{"id":12800,"date":"2020-04-27T01:14:31","date_gmt":"2020-04-26T23:14:31","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?page_id=12800"},"modified":"2020-04-27T01:14:31","modified_gmt":"2020-04-26T23:14:31","slug":"m-mazowsze","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazowsze\/","title":{"rendered":"Litera M – Mazowsze"},"content":{"rendered":"
\n
\n
\n
\n
\n
\n

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku<\/h3>\n

Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom VI.<\/p>\n

Mazowsze<\/a>, a w tym:
\nnazwisko<\/a>, granice i podzia\u0142<\/a>, etnografia i stosunki spo\u0142eczne<\/a>, historya<\/a>, ko\u015bci\u00f3\u0142<\/a>, zamki<\/a>, szkoly<\/a>, przemysl<\/a>, bibliografia<\/a>.<\/p>\n

\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

Mazowsze.<\/b> I. Naz\u00adwi\u00ads\u00adko Mazowsza<\/i> najpro\u015bciej da si\u0119 wywie\u015b\u0107 od \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142owu maz<\/i>, do kt\u00f3rego ko\u0144c\u00f3wka owsze<\/i> przy\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119, z\u0142o\u017cona z ow<\/i>+sze<\/i> (Trzaskowski: \u201eNauka o pierwiastkach j\u0119z. pols.\u201c<\/span> 1865, str. 34, 81), gdzie sz<\/i> (\u00a7 95) wyst\u0119puje bardzo s\u0142usznie jako wskaz\u00f3wka stopnia wy\u017cszego, obfito\u015bci elementu m\u0119skiego (m\u0105\u017c, mu\u017c, por. Mensch, mas, maris, manusha). Chodakowski (Czarnocki: \u201eListy\u201c Bibl. Warsz. 1866) w lipnowskiem wskazywa\u0142 wie\u015b Mazowsze za \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w na\u00adz\u00adwy. W liczbie nazw staro\u017cytnych, formie Maz+owsze i Maz+ur (por. co do ko\u0144c\u00f3wki: kost+ur, koc+ur i t. d.) odpowiadaj\u0105 z geografii Ptolomeusza (II, 12) Lugowie t. j. L\u0119chowie Omani mieszkaj\u0105cy pod Buguntami (Butoni Strabona), kt\u00f3rzy od Odry do Wis\u0142y sadyby zaj\u0119li. Tacyt wymieni\u0142 ich tak\u017ce w liczbie Ligij\u00f3w, pod naz\u00adw\u0105 Manim\u00f3w (Germania roz. 43). Wyw\u00f3d Naruszewicza Mazur\u00f3w od Masaget\u00f3w uzna\u0142 ju\u017c Lelewel za b\u0142\u0119dny, podobnie jak s\u0105 b\u0142\u0119dne zestawienia Bielowskiego i Lelewela Mazur\u00f3w z Mazejami w Panonii (Strabo VII, 314). Szafarzyk (Staro\u017c. S\u0142ow. prze\u0142. Bonkowski II, str. 497 n. 61) zwraca uwag\u0119 na j\u0119zyk kramarzy w twerskiej gubernii, pod Toropcem, zwany mazowskim albo masowskim, w kt\u00f3rym mas<\/i> znaczy tyle co cz\u0142owiek, szewel<\/i> (scheffel) = wies<\/i>, wezel<\/i> (w\u0119ze\u0142, wi\u0105zka siana), loch<\/i> (lach) = ch\u0142op, wie\u015bniak i t. p. Nie podejmujemy si\u0119 rozstrzygn\u0105\u0107 kwestyi, sk\u0105d si\u0119 wzi\u0119li ci Mazurzy. Mo\u017ce takim zaborem, jak nad Rosi\u0105 (Nestor pod r. 6539; Mon. Biel. I, str. 698; por. Stecki: \u201eWo\u0142y\u0144\u201c I; Pami\u0119tnik Kielecki z 1871; \u201ePar\u0119 s\u0142\u00f3w o Krakowiakach\u201c E. S. S.) tu si\u0119 dostali. Wyw\u00f3d K\u0119trzy\u0144skiego (\u201eO Mazurach\u201c 1872, str. 7) od mazuras<\/i>, po litewsku cz\u0142owiek kr\u0119py znacz\u0105cego, nie przekonywa, bo mo\u017ce by\u0107 w\u0142a\u015bnie wzi\u0119tym z polskiego technicyzmem etnograficznym przerobionym synonimicznie w celu oznaczenia wzrostu w\u0142a\u015bciwego Mazurom. Oskar Kolberg (\u201eMazowsze\u201c I, str. 37 n. 1) zacytowawszy m\u00f3j artyku\u0142 z Encykl. Mniej. o Mazurach, wraca do podobie\u0144stwa (Naruszewicza) do Masaget\u00f3w i (Bielowskiego) do Mez\u00f3w \u2014 pono b\u0142\u0119dnie.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

II. Granice i podzia\u0142 Mazowsza<\/i> zmienia\u0142y si\u0119 z biegiem czasu, jak to mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 z uposa\u017ce\u0144 najdawniejszych biskupa p\u0142ockiego. Tak ks. mazowiecki Boles\u0142aw Konradowicz 1229 potwierdza bisk. Piotra w posiadaniu zamku \u015awieca i ode\u0144 zale\u017cnych wsi Gorzno i t. d. (Kod. Maz. str. 3 \u2116 5), jako oczywi\u015bcie le\u017c\u0105cych w obr\u0119bie Mazowsza podleg\u0142ego jego w\u0142adzy. Tymczasem 1348 to\u017c Gorzno, ju\u017c jako zamek, le\u017cy w ziemi dobrzy\u0144skiej, wydzielonej z kompleksu M. (Rzyszcz. Cod. Pol. I, str. 198; por. II, 722, powiat Ksi\u0119te), a co najciekawsza w liczbie wsi tych z 1229 wymienione jest \u201eMazowsze\u201c<\/span>, wedle teoryi Chodakowskiego, centralny imionodawczy punkt prowincyi (por. 1379 Rzyszcz. II, 326). Bie\u017cu\u0144 nad Wkr\u0105 1406 le\u017ca\u0142 w pow. p\u0142ockim, a 1519 jest ju\u017c w pow. bielskim. B\u0142onie z ko\u015bcio\u0142em fundacyi Konrada II a oddanym augustyanom z Czerwi\u0144ska dosta\u0142o Miedzeszyno w pow. warszaw. 1289 r. (Kod. Maz. str. 30); 1630 le\u017ca\u0142a ta wie\u015b w woj. rawskiem; 1660 w pow. warszawskim wojew. mazowieckiego. S\u0142o\u0144sk wedle Kromera na pograniczu Mazowsza, 1765 w dobrzy\u0144skiem; 1771, 1774, 1789 w wojew. inowroc\u0142awskiem (Star. Pol.). W czasach historycznych M. rozpad\u0142o si\u0119 na liczne ksi\u0119stwa, z kt\u00f3rych Dobrzy\u0144, Kujawy, \u0141\u0119czyca, Sieradz odr\u0119bne zupe\u0142nie mia\u0142y losy i do M. nie liczy\u0142y si\u0119. Zrazu by\u0142y w M. dwie g\u0142\u00f3wne dzielnice, kt\u00f3re wytworzy\u0142y si\u0119 z pa\u0144stwa Ziemowita I, obejmuj\u0105cego P\u0142ock, Czersk, Ciechan\u00f3w, Wyszogr\u00f3d, Wizn\u0119, Pu\u0142tusk, a zla\u0142y si\u0119 znowu po zgonie Konrada II (\u2020 1294) jednego jego syna. Po drugim synu Boles\u0142awie II, Trojden wzi\u0105\u0142 Czersk, Wac\u0142aw P\u0142ock, Wyszogr\u00f3d i Gostynin, Ziemowit Wizn\u0119. Po Trojdenie wydzieli\u0142o si\u0119 chwilowo ksi\u0119stwo warszawskie, zlane znowu z Czerskiem i Raw\u0105. Ten kompleks rozdar\u0142 si\u0119 na dwie dzielnice: czersko-liwsko-ciechanowsk\u0105 i p\u0142ocko-rawsko-wisk\u0105 a te jeszcze bardziej si\u0119 drobi\u0142y. Po wcieleniu M. do korony powstaje wojew. rawskie koronne z wojewod\u0105 i 3-ma kasztelanami: rawskim, sochaczewskim i gosty\u0144skim; wojew. p\u0142ockie z P\u0142ockiem, Bielskiem, Raci\u0105\u017cem, Sierpcem, Szre\u0144skiem, M\u0142aw\u0105 i P\u0142o\u0144skiem, Radzanowem z wojewod\u0105 i 3-ma kasztelanami: p\u0142ockim, raci\u0105skim, sierpskim. Ksi\u0119stwo mazowieckie z miastami: Warszawa, Czersk, \u201eWyszegrad\u201c, Zakroczym, Ciechan\u00f3w, Czerwi\u0144sk, Ro\u017can, \u201ePu\u0142towsk\u201c (Pu\u0142tusk), Warka, B\u0142onie, Tarczyn, \u201eGrodziec\u201c (Gr\u00f3jec), Przasnysz, \u0141om\u017ca \u2014 ma wojewod\u0119 (mazowiecki generalny) i 5-ciu kasztelan\u00f3w: warszawski, czerski, wyszogrodzki, zakroczymski, ciechanowski; pr\u00f3cz tego ziemia liwska (Liw, W\u0119gr\u00f3w, Wizna, Nur, Kamieniec) z 2-ma kasztelanami: bieckim i \u201ewiszne\u0144skim\u201c (wedle Gwagnina 1578). Porz\u0105dek rady koronnej z 1569 r. zna 3 wojewod\u00f3w (p\u0142ocki, mazowiecki, rawski) i w liczbie kasztelan\u00f3w 3-ch wi\u0119kszych (p\u0142ocki, czerski, rawski), 10-ciu mniejszych (sochaczewski, warszawski, gosty\u0144ski, wiski, raci\u0105ski, sierpski, wyszogrodzki, zakroczymski, ciechanowski, liwski). Dla ojca pani Grabowskiej, potajemnie kr\u00f3lowi Poniatowskiemu za\u015blubionej, Teodora Szyd\u0142owskiego 1768 r. utworzono kasztelani\u0105 mazowieck\u0105 z powodu, \u017ce \u201eKsi\u0119stwo M. z 10 ziem i wielu powiat\u00f3w z\u0142o\u017cone, od imienia wojew\u00f3dztwa swego nie ma kasztelana\u201c. Okr\u0119gi s\u0105dowe daj\u0105 te\u017c materya\u0142 administracyjny, dlatego<\/span> je tu podajemy. Wieca i rok i odbywa\u0142y si\u0119 w P\u0142ocku, wieca dla \u201ewszystkiego wdztwa\u201c 1565, roki dla p\u0142ockiego w P\u0142ocku, (1581 w P\u0142ocku, Raci\u0105\u017cu i P\u0142o\u0144sku), dla Zawkrza w Szre\u0144sku, dla mazowieckiego wdztwa w ka\u017cdej ziemi, z pewn\u0105 odmiana, dla ziem: wiskiej, ciechanowskiej, \u0142om\u017cy\u0144skiej, zambrowskiej i nurskiej; dalej by\u0142y roki regulowane 1565 rawskie, sochaczewskie i gosty\u0144skie (w Gostyninie i G\u0105binie). Roki z. czerskiej odbywane by\u0142y w Czersku, Gr\u00f3jcu, Warce (ks. Czerska), 1567 przyby\u0142y w Garwolinie i odbywano je kolejno tygodniami, co skasowano 1764, wszystkie roki skupiaj\u0105c w Czersku, a 1775 dla powiat\u00f3w czerskiego i garwoli\u0144skiego stanowi\u0105c s\u0105dy w Czersku, a dla gr\u00f3jeckiego i wareckiego w Warce. B\u0142o\u0144skie 1578, 1589 i 1611 kombinowano z s\u0105dami w Warszawie i Tarczynie. W 1764 r. s\u0105dy te ziemi warszawskiej z\u0142\u0105czono w Warszawie. Roki z. ciechanowskiej 1578, 1581, 1593, 1616 odbywa\u0142y si\u0119 w S\u0105chocinie, Ciechanowie i Przasnyszu. \u0141om\u017cy\u0144skie ziemskie odbywa\u0142y si\u0119 1589 w \u0141om\u017cy, wrazie niedoj\u015bcia wolno by\u0142o zwo\u0142ywa\u0107 drugie 1593, nie tylko dla powiat\u00f3w \u0142om\u017cy\u0144skiego, koli\u0144skiego, ostro\u0142\u0119ckiego ale 1633 i zambrowskiego; od 1775\u20146 wsp\u00f3lne s\u0105dy by\u0142y w \u0141om\u017cy. Ro\u017ca\u0144skie kombinowano z makowskiemi 1581 i 1588. By\u0142y roki w Liwie 1578, Nurze, Ostrowi i Kamie\u0144czyku 1589, nurskie 1775 przeniesiono do Ostrowia. Sochaczewskie stanowione 1565, \u0142\u0105czono 1778 z kadency\u0105 w Mszczonowie. Przechodz\u0105c do obrazu kolejnego ziem mazowieckich, zaczynamy od granic w og\u00f3le. Mazowsze graniczy na zach. z ziemi\u0105 dobrzy\u0144sk\u0105. Tu pogranicze w ten spos\u00f3b mniej wi\u0119cej da si\u0119 wyznaczy\u0107. U samej Wis\u0142y le\u017cy wie\u015b Murzynowo w ziemi dobrzy\u0144skiej 1329 r. wymieniona, a ko\u0142o uj\u015b\u0107 Skrwy (Rzyszcz. II, str. 658). Powy\u017cej ku p\u0142n., na zachodnim brzegu Skrwy le\u017c\u0105 wsie \u017byrniki i Gorzechowo, w 1349 wie\u015b i las dobrzy\u0144skie (I, str. 200), T\u0142uch\u00f3w nad Skrwa, 1364 (I, 226), 1375 Sudragi (II, str. 750). Rokitnica, Swiedziebno, Janowo, Ksi\u0119te 1356 le\u017c\u0105 w ziemi dobrzy\u0144skiej u granicy pruskiej na zach. (Rzyszcz. II, 722) a Lubowidz 1345 w p\u0142ockiem, 1521 pow. szre\u0144skim (Star. Pol. I 384; Kod. Maz. str. 56\u201457). \u017buromin (wdztwo p\u0142ockie, zawskrzy\u0144ska ziemia 1767, Gawarecki str. 282) le\u017cy w p\u0142ockiem czyli na Mazowszu. Od wsch. granic\u0119 mamy w traktacie z Litw\u0105 1358 r. (Kod. Maz. str. 72), w kt\u00f3rym Goni\u0105dz i wiski powiat zaliczone do M. a kresy bieg\u0105 z Kamionnego brodu przez Rajgr\u00f3d, rz. Met\u0119, Biebrz\u0119, Targowisko, U\u015bcie wielkiej strugi, Ma\u0142\u0105 Sucho\u0142d\u0119, Sprz\u0105\u015bl\u0119<\/a>, Popielowe Siedlisko, Newstyncze u\u015bcie. Co do ziemi p\u0142ockiej kasztelan Witgo p\u0142ocki znany jest 1241 (Kod. Wlkp. \u2116 229) i 1242 (Rzyszcz. II, str. 597), 1250 piastowa\u0142 ten urz\u0105d Abraham (Kod. Maz. str. 15), 1288 (nie 1278 jak mylnie Kod. Wlkp. \u2116 477 i Rzysz.) Hwalis\u0142aw. W 1250 r. jest kasztelan Raci\u0105\u017ca p\u0142ockiego Jak\u00f3b (Kod. Maz.). Obejmowa\u0142a miasta P\u0142ock, Bielsk, Raci\u0105\u017c, Sierpc (znany 1375), P\u0142o\u0144sk (wymieniany i w tytule ks. panuj\u0105cych), Bie\u017cu\u0144 (1406), Lubowidz (w pow. szre\u0144skim 1521). Szre\u0144sk mia\u0142 kasztelana 1458 (Kod. Maz.). Kasztelania wyszogrodzka w 1349 r. mia\u0142a nast\u0119pn\u0105 granic\u0119 od p\u0142ockiej ziemi (Kod. Maz. str. 59\u201460) poczynaj\u0105c od uj\u015b\u0107 Mo\u0142tawy do Wis\u0142y, i za jej biegiem zaliczaj\u0105c miejscowo\u015bci le\u017c\u0105ce na prawo do Wyszogrodu a na lewo do P\u0142ocka: a\u017c do \u017ar\u00f3de\u0142 Mo\u0142tawy u wsi Czerzniewo. Powy\u017cej S\u0142onkowa do W., Przedpe\u0142cz do P.; Miedzewo i Szarzyno do W., \u0179d\u017cary do P.; G\u00f3ra \u0141anka (Lankoni) do W., w niej \u201ecz\u0119\u015b\u0107 s\u0119dziego i braci\u201c do P., Kierz i Dobrsk(a) do W., Gralewo do P., \u201ewszystkie Pucha\u0142y\u201c do W., Sarbsko z Kozolinem i \u201ewszystkie P\u0105sze\u201c (por. Kapica \u201eHer\u00adbarz\u201c wyd. Glogera \u2116 398) do P.; Drozdowo i \u015awir\u0107sko do W., \u201etak\u017ce Brudne misy\u201c do W., M\u0105\u017ceszyce do P.; z M\u0105\u017ceszyc drog\u0105 publiczn\u0105 do Lipy i potem mi\u0119dzy Strzegowem i Uneszyrzem (Unezyr dzi\u015b Unierzysz nad Wkr\u0105, zamek mazowiecki budowany przed 1233 r. Rzyszcz. Cod. Pol. II, str. 11) w W., Strzegowo w P.; dalej korytem Wkry przeszed\u0142szy do drogi publicznej, Koskowo do W. dalej Pokryte wody do P., a Su\u0142kowo do W. Wci\u0105\u017c t\u0105\u017c drog\u0105 post\u0119puj\u0105c, spotyka si\u0119 D\u0105bek do W., Kosiny do P.; Wyszyny do W., Otocznica do P., t\u0105\u017c drog\u0105 id\u0105c, Wieczwnice do W., Kuklino do P. Pr\u00f3cz tego po drugiej stronie Wis\u0142y do tej\u017ce kasztelanii wyszogrodzkiej nale\u017ca\u0142y jeszcze 1474 (por. str. 261) M\u0142odzieszyn z puszcz\u0105, Kamie\u0144, Przes\u0142awice, Kaniowo, Swarocino (te dwie znane 1349, nieznane 1474), R\u0119bowo, Wilczkowo, Orszymowo, Wiszowo (dopiero 1474). Kasztelana wyszogrodzkiego spotykamy 1239 r. przy Boles\u0142awie mazowieckim. Ziemia gosty\u0144ska 1462 r. (Kod. Maz. 23\u20142\u20143) obejmowa\u0142a miasta: Gostyn(in), G\u0105bin i Osmo\u0142y ze wsiami: Korze\u0144, Mys\u0142owna, Rataje, Kozice, Mi\u0119dzydrzewio, (dzi\u015b Niedrzewie), Golanow, Strzelce, Muchnica (po\u0142owa), Skorzewa (po\u0142owa), Niezdrak\u00f3w, D\u0142ugo\u0142\u0119ka, Skrzany, Topolno Lipienickie, Krobisze (dzi\u015b Krubin), Starep (Staropol ?), Czy\u017cewo, Sanniki, Siedlec, Brzezie, w\u015b Osmolin, Rozlaz\u0142owo. W 1319 jest Zbros\u0142aw podkomorzy gosty\u0144ski, co wskazuje na uprzednie istnienie ziemi, przed t\u0105 dat\u0105. 