{"id":12798,"date":"2020-04-27T01:13:18","date_gmt":"2020-04-26T23:13:18","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?page_id=12798"},"modified":"2020-04-27T01:13:18","modified_gmt":"2020-04-26T23:13:18","slug":"m-malbork","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-malbork\/","title":{"rendered":"Litera M – Malbork"},"content":{"rendered":"
\n
\n
\n
\n
\n
\n

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku<\/h3>\n

Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom V.<\/p>\n

Malbork<\/a>, a w tym:
\nOpis zamku<\/a>, Historya zamku<\/a>, Wojewodztwo malborskie<\/a>, Miasto<\/a>, Powiat malborski<\/a>, Dekanat malborski<\/a>.<\/p>\n

\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

Malbork<\/b> al. Malborg<\/i>, niem. Marienburg (dok. Castrum S. Mariae<\/i>, Margenborg<\/i>, Maryngburgh<\/i>, Marginburg<\/i>, Marienborch<\/i>, Mergenburg<\/i>, Marienburgk<\/i>, Mergenborch<\/i>, Mariaeburqum<\/i>), miasto pow. w Prusach zachod., w obwodzie regencyi gda\u0144skiej, nad praw. brz. Nogatu, 6 mil na wsch. od Gda\u0144ska, 4 mile na zach. od Elbl\u0105ga, 69 kil. od I\u0142awy, 149 od M\u0142awy odleg\u0142e. Najpi\u0119kniejsz\u0105 ozdob\u0105 miasta jest staro\u017cytny zamek krzy\u017cacki, kt\u00f3ry dominuje nad \u017bu\u0142awami ca\u0142emi. Tu rezydowali wielcy mistrzowie krzy\u017caccy odr. 1309\u20141457, tu nieraz wa\u017cy\u0142y si\u0119 losy Prus ca\u0142ych. S\u0105dz\u0105, \u017ce zosta\u0142 zbudowany na podobie\u0144stwo pa\u0142acu do\u017c\u00f3w w Wenecyi, gdzie zakon krzy\u017cacki mia\u0142 sw\u0105 siedzib\u0119 od r. 1291 do 1309. Po upadku zakonu podupad\u0142 i zamek; dopiero w ostatnich latach podnosi si\u0119 powoli z gruz\u00f3w.<\/p>\n

Opis zamku<\/i>. Zamek malborski, pa\u0142ac, twierdza i klasztor zarazem, tworzy\u0142 pierwotnie regularny r\u00f3wnoleg\u0142obok, d\u0142u\u017csz\u0105 osi\u0105 w przybli\u017ceniu z p\u0142d. ku p\u0142n. ustawiony. Rozmiary jego s\u0105 \u2014 zw\u0142aszcza na \u015bredniowieczn\u0105 budow\u0119 \u2014 olbrzymie; d\u0142ugo\u015b\u0107 wynosi bowiem oko\u0142o 600 m., a przeci\u0119tna szeroko\u015b\u0107 270 m., tak, \u017ce ca\u0142a powierzchnia, przez istniej\u0105ce jeszcze lub ju\u017c zburzone zabudowania zamkowe zaj\u0119ta, oblicza si\u0119 na 16\u20222 ha., czyli 28 mr. Siedziba wielkiego mistrza przenosi\u0142a zatem obszarem prawie sze\u015b\u0107 razy zamek na Wawelu, bo ten by\u0142 tylko 350 m. d\u0142ugi i 200 m. szeroki, i by\u0142a znacznie obszerniejsz\u0105 od dzisiejszej rezydencyi cesarskiej w Wiedniu i od kr\u00f3lewskiego pa\u0142acu w Berlinie, kt\u00f3ry jest tylko 160 m. d\u0142ugi a 90 m. szeroki. Zamek malborski sk\u0142ada\u0142 si\u0119 dawniej z trzech cz\u0119\u015bci: 1) z przedzamcza, 2) ze \u015bredniego i 3) z wysokiego zamku. Wysoki i \u015bredni zamek mia\u0142y kszta\u0142t czworobok\u00f3w i by\u0142y z trzech stron otoczone przedzamczem. 1) Przedzamcze zosta\u0142o zbudowane dopiero za czas\u00f3w w. mistrza Dytrycha von Altenburg (1335\u201441). By\u0142o za\u015b opasane murem i basztami, palisad\u0105 i fos\u0105. Na przedzamcze prowadzi\u0142y 3 bramy: szewcka od miasta, wodna od mostu na Nogacie i nowa od wschodu. Po zachodniej stronie wchodzi\u0142o si\u0119 szewck\u0105 bram\u0105 na ma\u0142y dziedziniec, w kt\u00f3rym sta\u0142a szko\u0142a z kaplic\u0105 \u015b. Miko\u0142aja i warsztat siodlarski z magazynem, a przez most miko\u0142ajski dosta\u0107 si\u0119 by\u0142o mo\u017cna obok bramy wodnej na w\u0142a\u015bciwe przedzamcze. Tu by\u0142a \u0142a\u017ania, w kt\u00f3rej cyrulik mieszka\u0142 i warsztat p\u0142atnerski; dalej wielkie 4-pi\u0119trowe zabudowanie, stanowi\u0105ce w przyziomie stajnie na 400 koni, a w wy\u017cszych kondygnacyach olbrzymie spichlerze, w kt\u00f3rych nieraz setki tysi\u0119cy centnar\u00f3w zbo\u017ca le\u017ca\u0142y, nie tylko na potrzeby wojska, ale i na spekulacy\u0105. Za tym budynkiem urz\u0105dzono sad\u017a na ryby, naprzeciwko za\u015b stajnie dla byd\u0142a, a w ich blisko\u015bci mieszkanie zawiadowcy \u015bpichlerzy i stajen. Ca\u0142a ta cz\u0119\u015b\u0107 przedzamcza le\u017ca\u0142a mi\u0119dzy Nogatem a m\u0142yn\u00f3wk\u0105, t. j. akwaduktem, zbudowanym ju\u017c w XIII stuleciu, za czas\u00f3w mistrza ziemskiego Mangolda von Sternberg, kr\u00f3tko po za\u0142o\u017ceniu zamku. Tym 45 klm. d\u0142ugim akwaduktem sprowadzano z balewskiego jeziora (Baalau) wod\u0119 do fos miejskich. Akwadukt ten s\u0142u\u017cy jeszcze dzi\u015b, co \u015bwiadczy o znakomitej technice in\u017cenier\u00f3w krzy\u017cackich. Nazwa m\u0142yn\u00f3wka pochodzi st\u0105d, \u017ce woda jej obraca\u0142a i dot\u0105d obraca liczne m\u0142yny. P\u00f3\u0142nocn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 przedzamcza zajmowa\u0142y przewa\u017cnie stajnie dla koni dostojnik\u00f3w, mianowicie dla koni w. mistrza, podskarbiego, w. komtura i dla koni pocztowych, na kt\u00f3rych kuryerzy przewozili listy; poczt\u0119 bowiem urz\u0105dzono ju\u017c zupe\u0142nie systematycznie w r. 1276, ka<\/span>\u017cdy list zapisywano w ksi\u0119g\u0119, a na li\u015bcie notowano dat\u0119 jego oddania na poczt\u0119 i wysy\u0142ki do ostatniej stacyi. G\u0142\u00f3wne zabudowanie wschodniej strony przedzamcza stanowi\u0142 arsena\u0142 z przyleg\u0142o\u015bciami, t. j. mieszkaniem zawiadowcy arsena\u0142u, rusznikarni\u0105, gdzie wyrabiano \u0142uki i strza\u0142y, sk\u0142adem narz\u0119dzi, magazynem machin wojennych, ku\u017ani\u0105, ludwisarni\u0105, mieszkaniem kowali, sk\u0142adem w\u0119gli i mieszkaniem ludwisarza. Tu tak\u017ce sta\u0142a szatnia i mieszkanie szatnego. Pr\u00f3cz tego znajdowa\u0142o si\u0119 po tej stronie mieszkanie owczarza i t. z. stara piekarnia. Kiedy ma\u0142\u017conka Wito\u0142da w r. 1400 odwiedzi\u0142a M., a regu\u0142a zakonna w zamku umie\u015bci\u0107 jej nie dozwoli\u0142a, urz\u0105dzono dla niej w owej starej puszkarni tymczasowe mieszkanie z wielkim przepychem. W \u015brodku przedamcza znajdowa\u0142 si\u0119 na wschodniej stronie po lewej r\u0119ce ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Wawrzy\u0144ca z lazaretem dla pacho\u0142k\u00f3w (die Knechtinfirmerie) i cmentarzem dla nich. Wzd\u0142u\u017c m\u0142yn\u00f3wki ci\u0105gn\u0119\u0142y si\u0119 d\u0142ugim szeregiem warsztat bednarski, mieszkanie piwniczego, browar i kuchnie, piekarnia i rze\u017ania. Niedaleko od rze\u017ani, tu\u017c nad brzegiem Nogatu, wznosi si\u0119 po dzi\u015bdzie\u0144 baszta ma\u015blankowa, 25 m. wysoka; nazwa ta, powszechnie utarta, opiera si\u0119 na podaniu, jakoby ch\u0142opi \u017cu\u0142awscy, w skutek dobrobytu, tak byli spanoszeli, i\u017c w. mistrz, aby ich but\u0119 ukr\u00f3ci\u0107, kaza\u0142 im do zaprawy przy budowie tej baszty zamiast wody ma\u015blanki u\u017cywa\u0107. Ale to pewnie tylko bajka, bo w\u0142a\u015bciwie zwa\u0142a si\u0119 ta wie\u017ca, r. 1412 zbudowana, pierwotnie okr\u0105g\u0142\u0105, a nazw\u0119 wie\u017cy ma\u015blankowej dano jej ledwie dopiero oko\u0142o r. 1596, kiedy ststa malborski Kostka 4-ch radnych z Lichn\u00f3w, kt\u00f3rzy przy dostawianiu mas\u0142a i mleka bardzo bardo si\u0119 brali, kaza\u0142 w tej wie\u017cy zamkn\u0105\u0107 za kar\u0119. W tej wie\u017cy umie\u015bci\u0142 Mickiewicz w swoim Konradzie Wallenrodzie Aldon\u0119; by\u0107 mo\u017ce, \u017ce s\u0142ysza\u0142 by\u0142 co\u015b o jakiej\u015b zamurowanej niewie\u015bcie w tych stronach, ale t\u0105 by\u0142a b\u0142ogos\u0142awiona Dorota, kt\u00f3ra si\u0119 r. 1347 urodzi\u0142a w M\u0105twach (ob.), a ostatnie lata przep\u0119dzi\u0142a w Kwidzynie, gdzie zmar\u0142a r. 1394. Opr\u00f3cz wymienionych zabudowa\u0144 obejmowa\u0142 \u015brodek przedzamcza jeszcze magazyn z obszern\u0105 jadalni\u0105 dla czeladzi i najemnego \u017co\u0142nierstwa, mieszkanie p\u0142atnerza, aptek\u0119, sk\u0142ad drzewa, sk\u0142ad kul kamiennych i mieszkanie kamieniarzy, kt\u00f3rzy je wyrabiali; tu tak\u017ce by\u0142 plac ciesielski. Z ca\u0142ego przedzamcza, kt\u00f3re dzisiaj przecina droga \u017celazna z Berlina do Kr\u00f3lewca, pozosta\u0142y do tej chwili fortyfikacye zewn\u0119trzne ze staro\u017cytnym murem, wie\u017cyczkami i baszt\u0105 ma\u015blankow\u0105; opr\u00f3cz tego stoi cz\u0119\u015bciowo odrestaurowany ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015a. Wawrzy\u0144ca z s\u0105siedniemi budynkami, zaj\u0119temi obecnie przez w\u0142adze s\u0105dowe i arsena\u0142 z przyleg\u0142o\u015bciami zamieniony na sk\u0142ad soli; wszystko to przebudowano do niepoznania. 2) Z przedzamcza prowadzi\u0142 zwodzony most na oddzielnej fosie do \u015bredniego zamku, najznakomitszej cz\u0119\u015bci warowni, stanowi\u0105cej w\u0142a\u015bciwe mieszkanie w. mistrza. Tutaj w skrzydle p\u00f3\u0142nocnem znajdowa\u0142 lazaret rycerski; dzi\u015b mieszcz\u0105 si\u0119 tam wojskowe kancelarye. W skrzydle wschodniem by\u0142o na parterze mieszkanie pacho\u0142k\u00f3w i giermk\u00f3w, a na pi\u0119trze by\u0142y sale go\u015bcinne i mieszkanie w. komtura; dzi\u015b jest to skrzyd\u0142o po cz\u0119\u015bci opuszczone, po cz\u0119\u015bci u\u017cyte na sk\u0142ady wojskowe. Zachodnie skrzyd\u0142o mie\u015bci\u0142o pot\u0119\u017cny, przez dwa pi\u0119tra si\u0119gaj\u0105cy refektarz zakonny i mieszkanie w. mistrza. Ta cz\u0119\u015b\u0107 \u015bredniego zamku jest najlepiej zachowana i nie\u017ale odnowiona. Zawiera cztery pi\u0119tra. Najni\u017csz\u0105 kondygnacy\u0105, stanowi piwnica, w kt\u00f3rej za czas\u00f3w krzy\u017cackich nieraz 600 beczek wina le\u017ca\u0142o. Ci\u0119\u017ckie, olbrzymich rozmiar\u00f3w sklepienie, odpowiadaj\u0105ce co do podzia\u0142u osi sklepieniom refektarza po nad ni\u0105 si\u0119 znajduj\u0105cego, wyrasta nakszta\u0142t pot\u0119\u017cnych kosz\u00f3w z trzech ogromnych g\u0142az\u00f3w. Silne sklepienne \u017cebra o kwadratowym przekroju nadaj\u0105 ca\u0142o\u015bci charakter korzeni olbrzymich drzew, kt\u00f3rych pnie, przechodz\u0105c jako s\u0142upy granitowe przez wszystkie pi\u0119tra, ko\u0144cz\u0105 si\u0119 na najwy\u017cszem lekk\u0105 koron\u0105 palmistych sklepie\u0144. Po nad piwnica, le\u017ca\u0142y na drugiem pi\u0119trze mieszkania dla s\u0142u\u017cby i spi\u017carnie dla sto\u0142u w. mistrza; tu sta\u0142y jeszcze piece, o kt\u00f3rych tak\u017ce wspomnie\u0107 warto. Spos\u00f3b bowiem, w jaki ogrzewano na zamku sale, by\u0142 pewnie jedyny w swoim rodzaju. W piecu, wzniesionym w piwnicy, rozgrzewano kamienie do wysokiej temperatury; po wyga\u015bni\u0119ciu ognia, a wi\u0119c po ustaniu dymu, zamykano komin zasuwk\u0105, a ciep\u0142e powietrze, buchaj\u0105ce z kamieni, prowadzono kana\u0142ami pod posadzk\u0119 sal ogrzewa\u0107 si\u0119 maj\u0105cych, dok\u0105d je wypuszczano za pomoc\u0105 ruchomych metalowych pokryw, osadzonych w w\u0119garach ciosowych. Piece s\u0105 obszerne, sklepione, a w p\u00f3\u0142 wysoko\u015bci p\u0142askiem sklepieniem z kilkoma otworami raz jeszcze przedzielone; przedzia\u0142 ten jest poprostu murowanym rusztem, pod nim si\u0119 pali, a na nim le\u017cy 5\u20148 metr\u00f3w sze\u015bc. kamienia, wedle obj\u0119to\u015bci miejsca, dla kt\u00f3rego ogrzania piec jest przeznaczony. S\u0105 w og\u00f3le cztery piece, jeden najwi\u0119kszy ogrzewa refektarz zakonny, dwa ogrzewaj\u0105 mieszkanie w. mistrza, gdzie zreszt\u0105 pr\u00f3cz tego s\u0105 i kominki \u2014 a wi\u0119c zupe\u0142nie tak jak i dzisiaj w wykwintnych mieszkaniach, a czwarty opala pi\u0119tro pod mieszkaniem w. mistrza. Trzy piece zreperowane zosta\u0142y w r. 1823 i jeszcze dzi\u015b ich u\u017cywaj\u0105; daj\u0105 przy zewn\u0119trznej temperaturze \u201310\u00b0 R., w salach +14\u00b0 do +18\u00b0 R. Konsumuj\u0105 jednak bajeczn\u0105 ilo\u015b\u0107 drzewa, o kt\u00f3re krzy\u017cakom widocznie nie chodzi\u0142o. Czwarty piec daje ma\u0142o ciep\u0142a i fatalny zapach. Nale\u017cy mie\u0107 na uwadze, \u017ce w czasach za\u0142o\u017cenia tego centralnego ogrzewania, t. j. w drugiej po\u0142owie XIV w. nie znano w ca\u0142ej Europie innego opalania, jak tylko za pomoc\u0105 otwartych komink\u00f3w lub przeno\u015bnych \u017celaznych niecek, w kt\u00f3re \u017carz\u0105ce w\u0119gle k\u0142adziono; nigdzie te\u017c nie istniej\u0105 z tego czasu nawet \u015blady podobnych jak tu urz\u0105dze\u0144. (Ob. Moraczewski: Zamek krzy\u017c. w Malborgu, Lw\u00f3w 1882, str. 39\u201440). Na 3-ciem pi\u0119trze mie\u015bcili si\u0119 w 4-ch, na o\u015bmiobocznych granitowych filarach pi\u0119knie sklepionych pokojach, sekretarze; pi\u0105ty zawiera\u0142 dzi\u015b do Kr\u00f3lewca przeniesione archiwum zakonne, a oboczna sala z dwudziestocztero-\u017cebrowem palmistem sklepieniem, na trzech wysmuk\u0142ych granitowych filarach spoczywaj\u0105cem, to refektarz zakonny, 96 st\u00f3p d\u0142ugi, 48 st. szeroki i 29 st. wysoki. Nie ma sklepienia, tak m\u00f3wi\u0105 znawcy, kt\u00f3reby pod wzgl\u0119dem lekko\u015bci konstrukcyi, wykwintu form, wzorowego stosunku podp\u00f3r do mas podpartych, z tem arcydzie\u0142em sztuki budowniczej rywalizowa\u0107 mog\u0142o. W tej sali jadano wsp\u00f3lnie, grywano w szachy i warcaby, tu wyprawiano solenne uczty dla go\u015bci, tutaj te\u017c pewnie odby\u0142 si\u0119 \u00f3w s\u0142awny popis \u015bpiewak\u00f3w, przy kt\u00f3rym w. mistrz Winrych von Kniprode ofiarowa\u0107 kaza\u0142 na szyderstwo Rixelowi, bardowi staro-pruskiemu, \u015bpiewaj\u0105cemu dla krzy\u017cak\u00f3w