{"id":12792,"date":"2020-04-27T01:07:48","date_gmt":"2020-04-26T23:07:48","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?page_id=12792"},"modified":"2020-04-27T01:07:48","modified_gmt":"2020-04-26T23:07:48","slug":"l-lubawa","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-lubawa\/","title":{"rendered":"Litera L – Lubawa"},"content":{"rendered":"
\n
\n
\n
\n
\n
\n

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku<\/h3>\n

Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom V.<\/p>\n

Lubawa<\/a>, powiat lubawski<\/a>, dekanat lubawski<\/a>, ziemia lubawska<\/a>.<\/p>\n

\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

Lubawa,<\/b> niem. L\u00f6bau<\/i>, dok. Loiben<\/i>, Lubno<\/i>, Lubow<\/i>, Lubowe<\/i>, Lubowa<\/i>, Lubovia<\/i>, miasto powiat. w obwodzie regenc. kwidzy\u0144skim, w Prusach zachodnich, nad strug\u0105 Libawk\u0105 al. Lubawk\u0105 i dop\u0142ywami jej Elszk\u0105, Sandel\u0105, i Jesion\u0105, o mil\u0119 od rz. Drw\u0119cy i granicy pow. suskiego i ostrodzkiego, na bitym trakcie lubawsko-lidzbarskim, lubawsko-i\u0142awskim i lubawsko-nowomiejskim, mil\u0119 od st. kol. \u017cel. malborsko-m\u0142awskiej w Nowym folwarku (Weissenberg), dok\u0105d miasto podrz\u0119dn\u0105 kol. \u017cel. zamierza poprowadzi\u0107. Obszaru liczy m\u00f3rg 6289, bud. 616, dm. 310, mk. 3951; r. 1880 liczono 4506, katol. 2709, ew. 1244, \u017cyd. 553. W og\u00f3le jest miasto starannie zabudowane; domy z wyj\u0105tkiem przedmie\u015b\u0107 wszystkie murowane; mianowicie odznacza si\u0119 pi\u0119kny rynek przestronny; domy ca\u0142ej wschodniej strony zachowa\u0142y tu prastare t. zwane podsienia (niem. Vorlauben). W miejscu znajduje si\u0119 s\u0105d obwodowy (Amtsgericht), przedtem by\u0142 wi\u0119kszy powiatowy; ko\u015bci\u00f3\u0142 paraf. katolicki i prot., synagoga \u017cydowska, dom si\u00f3str mi\u0142osierdzia ze szpitalem i ko\u015bcio\u0142em \u015bw. Bar\u00adba\u00adry, inny szpital miejski, progimnazyum miejskie symultanne si\u0119gaj\u0105ce do sekundy wy\u017cszej, kt\u00f3re kosztem rz\u0105dowym zamienione by\u0107 ma na ca\u0142kowite gimnazyum rz\u0105dowe, seminaryum luterskie dla nauczycieli, szko\u0142a miejska ewang., 4-kl. szko\u0142a katol., wy\u017cszy zak\u0142ad dla dziewcz\u0105t luterski, z pensy\u0105 po\u0142\u0105czony, do kt\u00f3rego po zniesieniu katol. pensyi u si\u00f3str mi\u0142osierdzia tak\u017ce polskie dziewcz\u0119ta ucz\u0119szczaj\u0105; urz\u0105d pocztowy, stacya telegr., apteka, fizyk powiatowy, konowa\u0142 powiatowy, lekarz\u00f3w 4 (2 polak\u00f3w, 2 \u017cyd\u00f3w), rzecznik\u00f3w 3; jest sp\u00f3\u0142ka po\u017cyczkowa polska, kupc\u00f3w wi\u0119kszych i mniejszych 19, zajazd\u00f3w 5, restauracyj 12, browar\u00f3w 2, gorzelnia na przedmie\u015bciu Fijewie, 3 m\u0142yny wodne, drukarnia, ksi\u0119garnia, cukiernia, zegarm. 1, majstr\u00f3w mular. 2. Dorocznych jarmark\u00f3w jest 8, na byd\u0142o i na konie 4 i kramne 4. Opr\u00f3cz tego s\u0142ynie L. z targ\u00f3w swoich na \u015bwinie, kt\u00f3re co tydzie\u0144 w ka\u017cdy poniedzia\u0142ek odbywaj\u0105 si\u0119. Drobniejsi przekupnie, w mie\u015bcie albo blisko L. mieszkaj\u0105cy, rozchodz\u0105 si\u0119 po wszystkie strony, g\u0142\u00f3wnie na Warmi\u0105, i przez ca\u0142y niemal tydzie\u0144 skupuj\u0105 \u015bwinie, zazwyczaj wieprze wielkie, kt\u00f3re ca\u0142emi gromadami, po sto i wi\u0119cej sztuk licz\u0105cemi, na targ sp\u0119dzaj\u0105; st\u0105d przez wi\u0119kszych handlarzy, g\u0142\u00f3wnie z Prus i z Ksi\u0119stwa Pozna\u0144skiego, dalej w \u015bwiat wysy\u0142ane bywaj\u0105. Zwyczajne targi tygodniowe przypadaj\u0105 w \u015brod\u0119 i sobot\u0119. Chocia\u017c miasto nad kilku strumieniami po\u0142o\u017cone, otrzymuje jednak czyst\u0105 do picia wod\u0119 za pomoc\u0105 wodoci\u0105g\u00f3w starodawnych, z pod Lip zaprowadzonych. Od czasu do czasu urz\u0105dzaj\u0105 si\u0119 tu przedstawienia polskie amatorskie. Z historyi miasta niezbyt obfite zachowa\u0142y si\u0119 wiadomo\u015bci. L. od dawna istnia\u0142a na zagonach pierwotnie pruskich i zwa\u0142a si\u0119 niby z pruska Loiben, co raczej nasze polskie b\u0119dzie Lubno, z czego potem Lubowa, Lubawa utworzy\u0142o si\u0119. By\u0142a ta osada naczelna ca\u0142ej ziemi okolicznej, kt\u00f3rej imi\u0119 tak\u017ce: lubawska ziemia, terra Lubavia, nada\u0142a. Stare akta ko\u015bcielne (wizyta biskupa Ol\u00adszo\u00adw\u00ads\u00adkie\u00adgo) zapisuj\u0105, \u017ce przy L. znajdowa\u0142 si\u0119 kiedy\u015b gaj \u015bw., w kt\u00f3rym Prusacy poga\u0144scy, wracaj\u0105c z \u0141\u0105k pobliskich, tak\u017ce ju\u017c u nich \u015bwi\u0119tych, zwanych wtedy Lobnic, igrzyska swoje i biesiady religijne wyprawiali. Wcze\u015bnie zaj\u0119li te okolice i ber\u0142u swemu podbili mazowieccy ksi\u0105\u017c\u0119ta. W pocz\u0105tkach XIII wieku przybywa tu s\u0142awny apost\u00f3\u0142 Prusak\u00f3w, pierwszy biskup che\u0142mi\u0144ski, Chrystyan, i zaprowadza wiar\u0119 \u015bw. \u00d3wczesny w\u0142adzca ziemi tutejszej czyli naczelnik pruski Suavabuno zapisa\u0142 r. 1214 L. na w\u0142asno\u015b\u0107 Chrystyanowi, kt\u00f3ry na sta\u0142e, jak si\u0119 zdaje, tu przemieszkiwa\u0142. Lud tak\u017ce, w znacznej cz\u0119\u015bci nap\u0142ywowy, polski, ch\u0119tnie zapisywa\u0142 si\u0119 pod sztandar wiary. Tylko jeszcze stary d\u0105b w gaju by\u0142 przeszkod\u0105, kt\u00f3ry resztki pogan pruskich oko\u0142o siebie gromadzi\u0142. Jest do dzi\u015b dnia podanie, \u017ce w tym gaju pod\u00f3wczas Matka Boska objawi\u0142a si\u0119 i kaplic\u0119 jej chciano postawi\u0107. Ale biskup Chrystyan rzek\u0142: Nie mo\u017ce by\u0107 Matka Naj\u015bw. czczona obok bo\u017cyszcza pogan; p\u00f3jd\u017amy i d\u0105b \u00f3w obalmy. Poczem poszli z miasta w procesyi i d\u0105b \u015bw. zerwali. Ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry na jego miejscu postawili, do dzi\u015b dnia s\u0142ynie z pielgrzymek wiernych. Ob. Lipy<\/i> pod Lubaw\u0105. O za\u0142o\u017ceniu miasta i wzniesieniu zamku lubawskiego niepewne s\u0105 wiadomo\u015bci. Niekt\u00f3rzy pisz\u0105, \u017ce miasto za\u0142o\u017cone r. 1201; akta za\u015b lubawskie, tak\u017ce nie wiadomo na czem oparte, utrzymuj\u0105, \u017ce to si\u0119 sta\u0142o r. 1214, kiedy Prusak nawr\u00f3cony Suavabuno Chrystyanowi zapisa\u0142 L. Jak z pism ko\u015bcielnych wynika, far\u0119 tutejsz\u0105 budowa\u0107 zacz\u0119to r. 1233. R. 1243 po \u015bmierci nieszcz\u0119\u015bliwego, od krzy\u017cak\u00f3w tyle znienawidzonego biskupa Chrystyana, Lubawa wraz z ca\u0142\u0105 ziemi\u0105 przyleg\u0142\u0105 do\u0142\u0105czona zosta\u0142a do nowo wtedy utworzonej dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej. Odt\u0105d tak miasto jak i cz\u0119\u015b\u0107 ziemi lubawskiej przesz\u0142y na w\u0142asno\u015b\u0107 biskup\u00f3w che\u0142mi\u0144skich, kt\u00f3rzy tu r\u00f3wnie\u017c stolic\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 sobie obrali. R. 1301 nowy wygodniejszy zamek warowny zbudowali. Niemniej i miasto ca\u0142e murami i wa\u0142ami obwarowali. W L. te\u017c najcz\u0119\u015bciej rezydowali, niekt\u00f3rzy tak\u017ce umarli; pochowani s\u0105 tu, o ile wiadomo, Miko\u0142aj Kra\u00adpi\u00adc\u00adki, Jan Ko\u00adno\u00adpa\u00adc\u00adki i Stan. \u017be\u00adli\u00ads\u00ad\u0142a\u00adw\u00adski. R. 1263 Henryk Monte, w\u00f3dz pruski, spl\u0105drowawszy ziemi\u0119 che\u0142mi\u0144sk\u0105, napad\u0142 krzy\u017cak\u00f3w pod L. i na g\u0142ow\u0119 