1345 jest Pawe\u0142 kasztelan gosty\u0144ski. W 1372 wspomniane jest territorium gosty\u0144skie. W 1368 r. Stefan gosty\u0144skim i ciechanowskim stst\u0105 jest. Ziemia sochaczewska 1451 (Kod. Maz. str. 215) obejmowa\u0142a miasta: Sochaczew, Mszczon\u00f3w, Bolim\u00f3w, Wiskitki, Bia\u0142e miasto (Bia\u0142a?) i wsie: Czerwonka, Czerwona niwa, Stare Wiskitki, Koz\u0142owice, Jab\u0142onowo, Guzowo, Oryszewo, Kaski, Zator, Miedniewice, Miedniewska wola, Bolim\u00f3w w\u015b, Bolimowska Wola, Korabiewice i \u017bukowo. Kasztelan sochaczewski Rfalanka znany 1221 (Rzyszcz. I). Ziemowit III syna Trojdena 1359 r. w ksi\u0119stwie M. wyr\u00f3\u017cni\u0142 \u201eksi\u0119stwo\u201c S. i w nim podaje powiat \u0142owicki (Kod. Wlkp. \u2116 1404). Ziemia czerska 1289 obejmuje powiat warszawski, potem czerski (1382), warecki, gr\u00f3jecki, b\u0105tkowski (parafie Goszczyn i Promna ostatni raz 1435 r. ks. Czerska). W 1280 ma kasztelana w Rokicinach, 1295 w Czersku i w Bia\u0142y, 1297 w Nasielsku, 1303 w Sochaczewie (1254 kasztelani Wizny, Ciechanowa, Wyszogroda, Zakroczymia). Ziemia wiska 1351 z zakroczymsk\u0105 i p\u0142ock\u0105 uwa\u017cana za j\u0105dro M., obejmowa\u0142a Wizn\u0119, W\u0105sosz, Radzi\u0142\u0142\u00f3w, Szczuczyn. W 1250 znany jest Gerhard kasztelan wiski. Ziemia warszawska 1436 obejmowa\u0142a Warszaw\u0119 star\u0105 i now\u0105, \u0141om\u017c\u0119, Nowygr\u00f3d, B\u0142onie, Kamieniec v. Kamie\u0144czyk (Kod. Maz. str. 186\u20147, lustracya 1564). W 1289 wie\u015b Miedzieszyno (M\u0142odzieszyn?) nadana proboszczom b\u0142o\u0144skim, le\u017cy w pow. warszawskim, a 1313 i 1321 jest (Wojciech zwany Ku\u017ama) kaszt. warszawski. W 1345 jest Panko zwany Lotana, kasztelan nowogrodzki (Nova Curia) i Aleksy kasztelan kamieniecki. W 1417 i 1421 jest s\u0119dzia \u0142om\u017cy\u0144ski, 1476 wojski, a 1472 podkomorzy \u0142om\u017cy\u0144ski. Powiat \u0142om\u017cy\u0144ski albo ziemia wymieniona 1414 i 1447 r. Z powiatami ostrowskim, ostro\u0142\u0119ckim, zambrowskim i koli\u0144skim (Kolno) tworzy ziemi\u0119 \u0142om\u017cy\u0144sk\u0105 1593\u20141633 (Vol. Leg.). S\u0119dzia zambrowski znany jest 1462 (Kod. Maz.), wszak\u017ce 1476 Zambr\u00f3w le\u017cy w pow. \u0142om\u017cy\u0144skim (Kapica \u201eHer\u00adbarz\u201c, str. 48). Powiat ostro\u0142\u0119cki znany 1393 (Kod. Maz. Kapica). Ziemia ciechanowska wyst\u0119puje w podziale 1379 r., W 1390 jest districtus podobnie jak 1402. Pr\u00f3cz Ciechanowa nale\u017ca\u0142 tu S\u0105chocin (1385), Przasnysz (1476), Rostk\u00f3w, Chorzele, Janowo miasto (1421). W 1254 jest Racibor kasztelan ciechanowski. Tu le\u017ca\u0142 klucz bisk. p\u0142ockich Juniec (1484). W 1421 Mak\u00f3w nad Orzycem przeniesiony na prawo che\u0142mi\u0144skie, mia\u0142 s\u0119dziego i by\u0142 1465 i 1616 w ziemi ciechanowskiej a przez Augusta III i Poniatowskiego (1733\u20141795) w osobnej ziemi ro\u017ca\u0144skiej (nad Narwi\u0105). Starosta makowski znany ju\u017c 1476, przed w\u0142\u0105czeniem tedy do korony. Ziemia zakroczymska wymieniona jest 1351 r. Do niej nale\u017cy Zakroczym, Nasielsk, Serociec (Serock); do Zakroczymia nale\u017ca\u0142 Mak\u00f3w (1465), Nowe miasto nad Son\u0105 (1616), Pu\u0142tusk (1779 pomieszczony w ziemi zakroczymskiej w dyplomacie, geografowie ka\u017cden inaczej go podaj\u0105). W 1254 jest Wojciech kasztelan zakroczymski, co najlepiej b\u0142\u0105d \u201eStaro\u017c. Polski\u201c wykazuje, kt\u00f3ra twierdzi, \u017ce dopiero w XVI w. nasta\u0142 ten urz\u0105d po przy\u0142\u0105czeniu do korony. Ziemia rawska wymieniona 1348 jako powiat ziemi M. (Kod. Wlkp. \u2116 1278) a 1374 (K. W. \u2116 169) jako ziemia nar\u00f3wni z ziemi\u0105 p\u0142ock\u0105, wyszogrodzk\u0105, zakroczymsk\u0105, warszawsk\u0105, sochaczewsk\u0105, gosty\u0144sk\u0105 jako w\u0142asno\u015b\u0107 Ziemowita ks. Czerska i Rawy, ma 1313\u20141317 Przeds\u0142awa kasztelana, 1345 s\u0119dziego i podskarbiego, 1359 s\u0119dziego rawsko-sochaczewskiego, 1374 chor\u0105\u017cego podczaszego i pod\u0142owczego oraz notaryusza zamku rawskiego, a 1368 i 1379 podkomorzego tak\u017ce rawsko-sochaczewskiego. Pr\u00f3cz Rawy nale\u017c\u0105 tu: Bia\u0142a nad rz. t. n. w ziemi raws. (1521), Popyen (1540, gdy Mielencyn do warszaw.), Mogilnica. Ziemia zawskrzy\u0144ska (za Wkr\u0105) liczy\u0142a 3 powiaty: osiedzborski, m\u0142awski i szre\u0144ski, znana 1367 (Cod. Pol. II, 741, 751, 798). W\u0142adys\u0142aw syn Ziemowita IV (\u2020 1455), tytu\u0142owa\u0142 si\u0119 pierwszy ksi\u0119ciem M. panem r\u00f3\u017cnych ziem i zawskrzy\u0144skiej. W 1764 r. suscepta w Szre\u0144sku p\u0142ocka (Vol. Leg.). W 1768 by unikn\u0105\u0107 niedogodno\u015bci s\u0105d\u00f3w w P\u0142ocku o 15 mil odleg\u0142ym, utworzono uchwa\u0142\u0105 sejmow\u0105 dla tej ziemi gr\u00f3d w Szre\u0144sku z podstaro\u015bcim, rejentem i pisarzem (Star. Polska). Roki (s\u0105dy) jednak\u017ce zawskrzy\u0144skie ju\u017c 1565 nakazano odbywa\u0107 w Szre\u0144sku (Vol. Leg.), zmieniaj\u0105c ich terminy 1581. Co do jej urz\u0119dnik\u00f3w to kasztelana dot\u0105d nieznale\u017ali\u015bmy, ale s\u0105 1391 chor\u0105\u017cy zawskrzy\u0144ski, 1425 s\u0119dzia, starosta 1462 (Kod. Maz.).<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

III. Etnografia i stosunki spo\u0142eczne<\/i>. Mazowsze zas\u0142uguje na uwag\u0119 ze wzgl\u0119du uzdolnie\u0144 kolonizacyjnych ludno\u015bci, kt\u00f3re to plemi\u0119 zap\u0119dza\u0142y na Ru\u015b Czerwon\u0105, w ziemi\u0119 bialsk\u0105, wi\u0119c w sadyby dawnych Jad\u017awing\u00f3w, na Podole. Wsz\u0119dzie jednak\u017ce swoje plemienne cechy, a chocia\u017cby naz\u00adw\u0119 zachowywali Mazurzy. Do dzi\u015b dnia mi\u0119dzy Rab\u0105 a lewym brzegiem Sanu ludno\u015b\u0107 miejscowa nosi naz\u00adw\u0119 Mazur\u00f3w, z kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 pod naz\u00adw\u0105 Gr\u0119bowiak\u00f3w (Lisowiak\u00f3w al. Borowc\u00f3w) siedzi mi\u0119dzy Wis\u0142\u0105, dolnym Sanem po Mielec i Le\u017cajsk. (Tatomir Geografija Galic. 1876 str. 59) We wsi Woli 1445 r. odr\u00f3\u017cniano zagrodnik\u00f3w Miko\u0142aja \u201eNiemca\u201c, Macieja \u201eMazura\u201c (Helcel II, \u2116 3222) Mamy za\u015b \u015blady, \u017ce 1373 w Sanockiem nad Sanem, z daru k\u015b. W\u0142ad. Opolskiego, a w\u00f3wczas pana Rusi (lwowskiej) i Wielunia, otrzyma\u0142 wie\u015b Jab\u0142onic\u0119 Przybys\u0142aw syn Fala z ziemi \u0142\u0119czyckiej (AGZ. VII str. 15\u201416).<\/span> W rok p\u00f3\u017aniej 1374 Benko z Kuhar dostaje od tego\u017c ksi\u0119cia \u017babokruki i Braniec we lwowskiem (str. 16). Tego Benka z \u017babokruk znamy 1384, 1408 (AGZ V str. 25, IX 15\u201416, por. AGZ. II IV po kt\u00f3rym Piotr Czebrowski 1054 r. dzier\u017cy \u017babokruki a Fr\u0105czko 1456 r. Dziewi\u0119tniki). W Paprockim znani s\u0105 Kucharscy h. Godziemba w ciechanowskim, \u201etego\u017c domu drudzy w Rusi\u201c (Her\u00adby str. 691). Benko ten zatem krom w\u0105tpienia jest Godziemb\u0105 z ciechanowskiego. Z nim prawie stale spotykamy Ja\u015bka Mazowit\u0119 z Makowic i Jaryczowa (AGZ III r. 1389\u20141405) (AGZ IV 17 1402, V, 25 1389) albo Miko\u0142aja Mazowit\u0119 (AGZ. VII 42 1398. Mo\u017ce by\u0107 Miko\u0142aj Mazowszanin 1402 (Helcel II, 892) Jacka z Mi\u0142oszyc te\u017c Mazowit\u0119 (AGZ III r. 1407) Ju\u017c przezwiska charakteryzuje dostatecznie, \u017ce tu mamy przed sob\u0105 kolonist\u0119 z Mazowsza. Zwa\u0142 si\u0119 ten Ja\u015bko te\u017c Mazowskim. Niewiadomo czy to to samo co Mazowiecki r\u00f3d dobrzy\u0144ski h. Do\u0142\u0119gil. znany 1441 (Paprocki 402) S\u0142ynny \u201e\u0142apka\u201c (rabu\u015b) z pierwszej po\u0142owy XV w. Miko\u0142aj Siestrzeniec Kornicz ssta B\u0119dzina i Przedboru (r. 1443) zdaje si\u0119 pochodzi\u0107 z Karnic w Sochaczewskiem (por. recenzyj\u0105 E. S. S. na artyku\u0142 p. t. t. Prohazki w \u201eSzkicach hist. z XV wieku\u201c podan\u0105 w Ateneum 1885 roku) Mo\u017ce z M. te\u017c idzie Za\u015bkobio\u0142ek z Czulic (tam\u017ce \u2116 978). Gloger w \u201eZiemi bielskiej\u201c (Bibl. Warszaw. 1873 r.) wykazuje mas\u0119 wsp\u00f3lnych nazw na Pod\u00adla\u00adsiu i w ziemiach \u0141om\u017cy\u0144skiej, Wiskiej, Ciechanowskiej. System kolonizacyi takiej okazuje si\u0119 na Sikorach, kt\u00f3rych za\u0142o\u017cyciel 1421 r. Maciej Sikora, z m\u0142awskiego czy lipnowskiego mia\u0142 6 syn\u00f3w, i ci z ojcowskiej wsi Sikory wyszed\u0142szy, tworz\u0105 sze\u015b\u0107 innych osad, zwanych te\u017c Sikorami z dodatkiem Paw\u0142owi\u0119ta, Tomkowi\u0119ta, Bartkowi\u0119ta (Bartyczki), Janowi\u0119ta, Wojciechowi\u0119ta. Ca\u0142y spis takich osad, p\u0105czkuj\u0105cych z jednej g\u0142\u00f3wnej, po kt\u00f3rej dziedzicz\u0105 g\u0142\u00f3wn\u0105 naz\u00adw\u0105”, a odr\u00f3\u017cniaj\u0105cych si\u0119 patronimikiem, wyliczy\u0142 dalej ten\u017ce badacz. Te osady zamieszka\u0142e s\u0105 przez sam\u0105 szla\u00adch\u00adt\u0119 jedno\u00adherbow\u0105 i tworz\u0105 tak zwane za\u015bcianki. Bywa\u0142y one do\u015b\u0107 liczne. Tak p. z trzech Grodzkich (Stare 1493, Nowe i Szczepanowi\u0119ta) 1569 stan\u0119\u0142o w grodzie bra\u0144skim 28 dziedzicznej szla\u00adch\u00adty, 1775 r. by\u0142o ich 52. W 12 osadach o wsp\u00f3lnej na\u00adz\u00adwie \u0141apy by\u0142o 1775 r. 186 samych \u0141api\u0144skich. W Kostrach Pu\u0142aziach, (ojczyznie s\u0142ynnych Pu\u0142askich) 1775 r. by\u0142o 19 w\u0142a\u015bcicieli, a w K. Pods\u0119dkowi\u0119tach 13 (11 by\u0142o 1476 r. kod. Maz. 273) Chyli\u0144scy z pod Makowa w Zakroczymskiem 1465 r. osiedli w puszczy brzostowskiej w ziemi wiskiej (Kapica Her\u00adbarz str. 51) W 1476 r. co\u015b podobnego jest z Dad\u017abogami zdaje si\u0119 (kod. Mazow. str. 271) we wsi W. D\u0105br\u00f3wce w pow. liwskim. Typ za\u015bcianka zbiorowego przedstawia wie\u015b, Ka\u0142uszyn, kt\u00f3r\u0105 zajmuj\u0105 Dobrzonowicze, \u017bebrowscy, Klukowscy, Chroszczyccy, Sulkowscy (str. 272). Na Rusi czerwonej np. Rawa ruska, za\u0142o\u017cona przez ksi\u0105\u017c\u0105t Mazowsza i Be\u0142za zarazem, \u015bwiadczy o kolonizacyi mazurskiej. Gi\u017cyccy z M., \u201ema\u0142o niewszystek powiat sanocki osadzili\u201c.<\/span> Pisali si\u0119 z Humnisk (Paprocki, Her\u00adby str. 294). Szarze\u0144scy z p\u0142ockiego, przez \u015blub z Zimnowodzk\u0105, osiedlili si\u0119 u Lwowa. Z tego rodu idzie poeta \u201eSemp\u201c (str. 323). Jakaccy mieszkali na M. i Rusi (str. 357) podobnie Pud\u0142owscy (str. 391), Kakowscy (392). Na Podolu do dzi\u015b dnia zosta\u0142 \u015blad kolonizacyj mazowieckiej, w dyalogu rymowym \u201eWasil i Ma\u0142anka\u201c, wystawianym w wili\u0119 nowego roku, w kt\u00f3rym wyst\u0119puje M<\/span>azur ze swoim akcentem (Bibl. Warsz. 1868 III 298\u2014301). U Kurpi\u00f3w (Tadeusz Wojciechowski Chrobacya I str. 271), istnieje podanie \u015bwiadcz\u0105ce, \u017ce dwie puszcze ostro\u0142\u0119cka (\u201eZagajnica\u201c) mi\u0119dzy rz. Zbojn\u0105, Turoszem i Omolwi\u0105 (lustr. 1616) i nowogrodzka (\u201ePuszcza zielona\u201c) by\u0142a rodzajem p\u00f3\u017aniejszej Ukrainy naddnieprowej, i Kurpie sami opowiadaj\u0105 o sobie, \u017ce s\u0105, potomkami rozmaitych rodzin polskich, kt\u00f3rych los lub w\u0142asna swawola poni\u017cy\u0142a, i kt\u00f3rzy byli zmuszeni ukrywa\u0107 si\u0119 w tych stronach jako wygna\u0144cy. Fonetyczn\u0105 w\u0142a\u015bciwo\u015bci\u0105 M. jest \u201emazurzenie\u201c albo \u201ezacinanie z mazowiecka\u201c, kt\u00f3re jest zmian\u0105 przyciskowych (sz, cz, rz, d\u017c) na zwyczajne sycz\u0105ce i z\u0119bowe (s, c, z, dz). Odwrotna przemiana, w\u0142a\u015bciwa osobom z ni\u017cszego stanu, sil\u0105cym si\u0119 o wytworn\u0105 wymow\u0119, jest \u201esadzenie\u201c. Musia\u0142y by\u0107 i pewne odr\u0119bno\u015bci etymologiczne na M. \u015awiadczy bowiem o tem wiersz k\u015b. Grochowskiego Stanis\u0142awa \u201eNa cenzur\u0119 albo na wiersze polskie Kaspra Danowskiego P. L\u2026 pe\u0142na niezwyczajnej w Polsce mowy\u201c,<\/span> nast\u0119pnym ust\u0119pem. \u201eGdzie\u015b wzdy wyrwa\u0142 t\u0119 mow\u0119 nieuczek przeczysty, Lga, Rig, Osen i puchnie i script ciemnoglisty. Wi\u0119c Polanin takuchno albo zmutylowa\u0142<\/i>. Wierz\u0119, \u017ce\u015b dla takich s\u0142\u00f3w Mazowsze spl\u0105drowa\u0142. Ale i Mazurowie bracia naszy mili, Tak spro\u015bnie, jak ty piszesz, nigdy nie m\u00f3wili. Dalej Grochowski (tam\u017ce str. 324 ed. Turow \u201eWiersze\u201c) m\u00f3wi, \u017ce autor krytykowany powtarza\u0142 \u201eo szpoceniu pisma S\u0142upskiego\u201c, i zaleca doda\u0107 nast\u0119pne wyrazy, na dow\u00f3d, \u017ce w polszczyznie (mazurskiej?) bieg\u0142y: Si<\/i>, Me<\/i>, Tutka<\/i>, P\u0119k<\/i>, Sieno<\/i>, Jeb\u0142ho<\/i>, Jeg\u0142y<\/i>. Z tych ostatnich przyk\u0142ad\u00f3w (trzeba wyzna\u0107) wida\u0107, \u017ce staromazurski zdawa\u0142 si\u0119 przeprowadza\u0107 \u015bci\u015blej s\u0142abni\u0119cie samog\u0142osek (a<\/i>, o<\/i> mi\u0119dzy dwiema, po lub przed sp\u00f3\u0142g\u0142oskami mi\u0119kkiemi), ni\u017c inne dyalekty. (Siano, Jab\u0142ko, Jag\u0142y) Zabytki prawne (u Lelewela, k\u015b. czerska) wskazuj\u0105 tak\u017ce istnienie specyalnych wyra\u017ce\u0144 jak np. ward\u0119\u017cyn (por. Sumner Maine The Early History of Institutions 1875 r. str. 135\u2014136, \u201eaire-desa\u201c stopie\u0144 szla\u00adche\u00adc\u00adki u dawnych ir\u00f3w, wedle Brehon-law. Por. \u201ebo-aire\u201c dos\u0142ownie \u201ekrowi szla\u00adch\u00adcic\u201c, i ruski litewski bojar, celtyckie braccae, rosyjskie br\u017cuki), kt\u00f3re mog\u0105 by\u0107 te\u017c spadkiem nietylko wsp\u00f3lnoaryjskim, ale i historycznym, po Celtach, kt\u00f3rzy zajmowali p\u00f3\u0142nocne W\u0142ochy (por. Bologna) Bawary\u0105 (Boioaria), Czechy (Boio-heim), Karpaty (Bojiki, Pieniny=Poenini, tyn=dunum). Przyrost ludno\u015bci, wywo\u0142uj\u0105cy emigracy\u0105, wywo\u0142ywa\u0142 te\u017c i parcelacy\u0105 gruntu. Dla tego te\u017c z jednej strony czytamy w ksi\u0119dze czerskiej o miernikach czyli geometrach ju\u017c 1421 r. (\u2116 1322, 1422 1615) I pewno dla potrzeb miejscowych roj\u0105cy si\u0119 na M. miernicy, podsun\u0119li Grzebskiemu autorowi Geometryi 1566 r. uwag\u0119, \u201ebo w Polszcze trudno si\u0119 miernika dopyta\u0107, jam tylko o jednym s\u0142ysza\u0142 na Podg\u00f3rzu, ale i ten ju\u017c by\u0142 umar\u0142. Przeto\u017c, kiedy w Litwie chciano mierzy\u0107 imienia, do M. po miernika pos\u0142ano\u201c (Popis publiczny uczni\u00f3w na \u017boliborzu 1819 r. str. 37). Przyk\u0142ad cytowany z G\u00f3rnickiego, jakoby o nadu\u017cyciu w mierzeniu sznurem przez izb\u0119 ci\u0105gni\u0119tym, po przez dziury w \u015bcianach zrobione (tam\u017ce str. 36 n. 54 i Czacki O prawach lit. i pol. I str. 221) mo\u017ce by\u0107 nietyle objawem z\u0142ej woli takich geometr\u00f3w, ile zabytkiem dawnych praw granicznych, wedle kt\u00f3rych granica sz\u0142a przez piec (Grimm Grenzalter th\u00fcmer r. 1845; por. Naturmythen v. Rochholz, Lipsk 1862 str. 23, 25) i stosowanych pewno w Ma\u0142opolsce, k\u0119dy dzielono dwory na po\u0142y (Helcel II \u2116 4101, 3222) Drugim skutkiem parcelacyi jest sk\u0142onno\u015b\u0107 do proces\u00f3w i obfito\u015b\u0107 adwokat\u00f3w. Dowody tego znajdujemy w ksi\u0119dze s\u0105dowej czerskiej, sk\u0105d podali\u015bmy sylwetk\u0119 adwokata Barana z Fal\u0119cin (\u201eStaropolska Palestra\u201c krytyka E. S. S. odczytu Kraushaura pod t. t. w Przegl. bibl. Arche.) robi\u0105cego najprz\u00f3d sieci na jelenie \u0142owieckie a potem matnie adwokackie na ludzi. W XV w. znajdujemy takich \u201eprokurator\u00f3w\u201c z M. w krakowskiem tak\u017ce, jest np. 1404 r. Stanis\u0142aw z Bogus\u0142awic \u201ena Mazowszu\u201c prokurator Klemensa z Moskorzewa podkanclerzego (Helcel II \u2116 1070). Zwi\u0105zki rodzinne a raczej rodowe na Mazowszu nosz\u0105 specyaln\u0105 naz\u00adw\u0119 gniazdo<\/i> (progenies), cz\u0142onek rodu ma tytu\u0142 gniezdnik<\/i> albo jednej dzielnicy<\/i>. (ks. Czerska, \u2116 341, 590) w wieku XV. Od tego nale\u017cy odr\u00f3\u017cni\u0107 wyra\u017cenie