie. Po upadku Rzpltej zniemczenie szla\u00adch\u00adty i osad polskich sta\u0142o si\u0119 tylko kwesty\u0105 czasu, tem wi\u0119cej, \u017ce kierunek polityki pruskiej wobec Polak\u00f3w przybra\u0142 charakter wyra\u017anie nie przyjazny. Powoli znik\u0142 j\u0119zyk polski z urz\u0119d\u00f3w, s\u0105d\u00f3w i szk\u00f3\u0142. Aby za\u015b zniemczenie pszy\u015bpieszy\u0107, usuni\u0119to inteligency\u0105 polsk\u0105, to jest szla\u00adch\u00adt\u0119; w tym celu wyw\u0142aszczy\u0142 naczelny prezes prowincyi pruskiej Schoen obywatelstwo polskie, zalegaj\u0105ce po wojnach francuzkich z procentami od po\u017cyczek zaci\u0105gni\u0119tych w landszafcie kr\u00f3lewieckiej. Udziela\u0142 zaliczek Niemcom z innych prowincyi sprowadzonym, by wykupili wystawione na sprzeda\u017c maj\u0105tki polskie. W ten spos\u00f3b znik\u0142a szla\u00adch\u00adta w Prusach Ksi\u0105\u017c\u0119cych. Lud za\u015b w skutek tego pozbawiony przewodnik\u00f3w, b\u0105d\u017a zniemczy\u0142 si\u0119, b\u0105d\u017a te\u017c zachowuj\u0105c j\u0119zyk, zatraci\u0142 poczucie \u0142\u0105czno\u015bci z macierz\u0105. Obszerniej o Prusach Wschodnich czyta\u0107 mo\u017cna u K\u0119trzy\u0144skie<\/span>go, O ludno\u015bci polskiej w Prusach niegdy\u015b krzy\u017cackich; Toeppena, Hist. comp. Geographie v. Preussen; Das Reichspostgebiet; Handbuch des Grundbesitzer in Ost-Preussen; Lohmeyer, Geschichte v. Ost. u. Westpreussen; Sieniawski, Biskupstwo warmi\u0144skie. Ad. N.<\/i><\/p>\n

Prusy Wschodnie<\/b> Nowe<\/i>, niem. Neu-Ost Preussen<\/i>, by\u0142a ta nazwa urz\u0119dowa dana prowincyom polskim zabranym przez Prusy na mocy traktat\u00f3w podzia\u0142owych z 25 wrze\u015bnia 1793 r. i 3 stycznia 1795 r. Nazw\u0105 t\u0105 obj\u0119to: ziemi\u0119 dobrzy\u0144sk\u0105, obszar wojew\u00f3dztwa i biskupstwa p\u0142ockiego, wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Mazowsza (ziemie: zakroczymska, ciechanowska, r\u00f3\u017canska, nurska, \u0142om\u017cy\u0144ska, wizne\u0144ska), wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wojew. trockiego, ma\u0142\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u017bmujdzi po lewym brzegu Niemna. Wis\u0142a, Bug i Niemen by\u0142y naturalnymi granicami tej nowej prowincyi. Od Niemirowa nad Bugiem (o 3 mile od Brze\u015bcia) a\u017c do Grodna ci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 30 milowa powyginana linia graniczna od posiad\u0142o\u015bci rossyjskich. Ziemi\u0119 dobrzy\u0144sk\u0105 i wojew. p\u0142ockie, ju\u017c w 1793 r. oderwane, zaliczono pierwotnie do Prus Po\u0142udniowych lecz od 1796 r. w\u0142\u0105czono je w sk\u0142ad Nowo-Wschodnich Prus. Prowincy\u0105 t\u0119 rozdzielono na dwie kamery: p\u0142ock\u0105 i bia\u0142ostock\u0105. Wed\u0142ug przybli\u017conego obliczenia (Holsche) mia\u0142a p\u0142ocka kamera 350 mil kwadr., 48,975 dym\u00f3w (1796) i licz\u0105c po 6 dusz na jeden dym, 293,950 mk., bia\u0142ostocka za\u015b 565 mil kwadr., 88,911 dym. i 512,785 mk. Og\u00f3\u0142em 915 mil kwadr. i 806,735 mk. Gdy w 1807 r. utworzone zosta\u0142o ksi\u0119stwo warszawskie w sk\u0142ad jego wesz\u0142a ca\u0142a kamera p\u0142ocka, za\u015b kamer\u0119 bia\u0142ostock\u0105 na mocy traktatu tyl\u017cyckiego (7 lipca 1807 r.) rozdzielono mi\u0119dzy ksi\u0119stwo a Rossy\u0105, kt\u00f3ra otrzyma\u0142a tak nazwany obw\u00f3d bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki.<\/p>\n

Prusy Zachodnie,<\/b> dawniejsze P. Kr\u00f3lewskie, cz\u0119\u015b\u0107 Pomorza, obecnie jedna z 12 prowincyi kr\u00f3lestwa pruskiego, ju\u017c w cz\u0119\u015bci opisano w artyku\u0142ach Gda\u0144sk i Kwidzyn a pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym w artyk. Che\u0142mno. Tu dajemy tylko uzupe\u0142niaj\u0105ce szczeg\u00f3\u0142y. Nazwa<\/i>: Kronikarz pruski Hartknoch pisze: Porussi et contracte Prussi dicti esse videntur hi populi nostri quia fuerunt accolae Rnssorum\u201c (ob. Voigt, Gesch. Preus., I, 672). Drudzy wywodz\u0105 t\u0119 nazw\u0119 od \u201eRusy\u201c, prawej odnogi Niemna. Rozmaite etymologie zestawi\u0142 Voigt (l. c., 666\u2014673). Uk\u0142ad powierzchni<\/i>. P. Zachodnie zajmuj\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 niziny sarmackiej. Charakterystyczna cech\u0105 ich obszaru stanowi wyst\u0119puj\u0105ca tu wy\u017cyna baltycka, kt\u00f3ra od obfito\u015bci jezior na niej roz\u0142o\u017conych nosi nazw\u0119 Pojezierza (Seenplatte). Wy\u017cyn\u0119 t\u0119, ci\u0105gn\u0105c\u0105 si\u0119 ze wschodu na p\u0142n.-zach\u00f3d, dzieli Wis\u0142a na dwie cz\u0119\u015bci. Wschodnia si\u0119ga a\u017c do Drw\u0119cy, zachodnia a\u017c do nizin Noteci. W pow. kartuskim dochodzi wy\u017cyna do najwy\u017cszego wzniesienia w spiczastej g\u00f3rze (Thurmberg) w pasmie szymbarskich g\u00f3r pod Kartuzami, wznies. 1020 st\u00f3p npm. Ku Wi\u015ble i Baltykowi opadaj\u0105 te wy\u017cyny do\u015b\u0107 ostro, tak ze ni\u017cej po\u0142o\u017cone okolice nadwodne zabezpiecza\u0107 trzeba groblami. Przeci\u0119tne wzniesienie wynosi w pow. kartuskim 235 mt., w ko\u015bcierskim 171 mt., cz\u0142uchowskim 170, wejherowskim 152, chojnickim 151, wa\u0142eckim 139, z\u0142otowskim 137, tucholskim 133, gda\u0144skim 132, \u015bwieckim 99 a w starogardzkim 98 mt. Na ca\u0142em pojezierzu porozrzucane s\u0105 liczne g\u0142azy erratyczne, przeniesione ze Szwecyi przez lodowce. Najwi\u0119ksze znajduj\u0105 si\u0119 pod Przetoczynem w pow. wejherowskim, dalej w Granicznej Wsi (pow. gda\u0144ski), przy Ch\u0142apowie (pow. wejherowski) tu\u017c nad Baltykiem, w Wierzycy mi\u0119dzy Peplinem a Wierzyc\u0105. Najwi\u0119kszy mo\u017ce w ca\u0142ej prowincyi jest g\u0142az pod Now\u0105 Hut\u0105 (pow. kartuski), obejmuj\u0105cy oko\u0142o 93 mt. sze\u015bciennych. Niedaleko dworca kolei \u017celaznej w Laskowicach, pod Belnem, le\u017cy wielki g\u0142az, o\u015bm st\u00f3p wysoki, 28 krok\u00f3w w obwodzie maj\u0105cy, z jednej strony s\u0105 na nim wy\u017c\u0142obione progi, wkl\u0119s\u0142o\u015b\u0107 za\u015b na powierzchni pozwala domy\u015bla\u0107 si\u0119 i\u017c stanowi\u0142 o\u0142tarz ofiarny. Odr\u0119bnemi od wy\u017cyny ba\u0142tyckiej s\u0105 g\u00f3ry elbl\u0105skie, dochodz\u0105ce w t. z. G\u00f3rze Ma\u015blanej (Butter-Berg), pod wsi\u0105 Trunz, 632 st. npm. Naj\u017cyzniejszemi s\u0105 niziny wzd\u0142u\u017c Wis\u0142y po\u0142o\u017cone, zw\u0142aszcza \u017bu\u0142awy przy jej uj\u015bciu. Przeciwnie t. z. Puszcza Tucholska (Tuchler-Heide), mi\u0119dzy Czarn\u0105 Wod\u0105 i Brd\u0105, jest ma\u0142o urodzajna i w znacznej cz\u0119\u015bci sosnowemi borami pokryta. Stosunki hydrograficzne i komunikacye przedstawione zosta\u0142y ju\u017c wy\u017cej (ob. t. II, 536 i V, 24).<\/p>\n