pobi\u0142; landmistrz pruski z 40 braci krzy\u017cackiej legli na placu. R. 1301 nowy tu zamek biskupi pobudowany, jak si\u0119 rzek\u0142o, w ceg\u0142\u0119 murowany. R. 1422 W\u0142adys\u0142aw Jagie\u0142\u0142o stan\u0105\u0142 o p\u00f3\u0142 mili st\u0105d obozem d. 4 sierpnia, poczem miasto oblega\u0142 z wojskiem przez 4 dni. Dowiedziawszy si\u0119, \u017ce to w\u0142asno\u015b\u0107 biskupia, zaniecha\u0142 oblegania i dalej poci\u0105gn\u0105\u0142. R. 1439. kr\u00f3l W\u0142ad. Jagiello\u0144czyk zaj\u0105\u0142 miasto. R. 1440 miasto L. wraz z wielu innemi przyst\u0105pi\u0142o w Kwidzyniu do zwi\u0105zku antykrzy\u017cackiego. R. 1458 dziwnym sposobem dobrowolnie miasto mistrzowi krzy\u017cackiemu podda\u0142o si\u0119, t\u0142umacz\u0105c, \u017ce jest bez pana i chc\u0105c na przysz\u0142o\u015b\u0107 temu podlega\u0107, komu po zawarciu pokoju przys\u0105dzonem b\u0119dzie. R. 1459 Wytr\u0119ba z Wytr\u0119bowic (Witram von Witramsdorf), P<\/span>olak, zachodzi jako burmistrz lubawski. R. 1521 margraf Albrecht, mistrz krzy\u017cacki, nadci\u0105gn\u0105\u0142 tu po 3 Kr\u00f3lach z wojskiem naprzeciw Mazowszu; Polacy w liczbie oko\u0142o 2000 wyszli mu z miasta naprzeciw, cofn\u0119li si\u0119 jednak z do\u015b\u0107 znaczn\u0105 strat\u0105, od liczniejszego daleko nieprzyjaciela odparci. Roku 1533 bisk. Jan Dantyszek nada\u0142 nowy wilkierz miastu. R. 1545 z powodu, jak utrzymuj\u0105, niezagaszonych \u015bwiec w ko\u015bciele, po\u017car wielki powsta\u0142, kt\u00f3ry ca\u0142e miasto w perzyn\u0119 obr\u00f3ci\u0142. R. 1638 bisk. Jan Lip\u00adski potwierdza stare przywileje miastu, wed\u0142ug kt\u00f3rych zdawna s\u0142u\u017cy mieszczanom prawo wyszynku i wolnego wywaru w granicach swoich. R. 1641 bisk. Gaspar Dzia\u00ad\u0142y\u0144\u00adski odprawi\u0142 tu synod dyecezyalny, trzeci z kolei za polskich czas\u00f3w. Roku 1660 panowa\u0142o morowe powietrze w L. Roku 1724 ca\u0142e miasto zgorza\u0142o z wyj\u0105tkiem zamku biskupiego, fary, klasztoru bernardyn\u00f3w i 4 czy 5 dom\u00f3w. R. 1745 d. 16, 17 i 18 wrze\u015bnia An\u00add\u00adrzej Za\u00ad\u0142u\u00ads\u00adki, biskup che\u0142mi\u0144ski, odprawi\u0142 w tutejszej farze z duchowie\u0144stwem swojem czwarty synod dyecezyalny, kt\u00f3ry a\u017c dot\u0105d jest ostatni w tej dyecezyi. Po okupacyi Prus r. 1772 miasto L. wraz z przynale\u017cnemi dobrami biskupiemi na rzecz pa\u0144stwa zabrane; rz\u0105dom tutejszym duchownym i stolicy biskupiej koniec po\u0142o\u017cony zosta\u0142. Odt\u0105d niemczyzna protestancka jak i \u017cydowstwo niema\u0142y wzrost wzi\u0119\u0142y w mie\u015bcie i w okolicy. Co si\u0119 tyczy<\/span> narodowo\u015bci, warto jeszcze doda\u0107, \u017ce L. za rz\u0105d\u00f3w krzy\u017cackich przewa\u017cnie by\u0142a niemieck\u0105. Nawet jeszcze w XVI i XVII wieku charakter miasta zdaje si\u0119 by\u0107 przewa\u017cnie niemiecki. W wizycie biskupa Potockiego wyra\u017anie czytamy, \u017ce pod\u00f3wczas, t. j. w XVI w. ca\u0142e miasto by\u0142o niemieckie, erat enim protunc germanica tota civitas. U fary nabo\u017ce\u0144stwo i kazanie li tylko w j\u0119zyku niemieckim odprawia\u0142o si\u0119. Dopiero biskup Mi\u00adko\u00ad\u0142aj Kra\u00adpic\u00adki oko\u0142o r. 1500 wystawi\u0142 na cmentarzu osobn\u0105 kaplic\u0119 \u015bw. Bar\u00adba\u00adry, \u017ceby si\u0119 w niej nabo\u017c. i kazanie odprawia\u0142o dla Polak\u00f3w. Tego\u017c czasu s\u0142awny Krzy\u00adsz\u00adtof Kup\u00adner, rodowiec tutejszy, dokt\u00f3r obojga prawa, uczyni\u0142 legat 900 fl., \u017ceby dw\u00f3ch student\u00f3w o ile mo\u017cno\u015bci z L., uniwersytet niemiecki w Lipsku odwiedza\u0142o. R. 1533 nowy wilkierz, wydany przez bisk. Jana Dan\u00adty\u00adsz\u00adka dla miasta, pisany jest po niemiecku. Rektor szko\u0142y tutejszej, An\u00add\u00adrzej Nean\u00adder, pracuj\u0105cy tu pod\u00f3wczas, by\u0142 nietylko N<\/span>iemcem, ale i otwartym innowierc\u0105. Jeszcze w r. 1672 statuta czysto ko\u015bcielnego bractwa Bo\u017cego Cia\u0142a u fary pisane s\u0105 po niemiecku. W p\u00f3\u017aniejszych czasach nic nie wiadomo o Niemcach, a w czasie okupacyi zaledwie s\u0142abe jakie jednostki dochowa\u0142y si\u0119; osobliwie, \u017ce i o innowiercach zaledwie znak jaki pozosta\u0142 z p\u00f3\u017aniejszych czas\u00f3w. By\u0142o te\u017c to miasto daleko obszerniejsze i ludniejsze za dawniejszych czas\u00f3w. S\u0105 znaki do\u015b\u0107 pewne, \u017ce przedmie\u015bcia lubawskie si\u0119ga\u0142y a\u017c do ko\u015bcio\u0142a w Lipach. Do parafii tutejszej pr\u00f3cz miasta nale\u017ca\u0142o jeszcze r. 1647 wiosek 10, podczas kiedy dzi\u015b 3 ich tylko nale\u017cy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 farny, tyt. \u015bw. Anny, patronatu dawniej biskupiego, budowa zacz\u0119ta r. 1233, ca\u0142y w ceg\u0142\u0119 murowany, daleko kiedy\u015b okazalszy, przez ogie\u0144 i wojn\u0119 znacznie ucierpia\u0142; ma dwie kaplice: \u015bw. Anio\u0142\u00f3w Str\u00f3\u017c\u00f3w, przez Gaspara Dzia\u0142y\u0144skiego, bisk. che\u0142mi\u0144skiego, wzniesion\u0105, i Zwiastowania N. M. P. albo te\u017c familijn\u0105 Mort\u0119skich, r. 1620 przez 3 siostry rodzone Mort\u0119skie, Magdalen\u0119, ksieni\u0119 che\u0142mi\u0144sk\u0105, Ann\u0119, zakonnic\u0119 w Che\u0142mnie i Zofi\u0105, \u017con\u0119 Samuela \u017bali\u0144skiego, wojewody che\u0142mi\u0144skiego, fundowan\u0105. W niej dw\u00f3ch ufundowanych kapelan\u00f3w i trzech ch\u00f3ralist\u00f3w odprawia\u0142o codzienne przepisane nabo\u017ce\u0144stwo. Groby familii Mort\u0119skich ze wsi Mort\u0119g pobliskich zosta\u0142y dot\u0105d przeniesione i r\u00f3\u017cnemi ozdobami a napisami upi\u0119kszone. Niestety za szwedzkich wojen kaplica z ozd\u00f3b swoich i grobowc\u00f3w ogo\u0142ocon\u0105 i fundusz\u00f3w wszelkich pozbawion\u0105 zosta\u0142a. Od niepami\u0119tnych czas\u00f3w przechowuje si\u0119 w tej kaplicy cudowna figura N. M. P. z Lip pobliskich (ob. Lipy<\/i>), kt\u00f3ra jedynie tylko na odpusty tam\u017ce w uroczystej procesy i bywa przenoszona. W ko\u015bciele przed wielkim o\u0142tarzem s\u0105 groby dw\u00f3ch pochowanych tam\u017ce biskup\u00f3w che\u0142mi\u0144skich: Jana Konopackiego, \u2020 1530, kt\u00f3ry na kamieniu mia\u0142 napis: Qui fuit a Conopat generos. stemma Joannis Praesulis ossa sub hoc marmore tecta cubant, i Stan. \u017belis\u0142awski, \u2020 1571, kt\u00f3rego pomnik drewniany znajdowa\u0142 si\u0119 dawniej w \u015bcianie bez \u017cadnego napisu. O\u0142tarz wielki sprawi\u0142 biskup Wawrzyniec G\u0119bicki r. 1612. Istnia\u0142 przy tym ko\u015bciele kiedy\u015b dom dla chorych i s\u0142abych ksi\u0119\u017cy i dom \u015bw. Anny dla ubogich; obecnie jest jeszcze szpital \u015bw. Walentego, r. 1616 przez bisk. Kuczborskiego dla 8 ubogich z parafii fundowany, i 3 bractwa: r\u00f3\u017ca\u0144cowe z r. 1723, anio\u0142\u00f3w str\u00f3\u017c\u00f3w z r. 1798 i trze\u017awo\u015bci z r. 1855. Do fary przy\u0142\u0105czony jest ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny w Z\u0142otowie. Szematyzm dyec. z r. 1867 podaje: Parafia lubawska liczy dusz 3305, prob. Antoni Klingenberg (obecnie oficya\u0142, wikaryusz gener. i protonot. apostolski w Peplinie), wikary Teofil B\u0105czkowski. Wsie paraf.: L., Losy, Tynwa\u0142d i Mort\u0119gi; do filii w Z\u0142otowie nale\u017c\u0105: Z\u0142otowo, Lubsztyn i Zakurzewo. Szko\u0142y paraf. katol.: w L. 4-klas., dzieci katol. 