zupani i zupcz (Kod. Mazow. str. 98) Genit. Pl. od supa t. j. urz\u0105d (Rzyszcz. II 21) t\u0142omaczone przez honorati, i na Mazowszu (Kod. Mazow. str. 111 r. 1391), a z kt\u00f3rem zbiega si\u0119 w znaczeniu wyraz czestniki (honorati Kod. Mazow. str. 221) znany i w ksi\u0119dze czerskiej (str. XLI n. 1 rok 1518) \u017ale jednak wyja\u015bniony tam\u017ce przez \u201euczastnik\u00f3w\u201c (Wyraz \u201eczestnik\u00f3w\u201c pochodzi od cze\u015b\u0107 honor, i w wypisie z 1516 r. tak\u017ce oznacza ludzi \u201eczestnych\u201c honoratiorum, nast\u0119pnie urz\u0119dnik\u00f3w. W pewnych wi\u0119c razach, mo\u017cna czestnik uwa\u017ca\u0107 za synonim nobilis, w aktach wielkopolskich asymilowany do probi et honesti.) W aktach mazowieckich jus nobile t\u0142omacz\u0105 \u201eslachetne prawo\u201c (ks. Czerska \u2116 1724), wskazuj\u0105c tem zwi\u0105zek etymologiczny wyraz\u00f3w szlachetny i szla\u00adch\u00adcic. Szla\u00adch\u00adcic na M. wedle statutu z 1390 r. (por. ks. Czer. \u2116 744, 862) traci prawa swego stanu osiadaj\u0105c na nieswojej ziemi, i z powrotem na swoj\u0105 odzyskuje swe prawa szla\u00adche\u00adc\u00adkie. Tylko co do nawi\u0105zki (op\u0142aty za zab\u00f3jstwo) wynosz\u0105cej 40 grzywien (nie 60 jak w Koronie) i za kradzie\u017c 30 grz. (Kod. Maz. str. 77 r. 1363) r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 prawa szla\u00adche\u00adc\u00adkie na M. od koronnych. Podzia\u0142 szla\u00adch\u00adty na no\u00adbi\u00adlis i miles (w\u0142adyka) w r\u00f3\u017cnicy tytu\u0142\u00f3w i nawi\u0105zki (48 kop i 20 kop) wyra\u017caj\u0105cy si\u0119 (Dunin str. 75) polega\u0142, jak w Ma\u0142opolsce na posiadaniu her\u00adbu lub jego braku. Dunin odr\u00f3\u017cnia b\u0142\u0119dnie w\u0142adyk\u0119 od skartabela (tam\u017ce) bo w\u0142a\u015bnie scartabelat nawet j\u0119zykowo (od Squiroo w\u0142adyka u Helcla II 2369, 2688) powsta\u0142 z w\u0142adyctwa i jest giermkostwem polskiem. Mylnie te\u017c pisze wst\u0119p do ks. Czerskiej (str. LXXXIX) \u017ce pozwy by\u0142y ustne, lecz wchodzi\u0142 ju\u017c zwyczaj pozw\u00f3w na pi\u015bmie. W\u0142a\u015bnie bowiem szla\u00adch\u00adta posiada\u0142a przywilej, \u017ce pozywano j\u0105 na pi\u015bmie (por. Niwa r. 1875 str. 323\u2014327 E. Swie\u017c. \u201eNiewydany dokument \u0141okietka\u201c). gdy nieosiad\u0142ych pozywano \u201ego\u0142ym s\u0142u\u017cebnikiem\u201c (por. Helcel II \u2116 3362, 3734, 4316). Do tego prawa szla\u00adch\u00adty odnosi si\u0119 skarga G\u0142owaczowy, wdowy po wojewodzie, i\u017c j\u0105 pozwano \u201enie wedle jej prawa tylko przez wo\u017anego\u201c (ks. Czers. \u2116 1031, 1045); dla tego Cztan (jako szla\u00adch\u00adcic) \u017c\u0105da\u0142 pozwu na pi\u015bmie (ks. Czer. LXXXIX). Ze dowody powinny by\u0107 na pargaminie jak wnioskowano z faktu r. 1471 (tam\u017ce), zwyczaj to mo\u017ce i ma\u0142opolski (Helcel II \u2116 3275 \u201eciel\u0119cina skrobana\u201c) Przyczem jednak wypada doda\u0107, \u017ce istnia\u0142y i pozwy pargaminowe i papierowe w Ma\u0142opolsce, i papierowy s\u0142u\u017cy\u0142 tylko na jeden rok (Helcel II, \u2116 3493.) Zar\u00f3wno autor wst\u0119pu do ks. Czers. jako i K. Dunin (\u201eDawne prawo mazowieckie\u201c<\/span>) nie wyja\u015bnili kwestyi mo\u017ce czysto mazowieckie\u201c, \u017ce 1421 r. istnia\u0142a dziewi\u0105ta cz\u0119\u015b\u0107 spadku (ks. Czerska \u2116 1219) co warto por\u00f3wna\u0107 z szczeg\u00f3\u0142em nadania Mogilnu \u201ew ca\u0142em Mazowszu\u201c 1165 r. przez Boles\u0142awa IV K\u0119dzierzawego \u201edziewi\u0105tej cz\u0119\u015bci\u201c wszystkich dochod\u00f3w (Bielow. Monum I. str. 360). Szczeg\u00f3lno\u015bci\u0105 w\u0142a\u015bciw\u0105 Mazowsza, jest energia i samodzielno\u015b\u0107 kobiet (Dunin dz. cyt. str. 1l2\u2014113; por. Liske \u201eCudzoziemcy w Polsce\u201c<\/span> I str. 74), r\u0119kojemstwo w\u0142o\u015bcian, czyli wolno\u015b\u0107 ich ruszania si\u0119 za por\u0119czaniem d\u0142u\u017csze ni\u017c gdzieindziej, cho\u0107 na M. najprz\u00f3d (1478 \u015bwieckie,<\/span> 1453 biskupie) kartele ekstradycyjne na \u201ehultaj\u00f3w\u201c t. j. kmieci-zbieg\u00f3w pojawi\u0142y si\u0119. Naz\u00adwa \u201eobelnik\u201c dawana kmieciom na M. (ks. Czer. \u2116 1063 r. 1418) jest wsp\u00f3lna, z Ma\u0142opolsk\u0105. \u0179r\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w jest ob-pole-opole. W Jedlni prawo obelne, i obelnik (k\u015b. Gacki Jedlnia) zamiast opolne wyja\u015bnia form\u0119 mazowieck\u0105 obelnik. Odpowiedni wyraz \u0142aci\u0144ski i polski jest \u201ecom-metaneus obapolny\u201c (Kod. Wielkopol. AGZ V str. 40) Dow\u00f3d solidarno\u015bci opolnej, 1303 r. poda\u0142 Dunin (d. cyt. str. 200) Za szczeg\u00f3lno\u015b\u0107 mazowieck\u0105 niemo\u017cna te\u017c uwa\u017ca\u0107 Ruchy albo Ruciczy, t. j. kary za zab\u00f3jstwo kobiety (Dunin 112) bo j\u0105 zna Malopolska (mo\u017ce \u201erache\u201c? Helcel II 2832,3334; Rzyszcz. Cod. dypl. Pol.); ale za to \u017cenienie si\u0119 rycerza z kmieciank\u0105 (prawo z 1390 r.) bez ujmy klejnotu szla\u00adchec\u00adkie\u00adgo jest godne uwagi, obok faktu, \u017ce ch\u0142opi bywaj\u0105 s\u0105dem polubownym mi\u0119dzy panami (ks. Czer. \u2116 1056 u Dunina str. 68 n. 1) co ze wzgl\u0119du na wzmiank\u0119 \u201eparochia\u201c (znan\u0105 z statutu Ka\u017amierza W.) zdaje si\u0119 by\u0107 echem czas\u00f3w opolowych, kiedy opole obejmowa\u0142o nobiles i simplices. Nieprzeszkadza\u0142o to czyni\u0107 sobie wzajem zarzut\u00f3w o mierzenie kwart\u0105, i \u0142okciem (ks. Czer. \u2116 1385 r. 1421).<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

IV. Historya Mazowsza<\/i> jeszcze ciemniejsze ma pocz\u0105tki ni\u017c Ma\u0142opolska. Chocia\u017c imi\u0119 jego ludu znane jest, jak widziemy, w I i II w. po Chrystusie, \u017cadnych przecie czyn\u00f3w historycy greccy i rzymscy niezapisali. Pierwszym faktem dziej\u00f3w M. jest powstanie (opisane przez Gallusa) \u201ekomesa\u201c<\/span> t. j. dostojnika z dworu Mieszka II Lamberta, Mieczs\u0142awa (Mojslawa), kt\u00f3ry b\u0119d\u0105c jego cze\u015bnikiem i wazalem, po jego zgonie, (1034) wymow\u0105, swoj\u0105 (jak drugi Krakus) sk\u0142oni\u0142 lud sw\u00f3j rodzimy z Mazowsza, do okrzykni\u0119cia siebie ksi\u0119ciem i (co jedno znaczy\u0142o) chor\u0105\u017cym tej dzielnicy. Naonczas, w skutek zbiegostwa ludno\u015bci z Poznania i Gniezna, pewno i z innych ziem lechickich \u201eza Wis\u0142\u0119\u201c \u201edo Mazowsza\u201c, kraina ta tak wzmog\u0142a si\u0119 w mieszka\u0144c\u00f3w, \u017ce rolnikom p\u00f3l, byd\u0142u pastwisk, a ludziom mieszka\u0144 zabrak\u0142o. To natchn\u0119\u0142o Mieczs\u0142awa odwag\u0105 opierania si\u0119 synowi Mieszka II, Ka\u017amierzowi-Karolowi, skoro ten silny prawem nast\u0119pstwa, chcia\u0142 tego ksi\u0119cia elekcyjnego do uleg\u0142o\u015bci sobie przywie\u015b\u0107. Tradycya p\u00f3\u017aniejsza dochowa\u0142a wspomnienie, \u017ce ten Mieczs\u0142aw czyli Matzo pokonawszy s\u0105siednich Ulmerug\u00f3w w Prusiech, corocznie pewn\u0105 liczb\u0119 m\u0142odzie\u0144c\u00f3w od nich bra\u0142, tytu\u0142em daniny (zapewne do wojska, por. Szafarzyk dz. cyt. II, str. 454\u20145). Dopiero z pomoc\u0105 Got\u00f3w uwolnili si\u0119 Ulmerugi od tej daniny. Wiadomem jest, \u017ce (wedle Nestora) w 1041 r. Jaros\u0142aw ruski (gocki) wojowa\u0142 z Mazowszanami, dop\u0142yn\u0105wszy (Bugiem?) \u0142odziami do ich ziemi, a potem wydawszy siostr\u0119 za Ka\u017amierza-Karola, 1047 r. zwyci\u0119\u017cy\u0142 Mazowszan, zabi\u0142 ich ksi\u0119cia Mojs\u0142awa i upokorzy\u0142 ich Kazmierzowi. Ca\u0142a wi\u0119c powie\u015b\u0107 o Ulmerugach i pomocy gockiej wyja\u015bni si\u0119 pomoc\u0105 rusk\u0105 Jaros\u0142awa, oraz stosunkami Mojslawa z Pomorzanami, kt\u00f3rzy po pokonaniu (wedle Gallusa) 30 \u201eszyk\u00f3w\u201c Mazowszan przez 3 \u201eszyki\u201c Ka\u017amierza, przyszli w pomoc Mazowszanom. Pokona\u0142 i Pomorzan cztery \u201elegiony\u201c, Kazimierz z p\u00f3\u0142tora legionem swoich. Ci Pomorzanie, to jest pewno Zemzil dux Pomeraniorum w 1046 r. godz\u0105cy si\u0119 w Merseburgu z Ka\u017amierzem (An. Altahens. majores w Pertza Monu<\/span>m Germaniae XX str. 802.) Na 1046 r. wypada\u0142oby poprawi\u0107 dat\u0119 zwyci\u0119\u017cenia Mojslawa (wed\u0142ug Nestora), albo te\u017c przy sprzeczno\u015bci poda\u0144 krajowych i ruskich, wy\u0142\u0105cznie swoim ziomkom tryumf przypisuj\u0105cych, mo\u017ce trzeba 1046 r. przyj\u0105\u0107 jako dat\u0119 rozerwania sojuszu Pomorzan (Ulmerug\u00f3w) z Mazowszem, poczem nast\u0105pi\u0142by rozgrom Mojs\u0142awa w dacie podanej przez Nestora. (Mon. Biel. I. str. 416\u2014418 str. 702\u20143) Na nowo s\u0142ycha\u0107 o Mazowszu za syn\u00f3w Ka\u017amierza I; mianowicie W\u0142adys\u0142aw Herman \u201ew swojem Mazowszu ch\u0119tniej mieszka\u0142`\u201c, synowi Zbigniewowi M. po swej \u015bmierci przekazywa\u0142 (str. 434 ks. II, roz. 8) i ze stolic\u0105 P\u0142ockiem; ten\u017ce Zbigniew ledwo niezagarn\u0105\u0142 Mazowsza, jeszcze za \u017cycia ojca (str. 439). Herman umar\u0142 w P\u0142ocku i tam zosta\u0142 pochowany, w ko\u015bciele p\u0142ockim (str. 443) 1102 r. W jednym ze swych napad\u00f3w przed r. 1124, Pomorzanie ko\u015bci ksi\u0105\u017c\u0105t i Hermana, wedle opowie\u015bci Krzywoustego, wydobyli, i po drogach rozsuli, a z g\u0142\u00f3w z\u0119by powybijali. (Mon. Biel. II str. 63). Po \u015bmierci ojca, Zbigniew obj\u0105\u0142 Gniezno, Kalisz, Spicimir, i samo Mazowsze (Gallus II, roz. 21 i 37, 38) a po utracie przeze\u0144 ca\u0142ej dzielnicy (roz. 41) w skutek podst\u0119pnych zamach\u00f3w na dzielnic\u0119 Krzywoustego, Mazowsze dosta\u0142o si\u0119 w zarz\u0105d dotychczasowego rz\u0105dcy Wroc\u0142awia, komesa Magnusa (II roz. 49). Gdy z podniety Zbigniewa rozpocz\u0119ta przez Henryka V wojna z Polsk\u0105 (III, 2) sko\u0144czy\u0142a si\u0119 na niczem, a i pomoc Czech\u00f3w go zawiod\u0142a (roz. 23, 25), uda\u0142 si\u0119 w pokor\u0119 do brata i dosta\u0142 Mazowsze w lenno. Niebawem jednak pycha unios\u0142a Zbigniewa do przybrania insygnii suzerena, a pono nawet i do namawiania r\u00f3\u017cnych os\u00f3b, by zamordowa\u0142y Krzywoustego. Rozgniewany Krzywousty o\u015blepi\u0142 brata i wygna\u0142 (Mon. Biel. I, str. 480 i II, str. 328) podobno 1110. 1129\u20141131 pokutowa\u0142 Krzywousty, a duchowni w miar\u0119 kajania si\u0119, przy uroczysto\u015bciach ko\u015bcielnych, lub po\u015bwi\u0119ceniach ko\u015bcio\u0142\u00f3w, umniejszali mu pokuty \u201ez mocy kanon\u00f3w\u201c Nareszcie z polecenia papieskiego zado\u015b\u0107uczyniwszy bratu, (Zbigniewowi), zyska\u0142 odpust i pogodzi\u0142 si\u0119 z bratem.\u201c Ze zgonem Krzywoustego 1138 r., M. z Kujawami utworzy\u0142o odr\u0119bn\u0105 dzielnic\u0119 b\u0119d\u0105c\u0105 uposa\u017ceniem Boles\u0142awa K\u0119dzierzawego (1138\u20141173). W czasie walk towarzysz\u0105cych wygnaniu W\u0142adys\u0142awa II, ust\u0105piono Wizn\u0119 z 3 zamkami Rusinom, sprzymierze\u0144com W\u0142adys\u0142awa. Lestko (\u2020 1186) syn K\u0119dzierzawego obj\u0105\u0142 rz\u0105dy nad Mazowszem i Kujawami (Monum Bielow. II str. 375, 799, 835). \u015alad tych rz\u0105d\u00f3w Lestka, K\u0119dzierzawica mamy w akcie z 1185, ze stycznia (Rzysz. II str. 5\u20146) kt\u00f3rym obdarza ko\u015bci\u00f3\u0142 Panny Maryi w W\u0142oc\u0142awku zamkiem w S\u0142o\u0144sku, kaplic\u0105 w Gniewkowie, wsiami Kowale, Kurow, Inow\u0142od\u017a. W 1186 r. ju\u017c w P\u0142ocku s\u0105dzi Kazimierz II, jako zwierzchnik w otoczeniu ksi\u0105\u017c\u0105t (principes) to jest dwu biskup\u00f3w, p\u0142ockiego Wita i kujawskiego Stefana, oraz Syrona komesa i Miko\u0142aja (krakowskiego) \u201eprymasa\u201c (Rzysz. I str. 12) \u017byro \u00f3w znany ju\u017c 1161 r. by\u0142 za ma\u0142oletniego Lestka, wielkorz\u0105dc\u0105 i opiekunem jego dzielnicy (Mon. Biel. II 390, 397, 530) z polecenia Ka\u017amierza II, i w\u00f3wczas (1186) przybiera\u0142 tytu\u0142 Deigratia z Bo\u017cej \u0142aski (Hube) oraz wojewody Mazowsza (Okol. Orbis polonus III 110\u2014111). A rz\u0105d\u00f3w tych pami\u0105tka dochowa\u0142a si\u0119 jeszcze 1222 r., (Rzyszcz. III str. 26\u201428) przyczem dowiadujemy si\u0119, \u017ce w godno\u015bci rz\u0105dcy nast\u0119pc\u0105 \u017byrona by\u0142 syn jego Otto. (Wnukiem by\u0142 Getko 1256, str. 77) Wszak\u017ce nast\u0105pi\u0142 rozdzia\u0142 Mazowsza od Kujaw. Zabiegi Mieszka III by uzyska\u0107 zapis chorego Lestka dla swego syna Mieszka, oraz ust\u0105pienie Kujaw (Bielow. II, str. 406\u20147, 443) musia\u0142y przyj\u015b\u0107 do skutku, cho\u0107 ze zmian\u0105 os\u00f3b obdarowanych (Mon. Biel. IV, 12), bo do \u015bmierci swej w bitwie pod Mozgaw\u0105 1195 r. Boles\u0142aw syn Mieszka starego rz\u0105dzi\u0142 Kujawami z wojewod\u0105 Henrykiem (Mon. Biel. II, str. 835, Kod. Wielk. \u2116 125, 211). P\u00f3\u017aniej sam Mieszko III obj\u0105\u0142 na siebie Kujawy (\u2020 1201). Nierych\u0142o dopiero odziedziczy\u0142 je Konrad syn Kazimierza II i odda\u0142 w zarz\u0105d wojew. Krystyna (tam\u017ce i Mon. Biel. II, 802, 836). Po gwa\u0142townej \u015bmierci tego Krystyna w 1217. zrazu o\u015blepionego, a potem dopiero zd\u0142awionego z rozkazu Konrada I, mia\u0142o M., p\u0142yn\u0105ce dot\u0105d miodem i mlekiem, zamiast miodu pio\u0142un i kwa\u015bne mleko ogl\u0105da\u0107. Wedle innych \u017ar\u00f3de\u0142 mia\u0142 on ludy zamorskie, Prusak\u00f3w i innych wrog\u00f3w M. pokona\u0107 tak, \u017ce i wr\u00f3ci\u0142 spok\u00f3j M. i podbici lennikami zostali. Oskar\u017cenie a potem \u015bmier\u0107 sprowadzili na\u0144 oskar\u017cyciele rywale (Mon. Biel. IV, str. 752). D\u0142ugosz pod r. 1217 wypisuj\u0105c te szczeg\u00f3\u0142y, za pow\u00f3d ka\u017ani daje obaw\u0119 Konrada, by nie sta\u0142 si\u0119 Krystyn gro\u017anym jemu i synom jego. Z drugiego za\u015b \u017ar\u00f3d\u0142a, w liczbie podszczuwaj\u0105cych na Krystyna wymienia Jana b\u0142\u0119dnie zwanego Czapl\u0105, bo jestto b\u0142\u0119dne odczytanie s\u0142owa capelanus<\/i>. A powodem niech\u0119ci ksi\u0119cia, by\u0142y niby wym\u00f3wki Krystyna za \u017cycie niegodne Konrada, niegdy jego ucznia. W 1245 (1263) znaleziono Krystyna g\u0142ow\u0119 z w\u0142osami szafranowemi, ja\u015bniutkiemi. Pochowano z g\u0142ow\u0105 biskupa Wernera (Mon. Biel. II, str. 753). W 1239 r. zosta\u0142 powieszony rzekomy sprawca ka\u017ani Krystyna, ksi\u0105dz Jan. Powodem tej kary (Mon. Biel. II, str. 560) mia\u0142 by\u0107 za d\u0142ugi pobyt k\u015b. Jana ze swym uczniem Kazimierzem, a synem Konrada w Wroc\u0142awiu u jego narzeczonej, c\u00f3rki Henryka II Pobo\u017cnego. (Kod. Wielk. \u2116 226, Theiner, Monum. Poloniae, \u2116 74). Darowizna \u0141owicza, maj\u0105ca wedle kroniki wielkopolskiej i D\u0142ugosza (pod r. 1240) by\u0107 okupem za \u00f3w grzech Konrada, danym arcybiskupom