Klimat<\/i> P. Zachodn. jest morskim, zt\u0105d wilgotny, zmienny, ostry.<\/span> Najcz\u0119stsze s\u0105 wiatry zachodnie, dosy\u0107 cz\u0119ste po\u0142udniowe i p\u00f3\u0142nocne, najrzadsze wschodnie. Lato trwa kr\u00f3tko, upa\u0142y dochodz\u0105 \u015brednio 24, wyj\u0105tkowo 28\u00b0 R., zima jest d\u0142uga, mrozy si\u0119gaj\u0105 22\u00b0 R. Nad brzegami morza rozpoczyna si\u0119 zima p\u00f3\u017aniej, ale trwa d\u0142u\u017cej. Wiosna nastaje zazwyczaj dopiero w ko\u0144cu kwietnia. P\u00f3\u0142nocne wiatry i nocne przymrozki, a\u017c do pocz\u0105tku maja trwaj\u0105ce, op\u00f3\u017aniaj\u0105 rozw\u00f3j ro\u015blinno\u015bci, W po\u0142owie maja temperatura zn\u00f3w nagle si\u0119 obni\u017ca o 6 do 12 stopni. U ludu powsta\u0142o przys\u0142owie, \u017ce wtedy panuj\u0105 surowi panowie: Mamert, Pankracy, Serwacy i Bonifacy (11\u201414 maja). Burze i pioruny bywaj\u0105 w czerwcu cz\u0119ste. Jesie\u0144 jest pogodniejsz\u0105 ni\u017c w p\u00f3\u0142nocnych Niemczech. Przeci\u0119tne ciep\u0142o wynosi wed\u0142ug 20 letnich spostrze\u017ce\u0144 na p\u00f3\u0142wyspie Helu 6,0\u00b0 R., w Gda\u0144sku (9 mt. npm.) 6,22R., w Szymborku w pow. kartuskim (250 mt. npm.) 4\u202255, w Chojnicach (155 mt.) 5\u202235 R. Obok Orzysza w Prusach Wschodnich s\u0105 Chojnice najzimniejszym punktem w ca\u0142ej prowincyi. Roczna ilo\u015b\u0107 deszczu wynosi w Gda\u0144sku 475 mlm., w Chojnicach 487 mlm. Wegetacya trwa 4\u00bd do 5 miesi\u0119cy.<\/p>\n

Dzieje, obszar i podzia\u0142.<\/i> Po pierwszym podziale Polski utworzono z dawniejszych Prus Kr\u00f3lewskich prowincy\u0105, kt\u00f3r\u0105 rozkazem gabinetowym z d. 31 stycznia 1773 r. nazwano Prusami Zachodniemi. Warmi\u0105 wcielono do Prus Wschodnich, a Gda\u0144sk i Toru\u0144 nale\u017ca\u0142y jeszcze do Polski. Za to przy\u0142\u0105czono do P. Zachodn. wschodnio. pruskie miasta: Kwidzyn, Prabuty, Susz i I\u0142aw\u0119 z ich okr\u0119gami, a r. 1775 tak\u017ce Nadnotecie (Netze-distrikt). Najwy\u017csz\u0105 dla rzeczonej prowincyi w\u0142adz\u0105 administracyjn\u0105 by\u0142a t. z. izba spraw wojennych i kr\u00f3lewszczyzn (Westpreussische Kriegs und Domaenen-Kammer) w Kwidzynie. Na jej czele sta\u0142 z pocz\u0105tku prezydent, od r. 1791 za\u015b naczelny prezes, W skutek drugiego podzia\u0142u Polski wcielono r. 1793 tak\u017ce Gda\u0144sk i Toru\u0144 do Prus Zachod. i od tego czasu nie zasz\u0142a a\u017c do r. 1807 \u017cadna zmiana co do terytoryum tej\u017ce prowincyi. Zawarty w r. 1807 traktat tyl\u017cycki, moc\u0105, kt\u00f3rego utworzono ksi\u0119stwo warszawskie, oderwa\u0142 od Prus Zach. wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Nadnotecia, mianowicie pow. inowroc\u0142awski i bydgoski w ca\u0142o\u015bci, z pow. za\u015b kamie\u0144skiego i wa\u0142eckiego wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107, dalej dawniejsze wojew\u00f3dztwo che\u0142mi\u0144skie, czyli nowo utworzone powiaty che\u0142mi\u0144ski i micha\u0142owski, z wyj\u0105tkiem Grudzi\u0105dza i trzech wsi pomi\u0119dzy fortec\u0105 a uj\u015bciem Osy po\u0142o\u017conych, wreszcie Gda\u0144sk z dwumilowym okr\u0119giem. Izb\u0119 spraw wojennych nazwano moc\u0105 rozkazu z d. 26 grudnia 1808 r. regency\u0105 zachodnio-prusk\u0105. Gdy r. 1815 uchwa\u0142\u0105 traktatu wiede\u0144skiego zniesiono ksi\u0119stwo warszawskie, wcielono napowr\u00f3t wojew\u00f3dztwo che\u0142mi\u0144skie i Gda\u0144sk do Prus Zachod. Pr\u00f3cz od\u0142\u0105czonych w 1803 r. ziemi l\u0119borskiej i bytowskiej, podzielono prowincy\u0105 zach.-prusk\u0105 na dwa obwody regencyjne: gda\u0144ski i kwidzy\u0144ski i ustalono rozgraniczenie dot\u0105d trwaj\u0105ce, tak, \u017ce Prusy Zachodnie obejmuj\u0105 dzi\u015b ca\u0142e Prusy Kr\u00f3lewskie, z wyj\u0105tkiem ksi\u0119stwa warmi\u0144skiego, oraz cztery powiaty: z\u0142otowski i wa\u0142ecki, oderwane od Wielkopolski i kwidzy\u0144ski i suski, nale\u017c\u0105ce przedtem do Prus Ksi\u0105\u017c\u0119cych. W r. 1824 po\u0142\u0105czono Prusy Zachodnie i Wschodnie w jedn\u0105 prusk\u0105 prowincy\u0119, ale r. 1878 zn\u00f3w je rozdzielono (ob. Niekt\u00f3re wiadom. o archid. pomorskim przez Hildebrandta, 1865, str. 80). Prusy Zach. le\u017ca mi\u0119dzy 52\u00b0 50′ 24″ i 54\u00b0 50′ 8″ p\u00f3\u0142nocn. szer. a 33\u00b0 38′ 1″ i 37\u00b0 38′ 55″ wsch. d\u0142. od Ferro i granicz\u0105 na p\u00f3\u0142noc z morzem Baltyckiem, na wsch\u00f3d z P. Wschodniemi, na po\u0142udnie z kr\u00f3lestwem polskiem i w. ks. pozna\u0144skiem, na zach\u00f3d z Brandenburgi\u0105 i Pomerani\u0105. Obszar wynosi 25,584 klm. kwadr. czyli 463 mil kwadr. Gda\u0144ski obw\u00f3d regencyjny dzieli\u0142 si\u0119 dotychczas na 9 powiat\u00f3w (w opisie Gda\u0144skiej reg., t. II, 530\u2014podano 8 pow., bo opuszczono elbl\u0105gski wiejski). Kwidzy\u0144ski obw\u00f3d regenc. zawiera\u0142 14 powiat\u00f3w. W r. 1887 utworzono, celem wzmocnienia \u017cywio\u0142u niemieckiego, w obwodzie reg. kwidzy\u0144skiej jeszcze jeden powiat w\u0105brzeski, a w obwodzie regencyi gda\u0144skiej trzy: tczewski, pucki i rozdzielono gda\u0144ski na g\u00f3rny i dolny. Zamierzono obok w\u0105brzeskiego utworzy\u0107 jeszcze drugi nowy powiat nowski i wyznaczono ju\u017c jego obszar, lecz projekt ten nie zosta\u0142 zatwierdzonym ostatecznie. Pow. tczewski b\u0119dzie mia\u0142 51,583 ha i ma liczy\u0107 oko\u0142o 29,380 dusz; pow. gda\u0144ski g\u00f3rny b\u0119dzie mia\u0142 40,954 ha i 39,405 mk. (22,103 katol.); gda\u0144ski dolny 42,469 ha i 34,114 dusz, lecz tylko 4370 katol., wreszcie pucki 58,173 ha i 24,699 dusz (19,409 katol.). Do pruskiej izby poselskiej wybieraj\u0105 P. Zach. 22 pos\u0142\u00f3w i 11 do izby pan\u00f3w. Przy wyborach do sejmu pruskiego zosta\u0142 nowy powiat w\u0105brzeski po\u0142\u0105czony z obwodem wyborczym toru\u0144sko-che\u0142mi\u0144skim, pow. tczewski z obwodem wyborczym ko\u015bciersko-starogardzkim. Inne nowo utworzone powiaty g\u0142osuj\u0105 razem z temi, z kt\u00f3rych zosta\u0142y utworzone. G\u0142osowanie jest jawnem i odbywa si\u0119 w trzech klasach, stosownie do wysoko\u015bci podatku. Ten podzia\u0142 a przytem sztuczne \u0142\u0105czenia pojedynczych okr\u0119g\u00f3w s\u0105 przyczyn\u0105, \u017ce tylko okr\u0119gi wejherowsko-kartuski i lubawski wybieraj\u0105 trzech Polak\u00f3w. Do parlamentu niem. obiera prowincya 13 pos\u0142\u00f3w. \u0141\u0105cz\u0105 si\u0119 zwykle po dwa powiaty w jeden okr\u0105g wyborczy. G\u0142osowanie odbywa si\u0119 tajnie i nie wed\u0142ug systemu klasowego lecz jest powszechne. Wedle liczebnego stosunku ludno\u015bci polskiej do niemieckiej powinna pierwsza wybiera\u0107 5 do 6 pos\u0142\u00f3w. W ca\u0142ych P. Zach. oddano przy wyborach w 1881 r. do 148,000 g\u0142os\u00f3w, z kt\u00f3rych oko\u0142o 68,000 pad\u0142o na kandytat\u00f3w polskich, do 80,000 na Niemc\u00f3w, licz\u0105c w to kandydat\u00f3w katol. centrum. W r. 1884 przy wyborach rozstrzygaj\u0105cych oddano oko\u0142o 180,000 g\u0142os\u00f3w; w tem oko\u0142o 75,000 g\u0142os\u00f3w polskich, 105,000 niemieckich, licz\u0105c w to g\u0142osy na kandydat\u00f3w centrum, z kt\u00f3rych obrano jednego. Pos\u0142\u00f3w polskich obrano 5, niemieckich za\u015b 8. Zwyci\u0119ztwo Polak\u00f3w jest niew\u0105tpliwe w okr\u0119gach: Wejherowo-Kartuzy, Ko\u015bcierzyna-Starogard i Chojnice-Tuchola. W