350; szko\u0142a dziewcz\u0105t u si\u00f3str mi\u0142osierdzia z pensy\u0105 po\u0142\u0105czona; ochrona i szko\u0142a przemys\u0142owa (szwalnia) tam\u017ce (3 ostatnie zak\u0142ady skutkiem kulturkampfu zniesione zosta\u0142y); w Z\u0142otowie dz. katol. 102. Klasztor oo. bernardyn\u00f3w, pierwotnie franciszkan\u00f3w z Saksonii niemieckiej, za\u0142o\u017cy\u0142 tu bisk. Miko\u0142aj Krapicki r. 1502 przy ko\u015bciele \u015b. Micha\u0142a i \u015b. Jana Chrzciciela, przez bisk. Wikbolda r. 1366 fundowanym. Pierwotni oo. franciszkanie, jak si\u0119 rzek\u0142o, przychodzili z Saksonii i byli Niemcy, w czasie reformacyi zupe\u0142nie podupadli i wymarli r. 1566. Klasztor sta\u0142 wtedy pusto przez 14 lat. R. 1580 bisk. Piotr Kostka sprowadzi\u0142 w ich miejsce polskich bernardyn\u00f3w z War\u00adsza\u00adwy, kt\u00f3rym ko\u015bci\u00f3\u0142 nowy, do dzi\u015b dnia istniej\u0105cy, pi\u0119knie w ceg\u0142\u0119 murowany wzni\u00f3s\u0142 swoim kosztem Seweryn Zaleski chor\u0105\u017cy pruski, od r. 1600\u20141610. Przed wielkim o\u0142tarzem jest tu pochowany pierwszy fundator klasztoru bisk. Mi\u00adko\u00ad\u0142aj Kra\u00adpi\u00adc\u00adki, m\u0105\u017c niema\u0142ych zas\u0142ug i niezwyk\u0142ej \u017cycia pobo\u017cno\u015bci, kt\u00f3ry, zrezygnowawszy z biskupstwa r. 1508, osiad\u0142 na dewocyi w klasztorze i tam\u017ce umar\u0142 r. 1515. Po okupacyi i po kasacie klasztoru przez rz\u0105d pruski, zabrali pi\u0119kny ten ko\u015bci\u00f3\u0142 luteranie gwa\u0142tem i podst\u0119pem r. 1821; na pami\u0105tk\u0119 tego zaboru umieszczono napis w po\u0142udniowej \u015bcianie ko\u015bcio\u0142a: Regis ex alma gratia sublato monasterio evangelicis haec domus donata MDCCCXXI. Pierwsze luterskie nabo\u017ce\u0144stwo odprawi\u0142 pastor z I\u0142awy Plitt w drugie \u015bwi\u0119to wielkanocne. W klasztorze pomieszczono szko\u0142\u0119 miejsk\u0105, kilku nauczycieli, s\u0105d powiatowy (pocz\u0105tkowo), obecnie w jego miejsce seminaryum nauczycielskie luterskie. Prepozytura \u015a. Jerzego, bogato kiedy\u015b uposa\u017cona, po\u0142\u0105czona by\u0142a z miejskim szpitalem. R. 1509 dr. Kupner z L. zapisa\u0142 na ni\u0105 1000 mrk., za kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej 5 w\u0142. roli pod Grabowem kupiono. R. 1584 bisk. Piotr Ko\u00ads\u00adtka przy\u0142\u0105czy\u0142 do prepozytury kaplic\u0119 polsk\u0105 \u015b. Bar\u00adba\u00adry na 4 w\u0142. w Grabowie fundowan\u0105, dodaj\u0105c nadto nowych 10 w\u0142. w Ro\u017centalu najprz\u00f3d, kt\u00f3re nast\u0119pnie na inne 10 w Grabowie zamienione zosta\u0142y. R. 1627 bisk. Zadzik przyda\u0142 prepozyturze probostwo w Grabowie z 9 w\u0142. sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119. Proboszczowie od \u015b. Jerzego mieli obowi\u0105zek sta\u0107 do rady biskupom tu rezyduj\u0105cym. Oko\u0142o r. 1600 Odinet Perenot, kan. i oficya\u0142 che\u0142mi\u0144ski, by\u0142 tu proboszczem, nast\u0119pnie kanonik Bran\u00addysz, Jan Pet\u00adry\u00adkow\u00adski proboszcz kapitu\u0142y che\u0142mi\u0144skiej i inni. Obecnie jest ta prepozytura z cz\u0119\u015bci\u0105 dawniejszych dochod\u00f3w na u\u017cytek siostrom mi\u0142osierdzia oddana i zowie si\u0119 pospolicie kaplic\u0105 (ow\u0105 kiedy\u015b polsk\u0105!) \u015a. Bar\u00adba\u00adry; Je\u00adrzy jest \u015bwi\u0119tym przewa\u017cnie krzy\u017cackim, u ludu naszego mniej znanym. Dom si\u00f3str mi\u0142osierdzia fundowany r. 1861 przy prepozyturze dawniejszej \u015b. Je\u00adrze\u00adgo, do kt\u00f3rej cz\u0119\u015b\u0107 znacznych dochod\u00f3w od probostwa teraz w Grabowie od\u0142\u0105czono. Siostry utrzymywa\u0142y tu opr\u00f3cz szpitala szko\u0142\u0119 miejsk\u0105 dziewcz\u0105t, zak\u0142ad wy\u017cszy dla dziewcz\u0105t z pensy\u0105 po\u0142\u0105czony, ochron\u0119 i szwalni\u0119, co wszystko, pr\u00f3cz szpitala, utraci\u0142y skutkiem kulturkampfu. Kaplica \u015a. Bar\u00adba\u00adry oko\u0142o r. 1500 przez bisk. Mi\u00adko\u00ad\u0142a\u00adja Kra\u00adpi\u00adc\u00adkiego za\u0142o\u017cona na cmentarzu u fary dla Polak\u00f3w, poniewa\u017c wtedy jako i dawniej nabo\u017ce\u0144stwa i kazania w farze odprawia\u0142y si\u0119 tylko dla Niemc\u00f3w. Kapelan tutejszy, kt\u00f3ry w niedziele i \u015bwi\u0119ta nielicznej wtedy jeszcze gminie polskiej odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa polskie, posiada\u0142 na uposa\u017cenie 10 w\u0142. w Ro\u017centalu. P\u00f3\u017aniej kiedy liczba Polak\u00f3w wzros\u0142a, odprawia\u0142o si\u0119 nabo\u017ce\u0144stwo jak i dzi\u015b polskie w farze, a kaplic\u0119 jako niepotrzebn\u0105 zniesiono. R. 1584 biskup Piotr Kost\u00adka przy\u0142\u0105czy\u0142 jej dochody do prepozytury \u015b. Je\u00adrze\u00adgo, kt\u00f3ra niezawodnie z tej tak\u017ce przyczyny kaplic\u0105 \u015a. Bar\u00adba\u00adry a\u017c dot\u0105d si\u0119 nazywa. Kaplica na zamku od pocz\u0105tku istnia\u0142a dla wygody rezyduj\u0105cych tu biskup\u00f3w. By\u0142a do\u015b\u0107 obszerna, tytu\u0142u N. M. P. Wniebowzi\u0119cia, mie\u015bci\u0142a mi\u0119dzy innemi 3 o\u0142tarze, stale wygodne, 2 trony biskupie, pulpit do czytania, ma\u0142e organy i t. d.; kraty d\u0119bowe oddziela\u0142y prezbyteryum od reszty kaplicy. Nad wej\u015bciem do kaplicy znajdowa\u0142 si\u0119 herb bisk. Za\u00addzi\u00adka i pod rok dodany 1627, z czego wynika, \u017ce biskup ten wiele si\u0119 przyczyni\u0142 do gruntownego odnowienia kaplicy.<\/p>\n

Powiat lubawski<\/i> w p\u00f3\u0142nocno-wschodnim ko\u0144cu obwodu regencyjnego kwidzy\u0144skiego, mi\u0119dzy 53\u00b0 18′ i 53\u00b0 37′ p\u0142n. Szer. a 36\u00b0 52′ i 37\u00b0 39′ wsch. d\u0142g. po\u0142o\u017cony, graniczy z pow. suskim na p\u0142n., z ostr\u00f3dzkim (w Prusach wsch.) na wsch., na p\u0142d. z pow. brodnickim i ku zachod. z brodnickim, grudzi\u0105skim i suskim. Najwi\u0119ksza rozleg\u0142o\u015b\u0107 z p\u0142n. na p\u0142d. wynosi przesz\u0142o 4 mile, z zach. na wsch. przesz\u0142o 7 mil. Obszaru zajmuje pow. lubawski mr. kwadr. 380109 czyli mil kwadr. 17.625, mk. 51221. Na mil\u0119 kwadr. przypada wi\u0119c ludno\u015bci 2563. Powierzchnia stanowi po najwi\u0119kszej cz\u0119\u015bci p\u0142aszczyzn\u0119; tylko we wschodniej cz\u0119\u015bci, pod Z\u0142otowem, Zakurzewem, Zwiniarzem, Grodzicznem, Lubsztynem ci\u0105gn\u0105 si\u0119 wzg\u00f3rza przesz\u0142o 120 m. wysokie, kt\u00f3re po\u0142\u0105czone s\u0105 ze wzg\u00f3rzami wschodnio-pruskiemi (Ostpreuss. Bergr\u00fccken). Gleba w og\u00f3le niezgorsza, wydaje wszelkie rodzaje zbo\u017ca, mianowicie: \u017cyto, owies, kartofle, len, rzepik, groch, \u0142ubin al. wilczyn, r\u00f3\u017cne ogrodowizny i t. d. Koniczyna niemal wsz\u0119dzie udaje si\u0119. Pszenic\u0119 z dobrym skutkiem hoduj\u0105 osobliwie pod L., Ro\u017centalem, Byszwa\u0142dem, Grabowem i t. d. Lasy obszerniejsze znajduj\u0105 si\u0119 w zachodniej cz\u0119\u015bci, przy granicy pow. grudzi\u0105skiego i suskiego, i na p\u0142d.-wsch. ko\u0144cu przy granicy nidborskiego i brodnickiego. Pok\u0142ady torfu do\u015b\u0107 s\u0105 znaczne, kt\u00f3re z dobrym skutkiem mieszka\u0144cy u\u017cytkuj\u0105. Pod Z\u0142otowem i Omulem natrafiano r\u00f3\u017cnemi czasy bursztyn w niewielkiej ilo\u015bci, tak ze wydobywa\u0107 z ziemi wnet go wnet zaprzestano. W tych\u017ce samych okolicach, mianowicie u \u017ar\u00f3de\u0142 strugi Lubawki, znajduj\u0105 si\u0119 cz\u0119\u015bci i \u017cy\u0142y \u017celaza, niedo\u015b\u0107 jednak do wyzyskiwania obfite. Rzeki i strugi w powiecie: a<\/i>) Najwa\u017cniejsz\u0105 rzek\u0105 jest Drw\u0119ca, przychodzi z pow. ostr\u00f3dzkiego. Pocz\u0105wszy od wsi Pols. Gier\u0142o\u017cy p\u0142ynie w kierunku p\u0142n.