niezrozumia\u0142e pie\u015bni, misk\u0119 zakryt\u0105, zawieraj\u0105c\u0105 sto pr\u00f3\u017cnych orzech\u00f3w z ironicznym wierszykiem. Sal\u0119 t\u0119 o\u015bwietla od strony dziedzi\u0144ca sze\u015b\u0107, a od strony Nogatu o\u015bm ogromnych dwu\u0142ucznych okien kolorowych nowszej daty. Na jednem z nich wymalowany jest krzy\u017cak, na drugiem wida\u0107 pruskiego landwerzyst\u0119. Pod \u015bcianami s\u0105 dwie kamienne \u0142awy. Obok refektarza zakonnego by\u0142a kuchnia, do kt\u00f3rej otworem, urz\u0105dzonym w kluczu sklepienia, z piwnic pod kuchni\u0105 windowa\u0107 mo\u017cna by\u0142o zapasy spi\u017carniane. Najwy\u017csze i najpi\u0119kniejsze czwarte pi\u0119tro obejmowa\u0142o prywatne i urz\u0119dowe apartamenta wielkich mistrz\u00f3w. Tu wchodzimy najprz\u00f3d na 20 m. d\u0142ugi, krzy\u017cowem sklepieniem bogato przesklepiony a ogromnemi oknami \u015blicznie zako\u0144czony kru\u017cganek, w kt\u00f3rym si\u0119 zwykle trzyma\u0142y stra\u017ce i gdzie przy solennych uroczysto\u015bciach przygrywa\u0142a muzyka. Tu znajduje si\u0119 tak\u017ce ozdobny kamienny otw\u00f3r wewn\u0119trznej, przesz\u0142o 30 m. g\u0142\u0119bokiej studni, opatruj\u0105cej zamek w wod\u0119. Z kru\u017cganku prowadz\u0105 niskie stosunkowo drzwi do wielkiego refektarza, sali audyencyonalnej w. mistrz\u00f3w, w kt\u00f3rej przyjmowali znaczniejszych go\u015bci, ksi\u0105\u017c\u0105t, rycerzy i pos\u0142\u00f3w zagranicznych, gdzie te\u017c na ich cze\u015b\u0107 odbywa\u0142y si\u0119 wspania\u0142e uczty. Chocia\u017c sala ta mierzy 15 m. w kwadrat, to jednakowo\u017c ca\u0142e szesnasto\u017cebrowe sklepienie palmiste wspiera si\u0119 na jednym tylko granitowym 1\u00bd stopy \u015brednicy maj\u0105cym filarze. Dziesi\u0119\u0107 ogromnych, dwoma rz\u0119dami sal\u0119 obiegaj\u0105cych kolorowych okien, rzuca w ni\u0105 z trzech stron rz\u0119siste \u015bwiat\u0142o. Okna te s\u0105 nowszej daty, tylko ciosowe krzy\u017ce w nich s\u0105 stare. W wy\u017cszym rz\u0119dzie s\u0105 r\u00f3\u017cne sceny z historyi krzy\u017cak\u00f3w, w ni\u017cszym za\u015b rz\u0119dzie s\u0105 herby i nazwiska dawc\u00f3w. Na 1-szem oknie widzimy fundacy\u0105 zakonu 1190 r. pod murami miasta Akkon; na 2-giem podaje papie\u017c Honoryusz III w. mistrzowi Hermanowi von Salza pier\u015bcie\u0144 na znak wyniesienia go do godno\u015bci ksi\u0105\u017c\u0119cej; 3-cie okno przedstawia tego\u017c samego mistrza, odbieraj\u0105cego od cesarza Fryderyka II, czarnego or\u0142a jako herb; na 4-tem wida\u0107 zburzenie klasztoru oliwskiego przez poga\u0144skich Prusak\u00f3w; na 5-tem za\u0142o\u017cenie miasta Torunia; na 6-tem wjazd w. mistrza Siegfrieda von Fleuchtwangen do Malborga r. 1309; w 7-mem oknie wmie\u015bci\u0142 artysta portret Henryka von Hohenlohe, odbieraj\u0105cego od Ludwika IX, kr\u00f3la francuskiego, z\u0142ot\u0105, lili\u0105 dla herbu swego r. 1294; w 8-mem Konrad Z\u00f6llner von Rothenstein przyjmuje angielskich pos\u0142\u00f3w r. 1385; 9-te okno przedstawia obl\u0119\u017cenie Malborga przez Polak\u00f3w r. 1410; na 10-tem wreszcie jest margrabia Albrecht brandenburski, stawiaj\u0105cy Lutra przed cesarza w Wormacyi r. 1521. Tam gdzie okna si\u0119 ko\u0144cz\u0105, s\u0105 na \u015bcianie malowane figury znaczniejszych mistrz\u00f3w. Znajduje si\u0119 tam Walpot von Bassenheim, pierwszy mistrz zakonu, sk\u0142adaj\u0105cy przysi\u0119g\u0119 na statuta; obok niego Herman Balk z chor\u0105gwi\u0105 i mieczem w r\u0119ku przez obalony pos\u0105g jakiego\u015b bo\u017cka krocz\u0105cy; dalej Meinhard von Querfurt, przy nim Herman von Salza, potem Siegfried von Feuchtwangen i Luther von Braunschweig z harf\u0105 w r\u0119ku; jest tam tak\u017ce Dietrich von Altenburg z modelem ko\u015bcio\u0142a N. M. Panny, przez niego w zamku wystawionym, i s\u0142awny Winrich von Kniprode. Szereg ten zamykaj\u0105 Ulryk von Jungingen i Henryk Reuss von Plauen z chor\u0105gwi\u0105 zakonu w r\u0119ku. \u015arodek czwartej \u015bciany zajmuje wielki komin, a nad nim znajduje si\u0119 w \u015bcianie owa s\u0142awna kula dzia\u0142owa, kt\u00f3ra tam siedzi ju\u017c od r. 1410. Jagie\u0142\u0142o, tak powiada D\u0142ugosz, oblegaj\u0105c po wielkiej bitwie pod Grunwaldem zamek malborski, s\u0142ysza\u0142 o tej na jednym s\u0142upie spoczywaj\u0105cej sali. Znalaz\u0142 si\u0119 te\u017c na zamku pacho\u0142ek, kt\u00f3ry kr\u00f3lowi przyobieca\u0142 pokaza\u0107 si\u0119 z czerwon\u0105 czapk\u0105 na g\u0142owie w oknie tej sali w\u0142a\u015bnie gdy w. mistrz i najznakomitsi rycerze b\u0119d\u0105 tam zgromadzeni na rad\u0119. Gdy kr\u00f3l um\u00f3wiony znak ujrza\u0142, kaza\u0142 puszkarzowi wymierzy\u0107 dzia\u0142o w t\u0119 stron\u0119 w nadziei, \u017ce kula filar roztrzaska i zapadaj\u0105cy si\u0119 sufit zebranych w gruzach pogrzebie; dosy\u0107 zr\u0119cznie wycelowa\u0142, gdy\u017c kula tylko o kilka cali s\u0142up chybi\u0142a i z wielk\u0105 si\u0142\u0105 w \u015bcianie ugrz\u0119z\u0142a w\u0142a\u015bnie tam, gdzie j\u0105 jeszcze dzi\u015b widzie\u0107 mo\u017cna. P\u00f3\u017aniej umieszczono pod ni\u0105 napis. Za wielkim refektarzem znajduje si\u0119 na tem samem pi\u0119trze ma\u0142y refektarz, zwyk\u0142a sala jadalna w. mistrz\u00f3w. Rozmiary jej s\u0105 cokolwiek mniejsze, mierzy tylko 12\u20223 m. w kwadrat, ale ustr\u00f3j architektoniczny ten sam, co w wielkim refektarzu; szesnasto\u017cebrowe palmiste sklepienie spoczywa na o\u015bmiobocznym granitowym s\u0142upie. Dalsze dwie sale nosz\u0105 nazwy izby i komnaty w. mistrza; w ostatniej dawa\u0142 on codzienne pos\u0142uchania. Z komnaty w. mistrza przechodzi si\u0119 przez sie\u0144 do jego prywatnej kaplicy \u015b. Krzy\u017ca; tu to zosta\u0142 w. mistrz Werner von Orselen przez rycerza Jana von Endorf d. 18 list. R. 1330 po nabo\u017ce\u0144stwie wieczornem przy wyj\u015bciu zasztyletowany, dum cantatis vesperis exiret de ecclesia, jak powiada kronikarz. Dzi\u015b kaplica ta zawieszona jest \u0142adnemi staro-niemieckiemi obrazami, wyobra\u017cajacemi \u017cycie N. M. Panny. Ale te obrazy, jak w og\u00f3le wszystko co si\u0119 w niej znajduje, to nie pami\u0105tki po krzy\u017cakach, tylko darowane zamkowi po restauracyi ofiary. Za kaplic\u0105 znajduje si\u0119 pok\u00f3j sypialny w. mistrza; pod\u0142oga z cegie\u0142 na \u017c\u00f3\u0142to i zielono polewanych jest jeszcze z krzy\u017cackich czas\u00f3w. Obok sypialni zbrojownia a zarazem skarbczyk przyboczny. Zbroje w niej s\u0105 tak\u017ce \u015bwie\u017co darowane. Ale jest w murze szafka, w kt\u00f3rej mistrze chowali klejnoty najdro\u017csze, zapisy i papiery najwa\u017cniejsze. Dzi\u015b przechowuje si\u0119 tam z\u0142oty, bardzo pi\u0119knie wyrabiany relikwiarz w kszta\u0142cie ma\u0142ego tryptyku, ten sam, kt\u00f3ry w bitwach noszony by\u0142 na piersiach przez w. mistrza, jak dwana\u015bcie kamieni przez \u017cydowskiego arcykap\u0142ana, jako palladium zakonu; ten sam, z kt\u00f3rym Ulryk von Jungingen poleg\u0142 pod Grunwaldem. Chowa\u0142 si\u0119 ten skarb przez wieki w skarbcu gnie\u017anie\u0144skiej katedry. W r. 1822 dzisiejszy cesarz Wilhelm by\u0142 w Gnie\u017anie, widzia\u0142 go, przym\u00f3wi\u0142 si\u0119 i dosta\u0142 go jako uprzejmy podarunek. Warto jeszcze wej\u015b\u0107 na dachy \u015bredniego zamku. Na blankach mi\u0119dzy dachem a szczytami mur\u00f3w, rodzajem ganeczku utworzonego przez zewn\u0119trzne filary, mo\u017cna obej\u015b\u0107 ca\u0142y \u015bredni zamek doko\u0142a, a obej\u015b\u0107 go warto, bo widok ciekawy: u st\u00f3p zamku skupione czerwone dachy miasteczka; wzd\u0142u\u017c zamku i miasteczka p\u0142ynie Nogat, a za nim zielona, niska, \u017cyzna r\u00f3wnina \u017bu\u0142aw, tak, \u017ce ka\u017cdego przybywaj\u0105cego nieprzyjaciela stra\u017ce krzy\u017cackie ju\u017c zdaleka mog\u0142y dojrze\u0107. 3) Przechodzimy do opisu ostatniej, najstarszej cz\u0119\u015bci rezydencyi krzy\u017cackiej, t. z. wysokiego zamku, zbudowanego mi\u0119dzy r. 1274 a 1282, tworz\u0105cego tak\u017ce czworobok, z obszernym dziedzi\u0144cem w \u015brodku. Od \u015bredniego zamku dzieli\u0142a go \u201esucha fosa\u201c, przez kt\u00f3ra, prowadzi\u0142 most. Tu ju\u017c sam g\u0142\u00f3wny portal zas\u0142uguje ze wszech miar na uwag\u0119, tak ze wzgl\u0119du na niezwyk\u0142e uko\u015bne po\u0142o\u017cenie w zachodnio-p\u00f3\u0142nocnym naro\u017cniku, jako i dla arabsko-sycylijskiego wp\u0142ywu architektury, pokazuj\u0105cego si\u0119 nie tylko w formie i ugrupowaniu licznych wn\u0119k: w wielkiem oknie wyrastaj\u0105cem z rogu muru na podbudowaniu z drobnych dwu\u0142ucznych arkadek, kt\u00f3re robi\u0105 wra\u017cenie sklepienia stalaktytowego, dalej w profilowaniu granitowych w\u0119gar\u00f3w, ale objawiaj\u0105cego si\u0119 najwybitniej w tem, \u017ce w\u0142a\u015bciwy, r\u00f3wnie\u017c z cios\u00f3w granitowych sklepiony \u0142uk otoczony jest doko\u0142a dwunastu ma\u0142emi wn\u0119kami z ceg\u0142y, ustawionemi do promienia a zasklepionemi na grzebie\u0144. To niezwyk\u0142e zjawisko t\u0142umaczy si\u0119 t\u0105 okoliczno\u015bci\u0105, \u017ce nieomal takie samo obramienie maj\u0105 drzwi ko\u015bcio\u0142a della Magione w Palermo, kt\u00f3ry to ko\u015bci\u00f3\u0142 z przynale\u017c\u0105cemi do\u0144 dobrami by\u0142 najstarsz\u0105 posiad\u0142o\u015bci\u0105 krzy\u017cak\u00f3w w Europie, darowan\u0105 im r. 1193 przez cesarza Henryka VI. Nad portalem w zachodniej po\u0142owie p\u00f3\u0142nocnego skrzyd\u0142a le\u017ca\u0142a sala radna, t. z. wielki kapitularz, dzi\u015b ze sklepie\u0144 odarty i na wojskowy magazyn u\u017cyty. Sala ta, 23 m. d\u0142uga a 9\u20225 m. szeroka, by\u0142a dawniej nakryta bogatem gwia\u017adzistem sklepieniem na szeregu granitowych kolumn. W kapitularzu tym odbywa\u0142 si\u0119 wyb\u00f3r wielkiego mistrza i komtura prowincyonalnego, tu odbywa\u0142y si\u0119 narady o wojnie i pokoju, o sprawach finansowych, o udzielaniu przywilej\u00f3w; s\u0142owem w naj\u017cywotniejszych sprawach zakonu. Wschodnia \u015bciana wielkiego kapitularza jest zarazem \u015bcian\u0105 ko\u015bcio\u0142a N. M. Panny. Wysoko\u015b\u0107 jego w kluczu sklepiennym wynosi oko\u0142o 16 m., szeroko\u015b\u0107 9\u20225 m. a d\u0142ugo\u015b\u0107 45 m. Wn\u0119trze robi wra\u017cenie powa\u017cne i szlachetne; sklepienie i okna tak\u017ce bardzo \u0142adne. Najpi\u0119kniejsz\u0105 ozdob\u0105 ko\u015bcio\u0142a s\u0105 kamienne stalle dla rycerzy, naprost wielkiego o\u0142tarza, w tem miejscu, gdzie u nas zwykle stoj\u0105 organy, ka\u017cda z nich wygl\u0105da jak gotycki jaki tron; najwy\u017cszy, najozdobniejszy z tych tron\u00f3w, musia\u0142 by\u0107 miejscem w. mistrza. O\u0142tarz z XVII w. sprawiony jest pewnie przez jezuit\u00f3w, kt\u00f3rzy ten ko\u015bci\u00f3\u0142 mieli za polskich czas\u00f3w. W o\u0142tarzu jest ciekawy i niez\u0142y obraz z czas\u00f3w krzy\u017cackich. Napis pod nim m\u00f3wi, \u017ce: Imago haec Beatae Mariae Virginis a Crucigeris erecta, tempore vero belli Pruthenici 1526 desolata, nunc sumptibus spectabilis Dni Petri Stratonis admiralitiae S. R. M. secretarii renovata, a. D. 1639\u201c. Presbiteryum zamyka p\u00f3\u0142o\u015bmiobok, na kt\u00f3rego \u015brodkowem polu, gdzie zamiast okna zrobiono framug\u0119, znajduje si\u0119 od zewn\u0105trz kolosalna, dobrze zachowana i nie\u017ale odrestaurowana figura N. M. Panny, patronki tego grodu, z dzieci\u0105tkiem Jezus na r\u0119ku. Wysoko\u015b\u0107 figury wynosi przesz\u0142o 8 m., dzieci\u0119cia prawie 2 m. Stara ta figura z czas\u00f3w Winrycha von Kniprode (1351\u201482), uk\u0142adana na pe\u0142nym rdzeniu z kolorowej mozajki, jest niemal unikatem; opr\u00f3cz podobnego acz mniejszego wyrobu w pobliskim Kwidzynie (\u015bci\u0119cie \u015b. Jana) i s\u0105du ostatecznego w katedrze \u015b. Wita w Pradze, \u015bredniowieczne mozajki w tych rozmiarach po za obr\u0119bem W\u0142och nie istniej\u0105. Z\u0142ote t\u0142o framugi i niebieskie jej obramienie nasiane gwiazdami, s\u0105 r\u00f3wnie\u017c z mozajki uk\u0142adane; staniol u\u0142o\u017cony na kawa\u0142ku szk\u0142a, a drugim kawa\u0142kiem nakryty, daje z\u0142oty kolor. Figura ta, obr\u00f3cona ku wschodowi, jest robot\u0105 weneck\u0105; w Wenecyi bowiem by\u0142y mozajki rzecz\u0105 bardzo zwyk\u0142\u0105, a w. mistrzowie mieli tam dawniej swoj\u0105 rezydency\u0105. Drzwi prowadz\u0105ce z ko\u015bcio\u0142a na nieistniej\u0105ce ju\u017c dzi\u015b kru\u017cganki, to owa s\u0142awna z\u0142ota brama, porta aurea, z czas\u00f3w w. mistrza Wernera von Orselen (1324\u20141330). Portal tych drzwi, bogato ozdobiony wie\u017cyczkami, arkadami, figurkami i pi\u0119kn\u0105 ro\u015blinn\u0105 ornamentyk\u0105, jest ca\u0142y z palonej ceg\u0142y; nad oporami widzimy figury wyobra\u017caj\u0105ce siedm roztropnych i siedm g\u0142upich panien. Dwie g\u00f3rne figury przedstawiaj\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 i synagog\u0119 ze z\u0142aman\u0105 lask\u0105, ale wszystko tak delikatnie, tak idealnie wykonane, \u017ce rze\u017aby te \u015bmia\u0142o nazwa\u0107 mo\u017cna najlepszemi jakie kiedykolwiek z gliny wykonano. Pod ko\u015bcio\u0142em N. M. Panny, kt\u00f3ry si\u0119 znajduje na pi\u0119trze, jest na poziomie kaplica \u015bw. Anny, w kt\u00f3rej si\u0119 dot\u0105d katolickie nabo\u017ce\u0144stwo odprawia\u0142o. I tu portal bardzo \u0142adny, niemniej gwia\u017adziste sklepienie. Kaplica ta, maj\u0105ca oko\u0142o 8 