pierwszym by\u0142o w r. 1884 12,754 g\u0142os\u00f3w polsk., 3832 niem.; w drugim 12,136 polsk., 5341 niem.; w trzecim 7462 polsk., 2917 niem. W trzech okr\u0119gach, mianowicie: Elbl\u0105g-Malbork, Gda\u0144sk miasto i Wa\u0142cz komitet polski zwykle kandydat\u00f3w swych nie stawia ze wzgl\u0119du na ma\u0142\u0105 liczb\u0119 polskiej ludno\u015bci. Powiat gda\u0144ski wybiera zwykle kandydata centrum. Z pozosta\u0142ych 6 okr\u0119g\u00f3w jeden Z\u0142ot\u00f3w-Cz\u0142uchowo nie przedstawia lepszych widok\u00f3w dla polskiego kandydata. W pozosta\u0142ych natomiast pi\u0119ciu zaci\u0119ta zawsze wre walka, a szala zwyci\u0119ztwa przechyla si\u0119 raz na jedn\u0105, raz na drug\u0105 stron\u0119. Tylko w lubawsko-suskim okr\u0119gu nieuda\u0142o si\u0119 Polakom jeszcze nigdy zwyci\u0119\u017cy\u0107, ale stosunek bywa\u0142 taki, i\u017c w r. 1881 Niemiec mia\u0142 g\u0142os\u00f3w 7177, Polak za\u015b 6829, a w r. 1884 Niemiec 8405, Polak 6954. Okr\u0105g wyborczy Sztum-Kwidzyn wys\u0142a\u0142 w r. 1867 do parlamentu Polaka. W r. 1878 kandydat polski mia\u0142 7406 g\u0142os\u00f3w, niem. 7675, w r. za\u015b 1881 Polak 6789, Niemiec 7360; w r. 1884 pozyska\u0142 Polak 6274, a obydwaj kandydaci niemieccy 6938 g\u0142os\u00f3w. I w tym okr\u0119gu wi\u0119kszo\u015b\u0107 niemiecka jest bardzo nieznaczna. Najwi\u0119cej wa\u017c\u0105 si\u0119 losy w okr\u0119gach Grudzi\u0105dz-Brodnica, Swiecie i Toru\u0144-Che\u0142mno. W pierwszym z nich r. 1881 polski kandydat otrzyma\u0142 8859 g\u0142os\u00f3w a Niemiec 7748. Okr\u0105g wyborczy \u015awiecie reprezentowa\u0142 w r. 1874 i 1881 Polak, kt\u00f3ry w ostatnim roku otrzyma\u0142 5694 g\u0142os\u00f3w, podczas kiedy na Niemca pad\u0142o tylko 4937 g\u0142os. W r. 1884 zwyci\u0119\u017cy\u0142 5403 g\u0142osami Niemiec Polaka, kt\u00f3ry mia\u0142 tylko 5100 g\u0142os\u00f3w. W okr\u0119gu Toru\u0144-Che\u0142mno polski kandydat otrzyma\u0142 w 1884 r. 9253 g\u0142os\u00f3w, niemiecki za\u015b tylko 8787 g\u0142os\u00f3w.<\/p>\n

Posiad\u0142o\u015bci ziemskie.<\/i> Wed\u0142ug statystyki Holschego (Geographie und Statistik Westpreussen) w 1806 r. by\u0142o w P. Zach. 765 d\u00f3br szla\u00adche\u00adc\u00adkich. Z tych 544 znajdowa\u0142o si\u0119 w r\u0119ku Polak\u00f3w a tylko 221 w r\u0119ku Niemc\u00f3w. Dzi\u015b stosunek ten zmieni\u0142 si\u0119 na niekorzy\u015b\u0107 Polak\u00f3w. Pod\u0142ug urz\u0119dowych danych w 1886 r. liczono w og\u00f3le 2064 wsi. D\u00f3br (Gutsbezirke) by\u0142o w obwodzie reg. kwidzy\u0144skiej 639, obejmuj\u0105cych 550,828\u202295 ha; z tych posiada\u0142 fiskus 30,176\u202262 ha. Z 420,651\u202283 ha, nale\u017c\u0105cych do os\u00f3b prywatnych, przypada 523 d\u00f3br z 336,563\u202249 ha na w\u0142asno\u015b\u0107 Niemc\u00f3w a tylko 116 z 84,115\u202223 ha nale\u017cy do Polak\u00f3w. W obwodzie reg. gda\u0144skiej znajduje si\u0119 448 d\u00f3br, maj\u0105cych 315,852\u202213 ha. W r\u0119kach prywatnych pozostaje 201,880 ha; z tych 236 d\u00f3br z 183,411\u202252 ha nale\u017cy do Niemc\u00f3w, a 42 z 18468\u202248 ha do Polak\u00f3w. Wielkie prywatne posiad\u0142o\u015bci, licz\u0105ce przynajmniej 150 ha, obejmuj\u0105 w obwodzie reg. kwidzy\u0144skiej 426,441 ha; z tych Niemcy maj\u0105, 336,536 ha, Polacy tylko 84.115 ha. W ostatnich 25 latach przesz\u0142o w r\u0119ce niemieckie 36,864 ha, w polskie 4902 ha, wi\u0119c posiad\u0142o\u015bci polskie zmniejszy\u0142y si\u0119 o 31,092 ha. W obwodzie reg. gda\u0144skiej obejmuj\u0105 wielkie posiad\u0142o\u015bci 201,880 ha i to niem. 183,412, polsk. 18,428 ha. Posiad\u0142o\u015bci, obejmuj\u0105ce wi\u0119cej jak 100 ha stanowi\u0105 w P. Zach. 47\u20221%, od 10\u2014100 ha, 42\u20224%, od 1\u201410 9\u20221 %, wreszcie ni\u017cej 1 ha licz\u0105ce 1\u20223%. W r. 1887 uchwali\u0142a pruska izba poselska 100 milion\u00f3w mrk na \u015brodki ku wzmocnieniu \u017cywio\u0142u niemieckiego w wschodnich prowincyach, t. j. w P. Zach. i Pozna\u0144skiem. Ustanowiona ku temu komisya kolonizacyjna skupuje teraz polskie dobra i naby\u0142a ju\u017c klucz ry\u0144ski w pow. toru\u0144skim, dalej Ostaszewo w tym\u017ce samym powiecie, obejmuj\u0105ce 1600 mr. za 230,000 mrk; w\u015b Bobrowo w pow. brodnickim, przesz\u0142o 3000 mr. za 6000,000 mrk, Dolnik i Paruszk\u0119, w pow. z\u0142otowskim, dalej Kijewo w pow. che\u0142mi\u0144skim za 370,000 mrk i dobra Lipusz w pow. ko\u015bcierskim za 135,000 mrk. Aby dalszym stratom zapobiedz, za\u0142o\u017cyli Polacy bank ziemski w Poznaniu, z kapita\u0142em zak\u0142adowym wynosz\u0105cym 3 mliony marek. Towarzystwo to rozpocznie ju\u017c wkr\u00f3tce sw\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107.<\/p>\n

O\u015bwiata.<\/i> Uniwersytetu nie posiada obszerna prowincya. Gimnazya s\u0105: katol. w Che\u0142mnie, Chojnicach, Wa\u0142czu i Wejherowie, ew. w Gda\u0144sku 2, w Elbl\u0105gu, Grudzi\u0105dzu, Malborku, Kwidzynie i Toruniu; symultanne w Starogardzie i Brodnicy; t. z. realne gimnazya s\u0105: w Gda\u0144sku 2, dalej w Elbl\u0105gu i Che\u0142mnie. Progimnazya s\u0105: katol. biskupie w Peplinie; symultanne: w Ko\u015bcierzynie, Frydl\u0105dzie, Lubawie, Nowem Mie\u015bcie i \u015awieciu; realne progimnazya istniej\u0105 i to symultanne: w Tczewie, Toruniu, Jankowie, Prabutach i w Che\u0142mnie. Kwidzy\u0144skie zosta\u0142o 1885 r. zniesione. Opr\u00f3cz tego jest w Gda\u0144sku akademia handlowa, w Malborku szko\u0142a rolnicza i w Nowymdworze (Tiegenhof) wy\u017cszy zak\u0142ad dla ch\u0142opc\u00f3w. Wy\u017cszy katol. zak\u0142ad dla dziewcz\u0105t z pensy\u0105 istnieje W Ko\u015bcierzynie; symultanne s\u0105 prawie w ka\u017cdem mie\u015bcie. Seminarya nauczycielskie katolickie istniej\u0105: w Ko\u015bcierzynie, Grudzi\u0105dzu i Tucholi; ewangielickie: w Frydl\u0105dzie, Lubawie i Malborku; zak\u0142ady dla preparand\u00f3w: katol. w Radzynie, ewang. w Starogardzie. Szko\u0142a kadet\u00f3w w Che\u0142mnie, ma by\u0107 przeniesiona do Koszalina w Pomeranii. Zak\u0142ady dla g\u0142uchoniemych s\u0105 w Malborku i Cz\u0142uchowie, dla niewidomych w Koenigsthal pod Wrzeszczem (Langfuhr). Szk\u00f3\u0142 ludowych w 1886 r. by\u0142o 2066. W 1886 r. przypada\u0142o w obwodzie regencyjnym gda\u0144skim 72 dzieci na jednego nauczyciela, w kwidzy\u0144skim 82. Na 10,000 rekrut\u00f3w przypada\u0142o w P. Zach. w 1875\/6 r. 1101, w 1885\/6 tylko 666 nieumiej\u0105cych czyta\u0107.<\/p>\n