-p\u0142d. licznemi zakr\u0119tami przez obszerne \u0142\u0119gi, tworz\u0105c granic\u0119 pow. lubawskiego i suskiego. W oddaleniu 4 kil. od wsi Samp\u0142awy wst\u0119puje do pow. lubawskiego, kt\u00f3ry na dwie niemal r\u00f3wne cz\u0119\u015bci, wschodni\u0105 i zachodni\u0105, przedziela. Od L. jest przesz\u0142o 1 mil\u0119 odleg\u0142a, oblewa stare zamczysko krzy\u017cackie Bratyan, potem zaraz s\u0142awne klasztorne \u0141\u0105ki, Nowe Miasto i Kurz\u0119tnik; nieco poni\u017cej niem. Brzozia przechodzi do pow. brodnickiego. Dla zbyt bystrego biegu Drw\u0119c\u0105 drzewo tylko sp\u0142awiaj\u0105. W najnowszym jednak czasie powsta\u0142 projekt poprowadzi\u0107 kana\u0142 rz. Drw\u0119c\u0105, i S\u0142awk\u0105, od Bratyana pocz\u0105wszy, a\u017c do I\u0142awy, tak \u017ceby statki z kana\u0142u elbl\u0105sko-i\u0142awskiego (mazurskiego) a\u017c dot\u0105d mog\u0142y dochodzi\u0107. Inne strugi s\u0105 po najwi\u0119kszej cz\u0119\u015bci dop\u0142ywami i przyp\u0142ywami Drwecy. b<\/i>) Gry\u017ala, wp\u0142ywa po lewej stronie do Drw\u0119cy, stanowi granic\u0119 p\u00f3\u0142nocn\u0105 pow. lubawskiego i ostr\u00f3dzkiego. c<\/i>) Zielkowska struga wp\u0142ywa po tej\u017ce stronie do Drw\u0119cy pod Zielkowem. d<\/i>) Lubawka al. Libawka, przychodzi z pod L. po\u0142\u0105czona poprzednio ze Sandel\u0105, z p\u0142n. przyjmuje Jesion\u0119, z p\u0142d. Elszk\u0119, uchodzi przy wsi Rodzone po lewej stronie do Drw\u0119cy. e<\/i>) Wel, dawniej zwany Wkra, znaczna struga, wychodzi z jez. Rumiano, przy samym zacz\u0105tku p\u0142ynie granic\u0105 pow. lubawskiego i nidborskiego a zboczywszy na p\u0142d. a\u017c do Lidzbarka, zwraca si\u0119 znowu ku p\u0142n., tworzy granic\u0119 pow. lubawskiego i brodnickiego, przechodzi do pow. lubawskiego i wp\u0142ywa nieco<\/span> powy\u017cej Bratyana do Drw\u0119cy; obraca w biegu swoim kr\u0119tym kilka m\u0142yn\u00f3w. f<\/i>) Katlewka, dop\u0142yw Welu po prawej stronie. g<\/i>) P\u0119chra al. P\u0119cherz, r\u00f3wnie\u017c prawy dop\u0142yw Welu. h<\/i>) Ossa, p\u0142ynie w p\u0142n.-zach. cz\u0119\u015bci powiatu, tworz\u0105c granic\u0119 od pow. suskiego. W jeziora pow. lubawski dosy\u0107 obfituje; znaczniejszych wyliczaj\u0105 29, np. Rumian, Ostrowite, Skarlin, Hartowiec, Gr\u0105dzkie jez., Radomskie, Zwiniarskie, Kie\u0142pin, \u0141\u0105korz i t. d. W pow. znajduj\u0105 si\u0119 3 miasta: L., Nowe Miasto i Kurz\u0119tnik; w\u0142o\u015bc. wiosek 92, d\u00f3br szlach. 92, osad 40; wybud. (einzelne Etablissements) 20. Od r. 1819\u20141871 ludno\u015b\u0107 powiatu wzros\u0142a do wi\u0119cej ni\u017c podw\u00f3jnej liczby. R. 1867 przypada\u0142o na miasta ludno\u015bci 6893 (r. 1880 liczono 7810), na wioski 39525; m\u0119sko os\u00f3b by\u0142o 23036, \u017ce\u0144s. 23382, rodzin 9173. Katolik\u00f3w liczono 36663, ewang. 8739, gr.-katol. 2, dysyd. 25, \u017cyd\u00f3w 989. Pod wzgl\u0119dem narodowo\u015bci jest ten powiat najwi\u0119cej polskim z ca\u0142ego obwodu regencyjnego kwidzy\u0144skiego a zapewne i z Prus ca\u0142ych kr\u00f3lewskich; widoczny to owoc biskupiego dawniej w tym tu powiecie panowania. Za polskich czas\u00f3w nic tu w og\u00f3le nie wiedziano o Niemcach, tem mniej o innowiercach, kt\u00f3rzy ani jednego w powiecie nie posiadali zboru. Jeszcze dzi\u015b podaje statystyka urz\u0119dowa, ze Polak\u00f3w znajduje si\u0119 34059, rodzin 6744; Niemc\u00f3w 8956; cho\u0107 w rzeczywisto\u015bci stosunek jest dla nas, jak zwykle, daleko korzystniejszy. Wioski prawie bez wyj\u0105tku utrzymuj\u0105 si\u0119 w r\u0119ku polskiem. Tylko do miast wielu protestant\u00f3w wy<\/span>w\u0119drowa\u0142o po okupacyi, kt\u00f3rzy tak\u017ce maj\u0105tki wi\u0119ksze poskupywali, a w znacznej cz\u0119\u015bci staro\u015bci\u0144skie i duchowne zabrane dobra wprost od rz\u0105du pruskiego otrzymali. Pod\u0142ug dok\u0142adnej statystyki z r. 1880 liczba wi\u0119kszych posiad\u0142o\u015bci wynosi 62 z obszarem 53160 ha. Fiskus posiada z tego 28193 ha.; innych posiad\u0142o\u015bci w r\u0119ku martwem nie ma w powiecie. Polacy dzier\u017c\u0105: 1. Bielice Ko\u00adwa\u00adl\u00adski 881 ha.; 2. Gry\u017aliny, 3. Kopaliny Chrza\u00adno\u00adw\u00adski 568 ha.; 4. Linowiec Ka\u00adwe\u00adczy\u00ad\u0144\u00adski 385 ha.; 5. Montowo Os\u00adsowski 1015 ha.; 6. Szmelte\u00adra Ja\u00adc\u00adkow\u00adski 136 ha.; 7. S\u0119dzice Jac\u00adkow\u00adski 366 ha. 8. Trzcin Ko\u00adwa\u00adl\u00adski 689 ha.; 9. W\u00f3lka Wil\u00adczy\u00ad\u0144\u00adski 363 ha.; 10. Zaj\u0105czkowo R\u00f3\u00ad\u017cy\u00adc\u00adki 500 ha.; razem wi\u0119c 4903 ha. W ca\u0142ym powiecie jest 53160 ha., fiskus ma 28193 ha. Polacy posiadaj\u0105 4903 ha. Niemcy maj\u0105 20064 ha.; Polacy maj\u0105 zatem co nad \u00bc tego co Niemcy. W ostatnich 25 latach utracili Polacy nast\u0119puj\u0105ce wi\u0119ksze posiad\u0142o\u015bci: 1. Jak\u00f3bkowo 219 ha. R\u00f3\u00ad\u017cy\u00adc\u00adki; 2. Targowisko 1066 ha. Przy\u00ad\u0142ub\u00adski; 3. Taborowizna 179 ha. R\u00f3\u00ad\u017cy\u00adc\u00adki; 4. Studa 279 ha. Am\u00adro\u00adgo\u00adwicz; 5. Pomierki 250 ha. Ro\u00adje\u00adw\u00adski; razem 1993 ha. Przej\u015bciowo by\u0142a w r\u0119ku polskiem Nawra, S. \u0141ys\u00adko\u00adw\u00adski, kt\u00f3ry, sprzedawszy Grzybno w pow. brodnickim, kupi\u0142 j\u0105, lecz po kilku latach zn\u00f3w sprzeda\u0142 w r\u0119ce niemieckie, nabywaj\u0105c maj\u0105tek ziemski na Kujawach. Co si\u0119 tyczy<\/span> szczeg\u00f3\u0142owej klasyfikacyi obszaru, podaje statystyka: Z og\u00f3lnej sumy 380109 kw. mr. przypada na miasta mr. kwadr. 12753, na 24 d\u00f3br wi\u0119kszych rycer. 47000, 6 domen kr\u00f3l. i inne kr\u00f3lewszczyzny 71947, na 21 d\u00f3br pomniejszych 24887, na 123 wiosek w\u0142o\u015bc. 180114 kwadr. mr. W powy\u017cszej sumie zawarta jest ilo\u015b\u0107 lasu, kt\u00f3rej posiadaj\u0105 kr\u00f3lewszczyzny kwadr. mr. 61810, dobra wi\u0119ksze rycer. 8550, dobra mniejsze 120, wsie w\u0142o\u015bc. 861 kwadr. mr. Bior\u0105c na uwag\u0119 obszar ca\u0142ego obwodu regencyjnego kwidzy\u0144skiego, przypada w pow. lubawskim na rol\u0119 orn\u0105 procent czyli cz\u0119\u015bci od sta 66.2, na ogrody 0.2, \u0142\u0105ki 6.4, pastwisk 8.1) lasy 13.1 cz\u0119\u015bci. Budynk\u00f3w licz\u0105: najprz\u00f3d publicznych 115, jako to: dla nabo\u017ce\u0144stwa 30, dla szk\u00f3l 64, szpitali 8, dla administracyi pa\u0144stw. 6, dla miejscowego zarz\u0105du 8; prywatnych bud. 10189, jako to: dom\u00f3w mieszkalnych 4856, dla przemys\u0142u 176, dla inwentarza 5157. Koni znajdowa\u0142o si\u0119 w powiecie 7535, byd\u0142a 16614, owiec 78094, \u015bwi\u0144 7583, k\u00f3z 463, pszcz\u00f3\u0142 ul\u00f3w 2004. W\u0142adze powiatawe nie s\u0105 pomieszczone wszystkie w mie\u015bcie powiatowem. Naczelna w\u0142adza czyli landratura wraz z rendantem, kas\u0105, po\u017cyczkow\u0105, powiat. i chirurgiem powiat. znajduje si\u0119 w Nowem Mie\u015bcie; s\u0105d ziemia\u0144ski (Landgericht) w Toruniu, s\u0105d obwodowy (Amtsgericht) w Lubawie i Nowem mie\u015bcie. W L. jest jeszcze fizyk powiat., konowa\u0142 powiat., 3 rzecznik\u00f3w i t. d. Fabryki, przemys\u0142 i handel ma\u0142o rozwini\u0119te w powiecie. Niemal \u2154 ludno\u015bci \u017cyje wy\u0142\u0105cznie z rolnictwa. Z rolnictwem te\u017c przewa\u017cnie powi\u0105zany jest tu znaczniejszy