gnie\u017anie\u0144skim, jest fa\u0142szywie do tego faktu zastosowan\u0105. Bo ju\u017c 1136 r. (K. W. \u2116 7) \u201e\u0141owicz z dziesi\u0119cinami, wsiami i ich mieszka\u0144cami, z \u0142owami, bobrami, i s\u0105downictwem \u015bwieckiem ma tylko odpowiada\u0107 przed biskupem\u201c, t. j. za pierwotnej organizacyi ko\u015bcielnej (za Mieszka I Lamberta \u2020 992) przed biskupem polskim. W 1136 r. za\u015b, posiad\u0142o\u015b\u0107 ta jest ju\u017c wliczon\u0105 w poczet maj\u0105tk\u00f3w arcybiskupa gnie\u017anie\u0144skiego. Dwa te najg\u0142o\u015bniejsze fakty z \u017cycia Konrada przedstawiwszy we w\u0142a\u015bciwem \u015bwietle wedle \u017ar\u00f3de\u0142, przechodzimy do trzeciego, t. j. do wp\u0142yw\u00f3w \u017cony jego na rz\u0105dy ksi\u0119cia. Wedle D\u0142ugosza, ta \u017cona, Agazya, mia\u0142a si\u0119 zn\u0119ca\u0107 nad cia\u0142em, ju\u017c powieszonego i um\u0119czonego k\u015b. Jana, kt\u00f3rego uwi\u0119zi\u0107 mia\u0142 trzeci syn Konrada, Ziemowit. Wykl\u0119cia Agazyi w buli znanej niema, lubo D\u0142ugosz o tej karze jej za \u00f3w czyn wspomina. Niema te\u017c nic w dawniejszej kronice wielkopolskiej o tym udziale Agazyi w sprawie k\u015b. Jana, jakkolwiek Konrad przyczyn\u0119 \u015bmierci k\u015b. Jana zwala \u201ena porady przewrotnych\u201c, co mo\u017ce odnosi\u0107 si\u0119 i do Agazyi. Prawdopodobie\u0144stwo wzmaga si\u0119 z faktem zabrania wsi Che\u0142mce \u201ez porady z\u0142ych ludzi\u201c a to \u201eprzez wzgl\u0105d na \u017con\u0119\u201c biskupowi w\u0142oc\u0142awskiemu (Rzyszcz. II, str. 591, por. Kod. W. \u2116 211 z 1238 r.; por. Rzyszcz. II, str. 11\u201413 z r. 1233) przez tego\u017c ks. Konrada. Agazya ta jest c\u00f3rk\u0105 \u015awi\u0119tos\u0142awa k\u015b. ruskiego, kt\u00f3rego z 4 innymi, w\u00f3dz Leszka Bia\u0142ego, po zwyci\u0119stwie 1205 r. nad Romanem odniesionem, przez Leszka i Konrada, powiesi\u0142 z rozkazu tego\u017c Leszka (Mon. Biel. III, str. 353). By\u0107 mo\u017ce, \u017ce na jej \u015blubie z Konradem, niepozwoli\u0142 arcybiskup Henryk odprawi\u0107 mszy biskupowi p\u0142ockiemu (Theiner I, str. 8, \u2116 17). Imi\u0119 jej i 3 syn\u00f3w wraz z Konradowem figuruje na darowi\u017anie ziemi che\u0142mi\u0144skiej krzy\u017cakom w \u201eKruszwicy przed mostami\u201c w lipcu 1230 r. (Theiner I, str. 19\u201420, \u2116 40), z warunkiem pomocy w razie napa\u015bci od Prusak\u00f3w i innych lud\u00f3w poga\u0144skich, przez Konrada uczynionej. Ten stosunek do Krzy\u017cak\u00f3w jest czwartym faktem rz\u0105d\u00f3w Konrada. \u0141\u0105czy si\u0119 to z kwesty\u0105 napad\u00f3w, jakie czynili Pomorzanie i Prusacy zdawien dawna na M. w og\u00f3le. W kronice Gallusa, opisuj\u0105cej czasy Boles\u0142awa III (a\u017c do wygnania W\u0142adys\u0142awa II) pe\u0142no wzmianek o tych najazdach. Wszak\u017ce odpiera\u0142 je Krzywousty sam, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 na M. procesyami (np. biskupa Szymona) dla podniecenia ducha ludno\u015bci pierwiastkiem religijnym, co istotnie nawet dziewcz\u0119ta mazurskie sk\u0142ania\u0142o do zbierania pomorczyk\u00f3w, je\u0144c\u00f3w, zamiast \u0142omu. My\u015bl nawr\u00f3cenia najezdnik\u00f3w podj\u0119ta przez \u015b\u015b. Wojciecha (\u2020 997) i Brunona (\u2020 1009) i przerwania w ten spos\u00f3b ich najazd\u00f3w, zosta\u0142a wznowion\u0105 przez cystersa z \u0141ekna Gotfryda (1207) a potem od 1210 ju\u017c arcybiskup gnie\u017anie\u0144ski Henryk ma zlecony doz\u00f3r nad aposto\u0142ami i neofitami a\u017c do czasu utworzenia osobnej dla ostatnich dyecezyi. Szczeg\u00f3lniej czynnym by\u0142 nowy aposto\u0142 Krystyn, cysters z Oliwy. W 1215 ju\u017c dwaj neofici pruscy Swabuno i Warpod podarowali nowemu biskupowi dwie ziemie Lonzani\u0105 i Lubawi\u0105. Od 1216 zaczynaj\u0105 si\u0119 nowe najazdy tak, \u017ce Honoryusz III uwalnia arcybiskupa od krucyaty do ziemi \u015a. dla choroby, i pozwala u\u017cy\u0107 miejscowych krzy\u017cowc\u00f3w do obrony swej archidyecezyi, co rozszerzy\u0142 potem i na biskupa pruskiego, owego Krystyna, w r. 1217. Mimo zabieg\u00f3w Krystyna, by zebra\u0107 krzy\u017cowc\u00f3w i \u015br\u00f3d obcych, krucyata odwlek\u0142a si\u0119 do 1222, zw\u0142aszcza, \u017ce Konrad 1218 i Leszek Bia\u0142y 1221 zachorowa\u0142 (Theiner I, 62, Rzyszcz. II, str. 7). W 1222 r. Leszek z bratem rodzonym Konradem i z Henrykiem Brodatym ks. Wroc\u0142awia, w otoczeniu biskup\u00f3w niemal wszystkich i dostojnik\u00f3w \u015bwieckich, wypraw\u0119 odbyli. W jej ci\u0105gu zosta\u0142 Krystyn obdarowany przez Konrada w \u0141owiczu zamkiem che\u0142mi\u0144skim na miejsce pobytu i wsie r\u00f3\u017cne, ziemi\u0119 che\u0142mi\u0144sk\u0105 niewiadomo kt\u00f3ry z krzy\u017cowc\u00f3w mia\u0142 posi\u0105\u015b\u0107; ka\u017cden mia\u0142 dochodami dzieli\u0107 si\u0119 z Krystynem, pr\u00f3cz Henryka, maj\u0105cego dopiero u\u0142o\u017cy\u0107 si\u0119 co do tego z biskupem (Dogiel IV, 11; Theiner I, \u2116 29). Teraz i biskup p\u0142ocki Gedeon cedowa\u0142 swe posiad\u0142o\u015bci i dochody w che\u0142mi\u0144skiem na Krystyna, kt\u00f3rego jeszcze p\u00f3\u017aniej Konrad i prywatni uposa\u017cyli. W 1224 nowe najazdy nast\u0105pi\u0142y, opactwo cysters\u00f3w zniszczono. W\u00f3wczas podobno (1224\u20141228) zosta\u0142 utworzony zakon braci rycerskich Chrystusa maj\u0105cych wojowa\u0107 w Prusiech trybem inflanckim. Od miejsca pobytu zwano ich Dobrzy\u0144skimi. Gdy i tych pomoc nieokaza\u0142a si\u0119 skuteczn\u0105, wezwano krzy\u017cak\u00f3w (1226) za porad\u0105 Henryka szl\u0105skiego, wedle \u017ar\u00f3de\u0142 wielkopolskich, a w ci\u0105gu wypraw Konrada na Krak\u00f3w wedle dokument\u00f3w (1228). Dano w\u00f3wczas ziemi\u0119 che\u0142mi\u0144sk\u0105 w lenno krzy\u017cakom, p\u00f3\u017aniej dodano Nieszaw\u0119, a 1230 w Inowroc\u0142awiu zrzek\u0142 si\u0119 Krystyn swych posiad\u0142o\u015bci w che\u0142mi\u0144skiem na rzecz zakonu, z wyj\u0105tkiem dziesi\u0119ciny i dwustu w\u0142\u00f3k ziemi (i 5 zagr\u00f3d). W zamian krzy\u017cacy maj\u0105 broni\u0107 jego i jego posiad\u0142o\u015bci, i oddawa\u0107 mu honory zwierzchnicze. W 1230 nast\u0105pi\u0142o nadanie ziemi che\u0142mi\u0144skiej zakonowi raz warunkowe, a potem drugie sfa\u0142szowane podobno, na w\u0142asno\u015b\u0107. Tym sposobem w zanadrzu M. osiad\u0142 zakon, obcy krwi\u0105, \u017c\u0105dny tylko w\u0142adzy, kt\u00f3ry nawet jak wida\u0107 1238 r., nie broni\u0142 Krystyna, pozwoli\u0142 go poganom wzi\u0105\u0107 do niewoli, nie wykupi\u0142, lecz owszem na jego ziemie, zamek \u201eSanctir\u201c z tymi poganami napad\u0142 tymczasem (Theiner I, \u2116 73). Dawniejsi obro\u0144cy M. dobrzy\u0144scy rycerze, jeszcze 1230 r. siedz\u0105cy te\u017c mi\u0119dzy Koprzywnic\u0105 i Che\u0142mnic\u0105 (Kod. Maz. \u2116 6, str. 4) 1237 zwani jako \u201eniegdy dobrzy\u0144scy\u201c uzyskali od Konrada zamek Drohiczyn i ca\u0142\u0105 krain\u0119 si\u0119gaj\u0105c\u0105 od \u015brodka rzek Bug i Nur a\u017c do granic ruskich (Hasselbach: Cod. Pomer. I, str. 556), gdy\u017c tu nowy nieprzyjaciel wyrasta\u0142 w osobie Litwin\u00f3w. Pi\u0105tym faktem rz\u0105d\u00f3w Konrada jest ubieganie si\u0119 jego o rz\u0105dy Krakowa. Leszek, jak powszechnie \u017ar\u00f3d\u0142a donosz\u0105, zosta\u0142 zabity przez W\u0142adys\u0142awa Ottonicza 24 listopada 1227 r. (Mon. Biel. II, str. 938) z udzia\u0142em Pomorzan i pan\u00f3w polskich (Po\u0142noje sobr. rusk. ljet. II, str. 503), na zje\u017adzie w G\u0105sawie \u015br\u00f3d ca\u0142ego kleru wy\u017cszego polskiego (Rzyszcz. II, \u2116 31). By\u0107 bardzo mo\u017ce, \u017ce zjazd g\u0105sawski by\u0142 dalszym ci\u0105giem \u201esynodu w Buczkowie\u201c, kt\u00f3ry odbywa\u0142 si\u0119 8 maja 1227 r. (Hasselbach: C. Pom. I, \u2116 161, str. 377). Po zjazdach z swoj\u0105 bratow\u0105 Grzymis\u0142aw\u0105, nic o Krakowie wida\u0107 niedecyduj\u0105cych, Konrad ruszy\u0142 z wojskiem na Ma\u0142opolsk\u0119, w kt\u00f3rej osiad\u0142 na zasadzie um\u00f3w z zabitym i z klerem W\u0142adys\u0142aw Laskonogi (1228\u20141230). Zdaje si\u0119, \u017ce skutkiem tej wyprawy jest zab\u00f3r Krakowa (1231) i Sandomierza w 1230 przez Konrada (Rzyszcz. II, str. 9, \u2116 9, Kod. Maz. \u2116 7, 8; K. W. \u2116 134) a w zwi\u0105zku jest wyprawa jego z synami Romana Halickiego (\u2020 1205) na Kalisz, w celu odebrania go dla Ottonicza Laskonogiemu (Po\u0142n. sobr. rusk. liet. II, 503). Miasto to jednak niebawem przesz\u0142o w r\u0119ce Henryka Brodatego. Odt\u0105d tworzy si\u0119 federacya terytoryalno-rodzinna w linii Konrada, kt\u00f3rej g\u0142ow\u0105 jest on sam (\u2020 1247), to tytu\u0142uj\u0105c si\u0119 tylko ksi\u0119ciem Mazowsza (1231 K. W. \u2116 132, 134, 1237, 1239 Kod. Maz., str. 9,10) to Kujaw (1232 K. W. \u2116 140), to Mazowsza i Kujaw (1232 Kod. Maz., str. 6, 1236 Rzyszcz. Cod. Pol. II, str. 15), to \u0141\u0119czycy (1234, 1239 i 1247 K. W. \u2116 172, 226, 267, Rzyszcz. II, str. 14, 20, I, 50; K. W. \u2116 267), to Krakowa i \u0141\u0119czycy (1241\u20143 Rzyszcz. II, str. 39, 44, 46, 594; K. W. \u2116 234, Bart. III, 38, 42), to samego Krakowa (K. W. \u2116 229 z r. 1241), to Mazowsza i Krakowa (M. M. Ae. III, str. 31). Raz tylko 1231 zatytu\u0142owa\u0142 si\u0119 ksi\u0119ciem Krakowa, Mazowsza, Sandomierza i \u0141\u0119czycy (Kod. Maz., str. 4, 5). Zdaje si\u0119, \u017ce pod jego zwierzchnictwem zostawali jego synowie: Boles\u0142aw ksi\u0105\u017c\u0119 Sandomierza ju\u017c 1230 (Rzyszcz. II, str. 9\u201410) a\u017c do roku 1232 (Rzyszcz II, str. 30), jak to wskaza\u0142 ju\u017c Naruszewicz a po nim Smolka. Jeszcze 1237 r. ten Boles\u0142aw przywiesi\u0142 piecz\u0119\u0107 ksi\u0119cia Mazowsza i Sandomierza, cho\u0107 si\u0119 tylko tytu\u0142uje mazowieckim (Rzyszcz. I, str. 41\u201442). W r. 1233 zwie si\u0119 ks. Sieradza (Rzyszcz. I, str. 37\u201438). P\u00f3\u017aniej znowu mazowieckim (1239, 1241, 1246, 1247 Kod. Maz.), poczem umar\u0142 a Ziemowit brat jego obj\u0105\u0142 Mazowsze czerskie. Kazimierz: Kujawy i \u0141\u0119czyc\u0119 prawie stale trzyma\u0142 jeszcze za \u017cycia ojca a\u017c do \u015bmierci (\u2020 1268). Rz\u0105dy Konrada w Chrobacyi przerywali to ksi\u0105\u017c\u0119ta szl\u0105scy, to sam Boles\u0142aw Leszkowic, i my\u015bl o skojarzeniu napowr\u00f3t w swym r\u0119ku obu dzielnic ojcowskich by\u0142a tylko czczem marzeniem tego ksi\u0119cia Mazowsza. Zdaje si\u0119, \u017ce przewag\u0119 swoj\u0105 zawdzi\u0119czali ksi\u0105\u017c\u0119ta szl\u0105scy i pochodzeniu od najstarszego syna Krzywoustego i bohaterskiej \u015bmierci Henryka II Pobo\u017cnego, w boju z Tatarami pod Lignic\u0105, gdy udzia\u0142 Konrada sko\u0144czy\u0142 si\u0119 na daniu przytu\u0142ku Danielowi Romanowiczowi, przysz\u0142emu kr\u00f3lowi Rusi drohickiej, a zbiegowi przed Tatarami. (Po\u0142n. sobr. rusk. liet.). Ze zgonem Konrada, losy dzielnic chwilowo skojarzonych pod jego rz\u0105dami rozchodz\u0105 si\u0119. Najprz\u00f3d co do Mazowsza, to Ziemowit I stale nosi tytu\u0142 dodatkowy czerskiego i pr\u00f3cz wojewody Mazowsza (z kt\u00f3rej to godno\u015bci przechodzono na kasztelana p\u0142ockiego, Kod. Mazow., str. 15) ma kasztelan\u00f3w P\u0142ocka, Wizny (znana 1145), Ciechanowa, Zakroczymia, Wyszogrodu (str. 18, rok 1254), wyrokuje w okr\u0119gu zamku pu\u0142tuskiego (1250) co wskazuje granice terytoryalne w przybli\u017ceniu. Wi\u0119ziony przez brata Kazimierza z \u017con\u0105 1254\u20141255, w 1259 w przymierzu z Boles\u0142awami Wielko i Ma\u0142o-Polski, i Romanem kr\u00f3lewiczem ruskim (synem Daniela) spustoszy\u0142 \u0141\u0119czyckie i obj\u0105\u0142 w posiadanie zamek tam\u017ce przez sprzymierze\u0144c\u00f3w zbudowany. To sk\u0142oni\u0142o Kazimierza do uk\u0142ad\u00f3w. W 1200 r. Litwini pod wodz\u0105 Mendoga spustoszyli P\u0142ock, a 1262 napadli na Jazd\u00f3w (pod Warszaw\u0105), zabili Ziemowita wydanego przez przekupionego jego sekretarza Goszcza, a Konrada syna Z. wzi\u0119li do niewoli (Mon. Biel. II, str. 573, 574, 585, 586, 588, III, str. 862). Opiek\u0119 nad wdow\u0105 i synami Konradem i Boles\u0142awem obj\u0105\u0142 Boles\u0142aw Wielkopolski, kt\u00f3ry odbudowa\u0142 zamek p\u0142ocki, jedyn\u0105 obron\u0119 M. od pogan i da\u0142 go rodzinie. Konrad, za kt\u00f3rego tyle okupu Litwini \u017c\u0105dali, \u017ceby ca\u0142e ksi\u0119stwo na\u0144 niestarczy\u0142o, cudownie si\u0119 uwolni\u0142, bez grosza okupu (Kod. Maz., str. 26\u201427), i to upami\u0119tni\u0142 darowizn\u0105 wsi Rafa\u0142owo katedrze p\u0142ockiej 1285. W dziejach og\u00f3lnopolskich znany jako wsp\u00f3\u0142zawodnik Leszka Czarnego do Krakowa i posiadacz nawet Lublina. Z pomoc\u0105 Rusi i Litwy mia\u0142 zdoby\u0107 Gosty\u0144, a w zatargach z Leszkiem Czarnym, zwyci\u0119\u017cy\u0142 jego wojew. sieradzkiego Macieja. Zmar\u0142 1294 bezdzietnie. Ma ju\u017c przy sobie kasztelana z Rokicin. Brat jego Boles\u0142aw II chwilowy pan Krakowa 1288, pod Krzywiczem pomaga\u0142 W\u0142adys\u0142awowi \u0141okietkowi ksi\u0119ciu Sieradza (wi\u0119c po 1288) przeciw Henrykowi ks. G\u0142ogowa (K. W. \u2116 477, mylna data 1278) nada\u0142 arcybiskupom prawo bicia monety w \u0141owiczu 1286 i 1288 r. (\u2116 565, por. \u2116 791). Nosi\u0142 tytu\u0142y pana p\u0142ockiego 1286, w 1295 pana Wizny i Czerska (Kod. Maz., str. 32), 1297 ks. Mazowsza i Czerska (K. W. \u2116 765, 766) a 1298 pana czerskiego. Mia\u0142 by\u0107 w zwi\u0105zkach z Litw\u0105, gdy 1299 pustoszy\u0142a \u0141\u0119czyc\u0119 i zabi\u0142a brata \u0141okietka Kazimierza, a mistrz pruski Mejnhard za te zwi\u0105zki zniszczy\u0142 mu zamek Wizn\u0119. W 1286 (?) W\u0142adys\u0142aw \u0141okietek zdoby\u0142 P\u0142ock zapewne \u015br\u00f3d ubijatyk o dzielnice i Krak\u00f3w. Boles\u0142aw ten \u2020 1313. Z trzech jego syn\u00f3w, Trojden by\u0142 ksi\u0119ciem czerskim (Kod. Maz. str. 38), Wac\u0142aw p\u0142ockim (str. 40, 41) a Ziemowit czerskim. Z tych najgorzej si\u0119 popisa\u0142 Wac\u0142aw, kt\u00f3ry zosta\u0142 1329 ho\u0142downikiem Jana kr\u00f3la Czech (str. 47\u201448) ze swemi zamkami w P\u0142ocku, Wyszogrodzie i Gostyninie. Syn tego Wac\u0142awa, Boles\u0142aw III ks. Mazowsza i pan P\u0142ocka, tak\u017ce by\u0142 ho\u0142downikiem Karola (syna Janowego) kr\u00f3la Czech a nast\u0119pnie cesarza. Bez wzgl\u0119du na to, Kazimierz W. po jego \u015bmierci, 1350 zaj\u0105\u0142 \u201ewakuj\u0105ce\u201c ksi\u0119stwo p\u0142ockie, t. j. ziemi\u0119 p\u0142ock\u0105, wisk\u0105 i zakroczymsk\u0105, obiecuj\u0105c 1351 najbli\u017cszych krewnych zmar\u0142ego, syn\u00f3w Trojdena czerskiego uwolni\u0107 od lennictwa czeskiego z ziemi p\u0142ockiej, lub w razie przeciwnym zwr\u00f3ci\u0107 j\u0105 im, oni za\u015b Sochaczowskie oddadz\u0105 kr\u00f3lowi, dane obecnie alodyalnie. Po \u015bmierci Kazimierza W. bez syn\u00f3w, Trojdenowicze obejm\u0105 P\u0142ock, Wizn\u0119, Zakroczym i