Dziennikarstwo polskie<\/i> w P. Zach. zacz\u0119\u0142o si\u0119 rozwija\u0107 dopiero od r. 1848. W tym roku zacz\u0119\u0142o wychodzi\u0107 drukiem i nak\u0142adem J\u00f3zefa G\u00f3\u0142kowskiego w Che\u0142mnie pismo tygodniowe p. t. \u201eSzko\u0142a Narodowa\u201c. Dnia 4 lipca 1849 r. wyszed\u0142 pierwszy numer tygodnika p. t. \u201eKatolik dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej\u201c, tak\u017ce drukiem i nak\u0142adem J\u00f3zefa G\u00f3\u0142kowskiego, redagowany z pocz\u0105tku przez k\u015b. Pokojskiego w Kijewie, a po jego zgonie przez k\u015b. Kr\u0119ckiego, prob. w Starogrodzie. W ko\u0144cu wrze\u015bnia r. 1851 \u201eKatolik\u201c przesta\u0142 wychodzi\u0107 dla trudno\u015bci wynikaj\u0105cych z nowego prawa prasowego. W r. 1850 pocz\u0105\u0142 ten\u017ce G\u00f3\u0142kowski wydawa\u0107 tygodnik \u201eNadwi\u015blanin\u201c z dodatkiem \u201ePrzyjaciel Ludu\u201c, Pocz\u0105tkowo nie mia\u0142 debitu pocztowego, p\u00f3\u017aniej wychodzi\u0142 trzy razy w tygodniu. Redaktorem by\u0142 Ignacy Danielewski, ale podpisywa\u0142 pismo jego te\u015b\u0107 J\u00f3zef G\u00f3\u0142kowski. Z \u201eNadwi\u015blanina\u201c przekszta\u0142ci\u0142 si\u0119 z pocz\u0105tkiem r. 1867 na jedyne codzienne czasopismo \u201eGazeta Toru\u0144ska\u201c, kt\u00f3r\u0105 z kolei redagowali dr. W\u0142adys\u0142aw \u0141ebi\u0144ski, potem dr. Szyma\u0144ski, Rakowicz, Glinkiewicz, Ign. Danielewski a\u017c do r. 1886, a obecnie dr. Karol Graff. \u201eGaz. Toru\u0144ska\u201c kosztowa\u0142a dawniej 4 marki 25 fen., teraz 3 marki i stoi na gruncie czysto religijnym. W 1861 r. powsta\u0142o w Che\u0142mie zas\u0142u\u017cone pismo ludowe \u201ePrzyjaciel Ludu\u201c, wychodz\u0105cy nast\u0119pnie jako osobne pismo raz na tydzie\u0144 (75 fen. kwart.); w czasie swego rozkwitu liczy\u0142o 6000\u20147000 abon. Jego za\u0142o\u017cycielem i redaktorem by\u0142 Ignacy Danielewski. W 1850 r. wyszed\u0142 \u201eKalendarz polski\u201c nak\u0142adem G\u00f3\u0142kowskiego. Ju\u017c przedtem wychodzi\u0142 u Lambeka w Toruniu Kalendarz Sierp-Polaczka (t. j. Juliusza Preissa). \u201ePrzyjaciela Ludu\u201c naby\u0142 p\u00f3\u017aniej Tomaszewski, kt\u00f3ry go teraz wydaje w Poznaniu. Danielewski r. 1875 zacz\u0105\u0142 wydawa\u0107 \u201ePrzyjaciela\u201c razem z miesi\u0119cznym dodatkiem \u201eGazetk\u0105 dla dzieci\u201c (75 fen. kwart.). W r. 1869 pojawi\u0142y si\u0119 dwa pisma rolnicze: \u201ePiast\u201c w Che\u0142mnie i \u201eRolnik\u201c w Peplinie, jednak zaledwie 2 lata si\u0119 utrzyma\u0142y. Na ich miejsce wyst\u0105pi\u0142 \u201eGospodarz\u201c, kt\u00f3ry dot\u0105d co sobot\u0119 wychodzi w Toruniu (60 fen. kwart.). W 1869 r. pojawi\u0142 si\u0119 w Peplinie \u201ePielgrzym\u201c, kt\u00f3rego za\u0142o\u017cycielem i pierwszym redaktorem by\u0142 k\u015b. Keller, prob. w Pog\u00f3dkach (\u2020 1872 r.). Po jego \u015bmierci podpisywali si\u0119 redaktorowie z kolei Stan. Roman, Franciszek Wyr\u0119bski i Edward Micha\u0142owski. \u201ePielgrzym\u201c wychodzi\u0142 pocz\u0105tkowo raz w tydzie\u0144, przez kwarta\u0142 r. 1872 z dodatkiem \u201ePodarek dla dzieci\u201c, od r. 1876 dwa razy tygodniowo, a od r. 1877 trzy razy. Od 1 stycznia 1881 r. do 30 czerwca 1883 r. wychodzi\u0142 tygodnik czysto religijny p. t. \u201eKrzy\u017c\u201c, kt\u00f3ry od lipca 1883 r. stanowi niedzielny dodatek \u201ePielgrzyma\u201c (1 mrk 50 fen. kwart.). Obecnie istniej\u0105 cztery czasopisma: \u201eGazeta Toru\u0144ska\u201c, \u201ePrzyjaciel\u201c, \u201eGospodarz\u201c i \u201ePielgrzym\u201c, z kt\u00f3rych dwa: \u201ePielgrzym\u201c i \u201ePrzyjaciel\u201c do\u0142\u0105czaj\u0105 dodatki. \u201ePielgrzym\u201c, obecnie najwi\u0119cej rozpowszechnione w Prusach Zach.<\/span> czasopismo, miewa latem przesz\u0142o 2000, zim\u0105 oko\u0142o 2500 abonent\u00f3w. Dawniej wydawa\u0142 jeszcze Chociszewski \u201ePrzyjaciela dla dzieci i m\u0142odzie\u017cy\u201c w zeszytach a Danielewski \u201eNia\u0144k\u0119\u201c. Wychodzi\u0142 tak\u017ce w Che\u0142mnie po raz drugi \u201eKatolik\u201c (r. 1869), p\u00f3\u017aniej wydawany przez Karola Miark\u0119 na G\u00f3rnym Szl\u0105sku. Kalendarzy wychodzi\u0142o dwa w Toruniu, jeden w Pelplinie i jeden w Che\u0142mnie. Do podniesienia o\u015bwiaty przyczyniaj\u0105 si\u0119 tak\u017ce niema\u0142o liczne biblioteczki ludowe, istniej\u0105ce w wielu wsiach i miastach, a tak\u017ce i stowarzyszenia \u015bpiewak\u00f3w i przemys\u0142owc\u00f3w, kt\u00f3re co rok daj\u0105 przedstawienia teatralne. Mi\u0119dzy stowarzyszeniami najstarszem jest Towarzystwo Pomocy Naukowej<\/i> w Che\u0142mnie, za\u0142o\u017cone r. 1849, kt\u00f3re w roku 1885\u201486 wyda\u0142o na wsparcie ucz\u0105cej si\u0119 m\u0142odzie\u017cy 4498 mrk, i sum\u0119 t\u0119 rozdzieli\u0142o mi\u0119dzy 7 medyk\u00f3w, 3 filolog\u00f3w, 5 teolog\u00f3w, 2 prawnik\u00f3w, 1 g\u00f3rnika, 1 weterynarza, 1 farmaceut\u0119 i 1 malarza (razem 2999 mrk); pr\u00f3cz tego 31 gimnazyastom 1059 mrk. W 1875 r. za\u0142o\u017cone zosta\u0142o w Toruniu za inicyatyw\u0105 Zygmunta Dzia\u0142owskiego z Mgowa Tow. Naukowe<\/i>. Jego celem jest zbieranie i przechowywanie wszelkich pami\u0105tek i zabytk\u00f3w krajowych, mianowicie do przesz\u0142o\u015bci Prus Zach. si\u0119 odnosz\u0105cych, tudzie\u017c przedmiot\u00f3w naukowych, oraz piel\u0119gnowanie nauk i umiej\u0119tno\u015bci w j\u0119zyku polskim. Tow. to dzieli si\u0119 na 3 wydzia\u0142y: teologiczny, lekarsko-przyrodniczy i historyczno archeologiczny, kt\u00f3ry dotychczas najwi\u0119cej rozwin\u0105\u0142 \u017cywotno\u015bci i wyda\u0142 kilka rocznik\u00f3w zawieraj\u0105cych ciekawe artyku\u0142y o Prusach Zachod. Istnieje te\u017c w Toruniu polskie muzeum, bogate w cenne staro\u017cytne zabytki. Jest tam wiele urn twarzowych na ca\u0142\u0105 Polsk\u0119 wy\u0142\u0105cznie w Prusach Zach. si\u0119 znachodz\u0105cych, tak\u017ce kilka czerep\u00f3w i jedna ca\u0142a urna z rodzaju symbolicznych, rzadko\u015bci nadzwyczajnej, nadto broni kamiennej, br\u0105zowych narz\u0119dzi i ozd\u00f3b znaczna ilo\u015b\u0107 i umiej\u0119tnie u\u0142o\u017cony zbi\u00f3r nu<\/span>mizmatyczny. Biblioteka tak\u017ce si\u0119 pomna\u017ca (ob. Roczn. Towarz. Naukowego w Toruniu, r. 1884, str. 103). W Toruniu istnieje tak\u017ce bogate muzeum<\/i> zach.-pruskie, oko\u0142o kt\u00f3rego najwi\u0119cej si\u0119 zas\u0142u\u017cy\u0142 Dzia\u0142owski. Celem podniesienia dobrobytu w\u0142o\u015bcian zacz\u0119to przed kilkunastu laty zak\u0142ada\u0107 towarzystwa rolnicze<\/i>. Zarz\u0105dy tych towarzystw sprowadzaj\u0105 poprawne nasiona zbo\u017cowe, pastewne i ogrodowe, szczepy drzew owocowych i u\u0142atwiaj\u0105 zg\u0142aszaj\u0105cym si\u0119 nabycie potrzebnych narz\u0119dzi i sprz\u0119t\u00f3w. Nie ma\u0142\u0105 dzwigni\u0105 dla ludu s\u0105 tak\u017ce liczne polskie instytucye kredytowe<\/i>. Na czele takowych stoi toru\u0144ski bank kredytowy. Za nim id\u0105 sp\u00f3\u0142ki po\u017cyczkowe, kt\u00f3rych w Prusach Zach. mamy 23, nale\u017c\u0105cych do zwi\u0105zku sp\u00f3\u0142ek zarobkowych. Do najstarszych nale\u017c\u0105 Brodnica i Golub, w kt\u00f3rych sp\u00f3\u0142ki ju\u017c r. 1862 za\u0142o\u017cone zosta\u0142y; za niemi nast\u0119puje Gniew (1864), Bobowo (1866), 1867 Starytarg i Toru\u0144, 1868 Tuchola. Nowszej daty s\u0105 sp\u00f3\u0142ki w Czersku, Lisewie, W\u0105brze\u017anie, Nowem, Sztumie, Pierzchowicach, Lidzbarku, Lubawie, Brusach, Drzycimiu, Lubiewie, Che\u0142mnie, Che\u0142m\u017cy, Kowalewie, G\u00f3rznie i \u0141asinie. Stowarzyszenie \u015bw. Bonifacego i Wojciecha dla dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej wspiera ze sk\u0142adek duchownych i szko\u0142y \u015br\u00f3d protestanckiej ludno\u015bci istniej\u0105ce. Duchownych utrzymuje ono w D\u0105brownie, Suszu, Dzia\u0142dowie, Gowidlinie, I\u0142awie, Nidborku, Ostr\u00f3<\/span>dzie i w Christfelde pod Cz\u0142uchowem, szko\u0142y za\u015b katolickie w Dzia\u0142dowie, I\u0142awie, Marcinkowie, Nidborku i Suszu. Nadto opiekuje si\u0119 nabo\u017ce\u0144stwem w Ze\u0142wa\u0142dzie i Mor\u0105gu a nauk\u0105 religii w Buk\u00f3wcu i Karwach w parafii roz\u0142azi\u0144skiej, w Cieplewie pod \u015bw. Wojciechem i w 7 szko\u0142ach parafii giemlickiej. W r. 1882 przyby\u0142a jeszcze na miejsce dw\u00f3ch szk\u00f3\u0142 wspieranych nowa w Narzymiu. W 1883 r. wynosi\u0142 doch\u00f3d 10,052 mrk 64 fen., rozch\u00f3d 14,369 mrk, r. za\u015b 1885 z\u0142o\u017cy\u0142a dyecezya 20,229 mrk 94 fen. Stowarzyszenie \u015bw. J\u00f3zafata<\/i> wysy\u0142a co rok kilka tysi\u0119cy marek dla zmartwychwsta\u0144c\u00f3w w Adryanopolu na utrzymanie misyi bu\u0142garskiej. Dla wspierania ubogich rodzin istniej\u0105 w dyecezyi stowarzyszenia \u015bw. Wincentego a Paulo<\/i>, mianowicie w Peplinie, w Che\u0142mnie, Lubawie, Wejherowie, Gda\u0144sku, Toruniu, Grudzi\u0105dzu, Chojnicach i w Czersku. Domy chorych utrzymuj\u0105 w Gda\u0144sku siostry boromeuszki, w Kamie\u0144cu el\u017cbietanki, w Chojnicach franciszkanki, w Peplinie, Lubawie, Che\u0142mnie, Wejherowie, Tczewie i Bys\u0142awku siostry mi\u0142osierdzia regu\u0142y \u015bw. Wincentego a Paulo. R.1878 powsta\u0142o w Toruniu Tow. Pomocy Naukowej dla dziewcz\u0105t<\/i>, staraj\u0105ce si\u0119 o gruntowne wykszta\u0142cenie swych stypendystek w gospodarstwie domowem, krawiecczyznie i innych odpowiednich rzemios\u0142ach. R. 1869 zawi\u0105za\u0142o si\u0119 tak\u017ce w Toruniu Tow. ku wspieraniu moralnych interes\u00f3w<\/i> ludno\u015bci pol. pod panowaniem pruskiem. Celem Tow. jest skupi\u0107 si\u0142y intelektualne i \u015brodkami prawnemi wspiera\u0107 moralne interesa ludno\u015bci pol. a) na wewn\u0105trz przez podniesienie o\u015bwiaty, b) na zewn\u0105trz przez wp\u0142ywanie na opini\u0119 publiczn\u0105 w kraju za pomoc\u0105 prasy i przez starania u rz\u0105du i reprezentacyji kraju o uszanowanie i r\u00f3wnouprawnienie narodowo\u015bci pol. w ca\u0142em pa\u0144stwie pruskiem (ob. Rocz. Tow. Nauk. w Toruniu, r. 1884, str. 102).<\/p>\n

Ludno\u015b\u0107.<\/i> Wedle statystyki rz\u0105dowej liczy\u0142y Prusy Zachodn. w 1867 r. 1,282,842 dusz; 1871 r. 1,314,611; 1875 r. 1,343,057; 1880 r. 1,405,898; 1885 r. 1,408,229; wi\u0119c w ostatnich 5 latach pomno\u017cy\u0142a si\u0119 ludno\u015b\u0107 tylko o 2331 dusz, czyli o 0\u202215%, podczas kiedy w ca\u0142em kr\u00f3lestwie pruskiem wzros\u0142a o 3\u202279%. Ludno\u015b\u0107 wiejska zmniejszy\u0142a si\u0119 nawet w ostatnich 5 latach, czego przyczyn\u0105 jest wychodztwo do Ameryki, dok\u0105d r. 1883 z Prus Zach. uda\u0142o si\u0119 13,749 os\u00f3b; dalej szukanie roboty w Westfalii i Saksonii, a wreszcie wydalanie Polak\u00f3w nieposiadaj\u0105cych pruskiego indygenatu, kt\u00f3rych liczba wed\u0142ug urz\u0119dowych spis\u00f3w a\u017c do 1 stycznia 1887 r. wynosi\u0142a 28,695 os\u00f3b. W obwodzie reg. gda\u0144skiej przypada na 1 mil\u0119 kwadr. 3638 dusz, w kwidzy\u0144skiej 2480, w calem pa\u0144stwie pruskiem 3911. Co do wyznania, to r. 1784 liczono w Prusach Zach. 203,721 kat. a 122,201 ew. R. 1817 by\u0142o tu wed\u0142ug rz\u0105dowej statystyki o 31,463 protestant\u00f3w wi\u0119cej ni\u017c katolik\u00f3w. W r. 1826 przewy\u017cszali protestanci katolik\u00f3w ju\u017c tylko o 19,165. W r. 1864 wynosi\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 protest. 25,553. Ale w r. 1880 stosunek si\u0119 zmieni\u0142; katolik\u00f3w by\u0142o 693,719, a protest. tylko 682,735, a zatem 10,984 mniej ni\u017c kat. \u017byd\u00f3w by\u0142o 1880 r. 26,000. Menonit\u00f3w, kt\u00f3rych r. 1875 liczono 12,300, w\u0142\u0105czano do protest. Spis ludno\u015bci z d. 1 grudnia r. 1885 wykaza\u0142, \u017ce w og\u00f3lnej cyfrze 1,408,229 mk., by\u0142o 701,842 katol., 667,255 prot., 24,654 \u017cyd\u00f3w, oko\u0142o 10,000 za\u015b przypada na inne wyznania. Co do narodowo\u015bci, to wed\u0142ug rz\u0105dowej statystyki z r. 1885 by\u0142o w reg. gda\u0144skiej 137,000 Polak\u00f3w, w kwidzy\u0144skiej 280,000, razem 417,000, ale liczba ta jest za nizka, mo\u017cemy \u015bmia\u0142o twierdzi\u0107, i\u017c ludno\u015b\u0107 polska przenosi p\u00f3\u0142 miliona. Miast licz\u0105 Prusy Zach. 55, mi\u0119dzy niemi 7 maj\u0105cych wi\u0119cej ni\u017c 10,000 mk. Gda\u0144sk liczy\u0142 1885 r. 114,822 dusz, 1880 r. za\u015b 108,551; Elbl\u0105g 1885 r. 38,286, 1880 r. 35,842; Toru\u0144 23,914 (1880: 20,617); Grudzi\u0105dz 17,336, (1880: 17,321); Tczew 11,143 (10,939); Malbork 10,122 (9559); Chojnice 10,056 (9096); Che\u0142mno 9979 (9937); Kwidzyn 8080 (8238); Mokre w\u015b 6827 (5244); Wa\u0142cz 6655 (6568); Starogard 6619 (6253); Orunia w\u015b 5713 (5513); Brodnica 5465 (5801); Wejherowo 5146 (4715); Jastrowie 5047 (5456); Che\u0142m\u017ca 4969 (3429); Lubawa 4724 (4857); Nowe 4722 (4947); W\u0105brze\u017ano 4655 (4498); I\u0142awa 4574 (4126); Gniew 4499 (4715); Prabuty 4302 (3718); Ko\u015bcierzyna 4207 (4283); Copoty targowisko 4083 (3543); Z\u0142otowo 3883 (3921); Oliwa w\u015b 3838 (3922); S\u0119polno 3643 (3736); Lidzbark 3565 (3820); Pruski Frydl\u0105d 3472 (3597); Cz\u0142uchowo 3278 (3252); Kiszpork 3234 (3284); Krajenka 3216 (3531); Tuchola 3062 (3066); Susz 3052 (3044); Hamersztyn 2960 (2956); Skarszewy 2919 (2662); Tolkmicko 2845 (2896); Czersk w\u015b 2760 (2356); Nowydw\u00f3r 2749 (2646); Nowe Miasto 2679 (2742); Golub 2637 (2893); Pangritz w\u015b 2538 (2240); Stutthof 2460 (2394); Frydl\u0105d Marchijski 2439 (2498); Baldenburg 2399 (2419); Nitych 2375 (2145); Pruszcz w\u015b 2370 (2135); Kartuzy 2300 (2179); Sztum 2240 (2210); Kisielice 2188 (2298); \u0141asin 2186 (2286); Cz\u0142opa 2175 (2156); Sypniewo 2144 (2378); Peplin 2117 (2049); Tuczno 2045 (2045); Biskupiec 2027 (1966); Skurcz w\u015b 2014 (2084); Radzy\u0144<\/span> 1941 (1879); Puck 1880 (2019); Kamie\u0144<\/span> 1703 (1737); Wi\u0119cbork 1668 (1661); G\u00f3rzno 1620 (1799); Gardeja 1150 (1205); Lendyczek 980 (1029); Kurz\u0119tnik 941 (974).<\/p>\n

