{"id":12788,"date":"2020-04-27T01:01:40","date_gmt":"2020-04-26T23:01:40","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?page_id=12788"},"modified":"2020-04-27T01:01:40","modified_gmt":"2020-04-26T23:01:40","slug":"k-kowno","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/k-kowno\/","title":{"rendered":"Litera K – Kowno"},"content":{"rendered":"
\n
\n
\n
\n
\n
\n

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku<\/h3>\n

Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom IV.<\/p>\n

Kowno<\/a>, Powiat kowie\u0144ski (dawny)<\/a>, Starostwo grodowe kowie\u0144skie<\/a>, Powiat kowie\u0144ski (dzisiejszy)<\/a>, Gubernia kowie\u0144ska<\/a>.<\/p>\n

\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

Kowno<\/b> (lit. Kaunas<\/i>, niem. dawniej Kauen<\/i>, w XV wieku nazywane Caonia<\/i>, Cavonia<\/i>, Cavna<\/i>), jedno z najdawniejszych miast Litwy, niegdy\u015b powiatowe wdztwa trockiego, dzi\u015b gubernialne, le\u017cy u zbiegu Wilii z Niemnem pod 54\u00b0 53′ 5″ szer. g. a 21\u00b0 32′ 47″ d\u0142. g. od Pary\u017ca, przy drodze \u017cel. z Wierzbo\u0142owa do Wilna (mi\u0119dzy Mawruciami a Proweniszkami), o 97 w. od Wilna, o 754 w. od Petersburga; w pobli\u017cu punktu wyj\u015bcia drogi \u017cel. libawskiej i przy dawnej szosie petersb.-warszaws. (do Warszawy przez Wejwery, Maryampol, Suwa\u0142ki, August\u00f3w, Grajewo, \u0141om\u017c\u0119, Pu\u0142tusk mil 54). Ma przysta\u0144 na Niemniej st. poczt. o 3\u00be w. od stacyi drogi \u017celaznej. Pod wzgl\u0119dem administracyjnym dzieli si\u0119 na trzy cz\u0119\u015bci: stare miasto, nowy plac i G\u00f3r\u0119 Zielon\u0105; pr\u00f3cz tego policyjnie nale\u017cy do\u0144 t. z. s\u0142oboda Wiliampolska, w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna, na praw. brzegu Wilii. W\u0142asnego gruntu K. ma 978 dzies. t. j. 446 dzies. pod domostwami i ulicami. 382 pastwisk i 150 dz. lasu; oraz dwa maj\u0105tki (2758 dzies.) Koszany i Jachniszki z folw. Wo\u0142u\u0144ce w pow. trockim. Stare miasto le\u017cy przy samem uj\u015bciu Wilii, Nowy plan ci\u0105gnie si\u0119 oko\u0142o 2 w. po prawym brzegu rz. Niemna, w dolinie, a Zielona G\u00f3ra mi\u0119dzy temi dwiema dzielnicami, po obu brzegach szosy petersburskiej. Najlepiej zabudowana nowa ulica Miko\u0142ajewski Prospekt. Dom\u00f3w w mie\u015bcie 2120, sklep\u00f3w 340, mieszka\u0144c\u00f3w 39248 (w r. 1876) to jest 19281 m\u0119\u017c. a 19967 kob.; 7558 katol., 25342 izr., reszta prawos\u0142awni i ewang. Za Stanis\u0142awa Augusta liczy\u0142o K. 28000 mk. i mia\u0142o dwudziestu kilku kupc\u00f3w, przewa\u017cnie zbo\u017cowych, z kt\u00f3rych ka\u017cdy do 20000 dukat\u00f3w mia\u0142 w obrocie. Dzi\u015b K. ma do 40000 mk., z przedmie\u015bciami troch\u0119 wi\u0119cej. Ale gdy za Stanis\u0142awa Augusta z owych 28000 g\u0142\u00f3w 78% stanowili S<\/span>\u0142owianie (73% Polacy, 4\u00bd% R<\/span>osyanie), 9% by\u0142o N<\/span>iemc\u00f3w i H<\/span>olendr\u00f3w, a 