Sochaczew niezale\u017cnie. Wdowa po Bolku w oprawie do\u017cywotnio b\u0119dzie siedzie\u0107, a po jej \u015bmierci P\u0142ock, Zakroczym, P\u0142o\u0144sk, Wyszogr\u00f3d wr\u00f3c\u0105 do kr\u00f3la, a Gosty\u0144skie do Trojdenowicz\u00f3w. Prawa dawne Kazimierz W. zachowuje ziemiom p\u0142ockiej, wiskiej i zakroczymskiej (Kod. Maz. str. 62\u201464). Dopiero w 1353 za odst\u0105pione Jawor i \u015awidnic\u0119 na Szl\u0105sku, Ludwik uzyska\u0142 od Czech niezale\u017cno\u015b\u0107 lenn\u0105 P\u0142ocka (str. 66). Z syn\u00f3w Trojdena ks. Czerska tytu\u0142uj\u0105cych si\u0119 ks. Mazowsza a panami Czerska i Rawy, suto tak obdarzonych 1351 przez Kazimierza W., Kazimierz lennik z ziemi warszawskiej z okr\u0119giem i zamkami: Ciechan\u00f3w, Sochaczew, Wiskitki, Nowygr\u00f3d nad Pysz\u0105 i Nowydw\u00f3r nad Narwi\u0105 i ich okr\u0119gami wpr\u0119dce umar\u0142, a Kazimierz W. 1355 nada\u0142 jego brata Ziemowita III temi lennami, do dawnych ziem i zamk\u00f3w Czersk, Raw\u0119, Gostynin i Liw przy\u0142\u0105czaj\u0105c. W razie swej \u015bmierci bez syna, spadek po \u015b. p. Wa\u0144kowej z zapisu syna jej i Wa\u0144ki Boles\u0142awa, t. j. P\u0142ock z ziemi\u0105, Wyszogr\u00f3d i P\u0142o\u0144sk zamki z ziemiami, Kazimierz W. daje feodalnie Ziemowitowi, nadto ziemi\u0119 wyszogrodzk\u0105 ku Gostyniowi, sobie zatrzymuj\u0105c drugi brzeg Wis\u0142y (str. 69\u201470). W 1359 Kazimierz W. po swej \u015bmierci bezwzgl\u0119dnie zapisa\u0142 P\u0142ock alodyalnie Ziemowitowi z dodatkiem Zapilcza, t. j. ziemi mi\u0119dzy Radomierz\u0105 i Pilcz\u0105 (str. 75). Tym sposobem Ziemowit ten III tytu\u0142uje si\u0119 ksi\u0119ciem Mazowsza a panem Czerska, Rawy, Sochaczewa i Gostynina 1359 (str. 76) a 1379 rozdzieli\u0142 swoje pa\u0144stwo tak mi\u0119dzy syn\u00f3w (str. 92): Jan dosta\u0142 Czersk, Warszaw\u0119, Liw, Zakroczym, Wyszogr\u00f3d, z wsiami: Kamion, Przes\u0142awice i M\u0142odzieszyn, Ciechan\u00f3w…. Ostro\u0142\u0119k\u0119, Nowogr\u00f3d; Ziemowit II za\u015b P\u0142ock, Gosty\u0144, Sochaczew, Raw\u0119, P\u0142o\u0144sk, Wizn\u0119 po Narew i Siennic\u0119. Gdy Ziemowit zastawi\u0142 Wizn\u0119 krzy\u017cakom, Jan 1382 zastrzeg\u0142 sobie w razie wykupu granic\u0119 ojcowsk\u0105 mi\u0119dzy Wisk\u0105 ziemi\u0105 a swoj\u0105 kasztelani\u0105 nowogrodzk\u0105 (str. 97). \u015ar\u00f3d zatarg\u00f3w po zgonie Ludwika o spadek Polski, Ziemowit IV zaj\u0105\u0142 Kujawy 1383\u20144 (str. 99, 100, 102) i okrzykni\u0119ty kr\u00f3lem w Sieradzu, by\u0142by (gdyby nie wylew Wis\u0142y) zosta\u0142 i m\u0119\u017cem Jadwigi. Sko\u0144czy\u0142y si\u0119 te zamiary na \u015blubie z Aleksandr\u0105 siostr\u0105 Jagie\u0142\u0142y, kt\u00f3rej da\u0142 na opraw\u0119 Raw\u0119 i Sochacz\u00f3w 1388 (str. 106), oraz na donacyi Be\u0142za, Lubaczowa, Buska, Grabowca, Horod\u0142a, Sew\u0142osza, \u0141opacina w Rusi 1396 i 1397 (str. 117\u2014120). Zwr\u00f3ciwszy 1385 r., 1398 wzi\u0105\u0142 Kujawy zastawem od Jagie\u0142\u0142y (Rzyszcz. II, 765, 809). W 1401 r. odda\u0142 swemu bratu Januszowi ziemi\u0119 wisk\u0105 z pow. goni\u0105dzkim (str. 138\u2014140) wykupione przez tego\u017c Janusza od krzy\u017cak\u00f3w, kt\u00f3rego posiad\u0142o\u015bci zwi\u0119kszy\u0142o nadanie Drohiczyna, Mielnika, Sura\u017ca i Bielska 1391 przez Jagie\u0142\u0142\u0119 (str. 112\u2014113) a kt\u00f3rego stolic\u0105 sta\u0142a si\u0119 Warszawa (\u2020 1429). Synowie Ziemowita IV, Ziemowit V, Kazimierz, Trojden (\u2020 1427) i W\u0142adys\u0142aw (\u2020 1455), 1427 r. zawarli umow\u0119 dodatkow\u0105 co do nada\u0144 kr\u00f3lewskich i powiatu krzeszowskiego (str. 172), podzieliwszy si\u0119 tak spadkiem po ojcu, \u017ce W\u0142adys\u0142aw wzi\u0105\u0142 P\u0142ock i Wizn\u0119, P\u0142o\u0144sk i zawskrzy\u0144ske (Dani\u0142\u0142 I, str. 252 n. 3) M\u0142aw\u0119 oraz Be\u0142z. Ziemowit V obj\u0105\u0142 Raw\u0119, Sochaczew, Gosty\u0144, Mszczon\u00f3w i na Rusi \u017bydacz\u00f3w (\u2020 bezdzietnie 1446). Kazimierz wyst\u0119puje 1424 u Zawiszy Czarnego i 1429 przy nadaniu prawa che\u0142mskiego M\u0142awie, wsp\u00f3lnie z bra\u0107mi (Gawarecki: Przywileje, str. 126), a o\u017ceniony z wojewodziank\u0105 mi\u0119dzyrzeck\u0105, umar\u0142 bezdzietny jako ksi\u0105\u017c\u0119 Be\u0142\u017ca 1446 r. Cho\u0107 1431 z Polakami trzej bracia wyruszyli pod \u0141uck walczy\u0107 z \u015awidrygie\u0142\u0142\u0105 swym wujem pod\u00f3wczas w. ks. Litwy, a nieprawym zaborc\u0105 Podola (Dani\u0142\u0142owicz: Skarbiec \u2116 1562) weszli z pomagaj\u0105cym mu zakonem w przymierze (\u2116 1608, por. 1613, 1614), a to celem restauracyi \u015awidrygie\u0142\u0142y, pozbawionego Litwy 1432 na rzecz Zygmunta. Poniewa\u017c na umowy z wujem pojecha\u0142 sam Ziemowit, pok\u0142\u00f3ci\u0142 si\u0119 o to z nim W\u0142adys\u0142aw (nie W\u0142odzimierz \u2116 1661) tak \u017ce ledwo ich zgodzono, ale postanowili si\u0119 1433 r. podzieli\u0107 ziemiami w ten spos\u00f3b, \u017ce W\u0142adys\u0142aw we\u017amie ziemie z tej strony (na p\u0142n.) Wis\u0142y po\u0142o\u017cone i podda si\u0119 krzy\u017cakom, kt\u00f3rym gwoli b\u0119d\u0105 P\u0142occzanie utrudnia\u0107 polskiej armii przej\u015bcie Wis\u0142y (\u2116 1663). Niebawem W\u0142adys\u0142aw jawnie o\u015bwiadczy\u0142 si\u0119 z ch\u0119ci\u0105 przystania do \u015awidtygie\u0142\u0142y, byleby zwr\u00f3ci\u0142 ziemie zapisane mu przez Witolda. Cho\u0107 do zgody ju\u017c nie przysz\u0142o, i W\u0142adys\u0142aw po\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 z Zygmuntem, za to panowie mazowieccy ofiarowali swe us\u0142ugi \u015awidrygielle (N. 1664), kt\u00f3rego zabiegi atoli sko\u0144czy\u0142y si\u0119 kl\u0119sk\u0105 zupe\u0142n\u0105. W 1437 zapewniono Zygmunta uroczy\u015bcie, \u017ce ksi\u0105\u017c\u0119ta mazowieccy a zw\u0142aszcza Kazimierz (wierny jeszcze?) opu\u015bci swego wuja. W 1435 Boles\u0142aw IV wnuk Janusza a ks. warszawski odprzeda\u0142 Wizn\u0119 W\u0142adys\u0142awowi (Kod. Maz. str. 132\u20143), a na to zaj\u0105\u0142 Drohiczyn i inne odebrane przez Witolda a teraz dane sobie 1440 przez Zygmunta w. ks. Litwy (D\u0142ug. XII, 622) za kt\u00f3rego syna Micha\u0142a odda\u0142 sw\u0105 siostr\u0119 Ofk\u0119. W 1444 r. Kazimierz Jagiello\u0144czyk w. ks. Litwy o ten Drohiczyn ubiega\u0142 si\u0119 (D\u0142ug. XII, 711\u20143), to te\u017c Boles\u0142aw przyj\u0105\u0142 do siebie Micha\u0142a Zygmuntowicza, rywala Kazimierza na Litwie, ale \u017ce W\u0142adys\u0142aw nie popar\u0142 Boles\u0142awa, nie przysz\u0142o do rozgromu Litwy, owszem Boles\u0142aw straci\u0142 i Drohiczyn i W\u0119gr\u00f3w sobie przyznane. W\u00f3wczas W\u0142adys\u0142aw, nie spodziewaj\u0105c si\u0119 syn\u00f3w, nagle zapisa\u0142 ca\u0142e ksi\u0119stwo: P\u0142ock, Raw\u0119, Sochaczew, Gostynin, Wizn\u0119, Raci\u0105\u017c, Zawkrze, P\u0142o\u0144sk, Be\u0142\u017c, Lubaczew, Busk, Horod\u0142o, Sew\u0142osz i \u0141opacin (str. 208\u20149) temu Boles\u0142awowi IV, kt\u00f3ry za przyk\u0142adem bisk. p\u0142ockiego Paw\u0142a z Gi\u017cyc (p\u00f3\u017aniejszego opiekuna syn\u00f3w W\u0142adys\u0142awa) i pan\u00f3w \u015bwieckich polskich, zosta\u0142 obrany te\u017c kr\u00f3lem polskim cho\u0107 na chwil\u0119 po \u015bmierci Warne\u0144czyka. By\u0142 to jednak przelotny rozb\u0142ysk chwa\u0142y dla Mazowsza, i pozorne na papierze skupienie w jednem r\u0119ku, umo\u017cliwiaj\u0105ce rozw\u00f3j pot\u0119gi. Dzielnica W\u0142adys\u0142awa rozpad\u0142a si\u0119 mi\u0119dzy dwu jego syn\u00f3w Ziemowita VI (\u2020 1462) i W\u0142adys\u0142awa II (\u2020 1462) a Boles\u0142awa IV (\u2020 1454) mi\u0119dzy 4-ch: Konrada, Kazimierza, Boles\u0142awa V i Janusza II. Zacz\u0119\u0142o si\u0119 te\u017c zaraz powolne wcielanie Mazowsza do korony. W 1462 r. W\u0142adys\u0142awicze otruci zostali przez Gotarda z Rybna kasztelana sochaczewskiego, zagro\u017conego przez nich zaborem Rybna (D\u0142ugosz). To te\u017c zaraz rawskie i gosty\u0144skie wcieli\u0142 Kazimierz Jagiello\u0144czyk do Polski, a Be\u0142\u017c odda\u0142 jako tenut\u0119 kr\u00f3lewsk\u0105, dotychczasowemu st\u015bcie, za\u015b wyrokiem s\u0105dowym po d\u0142ugich sporach, odebra\u0142 1468 dalszym krewnym jako Konradowi synowi Boles\u0142awa IV P\u0142ock, ziemi\u0119 zawskrzy\u0144sk\u0105, p\u0142o\u0144sk\u0105, wisk\u0105, sochaczewsk\u0119 (M. M. Ae. II, Kod. Maz.). Kazimierz obrany 1471 bisk. p\u0142ockim, za 6000 z\u0142. w\u0119g. odda\u0142 Konradowi ziemi\u0119 wyszogrodzk\u0105 1474 r., ale \u015bmierci\u0105 wywo\u0142a\u0142 spory mi\u0119dzy tym Konradem a Boles\u0142awem V o spadek po sobie, zako\u0144czone dopiero 1482. Spory Konrada z Janem Gi\u017cyckim zako\u0144czy\u0142 Jan Olbracht 1490 r., a gdy umar\u0142 Boles\u0142aw V (1488), da\u0142 temu\u017c Konradowi do\u017cywociem Czersk, Warszaw\u0119, Wyszogr\u00f3d, Zakroczym, Ciechan\u00f3w, \u0141om\u017c\u0119, Nowogr\u00f3d 1496 (Kod. Maz.). Atoli Aleksander Jagiello\u0144czyk wcieli\u0142 ziemi\u0119 p\u0142ock\u0105, zawskrzy\u0144sk\u0105 i wisk\u0105, i por\u00f3wna\u0142 j\u0105 z koron\u0105 1502, 1504, 1505 a synom Konrada, 1504 lennem ju\u017c tylko nada\u0142 Warszaw\u0119, Wyszogr\u00f3d, Zakroczym, Ciechan\u00f3w, \u0141om\u017c\u0119 i Nowogr\u00f3d. W 1516 wcielono ziemi\u0119 drohick\u0105. Po zgonie ostatnich ks. M. Janusza i Stanis\u0142awa 1525 r. wcielono M. do korony, zostawiaj\u0105c do czasu namiestnika i pewne wy\u0142\u0105czno\u015bci zwane eksceptami mazowieckiemi. By\u0142a chwila kiedy Anna ks. mazowiecka mia\u0142a posagiem wnie\u015b\u0107 M. Zygmuntowi I. Zwyci\u0119\u017cy\u0142a Bona Sforcya, her\u00adbu W\u0105\u017c. Ju\u017c po przy\u0142\u0105czeniu, wywar\u0142o M. znaczny wp\u0142yw na dzieje rzpltej, gdy\u017c dla cel\u00f3w religijno-politycznych, by obra\u0107 katolika, miejsce pierwszej elekcyi przeniesiono pod Warszaw\u0119, k\u0119dy te\u017c w osierdziu katolicyzmu od Zygmunta III osiedlili si\u0119 na stale, z Krakowa, kr\u00f3lowie polscy. \u201eSitarze\u201c przeg\u0142osowali na rzecz \u201epana Gawi\u0144skiego\u201c, \u201eRdesta\u201c i innych pretendent\u00f3w, a potem monarchiczno-teokratyczny g\u0142os Skargi, ksi\u0119dza kaznodziei i jezuity z Gr\u00f3jca mazowieckiego zawa\u017cy\u0142 r\u00f3wnie pot\u0119\u017cnie w literaturze. Krasi\u0144ski Jan w swej Polsce (t\u0142om. z 1852, str. 129\u2014130) wskazawszy ze w M. zbiegaj\u0105 si\u0119 rzeki 3 prowincyj: Wis\u0142a (Polski), Narew (Litwy), Bug (Rusi), i \u017ce dla dogodnego nad Wis\u0142\u0105 po\u0142o\u017cenia, odbywaj\u0105 si\u0119 sejmy walne \u2014 okre\u015bli\u0142 centraln\u0105 geograficzn\u0105 konieczno\u015b\u0107 M. dla rzpltej.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

V. K<\/i>o\u015bci\u00f3\u0142 w Mazowszu<\/i>, wedle poda\u0144 kroniki wielkopolskiej zorganizowany mia\u0142 by\u0107 w dyecezy\u0105 przez Boles\u0142awa I (Mon. Biel. II, str. 482), czego powie\u015b\u0107 sp\u00f3\u0142cze\u015bnika Dytmara nie potwierdza. Bulla papie\u017ca Inocentego II z 1133 r. 4 czerwca (Haselbach: Cod. Pomer. I, str. 26, \u2116 12; Kod. Wlkp. \u2116 6) wymienia w liczbie sufraganii magdeburskich \u201eMasowi\u0105\u201c. P\u00f3\u017aniejszy Cencius wyliczaj\u0105c 1192 r. pobory papieskie z dyecezyj polskich wymienia osobno z p\u0142ockiej 4 grzywny z\u0142ota p\u0142atne przez kr\u00f3la do Rzymu, a z mazowieckiej biskup ma p\u0142aci\u0107 \u0107wier\u0107 grzywny, t. j. fertona (Muratori: \u201eAntiquitat. Ital.\u201c<\/span> V, str. 875 u Narusz. \u201eHist. Nar. pol.\u201c ed. lipska IV, str. 246 nota). \u015awiadczy\u0142oby to nawet o istnieniu dwu, nie tylko jednej dyecezyi na M. w XII w. Ze dyecezya p\u0142ocka by\u0142a ustanowion\u0105 do nawracania Prusak\u00f3w i Jad\u017awing\u00f3w, jak kujawska dla Pomorza i lubuska dla Lutyk\u00f3w, jest hypotez\u0105 prof. Ma\u0142eckiego (Przewod. nauk. i liter. 1875, str. 310,313,314) nieusprawiedliwion\u0105 przez cel i natur\u0119 dyecezyi, przedewszystkiem dla swej stolicy i jej okr\u0119gu zak\u0142adanej. Katedra mia\u0142a by\u0107 po\u015bwi\u0119con\u0105 w P\u0142ocku 1144 r. (Mon. Biel. III, str. 118) co obja\u015bnia si\u0119 faktem jej zniszczenia przez Pomorzan 1126\u20147 r. z grobami ksi\u0105\u017c\u0105t miejscowych. Ten te\u017c rok 1144 przynosi nam naz\u00adwi\u00ads\u00adko biskupa p\u0142ockiego Aleksandra, fundatora ko\u015bcio\u0142a w Czerwi\u0144sku, kt\u00f3ry te\u017c wyst\u0119puje 1145 oraz 1155 na uposa\u017ceniu Mogilne\u0144skiego ko\u015bcio\u0142a przez Boles\u0142awa IV K\u0119dzierzawego (K. W. \u2116 11, por. 12 i 3). Jemu te\u017c przypisane odbudowanie i sko\u0144czenie z gruntu ko\u015bcio\u0142a P. Maryi katedralnego (Mon. Biel. II, str. 335) zapewne 1144 r. Umar\u0142 1156 (str. 798). Poprzednikiem Aleksandra b\u0119dzie biskup Szymon, wsp\u00f3\u0142cze\u015bnik komesa Magnusa (Mon. Biel. I, str. 459) rz\u0105dcy Mazowsza, mo\u017ce w 1119 (por. str. 457\u2014458 i II 774) a \u017cyj\u0105cy za dedykacyi pierwszej ksi\u0119gi kroniki Gallusa. W 1161 r. przy po\u015bwi\u0119ceniu ko\u015bcio\u0142a w \u0141\u0119czycy wyst\u0119puje Werner biskup mazowiecki (M. M. Ae. III str. 19 n. 5), kt\u00f3ry 1165 pos\u0142uj\u0105c do Fryderyka I, przywi\u00f3z\u0142 relikwie \u015b\u015b. Henryka i Zygmunta do P\u0142ocka, a 1172 (?) zosta\u0142 zabity przez Bolest\u0119 kasztelana wiskiego (Mon. Biel. IV 751). Po \u015bmierci Wernera, obj\u0105\u0142 dyecezy\u0105 Lupus, obecny na zje\u017adzie \u0142\u0119czyckim Kazimierza (przed 1171\u20142) za\u015b po nim Wit, \u017cyj\u0105cy 1187 r. (Rzyszcz. I, str. 14) a obecny 1191 r. przy po\u015bwi\u0119ceniu kolegiaty w Sandomierzu (M. M. Ae. III, str. 5\u20146). Tak wskazawszy umy\u015blnie pierwszych niew\u0105tpliwych biskup\u00f3w p\u0142ockich, zapisujemy o wielkich zatargach przed 1218 r. jakie wynik\u0142y mi\u0119dzy biskupem p\u0142ockim a arcybisk. Henrykiem. Mi\u0119dzy innemi zarzuca\u0142 arcybiskup gnie\u017anie\u0144ski tolerowanie ksi\u0119\u017cy \u017conatych, nawet dwu\u017cennych. Mamy w\u00f3wczas przyk\u0142ad dziedziczenia dziekanii p\u0142ockiej syna po ojcu (mo\u017ce Guntera, potem biskupa p\u0142ockiego). Piotr, obrany 1244 na biskupa po Andrzeju, jest synem ksi\u0119dza \u017conatego przed nakazem celibatu (1220 r. ?). Klemens dziekan p\u0142ocki 1317 i 1322, a 1325 proboszcz katedralny, zmar\u0142y jako biskup p\u0142ocki 1357 r., w r. 1338 ma zi\u0119cia pana Mroczka. Biskup p\u0142ocki Henryk (od 1392) o\u017ceni\u0142 si\u0119 z Rynga\u0142\u0142\u0105 siostr\u0105 Witolda i przez ni\u0105 otruty. (Por. \u201ePrzyczynki do dziej\u00f3w medycyny w Polsce\u201c<\/span> II, str. 3, 4, 8, 9). W 1218 karcono bisk. p\u0142ockiego za poci\u0105ganie duchownych przed s\u0105d \u015bwiecki. Co do dziesi\u0119cin jeszcze w pocz\u0105tkach XIII w. p\u0142acono je sk\u00f3rkami kun i wiewi\u00f3rek. W 1231 Konrad I