<\/a>Stosunki etnograficzne.<\/i> P\u00f3\u0142nocn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Prus Zach. mi\u0119dzy Baltykiem, zatok\u0105 Puck\u0105 i Gda\u0144sk\u0105, g\u00f3rn\u0105 Brd\u0105 a Pomerani\u0105 zajmuj\u0105, Kaszubi (ob. t. III, 904), Ziemi\u0119 t\u0119 zowi\u0105 Niemcy \u201eModr\u0105 Krain\u0105\u201c (Das blaue Laendchen) a g\u00f3rzyst\u0105 okolic\u0119 ko\u0142o Kartuz \u201eSzwajcary\u0105 kaszubsk\u0105\u201c. W okolicy Lign\u00f3w w pow. kwidzy\u0144skim i starogardzkim, wzd\u0142u\u017c lewego brzegu Wis\u0142y, mi\u0119dzy Gniewem a Subkowami, mieszkaj\u0105 na t. z. Fetrach Feteraki<\/i>. Jedni utrzymuj\u0105, \u017ce ta nazwa powsta\u0142a z niem. \u201eFutter Boden\u201c (t\u0142usta ziemia), bo gleba tu rzeczywi\u015bcie jest bardzo urodzajna, drudzy \u017ce od niem. \u201eVetter\u201c, t. j. kuzyn; Feteraki s\u0105 bowiem mi\u0119dzy sob\u0105 cz\u0119sto spokrewnieni i tak si\u0119 nawzajem zwykli zagadywa\u0107. Wsie przez nich zamieszka\u0142e s\u0105: W. i M. S\u0142o\u0144ca, M. Garc, Gr\u0119bliny, W. Garc, Rudno, Walichnowy i Walichn\u00f3wki, Lignowy i Sprudowo. Feteraki s\u0105 Niemcami luterskiego wyznania; zdaje si\u0119, \u017ce si\u0119 tu osiedlili ju\u017c za czas\u00f3w krzy\u017cackich. P\u00f3\u0142nocn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 pow. starogardzkiego i cz\u0119\u015b\u0107 pow. kwidzy\u0144skiego po lewym brzegu Wis\u0142y zamieszkuj\u0105 Kociewiacy<\/i> (ob.). Po\u0142udniow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 pow. starogradzkiego zajmuj\u0105 Lasaki<\/i>, mieszkaj\u0105cy w wykarczowanej po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci, ma\u0142o urodzajnej okolicy, stanowi\u0105cej ko\u0144czyny bor\u00f3w tucholskich. Wiele wsi lasackich przypomina ju\u017c sam\u0105 nazw\u0105 swoje lesiste otoczenie. S\u0105, niemi: Czarnylas, w\u015b parafialna, niejako stolica Lasak\u00f3w, z bardzo starym murowanym ko\u015bcio\u0142em; dalej Bukowiec, jedna z najmo\u017cniejszych wsi w tutejszej okolicy, i Zelgoszcz. Mieszka\u0144cy tych wiosek trudni\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie rolnictwem, gdy\u017c gleba tu dosy\u0107 urodzajna, a rozleg\u0142e \u0142\u0105ki umo\u017cebniaj\u0105 hodowanie byd\u0142a. Inne przez Lasak\u00f3w zamieszka\u0142e wsie s\u0105: Wda, D\u0142ugie, G\u0119by, G\u0142uche, Osiny, Kasperus, Kr\u0119pki, Karzynki, Mermet, Osowo, Os\u00f3wko, Ocepel, Osiek, Po\u0142om, Smolniki, Ziemianek, Lubichowo, Zaj\u0105czek, Osieczno, Wyciny, Czarne, Szlaga i inne. W tych wioskach gleba po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci piaszczysta, to te\u017c konia trudno tu ujrze\u0107, pracuj\u0105 w krowy. Chaty tu niepozorne, nizkie; rola mchem i wrzosem pokryta, lichy plon wydaje. Dla tego ubo\u017csi szukaj\u0105 zatrudnienia w lesie, wi\u0119c zim\u0105 wycinaj\u0105, drzewo na opa\u0142 i do budowli, kt\u00f3re potem Czarn\u0105 Wod\u0105 spuszczaj\u0105 w dalsze strony, Wyrabiaj\u0105 tak\u017ce z drzewa osinowego lub olszowego r\u00f3\u017cne narz\u0119dzia, jako to \u0142y\u017cki, \u0142opaty, kopanki, warz\u0119chy itd., z kt\u00f3remi potem id\u0105 na jarmarki do Gniewu, \u015awiecia, Nowego lub Peplina, by je spieni\u0119\u017cy\u0107. W lecie sadz\u0105 m\u0142ode lasy, wypalaj\u0105 smo\u0142\u0119 i w\u0119gle drewniane dla fabryk i hamerni, hoduj\u0105, pszczo\u0142y, zbieraj\u0105 jagody i grzyby lub pracuj\u0105 w cegielniach i innych fabrykach. Dawniej, kiedy tu jeszcze nie by\u0142o \u017celaznych dr\u00f3g, wyje\u017cd\u017cali Lasacy z drzewem opa\u0142owem, rzadziej z deskami, w ka\u017cdy wtorek i pi\u0105tek ju\u017c popo\u0142udniu z domu, nocowali w wioskach nad traktami le\u017c\u0105cemi, n. p. w Dzierz\u0105\u017cnie, a rano puszczali si\u0119 w dalsz\u0105 podr\u00f3\u017c na targi do Gniewu, Nowego, Peplina i Starogardu, tak \u017ce wieczorem zn\u00f3w byli w domu. Lasak jest wysoki, silny i zdrowy, uczciwy, bardzo religijny, na ozdob\u0119 ko\u015bcio\u0142a obficie i ch\u0119tnie daje, chocia\u017c nie jest zamo\u017cny. Z Lasakami granicz\u0105 na po\u0142udnie Borowiacy<\/i>, zajmuj\u0105cy s\u0142awne bory Tucholskie<\/i>. W p\u0142d.-zachodnim pasie pow. chojnickiego, si\u0119gaj\u0105c ko\u0144czynami swemi w pow. tucholski i z\u0142otowski, mieszkaj\u0105 drobne kolonie Niemc\u00f3w dolno-saskiego pochodzenia, znanych w okolicy pod mianem \u201eKosznajdry\u201c<\/i>. Ludno\u015b\u0107 ta \u017cyje w swoim kole, unikaj\u0105c zwi\u0105zku z obcymi, zt\u0105d zachowa\u0142a odr\u0119bny sw\u00f3j typ tak co do mowy, jako i zwyczaj\u00f3w i ubioru. S\u0105 oni katolikami gorliwemi. Kiedy i zk\u0105d przyszli niewiadomo. Pochodzenie nazwy Kosznajdry nie jest dot\u0105d wyja\u015bnione, r\u00f3wnie jak ich dolno-niemiecka mowa. Prof. Schwemi\u0144ski widzi wprawdzie w ich mowie dyalekt fryzyjski, ale przekonywaj\u0105cych dowod\u00f3w nie przytacza. Kwestya co do granic obszaru przez nich zamieszka\u0142ego jest sporn\u0105. Jedni twierdz\u0105, \u017ce tylko 9 wsi: Niem. Ciechocin, Ostrowite, S\u0142aw\u0119cin, Lichnowy, Silno, Paw\u0142owo, Granowo, Obrowo i Piastoszyn s\u0105 siedzib\u0105 Kosznajdr\u00f3w. Drudzy chc\u0105 nietylko Obkaz, D\u0105br\u00f3wk\u0119 i W. Cerkwic\u0119, le\u017c\u0105ce w pow. z\u0142otowskim, po lewej stronie Kamionki, ale nawet wszystkich Niemc\u00f3w katolik\u00f3w po\u0142udniowej po\u0142owy pow. cz\u0142uchowskiego do Kosznajdr\u00f3w zaliczy\u0107. Dyalekt cz\u0142uchowskich katolik\u00f3w nie ma\u0142o si\u0119 r\u00f3\u017cni od dyalektu Kosznajdr\u00f3w chojnickich, lubuj\u0105cych si\u0119 w u\u017cywaniu brzmie\u0144 przy\u0107mionych. Prawda, \u017ce niekt\u00f3re r\u00f3\u017cnice, jak n. p. wymawianie zg\u0142oski ke, koe, trybem polskim przez: kie (Kelch\u2014Kielch, Koenig\u2014Kienig), wyrobi\u0142y si\u0119 pod wp\u0142ywem polskim, na kt\u00f3ry Niemcy cz\u0142uchowscy nie byli tak wystawieni jak Kosznajdrzy chojniccy, ale mimo to r\u00f3\u017cnica dyalektowa musi mie\u0107 przyczyny swe w r\u00f3\u017cnicy okolic z kt\u00f3rych przybyli. Po\u0142udniowo-cz\u0142uchowscy Niemcy w wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci przyj\u0119li protestantyzm, Kosznajdrzy za\u015b chojniccy, w zbitej mieszkaj\u0105c masie, pozostali katolikami. Co do ziemi, z kt\u00f3rej przybyli, opiewa tradycya, jakoby ni\u0105 by\u0142a wschodnia Fryzya. Zdaje si\u0119, i\u017c w tem jest co\u015b prawdy. Ich j\u0119zyk wykazuje niekt\u00f3re cechy fryzyjskie, tak\u017ce zewn\u0119trzna posta\u0107 Kosznajdr\u00f3w przypomina nieco oci\u0119\u017ca\u0142y typ ch\u0142opa fryzyjskiego. Pojawili si\u0119 prawpodobnie ju\u017c za czas\u00f3w krzy\u017cackich. Zamieszkany przez nich obszar le\u017cy po lewej stronie Kamionki, po\u0142udniow\u0105, sw\u0105 granic\u0105 do niej przypieraj\u0105c, a wi\u0119c na terytoryum krzy\u017cackiem a nie polskiem. Wedle traktatu kaliskiego z r. 1343 rzeczka owa stanowi\u0142a granic\u0119 mi\u0119dzy dzier\u017cawami polskiemi a krzy\u017cackiemi. Nadto okolica owa, po\u0142o\u017cona mi\u0119dzy Chojnicami a Tuchol\u0105, opiera\u0142a si\u0119 na warowniach tych miast krzy\u017cackich. Wsie przez nich zamieszka\u0142e nosi\u0142y nazwy polskie, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej albo na niemieckie zamienione, jak Silno na Frankenhagen, albo te\u017c z niemiecka przeinaczone zosta\u0142y, jak S\u0142aw\u0119cin na Schlagentin, Ciechocin na Cekzin, Ostrowite na Osterwick, Piastoszyn na Petzlin, Lichnowy na Lichnau, Paw\u0142owo na Paglau, Granowo na Granau i Obrowo na Abrau. Widzimy zt\u0105d zarazem, \u017ce osiedli oni nie w pustej bezludnej okolicy, lecz na zasiedlonych ju\u017c obszarach, kt\u00f3rych