13% \u017b<\/span>yd\u00f3w, dzi\u015b oko\u0142o 60% jest \u017byd\u00f3w. 20% N<\/span>iemc\u00f3w, a reszta przypada na S<\/span>\u0142owian, z kt\u00f3rych 9% jest Rosyan. By\u0142a chwila, kiedy zw\u0105tpi\u0107 by\u0142o mo\u017cna zupe\u0142nie o jego przysz\u0142o\u015bci. Z 28000 mk. ludno\u015b\u0107 miasta spada kolejno na 22000 (w r. 1773), dalej na 18000, 16000, w r. 1796 ju\u017c na 8500 i t. d., a\u017c w latach 1813\u20141815 ludno\u015b\u0107 jego waha si\u0119 mi\u0119dzy 2000 a 3000 g\u0142\u00f3w. W r. 1815 K. liczy 2400 mieszka\u0144c\u00f3w w mie\u015bcie i 500 w tak zwanej S\u0142obodzie \u017bydowskiej, razem 2900. Od tej chwili dopiero miasto znowu podnosi\u0107 si\u0119 zaczyna, ale \u017cywio\u0142 polski ju\u017c si\u0119 z poprzedni\u0105 \u0142atwo\u015bci\u0105 nie odradza. W r. 1842 liczy ju\u017c K. 8525 mieszka\u0144c\u00f3w; w r. 1861 ma ich 15207; w r. 1879 znowu si\u0119 podwaja i przechodzi 40000. Znaczny handel prowadzi\u0142o K. w czasie wojny krymskiej z powodu blokady port\u00f3w rosyjskich i ulg udzielonych na lat 25 (1842\u201467) co do op\u0142aty gildyj, powinno\u015bci wojskowej i pog\u0142\u00f3wnego tym, co si\u0119 tu z wielkorossyjskich sprowadzali gubernij. Teraz handel nieznaczny, by\u0142y dwutygodniowy jamark \u015b.-ja\u0144ski prawie upad\u0142, kolej \u017cel. zmniejszy\u0142a miejscowe obroty na korzy\u015b\u0107 Libawy, tylko w przystani niemnowej s\u0105 wi\u0119ksze sk\u0142ady towar\u00f3w (s\u00f3l, \u015bledzie) przywo\u017conych i wywo\u017conych (zbo\u017ce, len, szmaty, ko\u015bci, budulec); te ostatnie id\u0105, nietylko z kotliny Niemna, ale tak\u017ce i z Prypeci. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katol. katedralny \u015b\u015b. Piotra i Paw\u0142a, wzniesiony w XV w. niewiadomo przez kogo, struktury gotyckiej, wspania\u0142y, 42 sa\u017c. d\u0142., 17 szer., 14 wys., niegdy\u015b administrowany przez augustyan\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 seminaryjny \u015bw. Jerzego, zbudowany 1471 przez marsz. Szandziwojewicza. Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015b. Gertrudy murowany, tak\u017ce niewiadomo kiedy i przez kogo wystawiony; zar\u00f3wno jak ko\u015bci\u00f3\u0142 benedyktynek pod wezw. \u015b. Miko\u0142aja. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny \u015b. Tr\u00f3jcy, wzniesiony 1634 z muru przez Aleksandra Massalskiego. Wszystkie te \u015bwi\u0105tynie na Starem mie\u015bcie. Na nowym planie by\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 karmelit\u00f3w, 1831 r. zniesiony, murowany (klasztor na szpital wojskowy zamieniono). Na cmentarzu kaplica Ukrz. Jezusa Chr., wzniesiona 1851 z drzewa, kosztem k\u015b. Saulita. Parafia katolicka K. dekanatu kowie\u0144skiego: dusz 8981. Dekanat kowie\u0144ski dyecezyi \u017cmujdzkiej sk\u0142ada si\u0119 z 10 parafij: K., Kiejdany, \u017bejmy, Skorule-Jan\u00f3w, Kormia\u0142\u00f3w, Ramszyszki, Wendziago\u0142a, Opito\u0142oki, Bobty i \u0141abun\u00f3w, wszystkie w pow. kowie\u0144skim. Filij 5. Wiernych 43312. Parafia prawos\u0142. ma 5 cerkwi, 2158 dusz; par. ewang.