m. szeroko\u015bci, 17 m. d\u0142ugo\u015bci a zaledwie 5\u20225 wysoko\u015bci, by\u0142a kaplic\u0105 grobow\u0105 w. mistrz\u00f3w, z kt\u00f3rych 11-stu tu pochowano. Pierwszy z nich by\u0142 Dytryk z Aldenburga; dla tego umieszczono nad kaplic\u0105 nast\u0119pny napis: \u201eHie zeind die Meister begraben; Der von Aldenburg hat angehaben\u201c. Dalej pochowano tu Henryka Dusener von Arfberg, Winrycha von Kniprode, Konrada Z\u00f6lner v. Rotenstein, Konrada v. Wallenrod, kt\u00f3ry panowa\u0142 zaledwie 3 lata i umar\u0142 25 lipca 1393 r., w skutek kl\u0119ski poniesionej pod Wilnem, w tak gwa\u0142townem ob\u0142\u0105kaniu, \u017ce si\u0119 z psami k\u0105sa\u0142; dalej Konrada i Ulryka von Jungingen, poleg\u0142ego pod Grunwaldem, Henryka Reuss von Plauen, Micha\u0142a K\u00fcchmeister von Sternberg, Paw\u0142a von Russdorf i Konrada von Erlichshausen; ale dzi\u015b grob\u00f3w tych \u017cadne nie pozosta\u0142y \u015blady, a napisy grobowe na p\u0142ytach wytarte i nieczytelne. Do \u015bciany po\u0142udniowej ko\u015bcio\u0142a N. M. Panny przypiera g\u0142\u00f3wna wie\u017ca, widocznie dopiero p\u00f3\u017aniej dobudowana, gdy\u017c nie ma osobnych fundament\u00f3w i stoi z trzech stron na \u015bcianach zamkowych, z czwartej za\u015b nawet tylko na \u0142uku. Wie\u017ca ta, przesz\u0142o 40 m. wysoka, dominuje nad ca\u0142emi \u017bu\u0142awami. Pi\u0119kn\u0105 ozdob\u0119 p\u00f3\u0142nocnego skrzyd\u0142a stanowi tak\u017ce bogaty fryz z palonej gliny, z\u0142o\u017cony z p\u0142yt 10 cm grubych; fryz ten sk\u0142adaj\u0105 ma\u0142e arkadki roma\u0144skie i nadzwyczaj starannie wyrobiona ornamentyka ro\u015blinna najszlachetniejszego rysunku. Jest to jeden z najpi\u0119kniejszych \u015bredniowiecznych zabytk\u00f3w tego rodzaju. M\u00f3wili\u015bmy dot\u0105d wy\u0142\u0105cznie o najstarszej, p\u00f3\u0142nocnej po\u0142aci wysokiego zamku; trzy inne skrzyd\u0142a, skutkiem wybicia wszystkich sklepie\u0144 i przebudowania, najprz\u00f3d na koszary a potem na \u015bpichlerze, tak s\u0105 zniszczone, \u017ce z ich pierwotnej architektury nic prawie nie pozosta\u0142o. Ale i to, co usz\u0142o zniszczeniu, wzbudza w nas podziwienie, mianowicie je\u017celi zwa\u017cymy na to, \u017ce to arcydzie\u0142o architektury powsta\u0142o ju\u017c przed 5-ciu wiekami i to nie z marmuru, nie z kamienia, lecz z palonej gliny, tak ze ju\u017c w \u015brednich wiekach mawiano: \u201eEx luto Marienburg, Ofen ex saxo, ex marmore Mediolanum\u201c. Czemu za\u015b w\u0142a\u015bnie tu stan\u0119\u0142a ta silna warownia, na to przytacza Lohmoyer r\u00f3\u017cne przyczyny: st\u0105d bowiem Nogat u\u0142atwia\u0142 przyst\u0119p do zdobytych ju\u017c na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d le\u017c\u0105cych dzielnic, st\u0105d prowadzi\u0142y na po\u0142udniowy wsch\u00f3d bezpieczne drogi, st\u0105d wreszcie \u0142atwo przez Wis\u0142\u0119 dosta\u0107 si\u0119 mo\u017cna na Pomorze, dok\u0105d krzy\u017cacy pod\u00f3wczas ju\u017c byli zapu\u015bcili swoje zagony. (Ob. L., Gesch. v. Ost. und Westpreussen, I. p. 136). \u0179r\u00f3d\u0142a: 1) \u201eZamek krzy\u017cacki w Malborgu dzi\u015b a przed pi\u0119ciuset laty\u201c, opisa\u0142 Maciej Moraczewski, z pi\u0119cioma tablicami, Lw\u00f3w 1882. 2) \u201eZ Prus Kr\u00f3lewskich\u201c, napisa\u0142 hr. St. Tarnowski, Krak\u00f3w 1882. 3) \u201eStatistisch\u2013topographisches Adress-Handbuch von Westpreussen\u201c. Danzig und Elbing 1858. 4) Daniel \u201eHandbuch der Geographie\u201c, t. IV, p. 258. 5) \u201eNeueste Wandgem\u00e4lde in der Marienburg\u201c cfr. \u201eProv. Bl\u00e4tter\u201c, Konigsberg 1856, p. 385 i p 39 cz\u0119\u015b\u0107 druga. 6) \u201eUeber die Zeit des Aufbaues des Mittelschlosses zu Marienburg\u201c, napisa\u0142 Voigt cfr. \u201eNeue Preuss. Prov. Blatter\u201c, 1850, p. 97\u2014106. 7) A. Witt \u201eMarienburg, des Hauptschloss des Ritterordens\u201c, Konigsberg 1854. Niedawno temu przyj\u0119\u0142a izba poselska wydatki na restauracy\u0105 zamku, w kt\u00f3rym ma by\u0107 za\u0142o\u017cone muzeum dla Prus wschod. i zachod. Robotami malarskiemi kieruje malarz historyczny Weinmeyer z Monachium.<\/p>\n

Historya zamku<\/i>. O pocz\u0105tkach zamku malborskiego mamy tylko sk\u0105pe i nieca\u0142kiem pewne wiadomo\u015bci. Wed\u0142ug Voigta (Gesch. Preussens III, str. 332) zacz\u0105\u0142 go budowa\u0107 Konrad v. Thierberg I, mistrz ziemski, Landmeister, oko\u0142o r. 1274 na miejscu, gdzie Nogat nagle zwraca si\u0119 z zachodu ku wschodowi, i gdzie jego brzegi wznosz\u0105 si\u0119 70 do 100 st\u00f3p po nad poziom wody. Tu le\u017ca\u0142a pod\u00f3wczas wioska Aliem (dok. Alminie, Algent r. 1289) z ko\u015bcio\u0142em, w kt\u00f3rym, jak g\u0142osi podanie, znajdowa\u0142 si\u0119 cudowny obraz N. P. Maryi (Voigt III, str. 332). Na cze\u015b\u0107 tej patronki zakonu krzy\u017cackiego zwano nowy zamek Marienburg. Wed\u0142ug nowych \u017ar\u00f3de\u0142 (T\u00f6ppen) znajdowa\u0142a si\u0119 na wyspie Zantir (Santir, Santhir) przy cyplu montawskim, ju\u017c przed r. 1240, twierdza, kt\u00f3r\u0105 stare dokumenta kilkakrotnie wspominaj\u0105. (Ob. Perlbach: Pom. Urk. Buch, str. 82, 91, 94, 97, 117 i t. d.). Wystawi\u0142 j\u0105 tam podobno ksi\u0105\u017c\u0119 pomorski Swi\u0119tope\u0142k, by z niej \u017ceglug\u0119 na Wi\u015ble pod swoj\u0105 trzyma\u0107 moc\u0105. Ale r. 1251 odst\u0105pi\u0142 Sambor, brat Swi\u0119tope\u0142ka, sprzyjaj\u0105cy krzy\u017cakom, wysp\u0119 wraz z warowni\u0105 w nieprawny spos\u00f3b zakonowi (Perlbach str. 117), kt\u00f3ry nied\u0142ugo potem, bo ju\u017c r. 1280, fortec\u0119 t\u0119 zni\u00f3s\u0142. Zyskane w ten spos\u00f3b materya\u0142y da\u0142 \u00f3wczesny mistrz ziemski Mangold von Sternberg (1280\u201483) spu\u015bci\u0107 Nogatem i zu\u017cy\u0142 je na wzmocnienie czy te\u017c wzniesienie zamku malborskiego. (Ob. Voigt III, str. 381 Script. rer. Prus. I, 142). Przy tak sprzecznych wiadomo\u015bciach, historya za\u0142o\u017cenia zamku pewnie nigdy \u015bci\u015ble wyja\u015bnion\u0105 nie zostanie. Tyle jednak jest rzecz\u0105 pewn\u0105, bo na dokumentach opart\u0105, \u017ce r. 1283 zamek malborski ju\u017c by\u0142 siedzib\u0105 konwentu z komturem na czele. (Ob. Perlbach, str. 310). Pierwszym by\u0142 Henryk von Wilnowe (1276 \u20141288 wed\u0142ug Voigta), 2-gim Eberhard von Berneburg (1298\u20141304), 3-cim Jan Sachse (1305\u20141309). R. 1309 przeni\u00f3s\u0142 w. mistrz Sygfryd von Feuchtwangen (1309\u201412) stolic\u0119 zakonu z Wenecyi, gdzie si\u0119 znajdowa\u0142a od r. 1291, po utracie Akkonu, do Malborga. Dla wygody nowych dostojnik\u00f3w przebudowano pod\u00f3wczas zamek. Prawdopodobnie zamieniono pierwotn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 przez dodanie trzech jeszcze skrzyde\u0142 na zamkni\u0119ty czworobok, stanowi\u0105cy t. z. wysoki zamek z kwadratowym wewn\u0105trz dziedzi\u0144cem. W kilkana\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej rozszerzy\u0142 w. mistrz Dytryk von Altenburg (1334\u20141341) znacznie twierdz\u0119, dodaj\u0105c do niej w p\u00f3\u0142nocnym kierunku \u015bredni zamek (Mittelschloss) a za nim przedzamcze (Vorburg). Ten\u017ce w. mistrz wzni\u00f3s\u0142 tak\u017ce pi\u0119kny ko\u015bci\u00f3\u0142 N. Panny Maryi na zamku, a pod nim krypt\u0119 \u015a. Anny przeznaczon\u0105 na groby wielkich mistrz\u00f3w; on to wreszcie zbudowa\u0142 pierwszy most na Nogacie, \u0142\u0105cz\u0105cy M. z Wielkiemi \u017bu\u0142awami; oba jego przycz\u00f3\u0142ki zosta\u0142y silnie obwarowane. Wreszcie za panowania Winrycha von Kniprode (1351\u20141382) wyko\u0144czono w \u015brednim zamku wspania\u0142e mieszkanie dla wielkich mistrz\u00f3w, tak \u017ce ca\u0142a budowa tej ogromnej fortecy, pomin\u0105wszy mniejsze naprawy, trwa\u0142a mniej wi\u0119cej tylko od r. 1274\u20141380, wi\u0119c jedno stulecie; st\u0105d owa jednolito\u015b\u0107 stylu gotyckiego, stanowi\u0105ca niepo\u015bledni\u0105 zalet\u0119 tej wspania\u0142ej warowni. Z wa\u017cniejszych zamku dotycz\u0105cych wypadk\u00f3w zapisujemy porz\u0105dkiem chronologicznym nast\u0119puj\u0105ce: R. 1361 mie\u015bci\u0142y mury zamku s\u0142awnego wi\u0119\u017ania Kiejstuta (Voigt V, 145), kt\u00f3remu jednak jeszcze tego samego roku uda\u0142o si\u0119 umkn\u0105\u0107, cho\u0107 w \u015bcis\u0142em trzymany by\u0142 wi\u0119zieniu, stra\u017c bowiem we dnie i w nocy sta\u0142a u drzwi jego mieszkania, dok\u0105d nikt nie mia\u0142 przyst\u0119pu, opr\u00f3cz giermka z przybocznej s\u0142u\u017cby w. mistrza. Cz\u0142owiek ten, Litwin rodem, zam\u0142odu wzi\u0119ty w niewol\u0119, zosta\u0142 ochrzcony i odebra\u0142 imi\u0119 Adolfa, pospolicie za\u015b Alfem go zwano. D\u0142uga i szczera s\u0142u\u017cba jego zjedna\u0142a mu zupe\u0142ne zaufanie u krzy\u017cak\u00f3w; tak i\u017c mu bez obawy powierzono pos\u0142ugiwanie ksi\u0119ciu \u017cmudzkiemu. Kiejstut troskliwie obejrza\u0142 wszystkie zak\u0105tki wi\u0119zienia, chc\u0105c si\u0119 przekona\u0107 czy nie ma sposobu do ucieczki. Drzwi pilnowa\u0142a stra\u017c, okna by\u0142y opatrzone grub\u0105 krat\u0105, nic wi\u0119c pomy\u015blnego z tej strony: ale znalaz\u0142 framug\u0119 w \u015bcianie ukryt\u0105 za kobiercem; snad\u017a mia\u0142o tam by\u0107 okno wybite, lub te\u017c postawiona szafa; g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 framugi si\u0119ga\u0142a dw\u00f3ch trzecich cz\u0119\u015bci muru. Kiejstut domy\u015bli\u0142 si\u0119 z pierwszego rzutu oka, kiedy wje\u017cd\u017ca\u0142 na zamek, \u017ce mur ten wychodzi\u0107 musi na fos\u0119 zewn\u0119trzn\u0105 i je\u017celi przebi\u0107 go zdo\u0142a, nie trudno b\u0119dzie mu umkn\u0105\u0107. Codzienne rozmowy Kiejstuta z Alfem w rodzinnym litewskim j\u0119zyku i obudzone w ostatnim wspomnienia ojczyzny, t\u0119sknota ksi\u0119cia, s\u0142awne jego czyny, silnie wzruszy\u0142y serce m\u0142odego Litwina. Postanowi\u0142 wi\u0119c u\u0142atwi\u0107 mu ucieczk\u0119; dostarczy\u0142 potrzebnych do tego narz\u0119dzi, kt\u00f3remi Kiejstut powoli wykruszy\u0142 ceg\u0142y z muru, dop\u00f3ki nie zrobi\u0142 otworu do\u015b\u0107 szerokiego do wyj\u015bcia; gdy ju\u017c tylko zewn\u0119trzne ceg\u0142y wybi\u0107 by\u0142o potrzeba, Alf dostarczy\u0142 powroz\u00f3w, i nast\u0119pnej nocy, doko\u0144czywszy otworu, Kiejstut szcz\u0119\u015bliwie spu\u015bci\u0142 si\u0119 w fos\u0119. Alf, wymkn\u0105wszy si\u0119 z zamku, przygotowa\u0142 drabin\u0119, po kt\u00f3rej ksi\u0105\u017c\u0119 wydosta\u0142 si\u0119 z fosy. Kiejstut, przywdziawszy na si\u0119 p\u0142aszcz zakonny, wyjecha\u0142 z Malborga niepoznany, a dopad\u0142szy lasu wraz z Alfem porzuci\u0142 konia i przez dzie\u0144 ukrywa\u0142 si\u0119 w bagniskach; potem lasami, nocn\u0105 tylko id\u0105c por\u0105 ku Mazowszu. Po nies\u0142ychanych trudach i cierpieniach, Kiejstut, maj\u0105c pokaleczone cia\u0142o, na p\u00f3\u0142 umar\u0142y od g\u0142odu, dosta\u0142 si\u0119 na dw\u00f3r ksi\u0119cia mazowieckiego, gdzie go z czu\u0142o\u015bci\u0105 przyj\u0119\u0142a Danuta, jego c\u00f3rka, po\u015blubiona ks. Januszowi. (Ob. Dzieje Krzy\u017cak\u00f3w przez L. Rogalskiego, t. I, str. 495\u2014496). Zdaje si\u0119, \u017ce Alf dostarczy\u0142 Mickiewiczowi niekt\u00f3rych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w do powie\u015bci Wajdeloty (tak s\u0105dzi Tarnowski l. c. str. 84). W r. 1366 zwiedzi\u0142 Kazimierz W. Malbork, by wybada\u0107 zamiary krzy\u017cak\u00f3w i pozna\u0107 ich urz\u0105dzenia pa\u0144stwowe (ordinem et politiam Cruciferorum spectaturus, m\u00f3wi D\u0142ugosz, t. III, str. 300). Winrych von Kniprode, \u00f3wczesny mistrz w., przyj\u0105\u0142 go z winn\u0105 monarszej godno\u015bci czci\u0105 i uszanowaniem. To te\u017c kr\u00f3l ca\u0142e trzy dni tu zabawi\u0142 i zamek szczeg\u00f3\u0142owo ogl\u0105da\u0142, potem zaszczyci\u0142 jeszcze swoj\u0105 bytno\u015bci\u0105 przedniejsze miasta pruskie, i wsz\u0119dzie z wielk\u0105 okaza\u0142o\u015bci\u0105 przywitany zosta\u0142. (Ob. Rogalski, str. 502). Rok 1370 pami\u0119tny jest pobytem Waldemara III, kr\u00f3la du\u0144skiego, w M. Powodem tego by\u0142 zwi\u0105zek zawarty pomi\u0119dzy Albertem kr\u00f3lem szwedzkim, ksi\u0105\u017c\u0119tami meklemburskimi, hrabiami Holsztynu, zbuntowan\u0105 szlacht\u0105 Jutlandyi i miastami hanzeatyckiemi. Waldemar, widz\u0105c si\u0119 zagro\u017conym, wyjecha\u0142 wtedy do Niemiec szuka\u0107 posi\u0142k\u00f3w i w tym celu odwiedzi\u0142 Prusy i w. mistrza w M. (Rogalski, I, str. 505). Po s\u0142awnej bitwie pod Grunwaldem d. 15 lipca 1410 r. podst\u0105pi\u0142o zwyci\u0119skie wojsko polsko-litewskie pod M., gdzie atoli przednie stra\u017ce stan\u0119\u0142y dopiero 26 lipca, chocia\u017c odleg\u0142o\u015b\u0107 wynosi tylko mil 15. U\u017cy\u0142 tego czasu komtur \u015bwiecki Henryk Reuss von Plauen, zebra\u0142 napr\u0119dce posi\u0142ki sk\u0105d m\u00f3g\u0142 i obsadzi\u0142 zamek, gdzie si\u0119 wkr\u00f3tce znalaz\u0142y i resztki z pod Grunwaldu. Potem spali\u0142 miasto, zerwa\u0142 most na Nogacie i postanowi\u0142 broni\u0107 si\u0119 do ostateczno\u015bci. Przyst\u0105pi\u0142 tedy kr\u00f3l do obl\u0119\u017cenia tej silnej twierdzy, ale kule kamienne nie mog\u0142y przebi\u0107 wybornej ceg\u0142y i rozlatywa\u0142y si\u0119 w kawa\u0142ki; tymczasem roznosi\u0142y lekkie oddzia\u0142y jazdy po kraju przestrach i zniszczenie. Ale brak \u017cywno\u015bci spowodowa\u0142 Henryka von Plauen