nada\u0142 zupe\u0142n\u0105 swobod\u0119 ko\u015bcio\u0142owi p\u0142ockiemu a 1239 ludno\u015b\u0107 w jego dobrach wyj\u0105\u0142 z pod jurysdykcyi \u015bwieckiej, a podda\u0142 s\u0105downictwu bisk. p\u0142ockiego co potwierdzono 1241, 1257, 1402, 1464, 1537, 1550, 1618. Ju\u017c za Konrada do biskupa nale\u017ca\u0142y zamki: Pu\u0142tusk, Kock pod Lublinem, Brok nad Bugiem, Bra\u0144sk, \u015awi\u0119cko, Czarn\u00f3w, Gorzno. Biskup p\u0142ocki nosi\u0142 tytu\u0142 ksi\u0119cia pu\u0142tuskiego, a sufragan jego biskupa lacedomo\u0144skiego. Proboszcz katedralny p\u0142ocki Arnold 1404 wspomina o powiecie sielu\u0144skim, od kt\u00f3rego jego nast\u0119pcy w XVI w. przybieraj\u0105 tytu\u0142 ksi\u0105\u017c\u0105t. Wykonywuj\u0105 tam takie prawa zwierzchnicze jak biskupi krakowscy w ksi\u0119stwie siewierskiem. W r. 1443 z archidyakonatu p\u0142ockiego, biskup \u015acibor oddzieli\u0142 archidyakonat pu\u0142tuski, kt\u00f3rego granica sz\u0142a od granicy pruskiej przez Jan\u00f3w, Krzynow\u0142og\u0119 dwoist\u0105, Dzierzgowo, W\u0105gr\u0119, Przasnysz, Mak\u00f3w, Nowe miasto, Jan\u00f3w, Czarnino, Pomiech\u00f3w i Pomiech\u00f3wek wzd\u0142u\u017c Narwi do Wis\u0142y tak, \u017ce strona prawa tej linii nale\u017ca\u0142a do p\u0142ockiego, a lewa do pu\u0142tuskiego archidyakonatu. Powodem do takiego zwi\u0119kszenia dozoru nad wiernymi by\u0142 (ile si\u0119 zdaje) husytyzm. Burzenie si\u0119 so\u0142tys\u00f3w, pochodzenia szla\u00adche\u00adc\u00adkie\u00adgo, w dobrach ko\u015bcielnych, na kt\u00f3re skar\u017c\u0105 si\u0119 biskupi p\u0142occy 1418 i 1439 (Kod. Maz.) tak\u0105 pewno ma donios\u0142o\u015b\u0107. Za sprzyjanie husytom biskupi a Cio\u0142ek (z p\u0142ockiego) i krewny jego Stanis\u0142aw Paw\u0142owski byli uwa\u017cani za herezyarch\u00f3w 1427 (Cod. epist. Vitoldi) a 1448 tylu namno\u017cy\u0142o si\u0119 heretyk\u00f3w, \u017ce za nie wy\u015bwi\u0119canie ich obrz\u0105dku kleryk\u00f3w, spustoszyli dobra biskupa p\u0142ockiego Gi\u017cyckiego (M. M. Ae. B) i palce obcinaj\u0105 katolickim ksi\u0119\u017com. Na Mazowszu te\u017c zosta\u0142o wydane surowe prawo przeciw heretykom 1525 r. przez ostatniego z ksi\u0105\u017c\u0105t udzielnych, Janusza, zrazu tylko do M. i przewa\u017cnie do Warszawy stosowane, a p\u00f3\u017aniej rozszerzone dalej, kt\u00f3re zakazywa\u0142o czyta\u0107 dzie\u0142 Lutra po \u0142acinie i niemiecku, pod kar\u0105 \u015bmierci i konfiskaty mienia. Friese wymienia za luteranina Jerzego Bornbacha burmistrza w Warszawie (\u2020 1544), kt\u00f3rego synowie ju\u017c byli katolikami. Jerzy Niemsta z Krzczencic 1581 r. daremnie chcia\u0142 zb\u00f3r dla akatolik\u00f3w wznie\u015b\u0107, ale szla\u00adch\u00adta kaza\u0142a go zburzy\u0107. Lutr\u00f3w nap\u0142yn\u0119\u0142o do Warszawy po r. 1607, kiedy sejm nakaza\u0142 w Warszawie i \u0141om\u017cy wyrabia\u0107 du\u017co broni, a rzemie\u015blnik\u00f3w brak\u0142o i zwo\u0142ano N<\/span>iemc\u00f3w (K\u015b. Bukowski: \u201eHistorya refor. w Polsce\u201c<\/span>). Leszno miasteczko zbudowane 1648 zaj\u0119li wy\u0142\u0105cznie akatolicy, 1659 r. stan\u0105\u0142 zb\u00f3r kalwi\u0144ski w W\u0119growie, kt\u00f3rego fili\u0105 by\u0142 warszawski. W 1767 r. stan\u0105\u0142 pierwszy zb\u00f3r ewangelicki w Warszawie w obr\u0119bie dworca pos\u0142a du\u0144skiego Saphorina. W og\u00f3le, je\u017celi Mazurowie zas\u0142u\u017cyli sobie z czas\u00f3w poga\u0144skich na przydomek \u201ez pod ciemnej gwiazdy\u201c, \u201e\u015blepy Mazur\u201c (jak w Niemczech \u201e\u015blepy Hess\u201c) za swoj\u0105 wytrwa\u0142o\u015b\u0107 w dawnej wierze, to podobnej\u017ce dowody z\u0142o\u017cyli w czasie reformacyi, trzymaj\u0105c si\u0119 gorliwie katolicyzmu. Kpiono z wiary, kt\u00f3r\u0105 Maciek z Prus w butach przynosi\u0142. Wyprawy krucyatowe za Boles\u0142awa Krzywoustego, biskupa Szymona i komesa Magnusa po M. odbywane, w celu odparcia Pomorzan; wyprawa Kazimierza II z biskupem p\u0142ockim na czele na Jad\u017awing\u00f3w, i podobna dzia\u0142alno\u015b\u0107 Kazimierza ks. kujawsko-\u0142\u0119czyckiego na Jad\u017awingii i Galindyi, \u015bwiadcz\u0105 r\u00f3wnie o wczesnej gorliwo\u015bci apostolskiej Mazur\u00f3w. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo Boles\u0142awa Trojdenowicza z ksi\u0119\u017cniczk\u0105 Rusi Czerwonej (naddniestrza\u0144skiej), a p\u00f3\u017aniej posiadanie Be\u0142\u017ca darowanego Ziemowitowi IV, otworzy\u0142o jeszcze dalsze horyzonty propagandzie katolickiej Mazur\u00f3w. Boles\u0142aw Trojdenowicz przyp\u0142aci\u0142 j\u0105 \u017cyciem, otruty 1340 przez swych bojar\u00f3w ruskich. Z czas\u00f3w rz\u0105d\u00f3w M. w Be\u0142\u017cu, mamy w\u0142a\u015bnie akt 1394 (niedrukowany ex libro fundationum XXIII, str. 352) Ziemowita IV ks. P\u0142ocka pana Wizny, w kt\u00f3rym mamy \u015blad fundacyi ko\u015bcio\u0142a rzymskiego na miejscu ko\u015bcio\u0142a obrz\u0105dku greckiego-bizanty\u0144skiego. Pr\u00f3cz biskupa p\u0142ockiego, na Mazowsze si\u0119ga\u0142a i jurysdykcya biskupa pozna\u0144skiego, aczkolwiek przeci\u0119ta z p\u0142n. na p\u0142d. przez dyecezy\u0105 kujawsk\u0105. Jak archidyakon dobrzy\u0144ski przy biskupie p\u0142ockim figuruj\u0105cy bardzo cz\u0119sto w aktach, obr\u0119b Mazowsza p\u00f3\u0142nocnego, skupiony w r\u0119ku dyece\u017anika p\u0142ockiego charakteryzuje, tak urz\u0105d archidyakona czerskiego, do XV w. przy osobie bisk. pozna\u0144skiego, wyra\u017ca zawis\u0142o\u015b\u0107 Mazowsza po\u0142udniowego od Poznania. Po przeniesieniu kolegiaty z Czerska do Warszawy (1406) ju\u017c np. 1472 spotykamy si\u0119 z archidyakonem warszawskim. Dopiero wiek XVIII widzi tytu\u0142y przechodnie biskup\u00f3w warszawskich brane przez pozna\u0144skich. Biskupstwo warszawskie powsta\u0142o po podziale rzeczypospolitej.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

VI. Zamki w Mazowszu<\/i> nie s\u0105 tak g\u0119ste jak w Ma\u0142opolsce. Je\u017celi jednak w\u0142\u0105czymy tu dzielnic\u0119 Kujaw, w cz\u0119\u015bci Sieradza i \u0141\u0119czycy, prawie stale chodz\u0105c\u0105 z Mazowszem, to spotykamy si\u0119 tu z zasadami, kt\u00f3rych tylko skutki widzieli\u015bmy w Ma\u0142opolsce, tu za\u015b poznajemy zasady prawne. Mianowicie szczeg\u00f3lniej co do Mazowsza i Kujaw mamy akty nadaj\u0105ce wyra\u017anie i imiennie przywilej budowania zamk\u00f3w osobom prywatnym w swych dobrach. Dla Mazowsza mamy p\u00f3\u017any dokument z 1506 r. w kt\u00f3rym czytamy, \u017ce szla\u00adch\u00adcic Miko\u0142aj Polyak z Potrykoz wybudowawszy u siebie fortalicium sive opugnaculum, jeszcze uzyska\u0142 prawo zbudowania bramy, sposobem zamk\u00f3w, czyli tak zwany wswoth<\/i> (most zwodzony?), wszak\u017ce bez zamiar\u00f3w szkodliwych krajowi (Kod. Maz. str. 333\u20144). Prawo to, s\u0142u\u017c\u0105ce i dawane \u015bwieckim, na Kujawach ma wcze\u015bniejsze ilustracye. W 1329 W\u0142adys\u0142aw ks. dobrzy\u0144sko-\u0142\u0119czycki pozwoli\u0142 zamki (locanda castra) zak\u0142ada\u0107 rodzinie Ogon\u00f3w (Cauda) we wsiach ich Lubin, Wola, D\u0105br\u00f3wka, Murzynowo (Rzyszcz. II 659). 1356 r. Wojciech z Pako\u015bci wojew. kujawski uzyska\u0142 od Kazimierza W. prawo budowania zamk\u00f3w (Rzyszcz. II, str. 721). Tak\u017ce w ziemi dobrzy\u0144skiej a powiecie ksi\u0119skim Piotr z Brusiny w Swiedziebny, Rokitnicy, Janowie, Ksi\u0119tem, dosta\u0142 od Kazimierza W. prawo zbudowania sobie castrum seu fortalicium (str. 723). To prawo \u015bwieckich do budowania zamk\u00f3w w swych dobrach, o wiele \u0142agodzi przywilej kleru mazowieckiego 1231 i 1232, polegaj\u0105cy na uwolnieniu od budowy zamk\u00f3w ksi\u0105\u017c\u0119cych, a pozwoleniu budowy zamk\u00f3w \u201eosiek\u00f3w\u201c i innych obwarowa\u0144 w zrujnowanych miastach i dobrach ko\u015bcio\u0142a (Kod. Maz. str. 5\u20146). Z tego tytu\u0142u wsp\u00f3lnych (a nawet wy\u017cszych nad \u015bwieckie) praw duchownych, nie mo\u017ce dziwi\u0107 ani oburza\u0107 (por. Krytyka E. S. S. na rozpraw\u0119 W\u0142. Smole\u0144skiego: \u201eSzla\u00adch\u00adta mazowiecka w podda\u0144stwie prob. p\u0142ockich,\u201c w Bibl. Warsz. 1878) fortalicium Schelun przed 1598 r. w dobrach probostwa katedralnego w Sieluniu (Gawarecki: \u201ePrzywileje i t. d. udzielone miastom wojew\u00f3dztwa p\u0142ockiego\u201c 1828 str. 297). Z tych przyk\u0142ad\u00f3w mo\u017cemy na pewno wnioskowa\u0107 o istnieniu pan\u00f3w zamkowych (kasztelan\u00f3w, baron\u00f3w), w\u0142adn\u0105cych w\u0142asn\u0105 fortec\u0105, jako pan dziedziczny, prawie niezale\u017cny, na M. w<\/span> Fordoniu W\u0142adys\u0142aw Jagie\u0142\u0142o 1424 obieca\u0142 mieszczanom zbudowa\u0107 most na Szyroku z warownym przyczo\u0142kiem, kt\u00f3ry mieli utrzymywa\u0107 w porz\u0105dku i reperowa\u0107 (Rzyszcz. II, 832). Jestto og\u00f3ln\u0105 wskaz\u00f3wk\u0105 w jakim stosunku zostaje zamek kr\u00f3lewski do ka\u017cdej miejscowo\u015bci. Do takich zamk\u00f3w nale\u017c\u0105 wyliczone w akcie Boles\u0142awa IV K\u0119dzierzawego ks. Mazowsza z Kujaw, 1155 (Mon. Biel. VI 360\u20143) Grudzi\u0105\u017c, Zakroczym, Serock nad Bugiem, Rypin, Sochaczew (?), Sierpsk, Nowy Raci\u0105\u017c, Osielsk, Szre\u0144sk, Ciechan\u00f3w ?, Nasielsk, Wyszogr\u00f3d, P\u0142ock, Dobrzy\u0144, W\u0142oc\u0142awek, Przypust, P\u0142o\u0144sk. W 1229 biskup p\u0142ocki ma zamki Swiece, Gorzno (Kod. Maz. str. 3), 1233 Pu\u0142tusk, Brok, Swi\u0119cko, Karniow (? str. 337\u2014338). Warszawa ma dokumenta niby Konrada I, brata Leszka Bia\u0142ego, z t\u0105 dat\u0105 u Paprockiego (\u201eHer\u00adby\u201c 405) co powtarzaj\u0105 Bali\u0144ski (Star. Pol. I 409, 397 n.), oraz Oskar Kolberg (\u201eMazowsze\u201c cz\u0119\u015b\u0107 I, 1884 str. 8), bez zwr\u00f3cenia uwagi, \u017ce Konrad nosi tytu\u0142 ksi\u0119cia Mazowsza, pana i dziedzica P\u0142ocka, Czerska, Rawy i t. d., nieu\u017cywany nigdy przez Konrada I, do kt\u00f3rego czas\u00f3w data 1224 dokument z wzmiank\u0105 Warszawy zdaje si\u0119 odnosi\u0107. Te tytu\u0142y s\u0142u\u017c\u0105 synom Boles\u0142awa IV w akcie z 1464 r. (Kod. Maz. str. 10\u201411). Do tych te\u017c czas\u00f3w nale\u017cy tytu\u0142 praefectus curiae, u\u017cyty w akcie niby z 1224. Drugi dokument z 1241 (Paprocki, str. 386) jak si\u0119 okazuje z metryk koronnych, datowany jest w Czerska (Rzyszcz. II, str. 20 n. 11). Trzeci dokument wbrew Bali\u0144skiemu (Star, Pol. I, str. 397 n. 1) m\u00f3wi dopiero 1252 o \u201eWarszewie\u201c jako wsi p\u0142ac\u0105cej dziesi\u0119cin\u0119 do G\u00f3ry Kalwaryi (Kod. Wkp. \u2116 599). W 1253 jest w\u0142odarz p\u0142ocki Jak\u00f3b (Kod. Maz. 12, 17). W 1350 Kazimierz ks. warszawski m\u00f3wi ju\u017c o zamku w tem mie\u015bcie (Kod. Wkp. \u2116 1300) kt\u00f3rego potem budowl\u0105 ksi\u0105\u017c\u0119ta mazowieccy, prywatnym Zygmunt August, Zygmunt III i i. si\u0119 zajmowali. W\u00f3jt Bart\u0142omiej znany 1334 (Kod. Maz. str. 49). W 1475 mamy stst\u0119 Wszebora ze Smolska (str. 263). P\u0142ock 1237 z pozwolenia Piotra bisk. p\u0142ockiego zyska\u0142 miasto na placu mi\u0119dzy ko\u015bcio\u0142ami Wis\u0142awa (P. Maryi) i \u015b. Dominika po drog\u0119 do Czerwi\u0144ska wiod\u0105c\u0105 ko\u0142o grob\u00f3w, do dwu studni: Wis\u0142awa i \u017cydowskiej i do drogi ko\u0142o dominikan\u00f3w. W tem mie\u015bcie rz\u0105dzi so\u0142tys (Kod. Maz. str. 8\u20149) jeszcze 1314 (str. 39). Zamek jest wspomniany wyra\u017anie 1322 (str. 45) a takie 1350 (str. 61). Mur i wie\u017ce zyska\u0142o od Kazimierza W. 1353 r.; ssta Dad\u017abog 1363 (str. 77). W 1355 wspomniano zamki Ciechan\u00f3w, Sochaczew, Wiskitki, Nowygr\u00f3d nad Pysz\u0105, i Nowydw\u00f3r nad Narwi\u0105, Wyszogr\u00f3d, P\u0142o\u0144sk (str. 69). Zamek w Rawie wspomniany 1374 (str. 84; K. W. \u2116 1697). Przybko jest sst\u0105 tam\u017ce (Kod. Maz. str. 130). Czerski zamek znany 1350 (K. W. \u2116 1301). Ruina dzisiejsza zamkowa datuje z budowli Zygmuntowej, gdy\u017c 1545 \u015blad jest o rozwalaniu dawnych budowli (Ksi\u0119ga Czerska str. LXXVII n. 1). Od 1441 s\u0105 sstowie czerscy, pierwszym ma by\u0107 Wawrzyniec z Sobie\u0144 (str. XCI). Zamek w Pu\u0142tusku istnieje ju\u017c 1232, a ssta tam\u017ce Piotr z \u017bd\u017car 1456 (Kod. Maz. str. 7, 223\u2014224). By\u0142y te\u017c zamki jeszcze w XVII (\u015awi\u0119cicki) w Bie\u017cuniu, w XVI w Bodzanowie (Gwagnin) zamek drewniany w Wiznie 1616 spustoszony by\u0142. Zamek Nasielski istnia\u0142 1232, 1257 (Kod. Maz. str. 6; Gawarecki: \u201ePrzywileje i t. d. udzielone miastom wdztwa p\u0142ockiego\u201c str. 141). Ciechan\u00f3w mia\u0142 w swym zamku posiada\u0107 \u201ekurz\u0105 nog\u0119\u201c jak Krak\u00f3w (T. Lub. Trzy rozdzia\u0142y str. 83) co stoi w zwi\u0105zku z wyra\u017ceniem litewskiem \u201ena kurzej n\u00f3\u017cce\u201c (niebezpiecznie, chwiejnie) i chatk\u0105 \u201ena kurzej n\u00f3\u017cce\u201c w powie\u015bciach Gli\u0144skiego \u201eBajarz Polski\u201c.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