-augsb. 1024 dusz. Sob\u00f3r \u015b. Aleksandra Newskiego jest dawnym ko\u015bcio\u0142em jezuickim. r. 1759 zbudowanym, od 1824 na cerkiew zamienionym. Jestto wi\u0119c, opr\u00f3cz monasteru w Burdegach, najstarsza cerkiew prawos\u0142. w gub. kowie\u0144skiej, od 1843 do godno\u015bci soboru wyniesiona. Jezuici utrzymywali tu kolegium i szko\u0142y wy\u017csze. W kolegium tem umar\u0142 s\u0142awny Daniel \u0141\u0119czycki. Cerkiew \u015b. Miko\u0142aja jest tak\u017ce dawnym ko\u015bcio\u0142em (do 1830), 1400 r. przez Witolda dla franciszkan\u00f3w wzniesionym, 1850 na cerkiew przemienionym; stoi nad samym Niemnem, cz\u0119sto powodzi\u0105 nawiedzany, w pobli\u017cu t. z. \u015bwi\u0105tyni Perkuna (Tyg. ill. 1872. N. 221). Podobnie\u017c do 1831 r. by\u0142a ko\u015bcio\u0142em katol. (zbud. 1678) cerkiew, obok gimnazyum m\u0119skiego dzi\u015b znajduj\u0105ca si\u0119; dominikanie go zajmowali. Cerkwie na cmentarzu i w wi\u0119zieniu nowo wzniesiono 1862 i 1867 r.; cerkiew jednowierc\u00f3w na Zielonej G\u00f3rze 1871 r. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewang, z r. 1683, przebudowany 1851. Synagog i dom\u00f3w modlitwy posiada K. 30, t j. 18 murowanych, 12 drewnianych. W K. s\u0105 trzy zak\u0142ady naukowe \u015brednie, a mianowicie: gimnazyum m\u0119skie, \u017ce\u0144skie, oraz seminaryum dyecezyalne. W gimnazyum m\u0119skiem w r. 1881\/2 og\u00f3lnie liczy\u0142o si\u0119 633 uczni\u00f3w; z tych: wyznania prawos\u0142. 152, ewang.-augsb. 24, moj\u017cesz. 275, mahomet. 4, rzym.-katol. 178. W miejscowem gimnazyum \u017ce\u0144skiem w roku szkolnym 1881\/2 wszystkich liczy\u0142o si\u0119 380; z tej liczby wypada: wyznania prawos\u0142. 77, ewang.-augs. 18, moj\u017cesz. 234, mahomet. 2, rzym.-katol. 49. Nakoniec w miejscowem seminaryum dyecezyalnem og\u00f3lnie liczy\u0142o si\u0119 95 alumn\u00f3w, z kt\u00f3rych na szlacht\u0119 wypada 9, mieszczan 4, w\u0142o\u015bcian 82. Pr\u00f3cz tego jest w K. 5 szk\u00f3\u0142 pocz\u0105tkowych, ochrona dla dzieci, szpital miejski, \u017cydowski, wojskowy, 47 fabryk (prod. 600000 rs. z g\u00f3r\u0105), 842 rzemie\u015blnik\u00f3w (g\u0142\u00f3wnie odzie\u017c i \u017cywno\u015b\u0107 dostarczaj\u0105cych). Na stacyi drogi \u017cel. K. w r. 1873 dochody wynios\u0142y 335468 rs. Og\u00f3lna warto\u015b\u0107 towaru Niemnem przez K. sp\u0142awianego wynosi\u0142a tego\u017c roku 2887562 rs. Z w\u0142adz rz\u0105dowych w K. mieszcz\u0105 si\u0119: rz\u0105d gubernialny, izba skarbowa i kontrolna, s\u0105d okr\u0119gowy, guber. kantor pocztowy, zarz\u0105d 9 okr. komunikacyj, zjazd s\u0119dzi\u00f3w pokoju, akcyzny zarz\u0105d gubernialny i t. p. R. 1882 wielki po\u017car zniszczy\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 miasta. O okolicy miasta K. pisze Mickiewicz, kt\u00f3ry tu 1820 r. by\u0142 nauczycielem:<\/p>\n