rozpocz\u0105\u0107 z kr\u00f3lem uk\u0142ady; ofiarowa\u0142 wi\u0119c ust\u0105pi\u0107 Polsce Pomorze, ziemi\u0119 che\u0142mi\u0144sk\u0105 i micha\u0142owsk\u0105; same tylko Prusy zdobyte na poganach mia\u0142y pozosta\u0107 przy zakonie. Nale\u017ca\u0142o Polakom przyj\u0105\u0107 te korzystne warunki, ale dostojnicy w radzie kr\u00f3lewskiej i wielu ze szlachty nastawali na ca\u0142kowite wyp\u0119dzenie krzy\u017cak\u00f3w z Prus, co wed\u0142ug ich zdania zale\u017ca\u0142o ju\u017c tylko od wzi\u0119cia M. i kilku zamk\u00f3w. Jagie\u0142\u0142o da\u0142 tedy odm\u00f3wn\u0105 odpowied\u017a. Ale odt\u0105d szcz\u0119\u015bcie jako\u015b opuszcza\u0107 zacz\u0119\u0142o oblegaj\u0105cych; brak dobrej \u017cywno\u015bci i pora gor\u0105ca sprowadzi\u0142y w obozie choroby; co gorsza, roznios\u0142o si\u0119, \u017ce puszkarz, kt\u00f3ry ugodzi\u0107 chcia\u0142 w obraz N. M. Panny w kaplicy \u015a. Anny, zaniewidzia\u0142. Powiadano sobie nawet, \u017ce gdy z niego sobie drwi\u0142 jego prze\u0142o\u017cony i sam drugi raz wycelowa\u0142 do figury, dzia\u0142o si\u0119 rozp\u0119k\u0142o i zabi\u0142o stoj\u0105cego obok wodza tatarskiego; Tatarzy, tem rozgniewani, tarczami zabili zuchwa\u0142ego blu\u017anierc\u0119; mia\u0142 to by\u0107 ten sam, kt\u00f3ry pod Grunwaldem pierwszy dzid\u0105 zwali\u0142 w. mistrza Ulryka von Jungingen. (Borck: Echo sepulcralis, str. 157). Wytrzyma\u0142 tedy zamek dwumiesi\u0119czne obl\u0119\u017cenie, a jako pa<\/span>mi\u0105tka tych czas\u00f3w pozosta\u0142a w \u015bcianie wielkiego refektarza kamienna kula dzia\u0142owa, o kt\u00f3rej ju\u017c wy\u017cej by\u0142a mowa. W ko\u0144cu musia\u0142 kr\u00f3l odst\u0105pi\u0107 od obl\u0119\u017cenia (19 wrze\u015bnia) i to w chwili, gdy za\u0142oga malborska \u017cy\u0142a ju\u017c tylko zielonem ziarnem i by\u0142aby si\u0119 musia\u0142a podda\u0107, wed\u0142ug zeznania samego Henryka von Plauen, gdyby Polacy obl\u0119\u017cenie jeszcze przez dwa tygodnie byli przeci\u0105gn\u0119li. Uszkodzony przez wojn\u0119 zamek naprawi\u0142 w. mistrz Micha\u0142 K\u00fcchmeister von Sternberg (1413\u201422) i tak umocni\u0142, \u017ce przemoc\u0105 i nadal prawie nie mo\u017cna by\u0142o go zdoby\u0107. Najwi\u0119kszej naprawy potrzebowa\u0142o przedzamcze, kt\u00f3remu wtedy dodano od p\u0142n. i wschodu zewn\u0119trzn\u0105 opask\u0119 z bastyonami i mieszkaniami w. mistrza, gdzie niekt\u00f3re pokoje, szczeg\u00f3lnie od strony wschodniej, ca\u0142kiem odbudowano; nadwer\u0119\u017cone baszty, a mi\u0119dzy innemi t. zw. \u201ewr\u00f3bl\u0105 baszt\u0119\u201c, trzeba by\u0142o do reszty zburzy\u0107. Naprawiono tak\u017ce arsena\u0142, stajnie w. mistrza i \u015bpichlerze, a spalony most na Nogacie po dwuletniej budowie wyko\u0144czono. R. 1454 (4 lut.) wypowiadaj\u0105 Prusy pos\u0142usze\u0144stwo zakonowi; na czele staje Jan Baysen. Niemal wszystkie miasta poddaj\u0105 si\u0119 kr\u00f3lowi polskiemu. Tylko M., Sztum i Chojnice, najemnem wojskiem obsadzone, pozostaj\u0105 jeszcze w r\u0119ku krzy\u017cak\u00f3w. M. oblegali naj\u0119ci przez Prusak\u00f3w \u017co\u0142downicy czescy; podejrze<\/span>wano ich wierno\u015b\u0107, dla tego postanowiono zap\u0142aci\u0107 ich i oddali\u0107. Natomiast kr\u00f3l wyprawi\u0142 tam \u017co\u0142nierza swego nadwornego pod Janem ze Szczekocin. Ale 18 wrze\u015bnia 1454 r. kr\u00f3l poni\u00f3s\u0142 kl\u0119sk\u0119 pod Chojnicami. Tedy M. uwolniony zosta\u0142 od obl\u0119\u017cenia, za to przys\u0142ano tutaj polskich je\u0144c\u00f3w z pod Chojnic i tak si\u0119 tu z nimi obchodzono, \u017ce z n\u0119dzy umierali. Ale to szcz\u0119\u015bcie zakonu nie trwa\u0142o d\u0142ugo. Kiedy bowiem w. mistrz zaci\u0119\u017cnikom zaleg\u0142ego \u017co\u0142du wyp\u0142aci\u0107 nie by\u0142 w stanie; ci najprz\u00f3d z M. i innych przez siebie posiadanych zamk\u00f3w krzy\u017cak\u00f3w wyparli, a nast\u0119pnie weszli w ugod\u0119 z Polakami; zgodzono si\u0119 na 77 czerw. z\u0142. od konia i tyle\u017c na dw\u00f3ch pieszych, co wynosi\u0142o 476,000 z\u0142t., czyli przesz\u0142o 1\u00bd miliona talar\u00f3w, ogromn\u0105 pod\u00f3wczas sum\u0119, do kt\u00f3rej wyp\u0142acenia w po\u0142owie pruskie miasta si\u0119 zobowi\u0105za\u0142y. Ugod\u0119 t\u0119 podpisa\u0142 Ulryk Czerwonka, przyw\u00f3dca zaci\u0119\u017cnik\u00f3w czeskich. Tedy ze \u0142zami opu\u015bci\u0142 Ludwik v. Erlichshausen sw\u0105 stolic\u0119, w kt\u00f3rej w ostatnim czasie, ju\u017c nie jako w. mistrz, lecz wi\u0119cej jako wi\u0119zie\u0144 by\u0142 przebywa\u0142. Chcia\u0142 jeszcze z sob\u0105 zabra\u0107 najwi\u0119ksze \u015bwi\u0119to\u015bci, pod\u00f3wczas w zamku przechowywane, a jego kapelan na\u0142o\u017cy\u0142 ju\u017c by\u0142 na w\u00f3z gotowy niekt\u00f3re relikwie, mianowicie szcz\u0105tki drzewa krzy\u017ca \u015bw. i g\u0142ow\u0119 \u015bw. Barbary, kt\u00f3ra od r. 1242\u20141454 znajdowa\u0142a si\u0119 w Starogrodzie i w Prusach za\u017cywa\u0142a wielkiej czci. Ale Polacy, kt\u00f3rzy ju\u017c w znacznej liczbie byli wpuszczeni do zamku, dostrzeg\u0142szy to, w\u00f3z zatrzymali i \u015bwi\u0119te skarby odebrali. Uradowany st\u0105d kr\u00f3l, darowa\u0142 g\u0142ow\u0119 \u015b. Barbary r. 1457 gda\u0144szczanom. (Ob. K\u015b. Fankidejski: Obrazy cudowne, str. 196). W. mistrz za\u015b uda\u0142 si\u0119 przez Tczew i \u015awiecie do Chojnic, a st\u0105d do Kr\u00f3lewca, dok\u0105d teraz przeniesiono stolic\u0119 zakonu krzy\u017cackiego. 148 lat rezydowali w M. wielcy mistrzowie; by\u0142o ich tu w og\u00f3le 17, mianowicie: 1) Siegfried von Feuchtwangen (1309\u20141312); 2) Karol z Trewiru (Beffart) (1312\u20141324); 3) Werner v. Orselen (1324\u20141331); 4) Luther z Brun\u015bwiku (1331\u20141333); 5) Dytryk z Altenburga (1334\u20141341); 6) Ludolf K\u00f6nig V. Weizau (1342\u20141345); 7) Henryk Tusmer (Dusemer) von Arfberg (1345\u20141351); 8) Winryk v. Kniprode (1351\u20141382); 9) Konrad Z\u00f6llner v. Rothenstein (1382\u20141390; 10) Konrad v. Wallenrod (1391\u20141393); 11) Konrad v. Jungingen (1393\u20141407; 12) Ulryk v. Jungingen (1407\u20141410); 13) Henryk v. Plauen (1410\u20141414); 14) Micha\u0142 K\u00fcchmeister v. Sternberg (1414\u20141422); 15) Pawe\u0142 v. Rusdorf (1422\u20141441); 16) Konrad V. Erlichshausen (1441\u20141449); 17) Ludwik v. Erlichshausen (1450\u20141457). 8 czerwca 1457 r. kr\u00f3l Kazimierz Jagiello\u0144czyk sam wjec<\/span>ha\u0142 do M. i odebra\u0142 w dniu nast\u0119pnym w wielkim refektarzu na zamku ho\u0142d podda\u0144czy od mieszczan. Odebrano chor\u0105gwie stracone pod Chojnicami i wyzwolono cz\u0119\u015b\u0107 je\u0144c\u00f3w wojennych, co zdo\u0142a\u0142a przetrwa\u0107 n\u0119dz\u0119, w kt\u00f3rej Niemcy j\u0105 trzymali. Czerwonk\u0119 wynagrodzi\u0142 kr\u00f3l starostwem \u015bwieckiem i golubskiem i odda\u0142 mu komend\u0119 za\u0142ogi malborskiej. By\u0142o jednak\u017ce w mie\u015bcie nieco szlachty i wielu mieszczan, kt\u00f3rzy sprzyjali krzy\u017cakom, mia<\/span>nowicie burmistrz Blume, pozostawiony z \u0142askawo\u015bci kr\u00f3lewskiej w swoim urz\u0119dzie. Ci, porozumiawszy si\u0119 z Bernardem Zimmerberg, dow\u00f3dc\u0105 krzy\u017cackich \u017co\u0142downik\u00f3w w Sztumie, wydali mu miasto d. 27 wrze\u015bnia 1457 r. Kilku zbieg\u00f3w uwiadomi\u0142o Czerwonk\u0119 o tem co si\u0119 w mie\u015bcie dzieje, tak, \u017ce ten nieprzyjaci\u00f3\u0142 ju\u017c do zamku si\u0119 wdzieraj\u0105cych odpar\u0142, a nazajutrz i w dniach nast\u0119pnych kule z zamku na miasto rzuca\u0107 kaza\u0142, i\u017c nikt na otwartem miejscu lub ulicy pokaza\u0107 si\u0119 nie \u015bmia\u0142; nakoniec, aby si\u0119 od wycieczki z zamku zabezpieczy\u0107, przekopem i wysokim wa\u0142em si\u0119 oddzielili. Porozrzucane oddzia\u0142y wojska polskiego broni\u0142y najprz\u00f3d wprowadza\u0107 \u017cywno\u015bci do miasta, a nareszcie przyst\u0105pi\u0142y do zupe\u0142nego obl\u0119\u017cenia (10 sierpnia 1458 r.), osobliwie gdy obywatele Gda\u0144ska i Elbl\u0105ga z dzia\u0142ami i wszelkim rynsztunkiem licznie przybyli na pomoc. Ale obl\u0119\u017ceni bronili si\u0119 z zajad\u0142o\u015bci\u0105. Radzono tedy kr\u00f3lowi, aby, zostawiwszy dostateczn\u0105 si\u0142\u0119 pod M., szed\u0142 raczej w g\u0142\u0105b kraj\u00f3w pruskich, gdzie ukazuj\u0105cego si\u0119 z licznem wojskiem pomy\u015blniejsze oczekiwa\u0142y korzy\u015bci. Ale kr\u00f3l, s\u0105dz\u0105c, \u017ce przez zaj\u0119cie M. zarazem i wojn\u0119 t\u0119 uko\u0144czy, pozosta\u0142 przy swojem. Tymczasem dokucza\u0142y wojsku coraz bardziej g\u0142\u00f3d i choroby, stracono 7000 koni; powsta\u0142y swary, tak, \u017ce po dziewi\u0119ciotygodniowych trudach i znojach Polacy ust\u0105pi\u0107 musieli z M. Zawarto rozejm a\u017c do \u015a. Ma\u0142gorzaty roku nast\u0119pnego. (Morawski: Dzieje narodu pols. II, str. 164). Szcz\u0119\u015bliwiej powiod\u0142o si\u0119 Polakom w r. 1460; osaczono miasto ze wszech stron, tak, \u017ce wnet g\u0142\u00f3d obl\u0119\u017conym dokucza\u0107 pocz\u0105\u0142, kt\u00f3rzy, widz\u0105c \u017ce podkopy do zdobycia ju\u017c by\u0142y gotowe, dobrowolnie si\u0119 poddali Ko\u015bcieleckiemu, kt\u00f3ry strzeg\u0142 zamku malborskiego po odej\u015bciu Czerwonki (6 sierpnia 1460). Trzej mieszczanie, mi\u0119dzy nimi burmistrz Blume, kt\u00f3rzy przed trzema laty miasto nieprzyjacielowi wydali, zostali \u015bmierci\u0105 ukarani (8 sierpnia 1460 r.). Jednak\u017ce dopiero w skutek drugiego pokoju toru\u0144skiego, zawartego d. 19 pa\u017adzier. 1466 r., zosta\u0142 pr\u00f3cz Pomorza, ziemi che\u0142mi\u0144skiej i micha\u0142owskiej, jako te\u017c i Warmii, i M. z \u017bu\u0142awami wcielony do Polski. Nie chcia\u0142 go kr\u00f3l zostawi\u0107 mnichom jako stolicy pa\u0144stwa \u201eaby nie od\u017cy\u0142a w nich dawna pycha\u201c. M. zosta\u0142 teraz miastem sto\u0142ecznem wojew\u00f3dztwa malborskiego, kt\u00f3re tu wtenczas na wz\u00f3r innych polskich urz\u0105dzono.<\/p>\n

Wojew\u00f3dztwo malborskie<\/i>, kt\u00f3re i Warmi\u0105 obejmowa\u0142o, graniczy\u0142o na p\u0142n. z morzem Baltyckiem i zatok\u0105 \u015bwie\u017c\u0105 czyli frysk\u0105, na wsch\u00f3d z Prusami ksi\u0105\u017c\u0119cemi, na po\u0142udnie z wojew\u00f3dztwem che\u0142mi\u0144skiem, na zach. wreszcie z wojew. pomorskiem. Dzieli\u0142o si\u0119 na 4 powiaty: malborski, elbl\u0105ski, sztumski i kiszporski. Herb mia\u0142o ten sam jak wojew. che\u0142mi\u0144skie; by\u0142 nim orze\u0142 bia\u0142y w czerwonem polu o jednej g\u0142owie z koron\u0105; wy\u017cej prawego skrzyd\u0142a wychodzi r\u0119ka zbrojna, miecz dobyty trzymaj\u0105ca. Liczy\u0142o trzech senator\u00f3w, biskupa warmi\u0144skiego, wojewod\u0119 malborskiego i kasztel. elbl\u0105skiego. Sejmiki wojew\u00f3dzkie, s\u0105dy grodzkie i ziemskie nie w Malborku, lecz w Sztumie si\u0119 odbywa\u0142y. Na pierwszych obierano deputat\u00f3w na trybuna\u0142 i pos\u0142\u00f3w na genera\u0142 pruski, drugie s\u0105dzi\u0142 wojewoda sam lub przez swego podwojewodziego, trzecie odbywa\u0142 s\u0119dzia ziemski z \u0142awnikami. Wojew\u00f3dztwo malb. mia\u0142o 4 starostwa: to\u0142kmickie, sztumskie, malborskie i kiszporskie, kt\u00f3rego dochody pobiera\u0142 sam wojewoda. Sumaryusz wojew\u00f3dztwa malborskiego z r. 1565 podaje nast\u0119p. szczeg\u00f3\u0142y: Prowenta do skarbu zamku malbors. na rok ka\u017cdy przypadaj\u0105ce s\u0105 w administracyi Jana Kostki z Sztembarka, kaszt. gda\u0144skiego i ziemi prusk. g\u0142\u00f3wnego podskarbiego. Do zamku i skarbu malbors. przynale\u017c\u0105: 1) m. Malbork, kt\u00f3re senat tego\u017c miasta \u201etemeritate quadam sua,\u201c czyni\u0105c protestacye, rewidowa\u0107 nie dopu\u015bcili, z kt\u00f3rego te\u017c dochody, kt\u00f3reby do skarbu J. K. M. przynale\u017ca\u0142y, nie s\u0105 tu wypisane; 2) m. Nytych z wsiami na wielkiej i ma\u0142ej \u017cu\u0142awie, kt\u00f3re prowenty wszelkie do skarbu malbors. p\u0142ac\u0105, a kt\u00f3rych jest w og\u00f3le 62. Wsie te licz\u0105 wraz z Nytychem 2391 w\u0142\u00f3k i 10\u00bd2 mr. i to osiad\u0142ych 2116 i 19\u00bd mr., so\u0142tyskich 153\u00bd w\u0142\u00f3k, ko\u015bcielnych 82\u00bd, wolnych 41 w\u0142. 21 mr., pustych 3 w\u0142., karczmarz\u00f3w 19, ogrodnik\u00f3w, kt\u00f3rzy nic nie robi\u0105 darmo w folwarkach, jeno za pieni\u0105dze 14, m\u0142yn\u00f3w na rowie kopanym od jez. D\u0105browna, w kt\u00f3rych wszystka \u017cu\u0142awa miele zbo\u017ca pospolicie 5, m\u0142yn\u00f3w wietrznych 2, m\u0142yn przez pana gda\u0144skiego stawiony do prosa t\u0142uczenia 1, m\u0142yn sukienny 1, m\u0142yn, w kt\u00f3rym na potrzeby zamku malborskiego tr\u0105 tarcice 1, folwark\u00f3w na wielkiej i na ma\u0142ej polance, kt\u00f3re nie maj\u0105 pewnej pomiary (? tu liczby brak), dalej jez. D\u0105browno, w kt\u00f3rem na potrzeby pana podskarbiego malbors. przemieszkuj\u0105cego \u0142owi\u0105. Suma prowent\u00f3w rewidowanych w wojew. malb., tak pieni\u0119\u017cnych czynszowych, jako pospolitych na pieni\u0105dze oszacowanych czyni flor. 40923 gr. 15 den. 9. Rozch\u00f3d wynosi 15077 flor. 4 gr. Wojewodami malb. byli: 1) Gabryel Ba\u017cy\u0144ski, ssta dzierzgo\u0144ski, herbu Wiewi\u00f3rki, 1454\u201456. 2) \u015acibor Ba\u017cy\u0144ski (1457\u20141480). 3) Mik. Ba\u017cy\u0144ski (1481\u20141503). 4) Maciej Raba z Ro\u015bciszewa, herbu Kos, 1504\u20141509 (?). 5) Jerzy Ba\u017cy\u0144ski, herbu Wiewi\u00f3rka, 1512\u20141536 (?). 