ludno\u015b\u0107 pierwotna wygin\u0119\u0142a mo\u017ce przez wojny lub powietrze a w cz\u0119\u015bci pewno przez asymilacy\u0105 z przybyszami W latach 1850-52 nawiedzi\u0142o morowe powietrze, czarn\u0105 \u015bmierci\u0105 zwane, wiele kraj\u00f3w Europy, mi\u0119dzy niemi te\u017c Polsk\u0119, Prusy i Pomorze. W Gda\u0144sku pad\u0142o oko\u0142o 14,000, w Elbl\u0105gu oko\u0142o 7000 ofiar. Wiadomo, \u017ce Winryk v. Kniprode, zostawszy r. 1351 w. mistrzem, energicznie si\u0119 zaj\u0105\u0142 sprowadzeniem osadnik\u00f3w zagranicznych, by na nowo zaludni\u0107 spustosza\u0142e okolice. O Kosznajdrach pisa\u0142 prof. Maro\u0144ski w pi\u015bmie \u201ePielgrzym\u201c za 1885 r. Sama nazwa \u201eKosznajder\u201c dot\u0105d nie wyja\u015bniona, zostaje by\u0107 mo\u017ce w zwi\u0105zku ze staropolskim wyrazem \u201eko\u015bmider\u201c, oznaczaj\u0105cym cz\u0142owieka oci\u0119\u017ca\u0142ego. Wyraz ten obecnie nie jest u\u017cywany, ale w Prusach Zach. istniej\u0105 jeszcze dzi\u015b rodziny Ko\u015bmidr\u00f3w. Pow. z\u0142otowski i przyleg\u0142e powiaty od w. ks. pozna\u0144skiego zajmuj\u0105 Krajniacy<\/i>, kt\u00f3rych siedziby Krajn\u0105 (ob.) si\u0119 zowi\u0105. Okolic\u0119 Tuczna za\u015b w pow. wa\u0142eckim nazywaj\u0105 Niemcy \u201eNippsches Gebiet\u201c<\/i>, t. j. \u201eNiemieck\u0105 ziemi\u0105\u201c. Niziny nadwi\u015bla\u0144skie po obu jej brzegach, od Torunia a\u017c pod Gda\u0144sk, zajmuj\u0105 Holendry<\/i> (ob.). S\u0105 to koloni\u015bci niem., po cz\u0119\u015bci ewangielicy, po cz\u0119\u015bci menonici. Trudni\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie rolnictwem i hodowl\u0105 byd\u0142a. \u017byzne niziny przy uj\u015bciu Wis\u0142y nazywaj\u0105 si\u0119 \u017bu\u0142awami<\/i>. S\u0105 one zamieszka\u0142e przez kolonist\u00f3w niemieckich, najwi\u0119cej menonit\u00f3w. Dalej na po\u0142udnie po prawym brzegu Wis\u0142y, mi\u0119dzy Nogatem, Wis\u0142\u0105, Oss\u0105, Dzierzgoni\u0105 (Sorge) i Druznem<\/a> (Drausen-See) le\u017cy po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci niemiecka i protestancka Pomezania<\/i>. Mi\u0119dzy Wis\u0142\u0105, Oss\u0105 i Drw\u0119c\u0105 le\u017cy ziemia Che\u0142mi\u0144ska<\/i>, od pocz\u0105tku polska, jak tego dowodz\u0105 nazwy grod\u00f3w i wsi wymienione w przywileju \u0142owickim z r. 1222. Wi\u0119c kiedy j\u0105 na mocy darowizny Konrada Mazowieckiego zaj\u0119li Krzy\u017cacy, by\u0142 to kraj ju\u017c zaludniony. Dalej na wsch\u00f3d le\u017cy ziemia Lubawska a na po\u0142udnie Micha\u0142owska.<\/p>\n

Pzemys\u0142<\/i> rolniczy zatrudnia w Prusach Zach. 30\u20227 proc. ludno\u015bci, r\u0119kodzielniczy 17\u20227, handlowy 6\u20227; pracuje w innych zawodach 44\u20229 mk. Obszar na rol\u0119 orn\u0105, ogrody, \u0142\u0105ki i pastw. u\u017cyty wynosi\u0142 71\u20225 proc. ca\u0142ego terytoryum. Hodowla drobiu bardzo rozwini\u0119ta, tak samo i mleczarstwo. Przed 40 laty p\u0142acono za funt mas\u0142a 50 fen., dzi\u015b zwykle 1 mark\u0119, za g\u0119\u015b dawniej 1 mark\u0119, dzi\u015b 3 do 4. Hodowla owiec na we\u0142n\u0119 dzi\u015b si\u0119 niebardzo op\u0142aca, bo przed 40 laty kosztowa\u0142 centnar we\u0142ny 80\u2014120 tal., dzi\u015b oko\u0142o 50; dopiero w ostatnim czasie cena powoli idzie zn\u00f3w w g\u00f3r\u0119. Za to hodowla byd\u0142a na opas przynosi zysk dostateczny. W 1873 r. by\u0142o w Prusach Zach.: koni 191,032, byd\u0142a rogatego 430,406, owiec 1,806,056, \u015bwini 241,073, k\u00f3z 41,310. Byd\u0142o lepszej rasy hoduj\u0105 g\u0142\u00f3wnie na wi\u0119kszych posiad\u0142o\u015bciach. W wysokim stopniu rozwini\u0119te jest le\u015bnictwo. Lasy zajmuj\u0105 22% ca\u0142ego obszaru. Najwi\u0119ksze s\u0105 s\u0142awne bory tucholskie; we wszystkich przewa\u017ca sosna, kt\u00f3ra pokrywa 9\/10 obszaru zalesionego. Tylko na mocniejszych gruntach trafiaj\u0105 si\u0119 lasy d\u0119bowe, bukowe i brzozowe, na mokrych tak\u017ce olszowe. Pszczelnictwo<\/i> na nizkim stoi stopniu, cho\u0107 liczne lasy obfitego w tym wzgl\u0119dzie dostarczaj\u0105 materya\u0142u. Oko\u0142o r. 1880 liczono tylko 62,723 k\u00f3szek. Istnieje jednak od r. 1884 w Gda\u0144sku g\u0142\u00f3wne tow. pszczelnicze, licz\u0105ce 29 filii i 555 cz\u0142onk\u00f3w. Rybo\u0142\u00f3stwem<\/i> trudni\u0105 si\u0119 nietylko mieszka\u0144cy nadmorscy na Helu i M<\/span>ierzei, lecz i ci, kt\u00f3rych osady le\u017c\u0105 nad Wis\u0142\u0105 lub jeziorami, w kt\u00f3re Prusy Zach. obfituj\u0105. Na Helu z\u0142owili rybacy 1872 r. 1557 \u0142ososi, 300 pstr\u0105g\u00f3w, 12,849 w\u0119gorzy, 1,223,847 \u015bledzi i 36,500 fl\u0105der. Pod Piek\u0142em chwytaj\u0105 we Wi\u015ble minogi. Wielk\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ryb wysy\u0142aj\u0105 ju\u017c to \u015bwie\u017ce, ju\u017c to w\u0119dzone lub marynowane do Polski i do zachodnich prowincyi pruskich; raki nawet do Francyi. W ostatnich latach zaj\u0119to si\u0119 zarybieniem rzek i jezior lepszemi gatunkami, na co sejm prowincyonalny daje rocznie 3000 marek. Urz\u0105dzono te\u017c w Helu w\u0119dzarni\u0105 na wi\u0119ksz\u0105 skal\u0119. Zawi\u0105za\u0142o si\u0119 tak\u017ce zachodnio-pruskie tow. rybackie, licz\u0105ce 1887 r. 520 cz\u0142onk\u00f3w, maj\u0105ce rocznego dochodu 10,500 mrk. Przemys\u0142 m\u0142ynarski<\/i> w Prusach Zach., pomimo licznych rzek i jezior, nie jest dosy\u0107 rozwini\u0119ty. Najwi\u0119cej m\u0142yn\u00f3w wodnych p\u0119dzi Radunia, Wierzyca i Drw\u0119ca. M\u0142yny te s\u0142u\u017c\u0105 g\u0142\u00f3wnie do mielenia zbo\u017ca, ale s\u0105 mi\u0119dzy nimi i papiernie, olejarnie, krochmalnie i tartaki. Przemys\u0142 cukrowniczy<\/i> rozwin\u0105\u0142 si\u0119 w Prusach Zach. dopiero w ostatnich 10 latach, ale zato nadzwyczaj szybko. Podczas kiedy oko\u0142o r. 1876 nie by\u0142o jeszcze cukrowni, liczono ich r. 1883 ju\u017c 13, a 1885 r. ju\u017c 18. W 1880 r. by\u0142o obsadzono burakami tylko 2223 mr., r. za\u015b 1881 ju\u017c 21,895, a w 1882 r. 34,807 mr. R. 1883\/84 przerobi\u0142o 13 fabryk 7,439,656 centnar\u00f3w burak\u00f3w, w 1884\/85 r.18 fabryk 8,611,767 centn. Z tych Starepole przerobi\u0142o 385,315 centn., Che\u0142m\u017ca, najwi\u0119ksza, 1,553,700; cukrownia w Tczewie, najstarsza w Prusach Zachodnich, 482,630, W. C\u0119dry 323,730, Lisewo 410,050, Nicpo\u0144 pod Gniewem 292,700, Kwidzyn 255,010, Me\u0142no 410,851, Nowe Kowalewo 348,480, Nitych 624,950, Peplin 393,740, Pruszcz pod Gda\u0144skiem 506,200, Prabuty 296,326, \u015awiecie 515,990, Sobowidz 516,800, Nowy Dw\u00f3r 454,280, Unis\u0142aw 365,590, Malbork 475,430. Do wymienionych fabryk nale\u017cy jeszcze doda\u0107 drug\u0105 fabryk\u0119 w Tczewie, kt\u00f3ra ju\u017c w jesieni r. 1885 zosta\u0142a w bieg puszczon\u0105. W 1883 r. nast\u0105pi\u0142a ju\u017c reakcya. Nadprodukcya bowiem wywo\u0142a\u0142a zni\u017cenie w cenach burak\u00f3w i cukru. Zt\u0105d mniej korzystnie po\u0142o\u017cone fabryki otrzyma\u0142y niedobory, a akcyonaryusze niedostawali \u017cadnej albo tylko nizk\u0105 