przemys\u0142. Po wi\u0119kszych dobrach liczono 1880 r. gorzelni 18: w Bielicach, Buczku, Fijewie, Grodzicznie, Kuflewie, Linowcu, \u0141\u0105korku, \u0141\u0105korzu, Montowie, Mort\u0119gach, Ostrowitem, Mierzynku, Rakowcu, Rakowcu, Rodzonem, Rynku, Straszewach, Trzcinie i Tuszewie. Cegielni 10. posiada\u0142y dobra: Grodziczno, Hartowiec, Linowiec, Ostrowite, Rakowiec, Rodzone, Samp\u0142awa, Czach\u00f3wki, Straszewy, Tuszewo. W Babalicach istnieje papiernia, w Hartowcu i Ostrowitem piec do wypalania wapna, w Samp\u0142awie fabryka m\u0105czki, w Ward\u0119gowie chmiel hoduj\u0105. Browar\u00f3w ma powiat 5: w Bielicach, Lubawie 2, w Nowem mie\u015bcie i Kurz\u0119tniku. M\u0142yny wa\u017cniejsze wyliczaj\u0105 si\u0119: w Lubawie 3, w Babalicach, Linowcu, Rodzonem, Straszewach, Wulce, Zielkowie, Lichotkach, m\u0142yn Olszan, Lesiak, W\u0105s i inne. Pod wzgl\u0119dem reszty przemys\u0142u, rzemi\u00f3s\u0142 i handlu statystyka urz\u0119dowa nie zawiera \u017cadnych zgo\u0142a danych. Wspomniana powy\u017cej po\u017cyczkowa kasa powiatowa (Kreissparkasse) jest za\u0142o\u017cona r. 1858. R. 1865 posiada\u0142a depozyt\u00f3w 26569 tal., funduszu rezerw. 4073 tal., na czynsz wydanych pieni\u0119dzy 25967 tal. Lasy kr\u00f3lewskie z obszarem 61810 mr. zarz\u0105dzane bywaj\u0105 w wi\u0119kszej zachodniej cz\u0119\u015bci przez nadle\u015bn. w \u0141\u0105korzu, kt\u00f3remu podlegaj\u0105 le\u015bnictwa kr\u00f3l.: Ostr\u00f3w, Wawrowice, Skarlin, Lipia g\u00f3ra, Krotoszyn, Lekarty i Tylice. Mniej obszerne lasy we wschodniej cz\u0119\u015bci powiatu przy\u0142\u0105czone s\u0105 do nadle\u015bn. w G\u00f3rznie i Lidzbarku. Domen kr\u00f3l. jest 6 w powiecie: Fijewo, Tynwa\u0142d, Byszwa\u0142d, \u0141\u0105korek, Krotoszyn i Wawrowice; przynosz\u0105 rocznej dzier\u017cawy 9760 tal. Drogi komunikacyjne w og\u00f3le s\u0105 wystarczaj\u0105ce. Trakty bite rozchodz\u0105 si\u0119 w r\u00f3\u017cnym kierunku po powiecie: 1. z L. przez Montowo do granicy brodnickiego pow., liczy 22.5 kil. d\u0142ugo\u015bci; 2. z L. przez Samp\u0142aw\u0119 i Bratyan do Nowego Miasta, 15 kil. d\u0142ug.; 3. ze Samp\u0142awy do I\u0142awy w pow. suskim, 4 kil. d\u0142ug. i 4. z Nowego Miasta przez Wawrowice do Biskupic 20 kil. d\u0142ugo\u015bci. Nadto przechodz\u0105 przez powiat 2 koleje \u017celazne: l. toru\u0144sko-wystrucka kolej w kierunku p\u0142d.-p\u0142n., ma tu 2 stacye: Ostrowite i Biskupice; 2. malborsko-m\u0142awska kolej przerzyna powiat z zach. na wsch., tak \u017ce ma 2 stacye w Montowie i Nowym folwarku (Weissenburg), do kt\u00f3rej zamierzaj\u0105 poprowadzi\u0107 now\u0105 podrz\u0119dn\u0105 kolej \u017cel.: z Lubawy. Liczba stacyj pocztowych i telegraficznych stosownie do potrzeb ludno\u015bci coraz bardziej si\u0119 powi\u0119ksza. Ko\u015b<\/span>cio\u0142\u00f3w i kaplic do 3-ch dekanat\u00f3w, lubawskiego, nowomiejskiego i lidzbarskiego nale\u017c\u0105cych, posiadaj\u0105 katolicy og\u00f3\u0142em 25 w powiecie i to: 1. w dekan. lubawskim paraf. ko\u015bcio\u0142\u00f3w 9: w L., Grodzicznie, Kazanicach, Pr\u0105tnicy, Ro\u017centalu, Rumianie, Samp\u0142awie, Zwiniarzu i Grabowie; filij 2: w Z\u0142otowie i Byszwa\u0142dzie; kaplice publiczne tak\u017ce 2: w Lipach pod L., kt\u00f3r\u0105 posiadaj\u0105 obecnie siostry mi\u0142osierdzia. Nowomiejski dekanat zawiera w pow. naszym 8 ko\u015bcio\u0142\u00f3w paraf.: w Nowem Mie\u015bcie, Niemieckiem Brzoziu, Kurz\u0119tniku, Lipinkach, Radomnie, Swarcenowie, Skarlinie i w Tylicach; filie: 2: w Miko\u0142ajkach i \u0141\u0105korzu; ko\u015bci\u00f3\u0142 dawniej klasztorny 1 w \u0141\u0105kach. Do lidzbarskiego dekan. nareszcie przy\u0142\u0105czony jest ko\u015bci\u00f3\u0142 paraf. w Mrocznie i filialny w Kie\u0142pinie. Protestanci posiadaj\u0105 2 tylko parafie: w L. i Nowem Mie\u015bcie, gdzie i \u017cydzi maj\u0105 synagogi. Dawniej posiadali nadto katolicy ko\u015bcio\u0142y po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci parafialne: w Gwi\u017adzinach, Chro\u015blu, Jamielniku, we Wonnie, Krotoszynie i prepozytur\u0119 \u015a. Jerzego w Nowem Mie\u015bcie. Pod Klasztory istnia\u0142y 2: 00. bernardyn\u00f3w w L. i reformat\u00f3w (a\u017c do kulturkampfu) w \u0141\u0105kach. Obecnie s\u0105 jeszcze siostry mi\u0142osierdzia w L. Miejsca pielgrzymek ludowych, gwoli \u0142ask otrzymywanych z obraz\u00f3w cudownych, s\u0105 3 w tutejszym powiecie: najs\u0142awniejsze, obecnie przez rz\u0105d pruski uniemo\u017cebnione, w \u0141\u0105kach, w Lipach pod L. i w Ward\u0119gowie. Szko\u0142y w og\u00f3le s\u0105 do\u015b\u0107 liczne. Najprz\u00f3d co do zak\u0142ad\u00f3w wy\u017cszych istnieje kr\u00f3l. gimnazyum symult. w Nowem Mie\u015bcie (przedtem progimn. w Kurz\u0119tniku), miejskie progim. symult. w L., luterskie seminaryum dla nauczycieli tam\u017ce i wy\u017csze luter. szko\u0142y \u017ce\u0144skie prywatne w L. i w Nowem Mie\u015bcie. A\u017c do kulturkampfu posiada\u0142y siostry mi\u0142osierdzia w L. wy\u017cszy zak\u0142ad \u017ce\u0144ski, po\u0142\u0105czony z pensy\u0105. O stanie ni\u017cszych szk\u00f3\u0142 element. podaje nam dok\u0142adne wiadomo\u015bci urz\u0119dowe sprawozdanie z r. 1880. Pod\u0142ug niego znajdowa\u0142o si\u0119 w pow. lubawskim publicznych szk\u00f3\u0142 elemen. 77 w 67 miejscowo\u015bciach. Z pomi\u0119dzy tych 64 szko\u0142y by\u0142y jednoklasowe, 13 kilkoklasowe, og\u00f3\u0142em wi\u0119c by\u0142o klas 103, szk\u00f3\u0142 publ. 77. Uczni\u00f3w zwiedza\u0142o te szko\u0142y 7921, i to: katol. 6500, ewang. 1312, \u017cyd. 109; po polsku m\u00f3wi\u0105cych 6753, niemieckich 1168 (jest wi\u0119c niejaka cz\u0119\u015b\u0107 protest. w powiecie po polsku m\u00f3wi\u0105cych), ch\u0142opc\u00f3w 4061, dziewcz\u0105t 3860. Opr\u00f3cz powy\u017cszych 77 publ. szk\u00f3\u0142, stoj\u0105 pod dozorem inspektora szk\u00f3lnego powiatowego: a<\/i>) 2 wy\u017csze pryw. zak\u0142ady \u017ce\u0144skie, 5-klas. w L. i 3-klas. w Nowem Mie\u015bcie, razem licz\u0105 139 uczennic i 8 nauczycielek; b<\/i>) 2 ochrony z 18 i 16 dzie\u0107mi; c) t. z. szko\u0142y post\u0119powe (Fortbildungsschulen), po niekt\u00f3rych miejscach utrzymywane, zimow\u0105 por\u0105 zwiedzane by\u0142y przez stu oko\u0142o uczni\u00f3w. Pod wzgl\u0119dem wykopalisk i staro\u017cytnych zabytk\u00f3w pow. lubawski po\u015blednie zajmuje miejsce. Pod\u0142ug dok\u0142adnych wiadomo\u015bci znajduje si\u0119 domniemany palafit we wsi \u0141\u0105korzu, stare okopy s\u0105 w \u0141\u0105\u017cynie, groby kamienne skrzynkowe w Wonnie i znalezisko niejakie wyrobu kamiennego w Linowcu.<\/p>\n

Dekanat lubawski<\/i> w dyec. che\u0142mi\u0144skiej po\u0142o\u017cny, pod\u0142ug miejscowego szemat. z r. 1867 liczy dusz 17646, paraf. ko\u015bcio\u0142\u00f3w 10, jako to: I\u0142awa, Grabowo, Grodziczno, Kazanice, Lubawa, Pr\u0105tnica, Ro\u017cental, Rumian, Samp\u0142awa i Zwiniarz; filie 2: w Byszwa\u0142dzie i Z\u0142otowie; szk\u00f3\u0142ek elemen. katol. 25, duchownych 11. Ko\u015bcio\u0142ek z cudownym obrazem w Lipach pod L. i kaplica \u015bw. Bar\u00adba\u00adry w \u0141ubawie, kt\u00f3r\u0105 posiadaj\u0105 siostry mi\u0142osierdzia. Dawniej istnia\u0142y jeszcze nast\u0119puj\u0105ce ko\u015bcio\u0142y parafialne: w I\u0142awie, \u0141awicach, Gramotach, Szonfor\u015bcie, Dziarn\u00f3wkach, Rudziczu, Montykach, Piotrkowie, Lipowie, Marienfelde, Pietrzwa\u0142dzie, Marwa\u0142dzie, Czerlinie i Turowie. Niemal wszystkie te ko\u015bcio\u0142y albo zabrane zosta\u0142y przez reformator\u00f3w w Prusach ksi\u0105\u017c\u0119cych, albo z czasem w ich posiadaniu zagin\u0119\u0142y. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Turowie przy\u0142\u0105czony zosta\u0142 do nowo utworzonego przed kilkunastu laty dekanatu pomeza\u0144skiego. Zagin\u0119\u0142y nareszcie: klasztor oo. bernardyn\u00f3w w L., kaplica s. Bar\u00adba\u00adry i kaplica na zamku w L., kaplica we Fijewie, I\u0142awie zamkowa, Mort\u0119gach i Hartowcu.<\/p>\n