6) Gressa Feliks z Soko\u0142owa um. 1546. 7) Cema Achacy \u2020 1565. 8) Cema Fabian \u2020 1566. 9) Cema Fabian \u2020 1607. 10) Kostka Jerzy \u2020 1610. 11) Stanis\u0142aw Dzia\u0142y\u0144ski do 1615. 12) Jan Wejher 1618. 13) Stanis\u0142aw Konarski \u2020 1626. 14) Samuel \u017buli\u0144ski \u2020 1629). 15) Samuel Konarski do r. 1641. 16) Miko\u0142aj Wejher do r. 1643. 17) Jak\u00f3b Wejher \u2020 1657. 18) Stan. Dzia\u0142y\u0144ski \u2020 1677. 19) Jan Ignacy B\u0105kowski. 20) Jan Franciszek Bieli\u0144ski. 21) Ernest D\u00f6nhoff \u2020 1694. 22) Stan. \u0141o\u015b \u2020 1694. 23) Jan Przebendowski 1703. 24)Piotr Kczewski \u2020 1722. 25) Piotr Przeb\u0119dowski \u2020 1756. 26) Micha\u0142 Czapski 1757. (Ob. K\u0119trz.: \u201eO narod. pols. w Prusiech zachod.\u201c 1874, str. 88 i Morawski: \u201eDzieje narodu pols.\u201c V, str. 458). Spisy wojewod\u00f3w pruskich przez Kaspra Sch\u00fctz i Niesieckiego podane s\u0105 bardzo mylne i niedok\u0142adne, jak zauwa\u017cy\u0142 K\u0119trz. Wojewodom malborskim zarzucaj\u0105 Niemcy wandalizm. Z pewno\u015bci\u0105, nie utrzymywali oni zamku doskonale, bo najprz\u00f3d nie mieli za co, a sejmiki nic na ten cel nie chcia\u0142y przyzwoli\u0107 albo tylko ma\u0142o co, a powt\u00f3re nie znali si\u0119, jak ca\u0142a Europa w XVII i XVIII wieku, na starych zabytkach. Jednak t\u0119 sprawiedliwo\u015b\u0107 przynajmniej odda\u0107 im nale\u017cy, \u017ce nie burzyli zamku, co nast\u0105pi\u0142o dopiero p\u00f3\u017aniej po okupacyi pruskiej (Tarnowski). O przebiegu polskiej kolonizacyi wojew. malborskiego, gdzie \u017cywio\u0142 polski wnet g\u00f3r\u0119 wzi\u0105\u0142 nad niemieckim, zestawi\u0142 K\u0119trz. (\u201eO ludno pols. w Prusiech,\u201c str. 194\u2014196) ciekawe szczeg\u00f3\u0142y. Odsy\u0142aj\u0105c ciekawego czytelnika do niego, nadmieniamy tu tylko, \u017ce w XVII wieku by\u0142y wed\u0142ug taryf ju\u017c wszystkie dobra z ma\u0142emi tylko wyj\u0105tkami w r\u0119ku Polak\u00f3w. Zamek malborski za\u015b i w tej epoce wa\u017cn\u0105 odgrywa\u0142 rol\u0119, czego dowodem nast\u0119puj\u0105ce wypadki: Gdy r. 1576 Gda\u0144szczanie Stefana Batorego za kr\u00f3la uzna\u0107 si\u0119 wahali, zapozwa\u0142 ich kr\u00f3l przed s\u0105dy swoje do M., a gdy si\u0119 nie stawili, wypowiedzia\u0142 im wojn\u0119 (24 wrze\u015bnia). Lecz ta p\u00f3\u0142nocna Wenecya nie ul\u0119k\u0142a si\u0119 nawet uch walonego pospolitego ruszenia. Po bitwie nad jeziorem Lubiszewskiem, gdzie Gda\u0144szczanie zostali pobici (17 kwiet. 1577 r.), uda\u0142 si\u0119 kr\u00f3l pod Gda\u0144sk. Ale dopiero 16 grudnia podda\u0142o si\u0119 miasto. Traktatem zawartym d. 16 grudnia w M., zobowi\u0105zali si\u0119 Gda\u0144szczanie zap\u0142aci\u0107 za koszta wojenne 200000 z\u0142., a 20000 na odbudowanie Oliwy, kt\u00f3r\u0105 byli zburzyli, i wykonali przysi\u0119g\u0119 wierno\u015bci. Za to ponowi\u0142 im Stefan zar\u0119czenie wolno\u015bci wyznania i potwierdzi\u0142 przywileje. (Ob. Morawski: \u201eDzieje narodu pols.\u201c III, str. 66). R. 1590 wyznaczy\u0142 sejm warszawski dla sto\u0142u kr\u00f3lewskiego pr\u00f3cz sstwa rogozie\u0144skiego i tczewskiego tak\u017ce malborskie. R. 1593 bawi\u0142 tu kr\u00f3l Zygmunt III wraz z ma\u0142\u017conk\u0105; przyby\u0142 dot\u0105d Nogatem i stan\u0105\u0142 w zamku; ze strony mieszczan dozna\u0142 \u015bwietnego przywitania; z tym samym zapa\u0142em przyj\u0119li go mieszczanie, gdy r. 1623 zn\u00f3w stan\u0105\u0142 \u015br\u00f3d nich; zatrzyma\u0142 si\u0119 tedy kr\u00f3l w M. od 31 maja do 8 czerw. i od 20 a\u017c do 30 czerwca. Towarzyszy\u0142o mu 100 hajduk\u00f3w i kilkuset jazdy, kt\u00f3rych rozkwaterowano na przedmie\u015bciach. Nast\u0105pi\u0142y teraz d\u0142ugoletnie wojny szwedzkie, przez kt\u00f3re zamek malborski wiele ucierpia\u0142. Gustaw Adolf bowiem, wyl\u0105dowawszy 6 lipca 1626 r. w Pi\u0142awie, sk\u0105d dow\u00f3dzca twierdzy tylko prochem do niego strzela\u0142, zaj\u0105\u0142 wkr\u00f3tce Brunsberk, Frombork, Elbl\u0105g, a 18 lipca i Malbork, o czem naoczny \u015bwiadek ks. Jan Visnensis, S. J., nast\u0119puj\u0105c\u0105 daje relacy\u0105: \u201e16 Julii Gustaw w siedm tysi\u0119cy pod M. podci\u0105gn\u0105\u0142 i zaraz szaniec rzuci\u0142 w rogu zamku nad Nogatem, miasta nic nie infestuj\u0105c. Pan Sosnowski, jako tego zamku economus, z panem podstaro\u015bcim, kt\u00f3ry tego zamku mia\u0142 dow\u00f3dztwo i piechoty zwyczajnej, dzia\u0142a wytoczy\u0107 z cekhauzu na wa\u0142 kazali, a drobniejsz\u0105 armat\u0119 nad Nogat i na zamek wysoki od miasta wytoczono. 17-go w pi\u0105tek, gdy ju\u017c zmrok ziemi\u0119 okrywa\u0142, Gnstaw nad przykop tr\u0119bacza swego przys\u0142a\u0142, aby si\u0119 pyta\u0142, czy si\u0119 chc\u0105 broni\u0107, czy podda\u0107. Gdy drudzy deliberowali, pan P\u0119c\u0142awski odpowiedzia\u0142: J. Kr\u00f3l. Mo\u015bci, Panu naszemu, przysi\u0119gli\u015bmy i do ostatniej kropli krwi broni\u0107 si\u0119 jeste\u015bmy gotowi. Potem tr\u0119bacz odjecha\u0142 do sza\u0144c\u00f3w, a po godziuie Gustaw kapitany nad okopy malborskie nas\u0142a\u0142 i nas nastraszaj\u0105c, nocnego pokoju ujmowa\u0142. Mo\u017ce i to by\u0107, \u017ce jako rycerz sam nad okopami by\u0142, ale rozezna\u0107 trudno by\u0142o dla wzroku ciemnego. Z miasta noszono co\u015b do jego sza\u0144c\u00f3w, ale coby, tego twierdzi\u0107 nie mog\u0119, bo rozezna\u0107 noc nie dopu\u015bci\u0142a. Powiadaj\u0105, \u017ce i w nocy Szwedowie w mie\u015bcie byli, ale i to niepewna. 18 Julii, t. j. w sobot\u0119 rano o trzeciej godzinie po p\u00f3\u0142nocy, wyprowadzi\u0142 Gustaw wojsko ku zamkowi od Elbl\u0105ga z sza\u0144c\u00f3w, po\u0142ozy\u0142 sze\u015b\u0107 pu\u0142k\u00f3w od cegielni, to jest od \u017cu\u0142awy ma\u0142ej, a jeden od Nogatu, nad sza\u0144cami za wie\u017c\u0105 modr\u0105, i szturmowa\u0142 az do \u00f3smej na p\u00f3\u0142zegarze, na stajanie od okopu stan\u0105wszy. Pan P\u0119cz\u0142awski, chocia\u017c nie on zamkiem rz\u0105dzi\u0142, ani zamkow\u0105 piechot\u0105, wszak\u017ce swoj\u0105 piechot\u0105, kt\u00f3rej mia\u0142 dwie\u015bcie, ochotnio rozrz\u0105dzi\u0142, pos\u0142a\u0142 50 za most do fortecy, na wysoki zamek 50 od miasta, a 100 na wa\u0142y wyprowadzi\u0142, k\u0119dy dzia\u0142a ku szturmowi by\u0142y zasadzone. Pan podstaro\u015bci 60 piechoty zamkowej pod Nogat pos\u0142a\u0142, a 100 na wa\u0142y i baszty wystawi\u0142. O godz. 7 podczas szturmu przysz\u0142o piechoty co\u015b nad 100, miasto Niemc\u00f3w Rusini, co ich na szkutach pobrano i o\u0142owiu przy nich co\u015b, s\u0142ysza\u0142em, dodano. Tym, gdy szturmowano, muszkiety rozdawano, a kul dziesi\u0119\u0107 ulano i mi\u0119dzy nich rzucono. Prochu te\u017c dodawano, ale \u017ce na pr\u0119dce wydaj\u0105c, sami si\u0119 prochem zapalili. Tych postawiono ku sza\u0144cowemu pu\u0142kowi; strzelali nasi pot\u0119\u017cnie od trzeciej godziny a\u017c do dziewi\u0105tej i zra\u017cali Szwed\u00f3w jako mogli. O dziewi\u0105tej godzinie obaczywszy, ze nieprzyjaciela z drugimi pu\u0142kami do miasta puszczono wolno, skocz\u0105 nasi na wysoki zamek odpiera\u0107 ich od miasta, ale trudno, zaraz si\u0119 pokryli po domach i naszych z wa\u0142\u00f3w z bramy miejskiej i piaskowej i z dom\u00f3w miejskich odp\u0119dzili od strzelby; tam piechoty pi\u0119\u0107 na \u015bmier\u0107 pad\u0142o, a pi\u0119\u0107 postrzelonych zosta\u0142o. Przed Gustawem w miasto wjecha\u0142 burmistrz Pheninus, a dobosze przed burmistrzem, potem pu\u0142ki sz\u0142y. Nasi pot\u0119\u017cnie z dzia\u0142 do nich strzelaj\u0105c, dobosza przez po\u0142y zabili, i burmistrzowi urwa\u0142a kula sztuk\u0119 p\u0142aszcza. Gustaw si\u0119 umkn\u0105\u0142. Gdy wszed\u0142 do miasta w p\u00f3\u0142 do dziewi\u0105tej po po\u0142udniu, zamek si\u0119 broni\u0142, \u017ce ju\u017c pocz\u0105\u0142 Gustaw w mie\u015bcie sza\u0144ce rzuca\u0107. Nasi, odstrzelani od dzia\u0142 na wa\u0142ach, pocz\u0119li z zamku wysokiego pot\u0119\u017cnie z hakownic i \u015bmigownic strzela\u0107 i bronili ulic, aby si\u0119 pod zamek nie kupili, ale skradli si\u0119 pod bram\u0119 zamkow\u0105, gdy drudzy zabawiali naszych od rynkn. Wtem piechota z fortecy nad mostem ucieka\u0142a. Szwedowie, one opanowawszy, nikomu z niej na podw\u00f3rze w zamku ukaza\u0107 si\u0119 nie dali. Bram\u0119 z zamkiem pot\u0119\u017cnie wy\u0142amali, i ju\u017c chor\u0105gwie na zamku ni\u017cszym si\u0119 pokaza\u0142y. Marsza\u0142ek (Wrangel) na ni\u017cszy zamek wjecha\u0142; ja to obaczywszy skocz\u0119, a za mn\u0105 pan P\u0119cz\u0142awski, chcemy dziedziniec zawrze\u0107, ale wzwodu nie naprawiono, bo dopiero w sobot\u0119, gdy ju\u017c szturmowano, robiono ko\u0142o niego, a nas obaczywszy marsza\u0142ek Gustawa, krzyknie po \u0142acinie: \u201eQui non vult perire, deponat arma.\u201c Piechota za panem P\u0119cz\u0142awskim skoczy\u0142a, a zrozumiawszy od drugich, co marsza\u0142ek m\u00f3wi\u0142, muszkiety rzuci\u0142a i szable od niej odbierano. Kazano nam stan\u0105\u0107 pod mielcuchem (t.j. s\u0142odowni\u0105), a piechota szwedzka si\u0119 sypa\u0142a, i wesz\u0142o ich do 7000; gdy weszli, ko\u0142o uczynili na wyst\u0119pie i do zamku wysokiego gromadnie weszli. Nas wszystkich do Cornusa wprowadzono; tam pod stra\u017c\u0105, siedzieli\u015bmy. Gustaw 19 Julii, w niedziel\u0119 o dziesi\u0105tej, wjecha\u0142, nas wyprowadzonych z Cornusa pochwali\u0142, \u017ce z ma\u0142\u0105 gar\u015bci\u0105 tak m\u0119\u017cnie si\u0119 bronili\u015bmy; chcia\u0142 potem, aby piechota pozosta\u0142a do niego przysta\u0142a i zostawi\u0142 ich sobie kilkudziesi\u0105t. Pana P\u0119cz\u0142awskiego chcia\u0142 na s\u0142u\u017cb\u0119 poci\u0105gn\u0105\u0107, post\u0119puj\u0105c na \u0107wier\u0107 po 400 taler\u00f3w, ale on statecznie wym\u00f3wi\u0142 si\u0119 przysi\u0119g\u0105 kr\u00f3lowi, panu swemu, i tam nam obieca\u0142 wolno\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 nam da\u0142 nazajutrz 20 Julii\u201c (Ob.: Relacya o wzi\u0119ciu zamku malborskiego r. 1626 die 18 Julii, od ksi\u0119dza Jana Visnensi S. J. opisana, w Przyj. Ludu, Leszno, 1842, str. 39\u201440). Dopiero r. 1629 stan\u0105\u0142 za po\u015brednictwem Francyi i Anglii rozejm na 6 fat w Starym targu (Altmark), moc\u0105 kt\u00f3rego zamek malborski zosta\u0142 oddany w sekwestr szwagrowi Gustawa, Jerzemu Wilhelmowi, elektorowi brandenburskiemu, kt\u00f3ry nast\u0119pnego roku osobi\u015bcie tu zjecha\u0142. W r\u0119ku Brandenburczyk\u00f3w pozosta\u0142 zamek a\u017c do r. 1635, w kt\u00f3rym w Sztumskiej wsi zawarto pok\u00f3j, raczej rozejm na 26 lat; we wrze\u015bniu tego\u017c roku zaj\u0119li zn\u00f3w zamek Polacy, a w lutym r. 1637 sam kr\u00f3l W\u0142adys\u0142aw IV zaszczyci\u0142 go sw\u0105 obecno\u015bci\u0105. R. 1644 powsta\u0142 przez nieostro\u017cno\u015b\u0107 po\u017car, kt\u00f3ry na wysokim zamku zniszczy\u0142 dach ca\u0142y i cz\u0119\u015b\u0107 zewn\u0119trza; mury jednak i sklepienia ocala\u0142y. Restauracya nast\u0105pi\u0142a dopiero po 60 latach za czas\u00f3w Augusta II r. 1702. R. 1655 wybuch\u0142a druga wojna szwedzka (1655\u201460); zn\u00f3w M. s\u0142abo tylko by\u0142 obwarowany, ca\u0142a za\u0142oga sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z 600 \u017co\u0142nierza, 200 hajduk\u00f3w i 400 dragon\u00f3w. Dla tego stany pruskie, zgromadzone na sejmiku w M., wesz\u0142y z elektorem brandenburskim Fryderykiem Wilhelmem w uk\u0142ad; zawarto zaczepno-odporne przymierze przeciw ka\u017cdemu nieprzyjacielowi. Stany obowi\u0105za\u0142y si\u0119 postawi\u0107 4000 \u017co\u0142nierza, elektor za\u015b powi\u0119kszy\u0107 swemi si\u0142ami za\u0142og\u0119 M. Z okazyi tych pertraktacyj przyby\u0142 Fryderyk Wilhelm sam do M. Skoro si\u0119 Gustaw o tem wszystkiem dowiedzia\u0142, wyruszy\u0142 niebawem ku Prusom i zaj\u0105wszy Elbl\u0105g i Toru\u0144, posun\u0105\u0142 si\u0119 pod M., kt\u00f3rego broni\u0142 Ludwik Wejher, wojew. pomorski; ten\u017ce z pogard\u0105 odrzuci\u0142 propozycy\u0105 poddania si\u0119. Tymczasem uda\u0142o si\u0119 Gustawowi Braudenburczyka przeci\u0105gn\u0105\u0107 na swoja, stron\u0119; da\u0142 mu bowiem moc\u0105 traktatu kr\u00f3lewieckiego (7 stycz. 