VII. Szko\u0142y na Mazowszu<\/i> w kronikach i \u017ar\u00f3d\u0142ach dot\u0105d dost\u0119pnych nierych\u0142o zjawiaj\u0105 si\u0119. Istnienie wsi \u201eMijstrewo\u201c, stanowi\u0105cej uposa\u017cenie scholastyka p\u0142ockiego, w r. 1322 r. \u015bwiadczy, jako to ju\u017c widzieli\u015bmy w Ma\u0142opolsce, o istnieniu szko\u0142y katedralnej w P\u0142ocku, przed t\u0105 epok\u0105, (Kod. Maz. str. 44) tak, \u017ce magister Jan z 1207 r., urz\u0105dzaj\u0105cy m\u0142yn we wsi \u201eBre\u015bnic\u201c (villa magistratus Rzyszcz. Cod. Pol. I str. 19) scholastyk (K. W. \u2116. 211) powieszony r. 1239 przez Konrada I, by\u0142by nietylko prywatnym ksi\u0105\u017c\u0105t, ale i szko\u0142y katedralnej mistrzem. \u015aci\u015ble m\u00f3wi\u0105c, synowie Konrada mieli osobnych \u201epedagog\u00f3w\u201c (Rzysz. II str. 7). W 1483 r. na pro\u015bby ksi\u0119cia i biskupa, papie\u017c Sykstus IV ustanowi\u0142 magistra teologii i doktora prawa kanonicznego, na dwu prebendach miejscowych, z prawem wyk\u0142adu \u017cakom (scholaribus) i osobom prywatnym (simplicibus personis) obu tych nauk (Kod. Maz. str. 293\u20144) przez co utworzy\u0142 si\u0119 rodzaj wszechnicy. Przed 1471 r. by\u0142a szko\u0142a u S. Bart\u0142omieja (str. 253). W XVII gimnasium castrense (szko\u0142a zamkowa) z profesorami z akademii warszawskiej (Starowolski) istnieje. W 1249 jest Witalis scholastyk \u015b. Micha\u0142a (Kod. Maz. str. 14), a 1264 r. kapelan ksi\u0105\u017c\u0119cy (str. 17\u201418). W 1297 r. znajdujemy pedagoga Bogufala w Wiskitkach przy Boles\u0142awie k\u015b Czerska (Kod. Maz. str. 33); niewiadomo czy ksi\u0105\u017c\u0119cy czy zwyczajny. W Czersku by\u0142a szko\u0142a na zamku, od daty niewiadomej. W. W 1435 k\u015b rector scolae w Lewiczynie; w 1448 r. k\u015b. Jan z Osiemborowa director scolarum w Jazgarzewie; w 1477 k\u015b. Jan director Scolae w Radwankowie (k\u015b. Czerska, str. XCV). Tego\u017c 1477 r. w Kazuniu ksi\u0105\u017c\u0119 Boles\u0142aw IV przeznaczy\u0142 plac na szko\u0142\u0119 (Kod. Maz. str. 283\u20144). W r. 1334 jest w Rawie szko\u0142a, jej rektorem Marcin, pisarz ksi\u0119cia Ziemowita (Kod. W. \u2116 1131 i 1574). Jezuici tu uposa\u017ceni przez bis. kujawskiego Wo\u0142uckiego 1624 r. maj\u0105 szko\u0142y(Bali\u0144., St. P. I, str. 564). W 1791 uczyli tam XX. Miechowici (Gaz. Nar. i Ob. w \u2116 74 str. 298 por. str. 390). ,V Pu\u0142tusku szko\u0142a istnieje przed 1449, a zapisy na ni\u0105 ci\u0105gn\u0105 si\u0119 pocz\u0105wszy od bis. Erazma Cio\u0142ka 1512 do 1560 (por. \u0141ukaszewicz Histor. szk\u00f3\u0142 III 509). W 1563 na sejmie o popraw\u0119 jej upominano si\u0119. Gdy w skutek zarazy r. 1564\u201465 akademicy Pu\u0142tusk opu\u015bcili, ich miejsce zaj\u0119li Jezuici sprowadzeni z Braunsberga przez bis. Noskowskiego (Paprocki Her\u00adby ed. Tur. str. 424), kt\u00f3ry im szko\u0142\u0119 zmurowa\u0142. Z \u0142aski arcybis. Ucha\u0144skiego (1581 r.) uczy\u0142 si\u0119 tu k\u015b. Stan. Grochowski poeta pod Jak\u00f3bem Wujkiem (Wiersze 1859 r. str. 300). Warszawa mia\u0142a szko\u0142\u0119 przy ko\u015bciele parafialnym \u015bw. Jana r. 1339, w kt\u00f3rym Hanko by\u0142 rector scholae. W po\u0142owie XVI w. s\u0105 szko\u0142y triviales (Paprocki, Her\u00adby str. 422). W 1577 by\u0142y szko\u0142y u \u015b. Ducha, P. Maryi, \u015b. Jerzego, \u015bw. Tr\u00f3jcy. W jednej z nich k\u015b. Piotr Starga dwa lata by\u0142 przewodnikiem, a Oczko syfilodolog si\u0119 uczy\u0142 (Metr. Kor. Ksi\u0119ga sto\u0142u 248 pod dniem 28 i 29 stycznia, \u0141ukaszewicz Histor. Szk\u00f3\u0142 III, 511). Szko\u0142a akademicka istnieje 1746 i 1791 (Gaz. Nar. i Obca \u2116 64 str. 268). Pijarskie powsta\u0142y 1657, Jezuickie 1668 (\u0141uk. I, 176, 171, IV, 179). Ksi\u0105dz Stanis\u0142aw Konarski buduje nowe kolegijum<\/span> 1743, nie tyle z pomoc\u0105 kr\u00f3la Stanis\u0142awa Leszczy\u0144skiego, ile z daru Ludwika XV, kt\u00f3ry na lat kilka przeznacza dochody z pewnego opactwa w sumie 1948 liwr\u00f3w. W 1747 uzyskano przywilej na konwikt ze szko\u0142\u0105 wojskow\u0105, z r\u00f3\u017cnemi od polskich dawc\u00f3w darami, a Or\u0142owski na gruntach Stawki al. Szymanowo zbudowa\u0142 dom letni dla szko\u0142y. \u201eJolibord t. j. krasny brzeg\u201c (Popis publ. w \u017boliborze 1816 r.) Szko\u0142\u0119 rycersk\u0105 (kadet\u00f3w) za\u0142o\u017cy\u0142 Stan. August 1764 i utrzymywa\u0142 do 1795. Dla niej u\u0142o\u017cy\u0142 \u201ekatechizm\u201c z zasadnicz\u0105 spr\u0119\u017cyn\u0105 dzia\u0142ania \u201ehonor\u201c ks. Czartoryski. W 1791 noszono si\u0119 z my\u015bl\u0105, za\u0142o\u017cenia szko\u0142y g\u0142\u00f3wnej w Warszawie. (Listy \u015aniadeckiego wydanie Kraszewskiego str. 18, 46). W 1474 by\u0142y szko\u0142y w B\u0142oniu, Bolimowie, tj. na trakcie pogrzebu Zygmunta Augusta do Krakowa. W 1580 za\u0142o\u017cy\u0142 Wodzi\u0144ski szko\u0142\u0119 w Kamieniu (Paprocki Her\u00adby 421); szko\u0142a by\u0142a w Rypinie (str. 521). W Szre\u0144sku 1779 zaleci\u0142 kr\u00f3l Poniatowski dzieci posy\u0142a\u0107 do szko\u0142y. W Myszy\u0144cu 1677 r. 00. Jezuitom Sobieski da\u0142 grunt pod szko\u0142\u0119. W Wyszogrodzie nad Wis\u0142\u0105 W\u0142adys\u0142aw k\u015b. Opolski Wielu\u0144ski, Kujawski i Dobrzy\u0144ski 1382 wyb\u00f3r nauczyciela szko\u0142y odda\u0142 plebanowi i rajcom. Na uniwersytecie krakowskim 1400 r. by\u0142o z Mazowsza najwi\u0119cej uczni t. j. z Sochaczewa 2, Warszawy, Ujazdu Rozprzy, Rypina, Przedborza, P\u0142ocka, Bia\u0142otarza, Brzezin, \u0141owicza po jednym, 1401 z (W\u0142oc\u0142awka), Rawy 2, Belska; w 1402 z Ro\u017cana, \u0141owicza, Strykowa, Warszawy, Gostynina, Gulczewa, Ujazdu; 1405 r. z P\u0142o\u0144ska, Kruszwicy, Lichyna, P\u0142ocka, Gnatowic, Raci\u0105\u017ca, Radziejowa, Ju\u0144ca, \u0141owicza; 1406 r. z Mniszewa, B\u0142otnicy, Piotrkowa, Brzezin, \u0141owicza, Uniejowa, Je\u017cowa, Pi\u0105tku i t. d.; 1407 r. z Dobrzynia 2, Wyszogrodu, Rawy, Mogilnicy; 1407 z Je\u017cowa, Szadka (2) Warki, Piotrkowa, Radziejowa; 1409 r. z Dobrzynia, Gr\u0105bczewa.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

VIII. Przemys\u0142 na Mazowszu<\/i> nie zdaje si\u0119 by\u0107 r\u00f3\u017cnym od ma\u0142opolskiego. a) Wyr\u00f3b napoj\u00f3w gor\u0105cych<\/i> ze wzgl\u0119du na mi\u00f3d mo\u017ce okazuje si\u0119 obfitszym, z powodu wi\u0119kszej lesisto\u015bci i d\u0142u\u017cej, oraz na wi\u0119ksz\u0105 skal\u0119 praktykowanego pasiecznictwa, czyli bartnictwa po puszczach. Ustawy bartnicze drukowa\u0142 Woycicki (w Bibl. staro\u017cyt. pisarzy) obowi\u0105zuj\u0105ce w puszczach Ostro\u0142\u0119ckiej i s\u0105siednich. Miar\u0119 wielkiego rozwoju tej ga\u0142\u0119zi przemys\u0142u daje zwyczaj s\u0105dowy op\u0142acania ksi\u0119ciu miary (pokiew) miodu, przez wdowy, kt\u00f3re wbrew poga\u0144skiemu obyczajowi skazuj\u0105cemu je na spalenie, chcia\u0142y powt\u00f3rnie i\u015b\u0107 za m\u0105\u017c. Zni\u00f3s\u0142 to Konrad I 1232 (Kod. Maz. str. 81). R\u0105czka (manuale) miodu p\u0142aci\u0142a si\u0119 z 20 groszy w Czersku 1415 r. (ks. Czerska \u2116 307). Zdaje si\u0119 z XIV W. pochodz\u0105 dochody miodowe biskupa p\u0142ockiego obliczone tak (Mon. Biel. III 122): ko\u0142o Pu\u0142tuska 33 wielkich garnk\u00f3w (urnae), z innych miejsc 20, 14, 9 razem \u201e76\u201c. W roku 1295 czytamy o p\u0142aceniu kary garnka miodu przez ch\u0142op\u00f3w za zab\u00f3jstwo mi\u0119dzy sob\u0105 pope\u0142nione (Kod. Maz. str. 33). W 1345 w tym razie p\u0142acili trzy kamienie wosku (str. 55). W 1506 szla\u00adch\u00adta wiska wykupi\u0142a barcie od bartnik\u00f3w (str. 333\u2014336).<\/span> Mi\u00f3d bywa\u0142 nawet uposa\u017ceniem ksi\u0119cia jeszcze w XV w. (z puszczy M\u0142odzieszyn str. 261\u20142).\u2015Winnice<\/i>. Lubo klimat surowszym si\u0119 wydaje ni\u017c w Ma\u0142opolsce) jednak \u015blady licznych winnic s\u0105 zadokumentowane historycznie. Znajdujemy je w P\u0142ocku (por. Bali\u0144ski Star. Polska) 1407 i 1414 by\u0142 vineator, zniszczone 1655 r. W Czersku 1414 by\u0142 Piotr vineator (k\u015b. Czerska \u2116 109272) inna 1564 \u201edobrze ogrodzona, winnica by\u0142a wina nie ma\u0142o, szczep\u00f3w mog\u0142oby by\u0107, ale ich nie szczepi\u0105\u201c. Upraw\u0105 zajmowa\u0142a si\u0119 wie\u015b Tatary. Wie\u015b znik\u0142a 1766 r. W Wyszogrodzie naprzeciw uj\u015bcia Bzury do Wis\u0142y 1565 r. t\u0142oczono beczk\u0119 wina lub dwie. \u015awi\u0119cicki jeszcze w XVII w. wspomina o winnicach tutejszych. Mieli przywilej od Bony na wybieranie win, potwierdzony 1551 r. W XVII w. mia\u0142y by\u0107 winnice i w Pu\u0142tusku. \u2015 Piwowarstwo<\/i> na Mazowszu przynosi nam w\u0142a\u015bciw\u0105 naz\u00adw\u0119 na braseatorium to jest o\u017cnice<\/i>, w kt\u00f3rych mieszczanie byli obowi\u0105zani s\u0142\u00f3d suszy\u0107 czyli o\u017cdzi\u0107 (por. przyw. Liwa 1453 Kod. Mazow. str. 346 i Mi\u0144ska 1468 r. ksi\u0119ga czerska str. LIX nota).<\/span> Wyraz ten ciekawy jest i z tego wzgl\u0119du, \u017ce obja\u015bnia suszarnie zbo\u017ca na Litwie zwane osieciami (o\u017adziecie). Po naje\u017adzie szwedzkim, 1660 w Gr\u00f3jcu piwo warzy\u0107 przestano. O piwie w Warce m\u00f3wiono \u201esanta biera di Varca\u201c<\/span>. W Garwolinie przed 1660 by\u0142o 79 piwowar\u00f3w. W Latowiczu 1564 r. by\u0142o ich 36 na 102 rzemie\u015blnik\u00f3w do op\u0142at obowi\u0105zanych. W B\u0142oniu 1564 r. by\u0142o ich 31; 1660 r. wolno by\u0142o szynkowa\u0107 piwo pi\u0105tkowskie. W Stanis\u0142awowie przed r. 1660 by\u0142o ich 80, po Szwedach tylko 2. W W\u0105soszu wolno by\u0142o robi\u0107 piwo 1616 nietylko z pszenicy, ale i z innego zbo\u017ca. Zakroczym 1564 na 161 rzemie\u015blnik\u00f3w mia\u0142 piwowar\u00f3w 71. Nowe miasto nad Son\u0105 piwowar\u00f3w 1564 r. mia\u0142o 13. W \u0141om\u017cy 1620 r. by\u0142o piwowar<\/span>\u00f3w z \u201epogorzelcami\u201c 68. Szynkowano piwo kole\u0144skie. W Nowogrodzie nad Narwi\u0105 1620 r. by\u0142o piwowar\u00f3w 14. W Liwie 1564 r. na 171 rzemie\u015blnik\u00f3w, piwowar\u00f3w 60, r. 1616 by\u0142o ich 53. W Nurze, s\u0105dz\u0105c z miarek, by\u0142oby 400 piwowar\u00f3w r. 1616; w Czersku r. 1564 piwowar\u00f3w by\u0142o 24. W Wiskitkach wedle przywileju 1595 r. nakazane by\u0142o sprzedawa\u0107 piwo wareckie i pi\u0105tkowskie. By\u0142o te\u017c piwo pospolite kolejne zwane t. j. od dwu war\u00f3w, po 7 korcach zacieru, jedn\u0105 beczk\u0119 kolejn\u0105 dawano s\u015bcie. W Broku, nale\u017c\u0105cym do biskup\u00f3w p\u0142ockich, 1650 r. dom\u00f3w by\u0142o 481, a do 82 piwowar\u00f3w (Gawarecki. Przywileje i t. d. str. 48) W Chorzelu nad rz. Orzyc czy z mocy przywileju 1542 czy 1642 r. piwo warzyli mieszczanie (1616 by\u0142o 10 browar\u00f3w) czemu dw\u00f3r (staro\u015bci\u0144ski, przasnyski) przeszkadza\u0142, zmuszaj\u0105c dworskie tylko szynkowa\u0107. Sobieski 1690 r. to nadu\u017cycie zni\u00f3s\u0142. W Czerwi\u0144sku od ka\u017cdorazowego waru, pobiera\u0142 klasztor augustyjan\u00f3w \u201ekoz\u0142owe\u201c albo \u201ewarowe\u201c 1582 r. \u00d3wczesny opat Stanis\u0142aw Fal\u0119cki, s\u0142yn\u0105\u0142 z pijania \u201eza zdrowie Jezusowe.\u201c W Dobrzyniu nad Wis\u0142\u0105 1454 r. w\u00f3jt mia\u0142 trzy czeranie (caldoria). \u2015 W\u00f3dka<\/i> al. Gorza\u0142ka<\/i>. W P\u0142ocku by\u0142o r. 1616 pal\u0105cych j\u0105 38, w P\u0142o\u0144sku dla braku drwa, przywo\u017c\u0105 tylko z innych miast na wyszynk, w Czersku 1564 karczmarz\u00f3w gorza\u0142czanych 9; w 1425 r. w Warce jest sprawa wytoczona przez w\u00f3jta wareckiego (Heljusza \u2116 1817) jakiemu\u015b Stanis\u0142awowi, \u017ce rozbi\u0142 \u201eknyaski garnek\u201c (k\u015b. Czerska \u2116 1895) to jest ksi\u0105\u017c\u0119ca, gorzelni\u0105. W N. Mie\u015bcie nad Son\u0105 1564 r. na 274 dom\u00f3w by\u0142o 20 gorzelni, w Ostrowie (stwo nurskie) 1616 r. \u201ejest garc\u00f3w co w nich gorza\u0142k\u0119 palaj\u0105 34\u201c. S\u0105 wzmianki w lustracyach (Star. Polska) o paleniu w\u00f3dki i w wielu innych miastach, jak np. w Rawie, gdzie 1616 r. zalewano 62 korcy \u017cyta z owsem na s\u0142ody gorza\u0142czane, ale \u017ce tylko podany przer\u00f3b, nie liczba gorzelni, st\u0105d je opuszczamy. W Zakroczymiu 1564 by\u0142o 161 rzemie\u015blnik\u00f3w, z tych 38 pal\u0105cych gorza\u0142k\u0119, 1616 r. \u201egarnc\u00f3w co w nich gorza\u0142k\u0119 palaj\u0105.\u201c by\u0142o 56, ale dla drogo\u015bci zbo\u017ca nie wszystkie by\u0142y czynne jak nam podaje lustracya. W Myszy\u0144cu Sobieski OO. Jezuitom 1677 r. dozwoliwszy karczunku puszczy Ostro\u0142\u0119ckiej da\u0142 grunt pod szko\u0142\u0119, szpital i browar. W Wyszkowie bisp. p\u0142ocki Wincenty 1602 r. na\u0142o\u017cy\u0142 czynsz 10 groszy z ka\u017cdego domu, gdzie warz\u0105 piwo. Z innych nie warz\u0105cych piwa po 5 groszy na \u015aw. Marcin. Przed 1670 z szynkowni ratusznej piwo, mi\u00f3d, (mulsum) gorza\u0142ka i inne trunki (oraz \u015bledzie) sz\u0142y a\u017c do Szwecyi. W 1440 r. kanonik Do\u0142\u0119ga i brat jego \u015awi\u0119tos\u0142aw Goliasz, marsza\u0142ek dworu k\u015b. W\u0142adys\u0142awa p\u0142ockiego dostali prawo przeda\u017cy piwa, miodu i trunk\u00f3w w domu przy ko\u015bciele i klasztorze \u015b. Tr\u00f3jcy w P\u0142ocku. W niekt\u00f3rych miastach, jak w Zieluniu 1767 r. zakazano piwa i trunk\u00f3w robi\u0107 lub sprzedawa\u0107. Taki zakaz spad\u0142 na \u017cyd\u00f3w p\u0142o\u0144skich r. 1677 wbrew pozwoleniu kr\u00f3la Micha\u0142a r. 1670. \u2015B.) Przemys\u0142 g\u00f3rniczy<\/i> ubo\u017cej si\u0119 przedstawia na M. jak w Ma\u0142opolsce bo mniej wyczerpano \u017ar\u00f3de\u0142 dot\u0105d, lubo skarby niedrukowane mieszcz\u0105 si\u0119 w metrykach koronnych. S\u00f3l<\/i>. S\u0142o\u0144sk, kt\u00f3ry wedle Kromera le\u017ca\u0142 na pograniczu Prus i Mazowsza, w 1235 r. ma dwie warzelnie (patellas) ust\u0119pione krzy\u017cakom, z kt\u00f3rych ksi\u0105\u017c\u0119 Konrad zastrzeg\u0142 sobie 14 korcy soli. (Star. Polska) Poniewa\u017c jednak 1237 r. s\u0105 przepisy o \u017cegludze po Wi\u015ble i zaborze statk\u00f3w po wy\u0142adowaniu soli pod P\u0142ockiem (Kod. Maz.) mo\u017cna st\u0105d s\u0105dzi\u0107, \u017ce wyr\u00f3b soli by\u0142 nieobfity w M. i przywo\u017cono j\u0105 z po\u0142udnia. Rudy<\/i> ma akt z 1476 \u201emineram\u201c nad rz. Chorzel w pow.<\/span> ciechanowskim ko\u0142o Przasnysza (Kapica, str. 48). W r. 1416 znany Jan minerus (g\u00f3rnik) z Przasnysza nad Skrod\u0105 ko\u0142o Nowogrodu osiedlony (Rzyszcz. Cod. Pol. I, str. 292). Przy Nowogrodzie nad Pysz\u0105 1569 by\u0142a ruda przy mie\u015bcie, 1620 r. w r\u0119ku szla\u00adch\u00adty nie starosty. W dobrzy\u0144skiem nad Wis\u0142\u0105 w okolicy Z\u0142otoryi 1391 jest Silberberg (srebrna kopalnia? Rzyszcz. II 785) a 1425 w Czerskiem mowa o wyrobie pas\u00f3w ze srebra i cenie zwyk\u0142ej. (k\u015b. Czerska \u2116 1820). W 1382 Wyszogr\u00f3d naby\u0142 prawa kopania kruszc\u00f3w (Gawar. 263) 1607 r.; w \u0141om\u017cy nakazano starostom trzyma\u0107 p\u0142atnerzy i rusznikarzy na u\u017cytek szla\u00adch\u00adty. Walenty Duracz z Kamiony kowal, za dostaw\u0119 potrzeb \u017celaznych do mostu warszawskiego, zosta\u0142 przez Stefana Batorego r. 1575 uszlach\u00adco\u00adny. Glina<\/i>, u\u017cywana do budowli na ceg\u0142y znan\u0105 jest w Warce 1419 r. (k\u015b. Czerska \u2116 1120 nie dopiero 1505 jak str. LXII) gdzie istniej\u0105 \u201egliniarze\u201c z wyrobem gliny (mo\u017ce kopaniem z glinianek zaj\u0119ci) maj\u0105cy styczno\u015b\u0107. R. 1429 jest cegielnia w Ostro\u0142\u0119ce; 1643 r. na Pradze warszawskiej. W Belwederze do dzi\u015b dnia w liczbie budowli jest \u201em\u0142ynek\u201c, gdzie mielono materya\u0142 na porcelan\u0119 a raczej fajans, od r. 1774 wyrabiany w kr\u00f3lewskiej fabryce (por. art. Cera<\/span>mika w Polsce Go\u0142\u0119b. w Bibl. Warsz. 1878) Sas Wolff za\u0142o\u017cy\u0142 fabryk\u0119 fajans\u00f3w na Bielinie w Warszawie (ulica Kr\u00f3lewska i Marsza\u0142kowska) i z glinki z d\u00f3br ks. Marsza\u0142kowej w. k. po 18 z\u0142p. za beczk\u0119 p\u0142aconej wyrabia\u0142 naczynia fajansowe 1783 si\u0142\u0105 40 ludzi (Korzon II 287). C) Rolnictwo<\/i> w Mazowszu jako cech\u0119 odr\u00f3\u017cniaj\u0105c\u0105 ma podane przez D\u0142ugosza r. 1471 \u017ce \u201eMazowszanie i \u0141\u0119czycanie w jednego konia orz\u0105\u201c (M. M. Ae. II B. str. 281 \u2116 234) \u201eGrunta na M.