Zamek i klucz lubawski<\/i>. Zamek w L., rezydencya biskup\u00f3w che\u0142mi\u0144skich, istnia\u0142 od pocz\u0105tku. Stary, pierwotnie zbudowany za krzy\u017cak\u00f3w, powoli z czasem podupada\u0142 i nie by\u0142 w ko\u0144cu u\u017cywany. Obok niego stoj\u0105cy drugi nowo wzniesiony zosta\u0142 przez biskup\u00f3w za czas\u00f3w polskich. Pod\u0142ug spisu z r. 1759 istnia\u0142y jeszcze obadwa zamki. Starodawny murowany krzy\u017cackiej erekcyi, by\u0142 wodami doko\u0142a otoczony, o wie\u017cy wysokiej z zegarem staro\u015bwieckim, o bramie ze zwodem i jednym dziedzi\u0144cu. Do niego jakoby kamieniczki ma\u0142e przybudowane by\u0142y, w kt\u00f3rych dolne i g\u00f3rne pokoje znajdowa\u0142y si\u0119, w cz\u0119\u015bci ju\u017c tylko mieszkalne. W samym zamku dolne rezydencye jeszcze si\u0119 znajdowa\u0142y, za to g\u00f3rne pokoje, to jest pok\u00f3j najja\u015bn. kr\u00f3low polskich, drugi biskup\u00f3w che\u0142mi\u0144skich i za tym\u017ce kaplica kiedy\u015b o 3-ch o\u0142tarzach z zakrysty\u0105: te wszystkie funditus zrujnowane w sklepieniach, oknach i t. d. Drugi zamek, daleko obszerniejszy, a\u017c do ostatnich czas\u00f3w polskich u\u017cywany, jak donosz\u0105 akta miejskie, bisk. Jak\u00f3b Zadzik oko\u0142o r. 1627 nowo zbudowa\u0142 (albo te\u017c z gruntu naprawi\u0142). Do niego pierwsza brama prowadzi\u0142a od burgrabstwa, za ni\u0105 most z por\u0119czami i brama druga z furt\u0105, o zwodach z trzema \u0142a\u0144cuchami, por\u0119czach, w kt\u00f3rej r\u00f3\u017cne mieszkania i pokoje by\u0142y urz\u0105dzone. Na zamku pi\u0119tra dwa. W dolnej cz\u0119\u015bci znajdowa\u0142a si\u0119 izba sto\u0142owa i izdebka, pok\u00f3j sypialny, sala marmurowa z kominem, oknami i posadzk\u0105 marmurow\u0105; na tablicy wmurowanej czytano napis: Jak\u00f3b Zadzik bisk. che\u0142mi\u0144ski i pomeza\u0144ski, ku swojej i nast\u0119pc\u00f3w wygodzie 1627. Na pi\u0119trze by\u0142y pokoje: wielki pok\u00f3j albo sala, staro\u015bwieckie pokoje, archiwum r. 1753 do Starogrodu przeniesione, izba i druga sala. Drzwi zazwyczaj prowadzi\u0142y do pokoj\u00f3w d\u0119bowe albo sosnowe, podwoje, wewn\u0105trz posadzka balami, nieraz marmurem, ceg\u0142\u0105 wyk\u0142adana, posowa zwyczajnie z tarcic, kominek murowany, cz\u0119sto marmurem ozdobiony, piece formowe, bia\u0142e, polewane. Przedpokoi, sieni, r\u00f3\u017cnych kom\u00f3rek liczono 8, okien w sieniach i pokojach 30. Do zamku nale\u017ca\u0142y dziedzi\u0144ce 2, ma\u0142y i zamkowy, burgrabstwo z dziedzi\u0144cem wielkim, murami krzy\u017cackiemi otoczonym, \u015bpichlerze 2, stajnia, oficyny, browar i t. d. W budynku przed murami mieszka\u0142 dragan zamkowy. O ile wiadomo, nast\u0119puj\u0105cy biskupi zmarli na tutejszym zamku: bisk. Arnold \u2020 1416, Wincenty Gos\u0142awski al. Kie\u0142basa \u2020 1480, Jan Konopacki \u2020 1530, Stan. \u017belis\u0142awski \u2020 1571, Jan Kuczborski \u2020 1624, Gaspar Dzia\u0142y\u0144ski \u2020 1646, Adam Koss \u2020 1693. A\u017c do okupacyi pruskiej znajdowa\u0142 si\u0119 zamek lubawski w do\u015b\u0107 dobrym stanie. Ostatni biskup, kt\u00f3ry tu rezydowa\u0142, by\u0142 An\u00add\u00adrzej Ig\u00adna\u00adcy Ba\u00adjer \u2020 1785. Natomiast jego nast\u0119pca Karol Hohenzollern zupe\u0142nie zaniecha\u0142 t\u0119 rezydency\u0105. Przez 10 lat rz\u0105d\u00f3w swoich ani raz tu nie posta\u0142 i nic nie naprawi\u0142. Przeciwnie r. 1787 kaza\u0142 rozwali\u0107 niekt\u00f3re zabudowania i rozprzeda\u0107. To te\u017c zamek do niepoznania wtedy zniszcza\u0142. Kapitu\u0142a stara\u0142a si\u0119 wprawdzie jak najusilniej zachowa\u0107 go, ale czasy i okoliczno\u015bci nie sprzyja\u0142y. R. 1815 na publicznej licytacyi posprzedawano wszelkie sprz\u0119ty i co tylko mo\u017cna by\u0142o pochwyci\u0107, deski, bale i t. d.; mury tylko go\u0142e stercza\u0142y. P\u00f3\u017aniejszy czas niepokoj\u00f3w zburzy\u0142 do reszty wszystko. Wie\u017c\u0119 pi\u0119kn\u0105 i wysok\u0105, najwi\u0119ksz\u0105 ozdob\u0119 miasta, jako ostatni zabytek zniszczono i rozebrano w r. 1818. Obecnie zaledwie \u015blady jakie pozosta\u0142y; na biskupiej okaza\u0142ej i prastarej rezydencyi uprawiaj\u0105 teraz warzywo. Dzwon z kaplicy zabrali lutrzy do ko\u015bcio\u0142a swojego pobernardy\u0144skiego. Z zamkiem pozostawa\u0142 w \u015bcis\u0142ym zwi\u0105zku klucz biskupi lubawski, przez os\u00f3bnego burgrabiego biskupiego zarz\u0105dzany. Nale\u017ca\u0142y do niego opr\u00f3cz miasta L. nast\u0119puj\u0105ce dobra: Fijewo pod L., Kazanice, Biszwa\u0142d, Ro\u017cental, Gier\u0142o\u017ca, Zielkowo, Lubsztyn, Wa\u0142dyki, Omule, Zakurzewo, Wi\u015bniowo, Grabowo, D\u0119bie\u0144, Truszczyny, Naguszewo, Ko\u0142odziejki, Pomierki, Zwiniarzec, Tarczyny, Kowaliki, Tyliczki, Szczepankowo, Sugajenko, Tynwa\u0142d, Z\u0142otowo, Pr\u0105tnica, \u0141\u0105\u017cyn, Targowisko, Gutowo, Rumiano, Hartowiec, Jeglia, Zwiniarz, Gr\u0105dy, Gronowo, Kopaniarze, Wory, Kostkowo, Rybno, Grabacz, Nowiny, Zarybinek, Mroczno, Mroczenko, Ruda, Rumienica, Mszano. Wodne m\u0142yny znajdowa\u0142y si\u0119 w kluczu lubawskim: Pa\u0142ka, Kaszuba i Foluszek w L., m\u0142yn w Zielkowie, Ro\u017centalu, Ko\u0142odziejkach, Olszanie, \u0141\u0105\u017cynie, Lesiaku, Rumianie, W\u0105sie i Krosku. Szczeg\u00f3lne dochody, jakie mieli biskupi z d\u00f3br powy\u017cszych, bardzo dok\u0142adnie w odno\u015bnych ksi\u0119gach inwentarskich przy ka\u017cdej wsi opisane bywaj\u0105. Tu si\u0119 tylko wyjmuje, ile z ca\u0142ego klucza wynosi\u0142y podatki na dobro publiczne. Pog\u0142\u00f3wnego p\u0142aci\u0142y wszystkie wioski z\u0142. pr. 1286 na rat\u0119 marcow\u0105, tyle\u017c na drug\u0105 rat\u0119 wrze\u015bniow\u0105, do kt\u00f3rej do\u0142\u0105czano hiberny og\u00f3\u0142em fl. 404. Zdawna ust\u0105pili biskupi z d\u00f3br swoich lubawskich osobny klucz kurz\u0119tnicki, kt\u00f3ry kapitule swojej na lepsze uposa\u017cenie zapisali. Krzy\u017cacy zarz\u0105dzali dobrami swojemi przez w\u00f3jta rezyduj\u0105cego na zamku bratya\u0144skim. Za polskich czas\u00f3w utworzone by\u0142o ma\u0142e starostwo niegrodowe \u0142\u0105korskie. Po okupacyi pruskiej wszystkie powy\u017cej wymienione dobra duchowne na rzecz pa\u0144stwa zabrane zosta\u0142y.