dywidend\u0119. Buraki tutejsze s\u0105 ubogie w cukier, gdy\u017c zawieraj\u0105 \u015brednio 10 do 14 %. Fabryki we W. C\u0119drach i w Gniewie ju\u017c upad\u0142y. Za ma\u0142o jeszcze jest papierni i fabryk machin. W Gda\u0144sku i Elbl\u0105gu buduj\u0105 lokomotywy i okr\u0119ty, odlewni\u0105 dzwon\u00f3w posiada tylko Gda\u0144sk. Za to stosunkowo liczne s\u0105 fabryki tytuniu, octu, myd\u0142a i smolarnie. Kwitnie tak\u017ce garbarstwo, farbiarstwo, drukarstwo, gorzelnictwo, browarstwo, hutnictwo i garncarstwo; najg\u0142o\u015bniejsze s\u0105 wyroby garncarskie w Tolkmicku; pierniki toru\u0144skie i gda\u0144ska w\u00f3dka za\u017cywaj\u0105 szerokiej s\u0142awy. Na \u015bwie\u017cej M<\/span>ierzei znachodzi si\u0119 tak\u017ce bursztyn; surowy materya\u0142 wywo\u017c\u0105 po cz\u0119\u015bci do Wiednia i Konstantynopola, albo wyrabiaj\u0105 z niego r\u00f3\u017cne przedmioty dla ozdoby, zw\u0142aszcza guziki, cygarniczki i naszyjniki. Cena robotnika<\/i> by\u0142a w 1884 r. w obwodzie reg. kwidzy\u0144skiej nast\u0119puj\u0105ca: Doro\u015bli m\u0119\u017cczy\u017ani pobierali dziennie w pow. lubawskim<\/a> 1 mrk 50 fen., lecz w mie\u015bcie Lubawie tylko 80 fen., w miastach Kwidzynie, Gardeii, Biskupcu, Cz\u0142uchowie i Sztumie 1 mrk 40 fen. Miasta Chojnice, Brodnica, Golub, G\u00f3rzno i pow. brodnicki mia\u0142y te\u017c same ceny. Po 1 m. 35 fen. p\u0142aci\u0142y pow. che\u0142mi\u0144ski i lidzbarski; 1 m. 30 fen. miasta Krojanka, Radzy\u0144<\/span> i pow. chojnicki i \u015bwiecki; z 1 m. 25 fen. nast\u0119puj\u0105 dalej miasta Grudzi\u0105dz, Z\u0142otowo, S\u0119polno, Pr. Frydl\u0105d i pow. sztumski; 1 m. 20 fen. pow. kwidzy\u0144ski, suski i miasta Toru\u0144, Tuchola, Z\u0142otowo, Cz\u0142uchowo, Kurz\u0119tnik, Kisielice i Hamersztyn; z 1 m. W\u0105brze\u017ano, \u0141asin, Wa\u0142cz, Jastrowie, Nowemiasto, Cz\u0142opa, Prabuty i pow. wa\u0142ecki, a wreszcie krom miasta Lubawy jeszcze Nowe. Z powy\u017cszego zestawienia, wzi\u0119tego ze \u017ar\u00f3d\u0142a urz\u0119dowego, wynika, ze cena robotnika po wsiach prawie wsz\u0119dzie jest wy\u017csz\u0105, ni\u017c po miastach. \u0179r\u00f3d\u0142a do dziej\u00f3w Prus Zachodnich podano w artykule Pomorze<\/i>. Ks. Fr.<\/i><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom IX. Prusy Kr\u00f3lewskie, Prusy Po\u0142udniowe, Prusy Wschodnie, Prusy Wschodnie Nowe, Prusy Zachodnie. Prusy Kr\u00f3lewskie, dawna prowincya Rzpltej, obejmowa\u0142y po prawej stronie Wis\u0142y ziemi\u0119 che\u0142mi\u0144sk\u0105 i micha\u0142owsk\u0105, jako i Pomezani\u0105, po lewej za\u015b Pomorze w […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":12850,"parent":12628,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"h5ap_radio_sources":[],"jetpack_post_was_ever_published":false,"footnotes":""},"class_list":["post-12808","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"yoast_head":"\nLitera P - Prusy - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/p-prusy\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - Prusy\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom IX. Prusy Kr\u00f3lewskie, Prusy Po\u0142udniowe, Prusy Wschodnie, Prusy Wschodnie Nowe, Prusy Zachodnie. Prusy Kr\u00f3lewskie, dawna prowincya Rzpltej, obejmowa\u0142y po prawej stronie Wis\u0142y ziemi\u0119 che\u0142mi\u0144sk\u0105 i micha\u0142owsk\u0105, jako i Pomezani\u0105, po lewej za\u015b Pomorze w […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/p-prusy\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"657\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1024\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"61 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/p-prusy\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/p-prusy\\\/\",\"name\":\"Litera P - Prusy - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/p-prusy\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/p-prusy\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"datePublished\":\"2020-04-26T23:27:30+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/p-prusy\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/p-prusy\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/p-prusy\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"width\":657,\"height\":1024},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/p-prusy\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Litera P – Prusy\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"width\":931,\"height\":990,\"caption\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\\\/\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Litera P - Prusy - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/p-prusy\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - Prusy","og_description":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom IX. Prusy Kr\u00f3lewskie, Prusy Po\u0142udniowe, Prusy Wschodnie, Prusy Wschodnie Nowe, Prusy Zachodnie. Prusy Kr\u00f3lewskie, dawna prowincya Rzpltej, obejmowa\u0142y po prawej stronie Wis\u0142y ziemi\u0119 che\u0142mi\u0144sk\u0105 i micha\u0142owsk\u0105, jako i Pomezani\u0105, po lewej za\u015b Pomorze w […]","og_url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/p-prusy\/","og_site_name":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/","og_image":[{"width":657,"height":1024,"url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","type":"image\/jpeg"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"61 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/p-prusy\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/p-prusy\/","name":"Litera P - Prusy - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/p-prusy\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/p-prusy\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","datePublished":"2020-04-26T23:27:30+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/p-prusy\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/p-prusy\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/p-prusy\/#primaryimage","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","width":657,"height":1024},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/p-prusy\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Litera P – Prusy"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","name":"Jaminy Indexing Team","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/jzi.org.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization","name":"Jaminy Indexing Team","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","width":931,"height":990,"caption":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/"]}]}},"jetpack_likes_enabled":true,"jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12808","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12808"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12808\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12628"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12808"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}