1656) Prusy ksi\u0105\u017c\u0119ce w lenno\u015b\u0107 i przy\u0142\u0105czy\u0142 do niego jeszcze biskupstwo warmi\u0144skie. Potem poruczy\u0142 obl\u0119\u017cenie M. jenera\u0142owi Steinbockowi (14 lut.), kt\u00f3rego wspierali Brandeuburczycy; p\u00f3\u017aniej dowodzi\u0142 tu wojskiem szwedzkiem Jak\u00f3b de la Garde. Za\u0142oga stawia\u0142a z pocz\u0105tku m\u0119\u017cny op\u00f3r, ale gdy Ludwik Wejher umar\u0142, obj\u0119li komend\u0119 po nim Jak\u00f3b Wejher, wojew. malborski i Zygmunt G\u00fcldenstern, rz\u0105dca zamku sztumskiego. Ci, nie widz\u0105c znik\u0105d pomocy, dla braku amunicyi po jednomiesi\u0119cznem obl\u0119\u017ceniu d. 9 marca podpisali kapitulacy\u0105. W kwietniu przyby\u0142 Karol Gustaw do M. i zawar\u0142 tu z elektorem brandenburskim, zajmuj\u0105cym teraz wyczekuj\u0105ce stanowisko, d. 25 czerwca 1656 r. nowy uk\u0142ad, dziel\u0105c si\u0119 zdobycz\u0105. W r\u0119ku Szwed\u00f3w pozosta\u0142 zamek a\u017c do pokoju oliwskiego (1660). R. 1677 by\u0142 w M. kr\u00f3l Sobieski wraz z ma\u0142\u017conk\u0105; st\u0105d ruszy\u0142 do Gda\u0144ska. Gdy po \u015bmierci Jana Sobieskiego nast\u0105pi\u0142 sp\u00f3rny wyb\u00f3r 1697, popiera\u0142 Dzia\u0142y\u0144ski. pod\u00f3wczas starosta ks. francuskiego Conti, i nie chcia\u0142 Augustowi wyda\u0107 zamku; widz\u0105c jednak, \u017ce sprawa Francuza nie znalaz\u0142a u narodu dostatecznego poparcia, wyda\u0142 zamek Flemingowi, kt\u00f3ry 1000 kirysyer\u00f3w obsadzi\u0142. W marcu r. nast\u0119pnego za\u015b kr\u00f3l August sam ci\u0105gn\u0105\u0142 z wojskiem przez Malbork do Gda\u0144ska. Kr\u00f3tko potem wybuch\u0142a zn\u00f3w wojna mi\u0119dzy Augustem II a Karolem XII, zamek malborski zn\u00f3w r\u00f3\u017cne przechodzi\u0142 koleje, raz w szwedzkiem, drugi raz w saskiem znajduj\u0105c si\u0119 r\u0119ku. Chc\u0105c si\u0119 ratowa\u0107, wys\u0142a\u0142 August z M. pe\u0142nomocnik\u00f3w do Karola (1703), ale ci nic nie wsk\u00f3rali, a po bitwie pod Pu\u0142tuskiem posun\u0105\u0142 si\u0119 Szwed pod Toru\u0144, potem ruszy\u0142 przez M. pod Elbl\u0105g, kt\u00f3ry zaj\u0105\u0142. R. 1708 d. 6 czerw. przyby\u0142 Stanis\u0142aw Leszczy\u0144ski do M., po\u017cegnawszy si\u0119 wprz\u00f3d z Karolem, kt\u00f3ry ci\u0105gn\u0105\u0142 do Rossyi, w Smorgoniach, i zabawi\u0142 tu wraz z matk\u0105 i ma\u0142\u017conk\u0105, kt\u00f3re ze Szczecina przyby\u0142y, ca\u0142e cztery miesi\u0105ce. Ale po kl\u0119sce pu\u0142tawskiej (1709) opu\u015bci\u0142a za\u0142oga szwedzka, sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 z 70 \u017co\u0142nierzy, zamek (15 pa\u017ad.); zaj\u0119li go zn\u00f3w Sasi i sprzymierze\u0144cy Augusta, kt\u00f3ry d. 2 czerwca r. 1710 zn\u00f3w tu przyby\u0142; na jego przyj\u0119cie urz\u0105dzono odpowiednio mieszkanie w. mistrz\u00f3w. Za to kaza\u0142 kr\u00f3l wyprawi\u0107 wielk\u0105 zabaw\u0119 z strzelaniem do tarczy i uwolni\u0142 kr\u00f3la kurkowego od pobor\u00f3w i wszelkich podatk\u00f3w. Gdy r. 1734 Rosyanie pod wodz\u0105 M\u00fcnnicha oblegali Stanis\u0142awa Leszczy\u0144skiego w Gda\u0144sku, obsadzi\u0142a M. rosyjska za\u0142oga, a przechodz\u0105ce t\u0119dy ich inne oddzia\u0142y zabra\u0142y z zamku 5 ostatnich armat i reszt\u0119 prochu. Podczas wojny siedmioletniej (1756\u201463), kiedy wojska pruskie i rosyjskie dowolnie przekracza\u0142y granice Polski, zaj\u0119li Rosyanie 1758 Elbl\u0105g, Toru\u0144, Grudzi\u0105dz i M., gdzie komenderowa\u0142 najprz\u00f3d Buturlin a potem So\u0142tykow. Wreszcie w r. 1772, przy pierwszym podziale, przeszed\u0142 razem z Prusami Zachod. i Malbork pod panowanie kr\u00f3l\u00f3w pruskich. Ju\u017c 12 wrze\u015b. tego\u017c roku opu\u015bci\u0142a za\u0142oga polska pod majorem Goltz zamek i miasto, a dnia nast\u0119pnego zaj\u0119li je Prusacy, kt\u00f3rymi dowodzi\u0142 major v. Tadden. 27 wrze\u015bnia za\u015b odebrali w imieniu kr\u00f3la Fryderyka W. nadburgrabia v. Rohde i naczelny prezes v. Domhardt w wielkim refektarzu od stan\u00f3w pruskich przysi\u0119g\u0119 homagialn\u0105. Na pami\u0105tk\u0119 tego zdarzenia wybito medal, z kt\u00f3rych jeden z\u0142oty jeszcze dotychczas w mie\u015bcie si\u0119 przechowuje. W\u00f3wczas jeszcze nie potrafiono nale\u017cycie oceni\u0107 warto\u015bci starych zabytk\u00f3w; dla tego ten\u017ce sam Fryderyk zaraz potem (r. 1773) zrobi\u0142 z zamku koszary, a mieszka\u0144cy M. u\u017cywali ceg\u0142y i cios\u00f3w zamkowych do budowli swych dom\u00f3w; r. 1785 za\u015b kaza\u0142 kr\u00f3l w przepysznym i pod\u00f3wczas jeszcze dobrze zachowanym refektarzu w. mistrza urz\u0105dzi\u0107 prz\u0119dzalnie bawe\u0142ny. Gorzej jeszcze gospodarzono w zamku za czas\u00f3w Fryderyka Wilhelma III, gdzie r. 1801\u20141803 wysoki zamek zamieniono na \u015bpichlerze; wtedy to zniszczono owe pi\u0119kne sklepienia i \u015bciany, z\u0142ocenia i gzymsy, tak \u017ce Francuzi, kt\u00f3rzy tu r. 1807 mieli magazyny i lazarety, ju\u017c tylko ma\u0142o do zniszczenia przyczyni\u0107 si\u0119 mogli. Dnia 25 kwiet. 1807 r. przyby\u0142 Napoleon sam do M., gdzie na przedzamczu dla niego urz\u0105dzono na pr\u0119dce mieszkanie; zabawi\u0142 tu tylko jeden dzie\u0144. R. 1812 ci\u0105gn\u0119\u0142y t\u0119dy zn\u00f3w wojska francuskie, z kt\u00f3rych jednak nied\u0142ugo potem tylko niedobitki wraca\u0142y przez M. 11 stycz. 1813 r. stan\u0105\u0142 tu Murat z wielu genera\u0142ami, ale na drugi dzie\u0144 rano o 10 godz. opu\u015bci\u0142 \u015bpiesznie miasto, bo pokazywa\u0142y si\u0119 ju\u017c wedety kozackie. Po wojnach francuskich ockn\u0105\u0142 si\u0119 w Niemczech gust romantyczny, a w Prusach zapa\u0142 patryotyczny do wspomnie\u0144 krzy\u017cackich, i tedy to postanowiono t\u0119 wspania\u0142\u0105 niegdy\u015b budowl\u0119 zn\u00f3w odrestaurowa\u0107, do czego przyczyni\u0142 si\u0119 mianowicie \u00f3wczesny nast\u0119pca tronu, p\u00f3\u017aniejszy kr\u00f3l Fryderyk Wilhelm IV, wielki znawca sztuki, i minister Sch\u00f6n. Najprz\u00f3d trzeba by\u0142o oczy\u015bci\u0107 dolne kondygnacye i fosy z gruz\u00f3w, do czego w\u0142o\u015bcianie z \u017bu\u0142aw dostarczali bezp\u0142atnie podw\u00f3d; w samych pierwszych dw\u00f3ch latach wywieziono 48000 fur gruzu. Potem praca ju\u017c ra\u017aniej post\u0119powa\u0142a. Od r. 1817\u20141824 odrestaurowano najprz\u00f3d, ze sk\u0142adek po ca\u0142ych Niemczech zbieranych, \u015bredni zamek, i to pod\u0142ug najlepszych w archiwach znalezionych plan\u00f3w. Pod kierownictwem budowniczego Obucha prace wnet tak daleko si\u0119 posun\u0119\u0142y, \u017ce ju\u017c r. 1822 d. 27 wrze\u015b. mo\u017cna by\u0142o obchodzi\u0107 w wielkim refektarzu 50-letni\u0105 rocznic\u0119 po\u0142\u0105czenia Prus zachodnich z Niemcami. Reszta zabudowa\u0144 jednak u\u017cyt\u0105 by\u0142a a\u017c do najnowszych czas\u00f3w na magazyny, kancelarye i mieszkania intendentury wojskowej. Ale w ostatnim czasie powzi\u0119to zamiar i t\u0119 cze\u015b\u0107 zamku restaurowa\u0107, by tu potem za\u0142o\u017cy\u0107 muzeum dla Prus Wschodnich i Zachodnich; na to uchwali\u0142a ju\u017c izba poselska pewn\u0105 sum\u0119 rocznie. W ko\u0144cu nadmieniamy jeszcze, \u017ce r. 1872 obchodzono na zamku malborskim stuletni\u0105 rocznic\u0119 po\u0142\u0105czenia Prus Zachodnich z niemieck\u0105 ojczyzn\u0105. Na u\u015bwietnienie tej uroczysto\u015bci zjecha\u0142 sam cesarz do M. i po\u0142o\u017cy\u0142 kamie\u0144 w\u0119gielny pod pomnik, kt\u00f3ry nast\u0119pnie r. 1877 odnowi\u0142 syn jego, nast\u0119pca tronu. \u015api\u017cowy ten pomnik przedstawia Fryderyka Wielkiego, stoj\u0105cego na postumencie, otoczonym z czterech stron czterema figurami, wielkich mistrz\u00f3w krzy\u017cackich wyobra\u017caj\u0105cemi. Pierwszy, to Herman v. Salza, ten, kt\u00f3rego nieszcz\u0119sny mazowiecki Konrad prosi\u0142 przez pos\u0142\u00f3w w Wenecyi, \u017ceby mu rycerzy swoich przys\u0142a\u0142 przeciw poganom, ten, co w nadanej ziemi dobrzy\u0144skiej zyska\u0142 podstaw\u0119 do przysz\u0142ych operacyi zakonu; drugim jest Siegfried v. Feuchtwangen, ten, co siedzib\u0119 wielkich mistrz\u00f3w z Wenecyi przeni\u00f3s\u0142 do M.; trzeci, to najzaci\u0119tszy pogromca Litwy, zwyci\u0119zca Kiejstuta, Winrych v. Kniprode; czwarty wreszcie, to ostatni z mistrz\u00f3w krzy\u017cackich, a pierwszy z ksi\u0105\u017c\u0105t pruskich Albrecht; ka\u017cdy z nich pracowa\u0142 nad dzie\u0142em, kt\u00f3re uwie\u0144czy\u0142 Fryderyk, stoj\u0105cy s\u0142usznie na ich barkach tu na pomniku, bo na ich robocie wspar\u0142 si\u0119 i stan\u0105\u0142 w historyi. Pomnik ten robi\u0142 rze\u017abiarz Simmering w Berlinie (Ob. Tarnowski, l. c., str. 75\u201476).<\/p>\n

Miasto<\/i> M. le\u017cy pod 54\u00b0 1′ p\u0142n. szerok. geogr., a 36\u00b0 40′ wsch. d\u0142g., 15\u201420 metr\u00f3w nad poz. morza. Powsta\u0142o z prastarej wioski, w dok. z XIII w. Aliem zwanej, obok kt\u00f3rej krzy\u017cacy postawili co dopiero opisany zamek. Z wioski zrobi\u0142o si\u0119 z czasem miasto, kt\u00f3re, podobnie jak zamek, tak\u017ce M. zwano. \u017be tu ju\u017c od dawna istnia\u0142a jaka\u015b osada, tego dowodz\u0105 urny, kt\u00f3re tu i w pobli\u017cu wykopano; \u015bwiadczy o tem Borck w \u201eEcho sepulcralis,\u201c manuskrypcie dot\u0105d niedrukowanym z r. 1765, str. 189, II. \u201eMarienburgi Anno 1700 urnae extractae in fonte aversa domus Ewerbecki Consulis, occidentem versus sita. Altero lapide a Marienburgo civitate in clivoso agro inter loca Stumsdorff et Neudorffchen urnae ferales sunt depromptae, ex quibus duae solidiores albicante constabant materia\u201c. A Ossowski powiada w obja\u015bnieniach do mapy archeol. Prus Zach., \u017ce w Hoppenbruch, wsi oddalonej tylko \u215b mili od M., znaleziono urny w grobach skrzynkowych, na kt\u00f3re tu bardzo cz\u0119sto przypadkowo natrafiaj\u0105, str. 73. Przywilej lokacyjny dla M. wystawi\u0142 mistrz ziemski, Konrad V. Thierberg, d. 27 kwiet. r. 1276, nadaj\u0105c miastu 48 w\u0142\u00f3k. Odt\u0105d miasto te samo przechodzi\u0142o losy co zamek. Obok Gda\u0144ska i Torunia zajmowa\u0142 M. w dawnych Prusach trzecie z rz\u0119du miejsce. Jeszcze dzi\u015b wzbudzaj\u0105 stare ko\u015bcio\u0142y i domy ciekawo\u015b\u0107 znawcy. Na szczeg\u00f3ln\u0105 wzmiank\u0119 zas\u0142uguje rynek, stanowi\u0105cy szerok\u0105 ulic\u0119, otoczon\u0105 z dw\u00f3ch stron podcieniami czyli altanami (Lauben) w domy wsuni\u0119temi, kt\u00f3re d\u0142ugim rz\u0119dem ci\u0105gn\u0105 si\u0119 niby aleje przy dolnych pi\u0119trach dom\u00f3w, podobnie jak w Kwidzynie. Mieszka\u0144cy tak sobie w nich lubuj\u0105, \u017ce przy reparacyi tych starych dom\u00f3w podcieni nie wolno usuwa\u0107. Na ko\u0144cu rynku stoi stara oryginalna brama \u015bw. Maryi (Marienthor) i ratusz z \u0142adnemi drzwiami i wie\u017c\u0105, w kt\u00f3rej jest dzwonnica i pi\u0119kny staro\u017cytny zegar. Pr\u00f3cz ratusza nale\u017cy do najstarszych zabytk\u00f3w miasta katol. ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015b. Jana ap.; bo gdy po kl\u0119sce pod Grunwaldem na rozkaz Henryka v. Plauen celem lepszej obrony miasto zosta\u0142o zburzone, ocala\u0142y tylko te 2 budynki. \u0141adna to i pe\u0142na charakteru budowla; z zewn\u0105trz czworoboczna jak dom, i wewn\u0105trz tak\u017ce, tylko na trzy r\u00f3wne nawy podzielona, gotycka, ale o\u0142tarze z XVII w. nie odznaczaj\u0105 si\u0119 \u017cadn\u0105 sztuk\u0105. W ko\u015bciele jest wiele ciekawych zabytk\u00f3w. Ko\u0142o o\u0142tarza \u015bliczna \u017celazna krata, u sklepie\u0144 bronzowe \u015bwieczniki prawie tak pi\u0119kne jak w Gda\u0144sku, kawa\u0142ek bardzo \u0142adnych stali, jeden bardzo \u0142adny tryptyk o\u0142tarzowy, a na \u015bcianie \u0142adna w drzewie rze\u017abiona koronacya Matki Boskiej. W zakrystyi w pysznej szafie s\u0105 dwa kielichy gotyckie prze\u015blicznej roboty, jest bogata monstrancya z XVII w., jest ornat pi\u0119kny z dat\u0105 r. 1655. Jest i nagrobk\u00f3w par\u0119; p\u0142yta grobowa w pod\u0142odze ma na sobie figur\u0119 rycerza z ma\u0142ym synkiem, a napis m\u00f3wi, \u017ce to jaki\u015b Adam von G\u00f6tzen, Brandenburczyk, kt\u00f3ry poleg\u0142 czy zmar\u0142 w czasie wojen szwedzkich. Inny nagrobek dziecinny, z bardzo \u0142adn\u0105 g\u0142\u00f3wk\u0105 ch\u0142opi\u0119cia, skar\u017cy si\u0119, \u017ce \u201evix editus in lucem iam subtrahor orbi\u201c i uczy, \u017ce to dziecko trzechletnie to \u201e<\/span>Piotr, syn Macieja Konopackiego, podkomorzego che\u0142mi\u0144skiego, zmar\u0142y roku 1589.\u201c Borck wspomina w swojem: \u201eEcho sepulchralis\u201c (II, str. 203) jeszcze o nagrobkach Piotra Wedelszteda: \u201ecui conjunx superstes cum prole moestissima hoc doloris et amoris simul monimentum fecerunt\u201c z XVII w. i Adryana Kitnowskiego, s\u0119dziego ziemskiego malborskiego, kt\u00f3ry umar\u0142 r. 1684. S\u0142owem, tak pisze Tarnowski (l. c., str. 89), \u0142adny, stary, oryginalny i sympatyczny to ko\u015bci\u00f3\u0142, w nim jako\u015b czuje si\u0119 cz\u0142owiek w Polsce. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ten by\u0142 od r. 1539\u20141598 i 1626\u20141660 w r\u0119ku innowierc\u00f3w. Z proboszcz\u00f3w tutejszych znani s\u0105: 1) Gerhard r. 1284. 2) Jan de Royde r. 1371. 3) Engelbert r. 1405. 4) Jan v. H\u00f6fen (wed\u0142ug Borcka Jan Konopacki) r. 1519; od r. 1530\u201437 by\u0142 biskupem che\u0142mi\u0144skim. 5) r. 1580 Miko\u0142aj Laszy\u0144ski. 6) Stanis\u0142aw Illovius r. 1597. 7) Tomasz Band r. 1598. 8) 1667 Marcin Herman Wejher. 9) 1737 Jan K\u0142ossowski. 10) 1739 Aug. Tadeusz de Klincz von Rautemberg Kli\u0144ski, syn Franciszka Kli\u0144skiego, s\u0119dziego gda\u0144skiego. 11) Jan Kalkstein, kanonik gnie\u017anie\u0144ski; R. 1878 liczy\u0142a katol. paraf. malborska 3070 komunikant\u00f3w. Ew. ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Jerzego pochodzi z nowszych czas\u00f3w, stary bowiem, kt\u00f3ry sta\u0142 na tem samem miejscu, zosta\u0142 roku 1460 podczas obl\u0119\u017cenia po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci zburzony. Tedy go kr\u00f3l Kazimierz Jagiello\u0144czyk darowa\u0142 miastu, kt\u00f3re go mia\u0142o odbudowa\u0107, co jednak dopiero mi\u0119dzy r. 1706\u201412 nast\u0105pi\u0142o. Protestantyzm zacz\u0105\u0142 si\u0119 tu bardzo pr\u0119dko szerzy\u0107; ju\u017c r. 1526, m\u00f3wi\u0105, mia\u0142 tu podobna kazania Jak\u00f3b Knade. Oko\u0142o r. 1607 przyszli jezuici do M.; sprowadzi\u0142 ich Marcin Herman Wejher, proboszcz malborski, razem z Melchiorem Wejherem, kt\u00f3rzy te\u017c w Chojnicach ich osiedlili. Wkr\u00f3tce wystawili sobie tu nowe kolegium tu\u017c obok katol. ko\u015bcio\u0142a paraf. przy rynku. R. 1638 za\u015b uzyskali prawo nabycia grunt\u00f3w w Grudzi\u0105dzu i Malborku za 30,000 flor. na ka\u017cdem miejscu, z czego te\u017c wed\u0142ug mo\u017cno\u015bci korzystali. Borck wylicza pr\u00f3cz tego dobrodziej\u00f3w zakonu, kt\u00f3rzy ich hojnymi darami wsparli; i tak darowa\u0142 im Jan Kuczborski bisk. che\u0142mi\u0144ski (\u2020 1624) 15,000 pewnie flor.; r. 1651 Pawe\u0142 Kukli\u0144ski (subdapifer Mielnicenses) wraz z ma\u0142\u017conk\u0105 El\u017cbiet\u0105 z M\u0142odzianowskich 25,000. R. 1652 Jan Tesmer, fundator bonifratr\u00f3w w Gda\u0144sku, 8,000; r. 1671 Stanis\u0142aw Bali\u0144ski, asesor malborski wzbogaci\u0142 ich bibliotek\u0119. Innym dobroczy\u0144c\u0105 by\u0142 Bernard Sasin, kanonik che\u0142mi\u0144ski (r. 1681 \u2020) i W\u0142adys\u0142aw Trzcie\u0144ski, herbu Leliwa, podwojewodzic che\u0142mi\u0144ski 1688 r.; wreszcie r. 1693 Stanis\u0142aw Zawadzki herbu Rogala, sekretarz kr\u00f3lewski, kt\u00f3ry im legowa\u0142 60,000 flor. (monetae pruthenicae). Dwie rezydencye mieli jezuici w M.: jedn\u0119 w mie\u015bcie, a drug\u0105 na zamku, gdzie im powierzone by\u0142y obie kaplice N. M. Panny i \u015bw. Anny. Na zamku te\u017c zbudowali sobie ojcowie r. 1650 gmach szk\u00f3lny czyli kolegium. Opr\u00f3cz tego istnia\u0142a tu ju\u017c za czas\u00f3w krzy\u017cackich t. z. szko\u0142a \u0142aci\u0144ska (Ob. Dr. Breiter: Die lateinische Schule in Marienburg, 1864), \u2014 z niej powsta\u0142o dzisiejsze gimnazyum, kt\u00f3re r. 1860 d. 10 pa\u017adz. zosta\u0142o otwarte. Zak\u0142ad dla g\u0142uchoniemych istnieje tu od r. 1833, ew. seminaryum ju\u017c r. 1813 d. 1 maja; by\u0142o to pierwsze w Prusach; jest tu tak\u017ce szko\u0142a agronomiczna, kt\u00f3ra 1883 r. liczy\u0142a 202 ucz., r. 1884 za\u015b 177; dalej wy\u017cszy zak\u0142ad dla dziewcz\u0105t po\u0142\u0105czony z seminaryum dla nauczycielek, posuni\u0119ta szko\u0142a miejska, 2 katol. szko\u0142y, 2 szko\u0142y ni\u017csze. R. 1866 powsta\u0142 w M. nowy dom si\u00f3str mi\u0142osierdzia pod opiek\u0105 N. M. Panny. Wybudowany jest ze sk\u0142adek i ja\u0142mu\u017cn zbieranych po ca\u0142ej okolicy przez kilka pobo\u017cnych pa\u0144, zach\u0119conych do tego przez tamecznego kapelana ksi\u0119dza Konrada. Po zebraniu pewnej sumy zawi\u0105za\u0142 si\u0119 komitet z kilku godnych i gorliwych obywateli miasta; na czele stan\u0105\u0142 miejscowy proboszcz kanonik Wien. Wybudowano dom i, otrzymawszy tak ze strony w\u0142adzy duchownej jak i \u015bwieckiej potrzebne ku temu potwierdzenie, powierzono go siostrom. Wys\u0142ane zosta\u0142y 3 siostry, p\u00f3\u017aniej by\u0142o ich 6. Opatrywa\u0142y 20\u201430 chorych i wychowywa\u0142y 20 sierotek. Nast\u0119pnie urz\u0105dzon\u0105 zosta\u0142a szk\u00f3\u0142ka dla biednych dzieci, kt\u00f3rych tu oko\u0142o sto ucz\u0119szcza\u0142o i male\u0144ki internat dla 18 uczennic; t. z. kulturkampf zada\u0142 siostrom ci\u0119\u017cki cios; pozostawiono im tylko piel\u0119gnowanie chorych. (Ob. Fankidejski: Klasztory \u017ce\u0144skie etc., str. 238). Klimat w M. jest zdrowy, ale zimny, bo dla braku bor\u00f3w i g\u00f3r miasto wystawione jest na p\u00f3\u0142nocne wichry; w okolicy miasta za\u015b panuj\u0105 cz\u0119sto epidemiczne choroby, mo\u017ce dla braku dobrej wody do picia. Pr\u00f3cz przedmie\u015bcia Ka\u0142dowa, le\u017c\u0105cego na lewym brzegu Nogatu i z\u0142\u0105czonego z miastem mostem \u0142y\u017cwowym, licz\u0105 si\u0119 do miasta jeszcze 2 wsie: Hoppenbruch (675 mk. r. 1868) i Willenberg i enklawa Fleischerweide. R. 1772 liczy\u0142o miasto bez przedmie\u015b\u0107 262 dym\u00f3w, z przedmie\u015bciami 4575 mk., bez nich: 2831. R. 1819: 4931; 1858: 7532. R. 1868 by\u0142o tu 8249 mk. i to 4875 ew., 2873 katol., 144 menonit\u00f3w, 10 kalwinist\u00f3w i 1 baptysta, 2 niem. kat., 27 wolnej sekty (freie Gemeinde) i 317 \u017cyd.; dm. by\u0142o 737 r. 1868. R. 1877 liczono 8538 mk., 6\/10 ewang., 3\/10 katol., 1\/10 menonit\u00f3w i \u017cyd\u00f3w. Mieszka\u0144cy trudni\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie handlem p\u0142\u00f3tna, kt\u00f3re sprowadzaj\u0105 z Warmii, dalej skupywaniem byd\u0142a i handlem zbo\u017ca na wielk\u0105 skal\u0119, gdy\u017c ca\u0142y obr\u00f3t wynosi w tym kierunku rocznie oko\u0142o 8 milion\u00f3w marek. Ma\u0142ych rzemie\u015blnik\u00f3w jest bardzo wielu, tak \u017ce s\u0105 w stanie<\/span> zaspokoi\u0107 wszelkie potrzeby g\u0119sto zamieszka\u0142ych \u017bu\u0142aw. S\u0105 tu pr\u00f3cz tego: 2 drukarnie, 2 wodne m\u0142yny, 1 m\u0142yn parowy, 2 tartaki parowe, 2 fabryki waty, 1 fabryka octu, 1 fabryka myd\u0142a, 1 pralnia parowa, kilka browar\u00f3w i cegielni, 3 fabryki machin, gazownia, 1 fabr. wyrob\u00f3w glinianych (Thonwaarenfabrik) i cukrownia, kt\u00f3ra w kampanii z r. 1883\/84 576,860 centn. burak\u00f3w przerobi\u0142a. Tutejszy most \u017celazny zosta\u0142 zbudowany r. 1857 na wz\u00f3r tczewskiego; spoczywa na trzech murowanych filarach i jest 278 metr\u00f3w d\u0142ugi. Portale i wie\u017ce w gotyckim stylu s\u0105 dzie\u0142em nadbudowniczego St\u00fcler; most za\u015b budowa\u0142 jaki\u015b Lentze. Niedaleko zamku stoi pomnik pami\u0119ci burmistrza Blume po\u015bwi\u0119cony, kt\u00f3ry tu, jak wiadomo, 8 sierp. 1460 r. za zdrad\u0119 poni\u00f3s\u0142 kar\u0119 \u015bmierci. Jako miasto powiatowe jest M. siedzib\u0105 r\u00f3\u017cnych w\u0142adz rz\u0105dowych; jest tu wi\u0119c landratura, s\u0105d ziemia\u0144ski okr\u0119gowy (Amtsgericht), inspektura tam, sztab drugiego batalionu 45-go regimentu, stacya poczt. pierwszej klasy, st. teleg. z 9 aparatami. Poczty osobowe id\u0105 st\u0105d do Nowegodworu (Tiegenhof) i do Sztumu; poczta pos\u0142a\u0144cowa za\u015b do Alt-M\u00fcnsterberg. Pr\u00f3cz tego jest w M. filia banku pa\u0144stwowego i bank prywatny. Jarmark\u00f3w odbywa si\u0119 6 do roku, 2 kramne, 3 na byd\u0142o i konie i jeden 2-dniowy na konie cugowe. Malborski okr\u0105g urz\u0119du stanu cywilnego liczy\u0142 1880 r. 9,559 dusz; 1882 r. urodzi\u0142o si\u0119 360 dz.; umar\u0142o 394 os\u00f3b, zawarto 63 \u015blub\u00f3w; wreszcie jest w M. stacya 4 kolei, o kt\u00f3rych przy opisie pow. b\u0119dzie mowa. R. 1883\/84 wynosi\u0142y komunalne i powiatowe podatki na miasto 129,902 mrk. Przypada\u0142 300 proc. podatku klasowego i dochodowego, i 140 proc. podatku budynkowego.<\/p>\n

Powiat malborski<\/i> le\u017cy mi\u0119dzy 53\u00b0 55′ i 54\u00b0 18′ p\u0142n. szer. a 36\u00b0 28′ i 37\u00b0 8′ wsch. d\u0142ug. i graniczy na p\u00f3\u0142noc z pow. gda\u0144skim, na wsch\u00f3d z zatok\u0105 frysk\u0105, pow. elbl\u0105skim i pow. hol\u0105dzkim, na p\u0142d. z pow. sztumskim, a na zach. z gda\u0144skim i starogrodzkim. Obejmuje \u017cyzne niziny, \u017cu\u0142awami zwane, kt\u00f3re tylko przy Marienh\u00f6he wznosz\u0105 si\u0119 36 metr\u00f3w npm. Area\u0142u ma 15.13 mil kwadr. czyli 81,219 ha. Rola orna zajmuje 58.8 proc., a jeden hektar przynosi przeci\u0119ciowo 33.6 mrk. zysku czystego; ogrody zajmuj\u0105 0.9 proc. (1 ha.<\/span><\/s> 43.8 mrk.), \u0142\u0105ki 24.7 proc. (1 ha.<\/span><\/s> 31.8 mrk.), past. 3.8 (1 ha.<\/span><\/s> 8.7 mrk.), bory 2.1 proc. (1 ha.<\/span><\/s> 9.3 mrk.). Przeci\u0119ciowo przynosi ka\u017cdy ha.<\/span><\/s> 30.9 mrk., co \u015bwiadczy o nadzwyczajnej \u017cyzno\u015bci gleby, kt\u00f3ra pod tym wzgl\u0119dem przewy\u017csza wszystkie powiaty Prus wschod. i zachod. Pow. malborski liczy 57,566 mk. (r. 1879), 2 miasta Malbork i Nytych (1691 mk.) i 1 targowisko Nowydw\u00f3r (Tiegenhof) 2,441 mk.; tu jest tak\u017ce s\u0105d okr\u0119gowy. G\u0142\u00f3wne rzeki powiatu s\u0105 Wis\u0142a i Nogat, Wis\u0142a p\u0142ynie od Grudzi\u0105dza prawie na p\u00f3\u0142noc, dzieli si\u0119 przy m\u0105tawskim cyplu na w\u0142a\u015bciw\u0105 Wis\u0142\u0119 i na Nogat; pierwsza tworzy zachodni\u0105 granic\u0119 pow. malborskiego i dzieli si\u0119 w odl. 9 kil. od morza pod Gda\u0144sk\u0105 g\u0142\u00f3wk\u0105, (? Danziger Haupt) na gda\u0144sk\u0105 i star\u0105, czyli elbl\u0105sk\u0105 Wis\u0142\u0119, kt\u00f3ra tworzy p\u00f3\u0142nocn\u0105 granic\u0119 pow. malborskiego. Nogat tworzy od cypla m\u0105tawskiego a\u017c do Malborka po\u0142udniow\u0105 granic\u0119 powiatu. Dawniej odp\u0142ywa\u0142a Nogatem tylko ma\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 wody, ale z czasem powi\u0119ksza\u0142o si\u0119 \u0142o\u017cysko, ju\u017c to przez spad stromy, ju\u017c to przez wyg\u0142\u0119bianie, tak \u017ce potem Nogat wi\u0119cej wody uprowadza\u0142 ni\u017c Wis\u0142a. St\u0105d powsta\u0142y wielkie pomnik pami\u0119ci burmistrza Blume po\u015bwi\u0119cony, spory mi\u0119dzy Gda\u0144skiem a Elbl\u0105giem za czas\u00f3w jeszcze polskich. Dla tego zasypano mi\u0119dzy r. 1845-1857 uj\u015bcie do Nogatu przy m\u0105tawskim cyplu i przekopano 4 kil. ni\u017cej z Wis\u0142y nowy kana\u0142 do Nogatu (Weichsel-Nogat-kanal), 2 kil. d\u0142ugi, kt\u00f3rym teraz \u2153 cz\u0119\u015b\u0107 wody up\u0142ywa. Potem p\u0142ynie Nogat w p\u00f3\u0142nocno-wschodnim kierunku przy M., wst\u0119puje poza Czerwon\u0105 b\u0119d\u0105 (Rothebnde) w pow. elbl\u0105ski i wielu ramionami wp\u0142ywa do zatoki \u015bwie\u017cej. Z mniejszych rzek zas\u0142uguj\u0105 na wzmiank\u0119 Ma\u0142a \u015awi\u0119ta, wyp\u0142ywaj\u0105ca z m\u0105tawskiego boru, i Wielka \u015awi\u0119ta (gr. Schwente), maj\u0105ca swe \u017ar\u00f3d\u0142o przy Altenowie. Przy Nytychu \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 te dwie rzeczki i przybieraj\u0105 przy Nowymdworze miano Tugi (Tiege). Tuga jest dla mniejszych statk\u00f3w sp\u0142awna i uchodzi dwoma ramionami do zatoki \u015awie\u017cej, mi\u0119dzy Nogatem a Stara Wis\u0142\u0105. W swej dolnej cz\u0119\u015bci stanowi Tuga cz\u0119\u015b\u0107 kana\u0142u gda\u0144sko-elbl\u0105skiego, kt\u00f3ry przy Nowymdworze opuszcza Tug\u0119, przy Czerwonej budzie za\u015b pod G\u0142\u00f3wk\u0105 gda\u0144sk\u0105 \u0142\u0105czy si\u0119 z gda\u0144sk\u0105 Wis\u0142\u0105. Kana\u0142 ten jest teraz g\u0142\u00f3wn\u0105 drog\u0105 wodn\u0105 mi\u0119dzy Gda\u0144skiem a Elbl\u0105giem, gdy\u017c elbl\u0105ska Wis\u0142a teraz ju\u017c zbyt snadka; jest 18 kil. d\u0142ugi. I Linau i Pr\u00f6znick (ostatniej nie mo\u017cna by\u0142o odszuka\u0107 na mapie) przyczyniaj\u0105 si\u0119 nie ma\u0142o do osuszenia tej mokrej ziemi na \u017bu\u0142awach. Pr\u00f3cz tego jest tu jeszcze wiele strug i row\u00f3w, starannie utrzymywanych, kt\u00f3re z niemiecka po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci \u201eLachen\u201c albo \u201eGraben\u201c zowi\u0105 np. Binnen-Lache, Kirsch-Graben, Schmier-Gr., Trumm-Gr., Land-Graben i t. d. O M\u0142yn\u00f3wce (M\u00fchlengraben), uchodz\u0105cej do Nogatu pod Malborkiem, by\u0142a ju\u017c przy opisie zamku mowa. Z jezi\u00f3r wymieniamy dzier\u017cgo\u0144skie (Drausen-See), kt\u00f3rego tylko zach. cz\u0119\u015b\u0107 nale\u017cy do pow. malborskiego. Komunikacya jest tu zim\u0105 bardzo trudna, bo na mokrych gruntach sypanie bitych trakt\u00f3w z wielkiemi po\u0142\u0105czone jest kosztami. Zbudowano jednak dot\u0105d ju\u017c nast\u0119puj\u0105ce: 1) z Lisewa do Fiszewa 33.80 kil. d\u0142g. 2) ze Starego pola do Reichfelde 4.70 kil. d\u0142g. 3) z Usewa do Nytychu. 4) z Nytychu na Nowydw\u00f3r i do Platenhof. 5) z Nytychu do Malborka i 6) z Thiergarth do Grunowa; d\u0142ugo\u015b\u0107 tych 4 ostatnich wynosi 47.57 kil. w powiecie. Cztery \u017celazne koleje przerzynaj\u0105 powiat: 1) kolej wschodnia od Lisewa do Grunowa na 39 kil. przestrzeni; stacye s\u0105: Szymon, Malbork, Stare pole i Grunowo. 2) Prywatna kolej malborska-m\u0142awska, z przystankami w Sandhof, Liebenthal i Lindenwald. 3) Poboczna kolej z Tiegenhof na Nytych do Szymona z odnoga, na Heubude do Malborka. 4) Wreszcie kolej miast nadwi\u015bla\u0144skich (Weichselst\u00e4dte-Bahn) z Malborka na Kwidzyn, Sztum, Grudzi\u0105dz, Che\u0142mno i Toru\u0144; otwart\u0105 zosta\u0142a 15 sierp. 1883 r. Pow. malborski wybiera razem z elbl\u0105skim 2 pos\u0142\u00f3w do parlamentu. Ludno\u015bci liczono 1819 roku 39,884; 1858: 55,126; 1861 r. 56,205; 1879 r. 57,566. Na mil\u0119 kwadr. przypada\u0142o 3714.1 dusz. Ludno\u015b\u0107 katol. pomna\u017ca si\u0119 stosunkowo. Co do wyznania liczono w pow. 1819 r. 13724 katol.; 1858 r. 20761; 1861 r. 21147. Ewang. 1819 r. 19718; 1858 r. 29341; 1861 r. 29097. Menon. 1819 r. 5687; 1858 r. 5415; 1861 r. 5343. \u017byd\u00f3w 1819 r. 218; 1858 r. 468; 1861 r. 489. Sekta menonit\u00f3w zmniejsza si\u0119 wi\u0119c z roku na rok, co ma swoje przyczyny. Menonici przybyli tu z Holandyi r. 1568. Osiedlili si\u0119 najprz\u00f3d oko\u0142o Nowego dworu (Tiegenhof). Sprowadzili ich Jan i Szymon v. Loysen, kt\u00f3rzy byli w\u00f3wczas tenutaryuszami ziemi nowodworskiej. Tu osuszyli oni te moczary, kt\u00f3re im nast\u0119pnie r. 1578 nada\u0142 Jan v. Loysen na 30 lat w dzier\u017caw\u0119 za 52 z\u0142otych i 13 kur od w\u0142\u00f3ki. R. 1581 przeszed\u0142 ten klucz ca\u0142y w r\u0119ce Ernesta Wejhera, kasztel. elbl\u0105skiego) kt\u00f3ry z menonitami zawar\u0142 nowe kontrakty na 20 lat. Wed\u0142ug tych kontrakt\u00f3w byli men. wolni od t\u0142oki, od sypania grobli, z wyj\u0105tkiem tych, kt\u00f3re le\u017ca\u0142y w ich granicach i nowodworskiej; byli tak\u017ce wolni od podw\u00f3d i kwaterunk\u00f3w i mieli wszelk\u0105 wolno\u015b\u0107 co do wyznania. W\u0142adys\u0142aw IV potwierdzi\u0142 im ich przywileje r. 1642. Jeszcze dzi\u015b nazywaj\u0105 ziemi\u0119 przez nich zaj\u0119t\u0105 w\u0142\u00f3kami holenderskiemi; takich w\u0142\u00f3k liczono w drugiej po\u0142owie XVII w. 430; r. 1867 za\u015b 528\u00bd. \u017be mi\u0119dzy ich przywilejami by\u0142a i wolno\u015b\u0107 od s\u0142u\u017cby wojskowej, mo\u017cna na pewno przypu\u015bci\u0107, bo tej zakazywa\u0142y im ich przepisy. Wsie, kt\u00f3re jeszcze dzi\u015b maj\u0105 holenderskie w\u0142\u00f3ki, na kt\u00f3rych przewa\u017cnie siedz\u0105, menonici s\u0105: 1) Oko\u0142o Nowego dworu: Platenhof, Tiegenhagen, Tiegerweide, Reimerswalde, Orlofferfeld, Pletzendorf, Or\u0142owo, Pietzkendorf, Petershagenfeld. 