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Ziemia lubawska<\/i> jest do\u015b\u0107 g\u0142o\u015bna w historyi pruskiej XIII w. Od zach. dzieli\u0142a j\u0105 rz. Drw\u0119ca od ziemi che\u0142mi\u0144skiej a\u017c do miejsca, gdzie do niej wpada Gry\u017alina; Gry\u017alina granic\u0119 a\u017c do grodziska Sassenpile (Zaj\u0105czkowo czyli Zaj\u0105czki). Stamt\u0105d granica sz\u0142a do Omulewa (campus Mole) i dalej do \u017ar\u00f3d\u0142a strugi Rumienicy, a st\u0105d do rumia\u0144skiego jeziora, gdzie do niego rz. Wkra (dzi\u015b Wel) wpada. Stamt\u0105d post\u0119powa\u0142a rz. Wkr\u0105 przez jezioro rybi\u0144skie i rzeczechowskie czyli gr\u0105dzkie, a\u017c do miejsca gdzie si\u0119 dawniej z ni\u0105 \u0142\u0105czy\u0142a Dzia\u0142d\u00f3wka; st\u0105d sz\u0142a dalej wzd\u0142u\u017c rz. Wkry a\u017c do Zielonej. Od Zielonej za\u015b zbacza\u0142a granica ku jez. bra\u0144skiemu, z kt\u00f3rego wyp\u0142ywa Branica: ta uchodz\u0105c do Drw\u0119cy stanowi\u0142a po\u0142udniow\u0105 granic\u0119. Kraik ten by\u0142 oddawna legatem siedzib\u0105 Prusak\u00f3w (Dr. K\u0119trzy\u0144ski utrzymuje, \u017ce ziemia lubawska stanowi\u0142a tylko cz\u0119\u015b\u0107 ziemi saskiej<\/a>), ale i przez ludno\u015b\u0107 polsk\u0105 w znacznej cz\u0119\u015bci zamieszka\u0142y. Oko\u0142o pocz\u0105tku XIII w. albo ju\u017c w XII w. zdobyli go mazowieccy ksi\u0105\u017c\u0119ta i do grodu swojego czyli kasztelanii w Micha\u0142owie przy\u0142\u0105czyli. \u017be w tej nowo zdobytej ziemi lubawskiej ju\u017c przed przybyciem krzy\u017cak\u00f3w by\u0142o nieco ludno\u015bci polskiej, dowodzi polska Lubowa, dzi\u015b Lubawa, tak jak Warszowa dawniej, teraz War\u00adsza\u00adwa, od kt\u00f3rej, \u017ce to by\u0142a miejscowo\u015b\u0107 najwa\u017cniejsza, krzy\u017cacy potem ca\u0142\u0105 ziemi\u0119 przezwali lubawsk\u0105. Dowodz\u0105 tego i wszystkie inne na\u00adz\u00adwy miejscowe, bo pr\u00f3cz kilku nazw rzecznych i jednej wioski imieniem Jeglia, spotykamy w ziemi lubawskiej tylko wsie z na\u00adz\u00adwa\u00admi polskiemi i niemieckiemi. A \u017ce polskie na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adka s\u0105 stare, na to wskazuj\u0105 miejscowo\u015bci, jak Tylice, Kazanice i t. d., kt\u00f3re zwykle oznaczaj\u0105 wsie osadzone poddanymi ksi\u0105\u017c\u0119cymi; nale\u017c\u0105 wi\u0119c niew\u0105tpliwie do czas\u00f3w przedkrzy\u017cackich. Tego rodzaju jest tak\u017ce miejscowo\u015b\u0107 Targowisko pod Lubaw\u0105, kt\u00f3re to na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adko oznacza miejsce, gdzie niegdy\u015b targi z Prusakami si\u0119 odbywa\u0142y. Gdy krzy\u017cacy przybyli, znale\u017ali ju\u017c polsk\u0105 na\u00adz\u00adw\u0119, kt\u00f3r\u0105 swoim zwyczajem przekr\u0119cili na Targewisch, Therwisch. \u017be za\u015b gospodarstwo polskie by\u0142o ju\u017c rozpowszechnione po ca\u0142ej ziemi, st\u0105d wynika, \u017ce przy zak\u0142adaniu wsi nie wyznaczano tutaj p\u00f3l, in campo, jak to bywa\u0142o w pruskich okolicach. Dzi\u0119ki ustawicznemu parciu i napadom Prusak\u00f3w, pocz\u0105tkowe dzier\u017cenie tej ziemi trudne by\u0142o; sk\u0105d owa niepewno\u015b\u0107 posiadania i wa\u015bni przer\u00f3\u017cnych sw\u00f3j pocz\u0105tek bierze. Ro\u015bcili sobie bowiem do ziemi lubawskiej, opr\u00f3cz wspomnionych ksi\u0105\u017c\u0105t mazowieckich, tak\u017ce prawo i Prusacy (kt\u00f3rych jako narodu podbitego nie s\u0142uchano), biskupi che\u0142mi\u0144scy i krzy\u017cacy. Nast\u0119pnie wyszczeg\u00f3lni\u0105 si\u0119 bli\u017cej wszystkie te spory. R. 1216 papie\u017c Innoc. III potwierdza, Jako Prusak Pawe\u0142, przedtem zwany Suavabuno, wraz z towarzyszami swymi w Rzymie niedawno temu ochrzconymi, zapisali ziemi\u0119 swoj\u0119 lubawska, biskupowi pruskiemu Chrystyanowi. R. 1222 Konrad, ksi\u0105\u017c\u0119 mazowiecki, pod\u0142ug niepewnego dokumentu, zapisuje ziemi\u0119 lubawsk\u0105, biskupowi Chrstyanowi, dodaj\u0105c, \u017ce by\u0142a naonczas sporna mi\u0119dzy biskupem a Prusakami. Ten\u017ce sam ksi\u0105\u017c\u0119 Ko\u00adn\u00adrad, sprowadzaj\u0105c oko\u0142o tego\u017c czasu krzy\u017cak\u00f3w do Prus, sam\u0105 tylko ziemi\u0119 che\u0142mi\u0144sk\u0105 im nadal, nic nie wspominaj\u0105c o lubawskiej, kt\u00f3ra, jako\u015bmy nadmienili, przez ksi\u0105\u017c\u0105t do micha\u0142owskiej ziemi przy\u0142\u0105czon\u0105 by\u0142a. W nast\u0119pnych czasach tak krzy\u017cacy, jak i ksi\u0105\u017c\u0119ta polscy, Konrad Mazowiecki i syn jego Bo\u00adle\u00ads\u00ad\u0142aw, mniemali posiada\u0107 prawa do tej ziemi. R. 1240 zanosz\u0105 ksi\u0105\u017c\u0119ta skarg\u0119 przed legatem papieskim, jako krzy\u017cacy w ziemi Lubowe \u0142owc\u00f3w ich podczas polowania napadli, zrabowali, psy i zwierzyn\u0119 zabrawszy, a przecie\u017c to ziemia ich w\u0142asna, tak pisz\u0105, kt\u00f3r\u0105 ich ojcowie Prusakom poga\u0144skim odebrali. Krzy\u017cacy za\u015b bronili si\u0119 tem, \u017ce prawo pierwotnie cho\u0107by ksi\u0105\u017c\u0119ta mieli, p\u00f3\u017aniej jednak utracili, poniewa\u017c zdobytego tego kraju przed Prusakami obroni\u0107 nie zdo\u0142ali. Na nowym zje\u017adzie, zwo\u0142anym do Micha\u0142owa, ksi\u0105\u017c\u0119ta, \u017ceby prawa swoje bli\u017cej uzasadni\u0107, nie stan\u0119li. Oko\u0142o r. 1242 Wilhelm, bisk. dawniejszy mode\u0144ski, legat papieski, zawar\u0142 ugod\u0119 pomi\u0119dzy biskupem pruskim Chrystyanem a krzy\u017cakami, pod\u0142ug kt\u00f3rej z ziemi na poga\u0144skich Prusakach zdobytej, niemniej tak\u017ce z che\u0142mi\u0144skiej i lubawskiej ziemi, biskup ma otrzyma\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 jedn\u0119 trzeci\u0105 wraz z s\u0105downictwem duchownem i dochodami wszelkiemi. Dwie drugie trzecie mia\u0142y przypa\u015b\u0107 zakonowi. R. 1242 Konrad, ksi\u0105\u017c\u0119 krakowski i \u0142\u0119czycki, z bra\u0107mi swoimi Bo\u00adle\u00ads\u00ad\u0142a\u00adwem mazowieckim, Kazimierzem kujawskim i Ziemowitem, po\u015bwiadcza, jako Henryk von Widda, mistrz pruski, maj\u0105c wzgl\u0105d na zawart\u0105 co tylko mi\u0119dzy bisk. Chrystyanem a zakonem krzy\u017cackim ugod\u0119 co do ziemi lubawskiej, odst\u0119puje po\u0142ow\u0119 dw\u00f3ch trzecich z tej ziemi ksi\u0119ciu mazowieckiemu Boles\u0142awowi, przez co zgoda nast\u0105pi\u0142a mi\u0119dzy ksi\u0105\u017c\u0119tami a zakonem. R. 1243 Wilhelm, legat papieski, dziel\u0105c zdobyt\u0105 na Prusakach ziemi\u0119 na 4 dyecezye, ziemi\u0119 lubawsk\u0105 przy\u0142\u0105czy\u0142 do che\u0142mi\u0144skiej dyecezyi. Roku 1247 mistrz krzy\u017cacki Poppo von Os\u00adter\u00adna nadaje Kazimierzowi, ksi\u0119ciu kujawskiemu, jedn\u0119 po\u0142ow\u0119 trzeciej cz\u0119\u015bci ziemi lubawskiej, kt\u00f3r\u0105 zakon dzier\u017cy\u0142. Roku 1251 Heidenryk, pierwszy biskup che\u0142mi\u0144ski, przeznacza na lepsze uposa\u017cenie kapitule che\u0142mi\u0144skiej 600 w\u0142\u00f3k w ziemi lubawskiej, kt\u00f3rej jedna trzecia cz\u0119\u015b\u0107 do niego nale\u017cy. W granicach tego obszaru zobowi\u0105zani s\u0105 kanonicy 4 nowe ko\u015bcio\u0142y ufundowa\u0107, licz\u0105c na ka\u017cdy ko\u015bci\u00f3\u0142 po 500 w\u0142\u00f3k. Poddani jednak z darowanych tych d\u00f3br czyni\u0107 powinni s\u0142u\u017cb\u0119 wojenn\u0105 biskupowi. R. 1252 Ka\u00adzi\u00admierz, ksi\u0105\u017c\u0119 kujawski i \u0142\u0119czycki, ponawia zawart\u0105 dawniej z krzy\u017cakami co do posiadania ziemi lubawskiej ugod\u0119, kt\u00f3ra i nadal ma by\u0107 prawomocna. R. 1255 mistrz wielki krzy\u017cacki Poppo von Os\u00adter\u00adna ust\u0119puje ksi\u0119ciu Kazimierzowi, jak by\u0142o z ksi\u0119ciem Boles\u0142awem ugodzone, po\u0142ow\u0119 przypadaj\u0105cej krzy\u017cakom cz\u0119\u015bci w ziemi lubawskiej, w skutek czego nowe przymierze zawarte zosta\u0142o pomi\u0119dzy ksi\u0119ciem a krzy\u017cakami. Tego\u017c r. 1255 pap. Alexander IV poleca biskupowi che\u0142mi\u0144skiemu, a\u017ceby nad dope\u0142nieniem ugody, zawartej co tylko pomi\u0119dzy ksi\u0119ciem Kazimierzem a krzy\u017cakami, tycz\u0105cej si\u0119 posiadania ziemi lubawskiej, pilnie czuwa\u0142. R. 1256 ten\u017ce pap. Alex. IV pozwala biskupowi che\u0142mi\u0144skiemu dobra w ziemi lubawskiej po\u0142o\u017cone w lenno wydawa\u0107. R. 