\u201c<\/span> (wedle Verduma z 1671 Cudz. w Polsce I str. 73) s\u0105 piaszczyste i nadzwyczaj kamieniste, tak, \u017ce wa\u0142y, pola i p\u0142oty sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 z samych kamieni. W niekt\u00f3rych miejscach mi\u0119sza si\u0119 troch\u0119 i\u0142u pomi\u0119dzy piasek i kamienie, a tam rola wydaje dobre owoce. Pola orz\u0105 bardzo dziwacznie w w\u0105zkie zagony, niewi\u0119cej jak na dwa kroki szerokie, cho\u0107 pola samo z siebie s\u0105 wysoko po\u0142o\u017cone i wcale niemokre\u201c . Historyczne przezwisko za elekcyi Walezego, dane Mazurom \u201esitarze\u201c od kaszy, kt\u00f3r\u0105 im dawano; przytyki w rodzaju: \u201eMazurowie naszy, po jaglanej kaszy, mokre w\u0105sy maj\u0105, piwem je maczaj\u0105\u201c, oraz \u201ekto sieje tatark\u0119, ma \u017con\u0119 Barbark\u0119, i krowami orze\u2014nie pytaj go czy zdr\u00f3w, ale czy \u017cyjesz niebo\u017ce\u201c: wskazuj\u0105 co przewa\u017cnie na M. wysiewano. Mimo to akt r. 1597 wydany dla Pu\u0142tuska przekonywa, ze z Pu\u0142tuska wyprawiano statki ze zbo\u017cem do Gda\u0144ska, i to z t\u0105 ulg\u0105, \u017ce \u0142adowane w Pu\u0142tusku statki p\u0142ac\u0105 6 groszy od \u0142asztu; za\u015b \u0142adowane gdzieindziej p\u0142ac\u0105 w Pu\u0142tusku z\u0142oty od \u0142asztu; kupione w Pu\u0142tusku na targu i sprzedane na statki zn\u00f3w tylko 6 gr. Widoczn\u0105 tedy jest ch\u0119\u0107 zwr\u00f3cenia handlu zbo\u017cowego do Pu\u0142tuska, oraz rozleg\u0142o\u015b\u0107 tego handlu. Podobnie w Nurze nad Bugiem w XVII w. kwit\u0142 handel zbo\u017cem, kt\u00f3re zakupiwszy mieszczanie sp\u0142awiali do Gda\u0144ska. W Czerwi\u0144sku 1582 r. by\u0142 wymagany \u201egrabark\u201c owsa czterykrotny czasu \u017cniwa, a mieszczanie z cz\u0119\u015bci opackiej z p\u00f3\u0142 \u0142anka 6 \u201ekorcy\u201c owsa musieli op\u0142aca\u0107. D) Sp\u0142aw wodny<\/i> z c\u0142a przynosi\u0142 w P\u0142ocku rocznie 900 flor. 1616 r., a jest znany 1237 r. w kt\u00f3rym to roku zastrze\u017cono, \u017ce \u201eplenuski\u201c cho\u0107 po wy\u0142adowaniu soli nie id\u0105 na w\u0142asno\u015b\u0107 ksi\u0119cia, tylko temu losowi ulega<\/span>j\u0105 \u201ekorabie\u201c, wszak\u017ce nie przemoc\u0105 po przybiciu, co niegdy\u015b by\u0142o pospolite. (Kod. Maz.) Z nadania Wyszogrodowi 1382 r. (Gawar. 263) prawa, by st<\/span>atki i \u201eplassagines\u201c z drzewem stawa\u0142y przy mie\u015bcie \u201ejak to innym miastom nadwi\u015blnym zwyk\u0142em jest\u201c, wida\u0107, \u017ce prawo portu by\u0142o wyj\u0105tkiem, a jus naufragii (Srandrecht) og\u00f3ln\u0105 regu\u0142\u0105. W Serocku byli rybacy 1616 r. kt\u00f3rzy obowi\u0105zkowo przewozili do Zakroczymia, dok\u0105d Serock nale\u017ca\u0142. W Zakroczymiu 1616 by\u0142o rybak\u00f3w 15, zamiast czynszu \u201ewinni pod\u0142ug starodawnego zwyk\u0142ego przewodowa\u0107 cz\u00f3\u0142nem do Warszawy, Wyszogrodu, P\u0142ocka, Serocka i W\u0142oc\u0142awia (W\u0142oc\u0142awka) o swej strawie.\u201c Przy rolnictwie ju\u017c wspomnieli\u015bmy o wielkich sp\u0142awach zbo\u017cem w Pu\u0142tusku i Nurze. Istnia\u0142o osobne \u201eprawo wodne\u201c (1460 z racyi Nieszawy Rzyszcz. II, str. 925). Klonowicz w \u201eFlisie\u201c daje opis okr\u0119tu, por\u00f3wnanego z ryb\u0105, po kt\u00f3rej kszta\u0142t bierze (sztaba, rufa, z\u0119ga). Ko\u0144czy ten opis uwag\u0105: \u201eTak nauczy\u0142a roztropna natura, urobi\u0107 szkut\u0119 zmy\u015blnego Mazura\u201c, co wskazuje, \u017ce naszemu M. g\u0142\u00f3wnie przypisywano w XVII w. zmys\u0142 \u017ceglarski. Widziemy z Flisa tak\u017ce, \u017ce c\u0142o op\u0142acali \u017ceglarze wi\u015blni w Nowym dworze, u Narwi; drug\u0105 op\u0142at\u0119 od \u017cyta uiszczano w P\u0142ocku \u201eKar\u0142owi\u201c (Kerl?). E) Sukiennictwo i p\u0142\u00f3ciennictwo<\/i> w Mazowszu by\u0142o dobrze rozwini\u0119te. Sierpc 1509 r. uzyska\u0142 od Zygmunta I dla swych sukiennik\u00f3w, g\u0142o\u015bnych z dobroci swych wyrob\u00f3w, osobn\u0105 mark\u0119 handlow\u0105: liter\u0119 S. pod koron\u0105, nad lwem. Mia\u0142 te\u017c wedle przywileju z 1577 r. postrzygalni\u0105. Radzan\u00f3w przy uj\u015bciu M\u0142awki do Wkry 1532 r. otrzyma\u0142 mark\u0119 podobn\u0105 (Bali\u0144. Star. Pol. I).<\/span> Sochaczewscy sukiennicy zyskali prawo handlowania swym towarem jak radomscy i sandomirscy w Lublinie 1476 r. (Kod. Maz. str. 268\u20149). W Wyszogrodzie w 1564 r., na 308 rzemie\u015blnik\u00f3w, by\u0142o 24-ch sukiennik\u00f3w, wyrabiaj\u0105cy<\/span>ch 4500 postaw\u00f3w sukna. W 1616 ju\u017c ich nie by\u0142o. W 1787 Micha\u0142 Poniatowski, ostatnio Prymas naby\u0142 grunt w \u0141owiczu pod \u201eSpo\u0142ecze\u0144stwo fabryki krajowej p\u0142\u00f3ciennej\u201c z funduszem 900 000 z\u0142p., podzielonych na 225 akcyj. Upad\u0142a r. 1794 (Korzon II, str. 242\u20143). Prot Potocki mia\u0142 fabryk\u0119 sukna na Pradze 1788) str. 240). F) Hodowla koni, bobr\u00f3w, byd\u0142a rogatego i t. d.<\/i> rozwija si\u0119 tak dobrze na M. jak w Ma\u0142opolsce. \u201eWypisy\u201c<\/span> z Helcla pe\u0142ne s\u0105 wzmianek o \u201e\u015bwierzopach\u201c t. j. dzikich nieuje\u017cd\u017conych koniach. Jednak\u017ce na M. znajdujemy fakt \u015bci\u015ble zwi\u0105zany z hodowl\u0105 koni, a bardzo nauczaj\u0105cy. Mianowicie 1218 r. spotykamy si\u0119 Marcinem \u201egrabihc\u201c (grabicz-hrabicz, comte) wnukiem \u015b. p. Hugona, zwanym Bucr<\/i>, kt\u00f3remu to Hugonowi Boles\u0142aw Krzywousty, a Marcinowi Konrad I ludzi zwanych \u201espudownicy\u201c przys\u0105dzili. (Rzyszcz. Cod. Pol. I, str. 6\u20147) Poniewa\u017c konie rycerskie musia\u0142y by\u0107 spadones t. j. wa\u0142achy, a wyraz bucr etymologicznie \u0142\u0105czy si\u0119 z bubreg, bugger, bougre etc., st\u0105d urz\u0105d Hugona i Marcina, sta\u0142 wyra\u017anie w \u015bcis\u0142ym zwi\u0105zku z przygotowywaniem takich koni przez sp\u0105downik\u00f3w (od \u0142aci\u0144skiego spado tak zwanych). St\u0105d i naz\u00adwa bucr, w Ma\u0142opolsce daj\u0105ca \u017ar\u00f3d\u0142o naz\u00adwie rodowej Bogoryj\u00f3w (por. Pami\u0119t Lekar. w Warsz. 1881 str. 750 n. 2 Przegl. Bibl. Archeol. Warsz. 1882 str. 407). Do specyalnych objaw\u00f3w hodowli na M. nale\u017cy policzy\u0107 hodowl\u0119 bobr\u00f3w, prowadzon\u0105 racyonalnie (por. Przyroda i Przemys\u0142 1880 \u2116 46 \u201eZwierz\u0119ta domowe przed XV w. E. S. Swie\u017c.) W 1229 by\u0142 bobrownik ksi\u0105\u017c\u0119cy, Ja\u015bko z Makowa; w Pu\u0142tuskiem wybieraj\u0105 251 sztuk z kt\u00f3rych wzi\u0119to 10 na u\u017cytek, 50 na przeda\u017c, reszt\u0119 przeznaczono na rozp\u0142\u00f3d. Z Flisa wiemy, \u017ce bobr robi\u0142 swe \u201ejaty\u201c z olszyny. W r. 1295 nad r. Rawk\u0105, w Czerskiem ko\u0142o Karczewa; 1416 znano podatek \u201ebobrowe\u201c ko\u0142o Nowogrodu nad Narwi\u0105. Przez miasto Bielak r. 1441 wedle dawnego obyczaju p\u0119dzono do ziemi krzy\u017cak\u00f3w owce i wieprze, za op\u0142at\u0105 pieprzem do skarbca ksi\u0105\u017c\u0119cego. M\u0142aw\u0119 (z Zawskrzy\u0144skiem) 1616 \u201esi\u0142a byd\u0142a\u201c przechodzi\u0142o i tu brano stare c\u0142o ziemne pograniczne, od konia w wozie po groszu, od wo\u0142u p\u0119dzonego do Prus po 9 denar\u00f3w, od owiec po 3. W Ciechanowie 1616 Prusacy na jarmarkach du\u017co wo\u0142\u00f3w kupuj\u0105. W Przasnyszu w tym\u017ce czasie wzmiankowany jest targ na wo\u0142y (oppidum foro vendendis bobus clarum) i wi\u0119kszy pokup jest w Przasnyszu ni\u017c w Ciechanowie.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bibliografia<\/i>. Szereg prac o M. rozpoczyna \u015awi\u0119cickiego \u201eTopographia sive Descriptio Masoviae\u201c (Warszawa 1634) prze\u0142o\u017cona przez W\u0142. Smole\u0144skiego (Kwartal. K\u0142os: 1877 T. II.) Po dwuwiekowej przerwie og\u0142osi\u0142 Kownacki \u201eDzieje ksi\u0119stwa Mazowieckiego\u201c w Pam. Warsz. z 1820 r. Wincenty Gawarecki oddawszy si\u0119 specyalnie poszukiwaniom nad history\u0105 miast i osad mazowieckich, wyda\u0142 ca\u0142y szereg monografii: \u201eWiadomo\u015b\u0107 historyczna o P\u0142ocku\u201c. Warszawa 1821 r., \u201eOpis topograficzno-historyczny ziemi dobrzy\u0144skiej\u201c P\u0142ock 1825, \u201ePisma historyczne\u201c 1824 (zbi\u00f3r monografii), \u201eWiadom. histor. o mie\u015bcie Pu\u0142tusku\u201c Warsz. 1826. \u201ePrzywileje, nadania i swobody etc. udzielone miastom wojew. p\u0142ockiego z dodaniem wiadom. o ksi\u0119stwie sielu\u0144skiem\u201c Warsz. 1828. \u201ePami\u0119tnik hist. p\u0142ocki\u201c, Warsz. 1828. G. Zieli\u0144ski drukowa\u0142 w Bibl. War. o ziemi dobrzy\u0144skiej. Wojcicki K. W\u0142. zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 na \u017cycie ludowe i pie\u015bni Mazur\u00f3w zar\u00f3wno w opowiadaniu \u201eKurpie\u201c (Lw\u00f3w 1834) jak w swych \u201eStarych gaw\u0119dach i obrazach\u201c. \u201eStaro\u017cytna Polska\u201c (Warszawa 1843\u20141850) rzuci\u0142a wiele \u015bwiat\u0142a na history\u0105 miast mazowieckich. History\u0105 M. w szerszych rozmiarach skre\u015bli\u0142 Koz\u0142owski w dziele \u201eDzieje M. za panowania ksi\u0105\u017c\u0105t\u201c Warszawa 1859. Romanowski J. N. napisa\u0142 De Conradi ducis Masoviae atque ordinis cruciferorum prima mutuaque conditione. Pozna\u0144 1857. Soko\u0142owski A. \u201eKonrad ksi\u0105\u017c\u0119 na Mazowszu i zakon Krzy\u017cacki.\u201c Pozna\u0144 1874. Krzy\u017canowski ks. \u201eKatedra p\u0142ocka i jej biskupi\u201c. P\u0142ock, 1877. (por. krytyka E. S. S. w Bibl. Warszawskiej)<\/span>. Lukas \u201ePrzy\u0142\u0105czenie Mazowsza do korony\u201c (Przew. liter. lwowski\u20141875.) Dunin. K. Dawne mazowieckie prawo. Warszawa 1880. Dzieje szla\u00adch\u00adty mazowieckiej bada i odtwarza w monografiach wsp\u00f3\u0142czesny historyk W\u0142a\u00addy\u00ads\u00ad\u0142aw Smole\u0144ski. Charakterystyk\u0119 ludu i zbi\u00f3r pie\u015bni da\u0142 Oskar Kolberg w dziele \u201eLud\u201c, kt\u00f3rego ostatni tom obejmuje Mazowsze. Dokumenta historyczne, odnosz\u0105ce si\u0119 do M. mie\u015bci: Rzyszczewskiego Codex diplomaticus Poloniae\u201c (Warszawa). I, II, ks. Lubomirski kodeks Mazowiecki, Kapicy \u201eHer\u00adbarz\u201c (wyd. Glogera). E. S. Swie\u017cawski<\/i>.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom VI. Mazowsze, a w tym: nazwisko, granice i podzia\u0142, etnografia i stosunki spo\u0142eczne, historya, ko\u015bci\u00f3\u0142, zamki, szkoly, przemysl, bibliografia. Mazowsze. I. Naz\u00adwi\u00ads\u00adko Mazowsza najpro\u015bciej da si\u0119 wywie\u015b\u0107 od \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142owu maz, do kt\u00f3rego ko\u0144c\u00f3wka owsze […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":12850,"parent":12628,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"h5ap_radio_sources":[],"jetpack_post_was_ever_published":false,"footnotes":""},"class_list":["post-12800","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"yoast_head":"\nLitera M - Mazowsze - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazowsze\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - Mazowsze\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom VI. Mazowsze, a w tym: nazwisko, granice i podzia\u0142, etnografia i stosunki spo\u0142eczne, historya, ko\u015bci\u00f3\u0142, zamki, szkoly, przemysl, bibliografia. Mazowsze. I. Naz\u00adwi\u00ads\u00adko Mazowsza najpro\u015bciej da si\u0119 wywie\u015b\u0107 od \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142owu maz, do kt\u00f3rego ko\u0144c\u00f3wka owsze […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazowsze\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"657\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1024\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"74 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/m-mazowsze\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/m-mazowsze\\\/\",\"name\":\"Litera M - Mazowsze - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/m-mazowsze\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/m-mazowsze\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"datePublished\":\"2020-04-26T23:14:31+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/m-mazowsze\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/m-mazowsze\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/m-mazowsze\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"width\":657,\"height\":1024},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/m-mazowsze\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Litera M – Mazowsze\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"width\":931,\"height\":990,\"caption\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\\\/\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Litera M - Mazowsze - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazowsze\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - Mazowsze","og_description":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom VI. Mazowsze, a w tym: nazwisko, granice i podzia\u0142, etnografia i stosunki spo\u0142eczne, historya, ko\u015bci\u00f3\u0142, zamki, szkoly, przemysl, bibliografia. Mazowsze. I. Naz\u00adwi\u00ads\u00adko Mazowsza najpro\u015bciej da si\u0119 wywie\u015b\u0107 od \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142owu maz, do kt\u00f3rego ko\u0144c\u00f3wka owsze […]","og_url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazowsze\/","og_site_name":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/","og_image":[{"width":657,"height":1024,"url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","type":"image\/jpeg"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"74 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazowsze\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazowsze\/","name":"Litera M - Mazowsze - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazowsze\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazowsze\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","datePublished":"2020-04-26T23:14:31+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazowsze\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazowsze\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazowsze\/#primaryimage","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","width":657,"height":1024},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazowsze\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Litera M – Mazowsze"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","name":"Jaminy Indexing Team","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/jzi.org.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization","name":"Jaminy Indexing Team","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","width":931,"height":990,"caption":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/"]}]}},"jetpack_likes_enabled":true,"jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12800","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12800"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12800\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12628"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12800"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}