2) Na wielkiej \u017cu\u0142awie, t. j. mi\u0119dzy Wis\u0142\u0105 i Nogatem, ale dalej na po\u0142udnie: Hejbudy, Gurken, Herrenhagen. 3) Na ma\u0142ych \u017cu\u0142awach, t. j. na prawym brzegu Nogatu: Kampenau, Schwansdorf, Hohenwalde, Thiensdorf, Balewo, Marcushof, W\u0119gle, Eschenhorst, Altrosengart, Rosenort, Reichshorst, Sorgenhorst, Kuckuck, Kronsnest, Sparau i Szenweza. R. 1678 potwierdzi\u0142 im ich przywileje kr\u00f3l Jan III Sobieski, p\u00f3\u017aniej uczynili to samo Augustowie r. 1732, 1736 i 1764. Nie brak\u0142o jednak spor\u00f3w mi\u0119dzy nimi a ewangielikami, mianowicie co do dziesi\u0119cin i co do wystawiania metryk; zachodzi\u0142y te\u017c zatargi z w\u0142adzami rz\u0105dowemi wzgl\u0119dem nabywania maj\u0105tk\u00f3w, czego im rozkazem gabinetowym z d. 15 lut. 1824 r. zakazano, wreszcie co do s\u0142u\u017cby wojskowej, na kt\u00f3r\u0105 im ich przepisy nie zezwalaj\u0105. Dla tego menonici zacz\u0119li opuszcza\u0107 \u017cu\u0142awy i osiedla\u0107 si\u0119 w po\u0142udniowej Rosyi, gdzie w pow. ekaterynos\u0142awskim niekt\u00f3re nazwy osad przypominaj\u0105 jeszcze wsie na \u017bu\u0142awach malborskich po\u0142o\u017cone, np. Grunau, Kampenau, Kronsdorf, Mirau, Rosengart, Sch\u00f6nwald, Tiegenhof, Tiegenort, te zosta\u0142y za\u0142o\u017cone r. 1823, a 1832 r. Gr. i Kleinwerder. Oko\u0142o Melitopola za\u015b powsta\u0142y nast\u0119p. osady. R. 1804 Halbstadt, Blumstein, Altenau, M\u00fcnsterberg, Muntau, Sch\u00f6naw; 1805 r. Ladekopp, Orloff, Petershagen, Rosenort, Sch\u00f6nau, Tiegenhagen, Tiege; 1806 F\u00fcrstenau; 1811 R\u00fcckenau; 1819 Lichtfelde i Marienau; 1820 Pordenau, Rudnerweide i Scharpau; 1821 F\u00fcrstenwerder; 1822 Tiegerweide; 1824 Prangenau i Wernersdorf; 1828 Sparau. Wszystkich osad menonickich jest tam 44. Nad Samar\u0105, lewym dop\u0142ywem Wo\u0142gi, le\u017cy kol. K\u00f6ppenthal, 1844 r. za\u0142o\u017cona. W nowszym czasie zniesiono w Prusach ca\u0142kiem przywilej gwarantuj\u0105cy menonitom wolno\u015b\u0107 od s\u0142u\u017cby wojskowej; z tej przyczyny opuszczaj\u0105 oni jeszcze wci\u0105\u017c stare siedziby szukaj\u0105c nowych. (Ob. Eckerdt: Geschichte des Kreises Marienburg, 1868, str. 169\u2014174 i 241\u2014243). Pod wzgl\u0119dem narodowo\u015bci liczono w pow. malborskim 1861 r. Niemc\u00f3w 55,174 (11650 familij), Polak\u00f3w 955 (223 familij), 2 Morawian. Takie liczby podaj\u0105 niemieckie \u017ar\u00f3d\u0142a, kt\u00f3re trudno sprawdzi\u0107. Opr\u00f3cz wymienionych ju\u017c 2-ch miast i 1-go targowiska, jest w pow. 152 wsi, 4 folw., 3 kolonie i 13 wybudowa\u0144 (1861 r.). Dom\u00f3w mieszkalnych liczono 1819 r. 5227, 1858 r. 5313, 1861 r. 5408, a wi\u0119c na mil\u0119 kwadr. 1819 r. 345\u202246 dm., 1858 r. 351\u202213, 1861 r. 357\u202257; na jeden dom przypada\u0142o 1819 r. 7\u202263, 1858 r. 10\u202235, 1861 r. 10\u202237 mk. W Malborgu samym by\u0142o 1825 r. 5258 mk., dm. za\u015b 633; 1858 r. 7532 mk. a 765 dm.; 1861 r. 7560 mk., a 755 dm.; zatem przypada\u0142o na jeden dom 8\u20222 mk. r. 1825, 9\u20228 r. 1858, a 10 r. 1861. Stajni, stod\u00f3\u0142 i szop by\u0142o w pow. 1819 r. 2758, 1858 r. 5937, 1861 r. 5756; a zatem przypada\u0142o na mil\u0119 kw. 1819 r. 182\u20222, 1858 r. 392\u20224, 1861 r. 340\u20226; \u017ce r. 1861 jest ich mniej, pochodzi st\u0105d, \u017ce przedtem zabudowania z sob\u0105 w zwi\u0105zku stoj\u0105ce os\u00f3bno wyliczano. Publicznych gmach\u00f3w by\u0142o 1861 r.: dla kultu 65, dla szk\u00f3\u0142 118, dla chorych i ubogich 60, dla w\u0142adz rz\u0105dowych 69, dla policyi miejscowej i urz\u0119d\u00f3w gminnych 211, dla wojska 5. Posiad\u0142o\u015bci liczono w pow. 3517 z 242,489 morgami, tak ze na ka\u017cd\u0105 posiad\u0142o\u015b\u0107 przypada przeci\u0119ciowo 69 mr.<\/p>\n

Dekanat malborski<\/i> nale\u017ca\u0142 a\u017c do roku 1821 do bisk. che\u0142mi\u0144skiego, odt\u0105d za\u015b nale\u017cy do bisk. warmi\u0144skiego. Obejmuje za\u015b nast\u0119puj\u0105ce parafie: 1) Fiszewo (420 komunikant\u00f3w 1878 r., a 754 dusz r. 1868); 2) Gnojewo (230 kom. r. 1878, a 470 dusz r. 1868); 3) K\u00f6nigsdorf (310 kom. R .1878, a 774 dusz r. 1868); 4)<\/span> Ko\u0144czewice i Lisewo (filia) (670 kom. r. 1878 a 1059 dusz r. 1868); 5) Lasowice (569 kom. a 1210 dusz r. 1868); 6) Milenz z fili\u0105 Alt-M\u00fcnsterberg (344 kom. 1878, a 606 dusz r. 1878); 7) Malbork z nast\u0119p. wsiami i osadami: B\u00e4ckermuhle, Dammfelde, Hejbudy, Hoppenbruch, zamek Ka\u0142dowo, przedmie\u015bcie Ka\u0142dowo, Ko\u017aliczki w\u015b, Ko\u017aliczki folw., Landmuhle, Rodlofferhuben, Sandhof, Stadtfelde i Vogelsang (3070 kom. r. 1878, a 4347 dusz r. 1868); 8) M\u0105twy (540 kom. r. 1878, a 927 dusz r. 1868); 9) Notzendorf (327 kom. r. 1878, a 778 dusz r. 1868); 10 Thiergart (460 kom. r. 1878, a 909 dusz r. 1868); 11) Pogorza\u0142a w\u015b (727 kom. r. 1878, a 1195 dusz r. 1868). Do dekanatu sztumskiego nale\u017c\u0105 2 parafie: D\u0105br\u00f3wka niemiecka i Pozylia. Do dekanatu nowodworskiego (Tiegenhof): Bor\u0119ty, F\u00fcrstenwerder,<\/span> Ladekopp, Lichnowy, Marynowy, Nowa cerkiew, Nytych, Sch\u00f6neberg, Tannsee i Tiegenhagen. Ewangelicy maj\u0105 w pow. 26 parafiij: 1) Stare pole (660 dusz r. 1868), 2) Altm\u00fcnsterberg (223), 3) Baarenhof (1722), 4) Bor\u0119ty (308), 5) Fiszewo (1136), 6) Gnojewo (196), 7) Kaczynos(833), 8) Ko\u0144czewice(445), 9) Ladekopp (920), 10) Lasowice (644), 11) Lichnowy (728), 12) Marynowy (584); 13) Malbork, do kt\u00f3rego przy\u0142\u0105czone s\u0105 nast\u0119p. osady: B\u00e4ckerm\u00fchle, Dammfelde, Hoppenbruch, zamek Ka\u0142dowo, przedm. Ka\u0142dowo, Landm\u00fchle, Liebenthal, Lindenwald, Rodlofferhuben, Sandhof, Stadtfelde, Vogelsang (5997); 14)Nowa cerkiew (402),15) Nytych (1697), 16) Palczewo (229), 17) Pr\u0119gnowo (137), 18) Schadwalde (676), 19) Sch\u00f6neberg (856), 20) Stalewo (1290), 21) Tannsee (540), 22) Thiensdorf (3206), 23) Nowydw\u00f3r (4197), 24) Tiegenort (2302), 25) Pogorza\u0142a wie\u015b (555), 26) Lichtfelde (699). Szko\u0142y ewang. znajdowa\u0142y si\u0119 1868 r. w 87 miejscach; katol. w 25; symultanne w 3. Stacyj pocztowych liczono 14, obecnie b\u0119dzie ich pewnie wi\u0119cej. (Ob. Statistische Mittheilungen \u00fcber den Regierungsbezirk Danzig, v. Oelrichs. Danzig 1863; i Topografisch-statistisches Handbuch f\u00fcr den Reg. Bezirk Danzig, herausg. von d. K\u00f6nigl. Regierung (Danzig. 1869). W ko\u0144cu jeszcze kilka s\u0142\u00f3w o przebiegu kolonizacyi pow. malborskiego za czas\u00f3w krzy\u017cackich. Za rz\u0105d\u00f3w w. mistrza Karola Beffardt v. Trier (1312\u20141324) wystawi\u0142 nad komtur Werner v. Orselen nast\u0119puj\u0105ce przywileje lokacyjne: dla Nytyckiej wsi r. 1316, dla Lisewa 1317, dla Mirowa i Tannsee 1318 r. R 1321 zosta\u0142y za\u0142o\u017cone nast\u0119p. wsie: Bor\u0119ty, Lichnowy, Lichn\u00f3wki, Lindenowo, Mielenz, Sojanowo, Marynowy, Ruckenau; za rz\u0105d\u00f3w w. mistrza Wernera v. Orselen (1325\u201430) zosta\u0142y wystawione przywileje dla Petershagen i Staregopola; za czas\u00f3w Luthra v. Braunschweig (1331\u20141335): Schoeneberg i Schoensee; Dytryk v. Altenburg (1335\u20141341) za\u0142o\u017cy\u0142 Ko\u0144czewice, Gnojewo, Alt-weichsel (1338), Pogorza\u0142\u0105 wie\u015b i Szenwez\u0119 (1340); Ludwik K\u00f6nig (1341\u20141346): Ladekopp (1341), Reichfelde i Baerwalde (1342), Palczewo i Bystrze (1344), Tug\u0119 (1345); Tusmer v. Arfberg (1346\u20141351): Schoenhorst i Or\u0142owo (1349), Thiergart, Pr\u0119gnowo, Lasowice (1350), Now\u0105 cerkiew, Halbstadt i D\u0119bin\u0119 (1351); Winryk v. Kniprode (1351\u20141382): Schadewalde (1352), Neumuensterberg i Fuerstenwerder (1352), Parchowo i Rozengart (1353), Nidowo (1356), Kaczynos (1367), Brodsack (1381); Konrad Z\u00f6lner wreszcie (1382\u20141390) M\u0105twy. (Ob. Gesch. d. Kreises Marienburg von Eckardt. 1868, str. 19). Por. K\u0142osy z roku 1882, Tygodnik Powszechny z 1884. K\u015b. Frydrychowicz.<\/i><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom V. Malbork, a w tym: Opis zamku, Historya zamku, Wojewodztwo malborskie, Miasto, Powiat malborski, Dekanat malborski. Malbork al. Malborg, niem. Marienburg (dok. Castrum S. Mariae, Margenborg, Maryngburgh, Marginburg, Marienborch, Mergenburg, Marienburgk, Mergenborch, Mariaeburqum), miasto […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":12850,"parent":12628,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"h5ap_radio_sources":[],"jetpack_post_was_ever_published":false,"footnotes":""},"class_list":["post-12798","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"yoast_head":"\nLitera M - Malbork - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-malbork\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - Malbork\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom V. Malbork, a w tym: Opis zamku, Historya zamku, Wojewodztwo malborskie, Miasto, Powiat malborski, Dekanat malborski. Malbork al. Malborg, niem. Marienburg (dok. Castrum S. Mariae, Margenborg, Maryngburgh, Marginburg, Marienborch, Mergenburg, Marienburgk, Mergenborch, Mariaeburqum), miasto […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-malbork\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"657\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1024\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"68 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/m-malbork\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/m-malbork\\\/\",\"name\":\"Litera M - Malbork - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/m-malbork\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/m-malbork\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"datePublished\":\"2020-04-26T23:13:18+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/m-malbork\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/m-malbork\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/m-malbork\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"width\":657,\"height\":1024},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/m-malbork\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Litera M – Malbork\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"width\":931,\"height\":990,\"caption\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\\\/\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Litera M - Malbork - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-malbork\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - Malbork","og_description":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom V. Malbork, a w tym: Opis zamku, Historya zamku, Wojewodztwo malborskie, Miasto, Powiat malborski, Dekanat malborski. Malbork al. Malborg, niem. Marienburg (dok. Castrum S. Mariae, Margenborg, Maryngburgh, Marginburg, Marienborch, Mergenburg, Marienburgk, Mergenborch, Mariaeburqum), miasto […]","og_url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-malbork\/","og_site_name":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/","og_image":[{"width":657,"height":1024,"url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","type":"image\/jpeg"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"68 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-malbork\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-malbork\/","name":"Litera M - Malbork - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-malbork\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-malbork\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","datePublished":"2020-04-26T23:13:18+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-malbork\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-malbork\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-malbork\/#primaryimage","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","width":657,"height":1024},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-malbork\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Litera M – Malbork"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","name":"Jaminy Indexing Team","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/jzi.org.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization","name":"Jaminy Indexing Team","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","width":931,"height":990,"caption":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/"]}]}},"jetpack_likes_enabled":true,"jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12798","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12798"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12798\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12628"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12798"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}