1257 ponownie mistrz krzy\u017cacki Ge\u00adrard przyrzeka dotrzyma\u0107 ugody zawartej co do ziemi lubawskiej. R. 1257 Ka\u00adzi\u00admierz, ksi\u0105\u017c\u0119 kujawski, nad rzek\u0105 Wel (gdzie dobra jego zapewne si\u0119 znajdowa\u0142y) wystawia dokument, pod\u0142ug kt\u00f3rego przynale\u017cn\u0105 jemu cz\u0119\u015b\u0107 w ziemi lubawskiej darowuje katedrze che\u0142mi\u0144skiej, z tym warunkiem, aby si\u0119 codzie\u0144 odprawia\u0142a w katedrze msza \u015bw. za dusz\u0119 ma\u0142\u017conki jego Gertrudy. Roku 1257 w zamian za inne ust\u0119pstwa zapisuj\u0105 krzy\u017cacy biskupowi che\u0142mi\u0144skiemu 200 w\u0142\u00f3k w ziemi lubawskiej, po\u0142o\u017cone ku granicy Mazowsza, z dwoma jeziorami. R. 1260 Hartmund von Grumbach, mistrz krzy\u017cacki, potwierdza darowizn\u0119 cz\u0119\u015bci ksi\u0119cia Kazimierza w ziemi lubawskiej z r. 1257 zapisan\u0105 biskupowi che\u0142mi\u0144skiemu, przyczem teraz biskup zrzec si\u0119 musia\u0142 na rzecz zakonu dziesi\u0119cin, s\u0105downictwa i prawa wszelkiego w tej cz\u0119\u015bci darowanej, kt\u00f3ra le\u017cy mi\u0119dzy rzekami Wela, Drw\u0119ca, Veza, starym traktem z Lubawy do Drw\u0119cy, jeziorem Mortwin do rzeki Nidy. Nadto ust\u0105pi\u0142 biskup szerokie przej\u015bcie przez rzek\u0119 Wel\u0119 krzy\u017cakom. R. 1267 Ot\u00adto\u00adkar, kr\u00f3l czeski, ci\u0105gn\u0105c naprzeciwko Prusakom, o\u015bwiadcza, \u017ce zakonowi broni\u0107 b\u0119dzie posiadania ziemi che\u0142mi\u0144skiej i lubawskiej. R. 1289 w zamian za inne ust\u0119pstwa biskup che\u0142mi\u0144ski Werner nadaje 300 w\u0142\u00f3k w ziemi lubawskiej przy granicy dyecezyi p\u0142ockiej le\u017c\u0105cych, z kt\u00f3rych zaledwie 40 w puszczy si\u0119 znajduje, bisk. p\u0142ockiemu Tomaszowi. Nabyte takim sposobem cz\u0119\u015bci ziemi lubawskiej stanowi\u0142y p\u00f3\u017aniejszy klucz lubawski, powy\u017cej opisany, kt\u00f3ry przy biskupach pozosta\u0142 a\u017c do zaboru pruskiego. Zreszt\u0105 odpowiada ziemia lubawska w g\u0142\u00f3wniejszych swoich granicach dzisiejszemu powiatowi lubawskiemu. \u0179r\u00f3d\u0142a, z kt\u00f3rych korzystano: Akta dotycz\u0105ce hist. pow. lubawskiego (dot\u0105d niewydane); Utracone ko\u015bcio\u0142y i kaplice w dyec. che\u0142mi\u0144s. 124-129; Obrazy cudowne w dyec. che\u0142mi\u0144s. 20; Dr. K\u0119trzy\u0144ski: Ludno\u015b\u0107 polska w Prusiech krzy\u017cackich 20, 21, 69, 176; Handbuch des Grossgrundbesitzes von West-Preussen z r. 1880; Inwentarz d\u00f3br biskupich z r. 1759; Dr. Perlbach: Preuss. Regesten; G. Ossowski: Mapa archeologiczna Prus zachodnich; Gesch. des Culmerlandes i t. d. Lieck Gust. \u201eDie Stadt Loebau mit Beruecksichtigung des Landes Loebau\u201c. Marienwerder 1890\u201493, str. 640.<\/span> K\u015b. F.<\/i><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom V. Lubawa, powiat lubawski, dekanat lubawski, ziemia lubawska. Lubawa, niem. L\u00f6bau, dok. Loiben, Lubno, Lubow, Lubowe, Lubowa, Lubovia, miasto powiat. w obwodzie regenc. kwidzy\u0144skim, w Prusach zachodnich, nad strug\u0105 Libawk\u0105 al. Lubawk\u0105 i dop\u0142ywami […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":12850,"parent":12628,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"h5ap_radio_sources":[],"jetpack_post_was_ever_published":false,"footnotes":""},"class_list":["post-12792","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"yoast_head":"\nLitera L - Lubawa - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-lubawa\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - Lubawa\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom V. Lubawa, powiat lubawski, dekanat lubawski, ziemia lubawska. Lubawa, niem. L\u00f6bau, dok. Loiben, Lubno, Lubow, Lubowe, Lubowa, Lubovia, miasto powiat. w obwodzie regenc. kwidzy\u0144skim, w Prusach zachodnich, nad strug\u0105 Libawk\u0105 al. Lubawk\u0105 i dop\u0142ywami […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-lubawa\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"657\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1024\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"36 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/l-lubawa\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/l-lubawa\\\/\",\"name\":\"Litera L - Lubawa - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/l-lubawa\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/l-lubawa\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"datePublished\":\"2020-04-26T23:07:48+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/l-lubawa\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/l-lubawa\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/l-lubawa\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"width\":657,\"height\":1024},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/l-lubawa\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Litera L – Lubawa\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"width\":931,\"height\":990,\"caption\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\\\/\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Litera L - Lubawa - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-lubawa\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - Lubawa","og_description":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom V. Lubawa, powiat lubawski, dekanat lubawski, ziemia lubawska. Lubawa, niem. L\u00f6bau, dok. Loiben, Lubno, Lubow, Lubowe, Lubowa, Lubovia, miasto powiat. w obwodzie regenc. kwidzy\u0144skim, w Prusach zachodnich, nad strug\u0105 Libawk\u0105 al. Lubawk\u0105 i dop\u0142ywami […]","og_url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-lubawa\/","og_site_name":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/","og_image":[{"width":657,"height":1024,"url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","type":"image\/jpeg"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"36 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-lubawa\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-lubawa\/","name":"Litera L - Lubawa - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-lubawa\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-lubawa\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","datePublished":"2020-04-26T23:07:48+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-lubawa\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-lubawa\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-lubawa\/#primaryimage","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","width":657,"height":1024},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-lubawa\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Litera L – Lubawa"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","name":"Jaminy Indexing Team","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/jzi.org.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization","name":"Jaminy Indexing Team","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","width":931,"height":990,"caption":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/"]}]}},"jetpack_likes_enabled":true,"jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12792","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12792"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12792\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12628"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12792"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}