\u201eWidzia\u0142em pi\u0119kn\u0105 dolin\u0119 przy Kownie,
\nK\u0119dy Rusa\u0142ek d\u0142o\u0144 wiosn\u0105 i latem
\n\u015aciele muraw\u0119, kra\u015bnym dzierzga kwiatem:
\nJest to dolina najpi\u0119kniejsza w \u015bwiecie.\u201c<\/p>\n

\u201eSk\u0105dkolwiek si\u0119 przyje\u017cd\u017ca do K. (pisze Staro\u017cytna Polska), wsz\u0119dzie jego wie\u017ce i mury b\u0142yszcz\u0105 u st\u00f3p niemal podr\u00f3\u017cnego, wszystkie obudzaj\u0105 w nim ciekawo\u015b\u0107 zbadania ich odleg\u0142ej przesz\u0142o\u015bci. Pocz\u0105tek jednak\u017ce miasta wyprzedza ich wzniesienie o kilka wiek\u00f3w; wyj\u0105wszy mo\u017ce poziome zwaliska zamku, kt\u00f3rego za\u0142o\u017cenie si\u0119ga jeszcze pierwiastk\u00f3w poga\u0144skiej Litwy. Stryjkowski, \u00f3w dobroduszny dziejopis nasz i nast\u0119pca jego Koja\u0142owicz w K. urodzony, przyznaj\u0105 pierwsze zbudowanie tej warowni przy uj\u015bciu Wilii do Niemna pod koniec X w., Kunasowi, drugiemu synowi Palemona, owego na wp\u00f3\u0142 bajecznego praojca Litwy. Pod\u0142ug nich K., zdaje si\u0119, \u017ce by\u0142o czas niejaki\u015b stolic\u0105 ksi\u0119stwa, obejmuj\u0105cego w sobie \u017bmud\u017a a\u017c do uj\u015bcia Wilii. Pomijaj\u0105c wszak\u017ce niepewne lub za\u0107mione w\u0105tpliwemi podaniami dzieje tego miasta, przebie\u017cmy kronik\u0119 jego w og\u00f3lno\u015bci. Przez ca\u0142y wiek XIII K. nie zajmowa\u0142o \u017cadnego stanowiska politycznego w dziejach litewskich; krzy\u017cacy wtenczas zmuszeni byli jeszcze dokonywa\u0107 podbicia Prus, broni\u0105cych uporczywie swojej narodowo\u015bci poga\u0144skiej. Za Witenesa, panuj\u0105cego w Litwie od r. 1292 do 1315, zakon, chocia\u017c zacz\u0105\u0142 ju\u017c napastowa\u0107 ten kraj z przewa\u017cnemi si\u0142ami, lecz ku po\u0142udniowi Grodno, a od p\u00f3\u0142nocy zamki na pograniczu \u017cmudzkiem le\u017c\u0105ce, by\u0142y celem jego wypraw wojennych. Dopiero przy obj\u0119ciu rz\u0105d\u00f3w przez Gedymina rycerze pruscy posun\u0119li wycieczki swoje pod K. a nawet, jak chce Stryjkowski, zdobyli ten zamek w r. 1317, chocia\u017c o tem kronikarze zakonni nie wspominaj\u0105. Pod Gedyminem, kiedy krzy\u017cacy a\u017c przedmie\u015bcia wile\u0144skie podpala\u0107 o\u015bmielali si\u0119, nie raz bezw\u0105tpienia or\u0119\u017c ich obi\u0142 si\u0119 o wa\u0142y kowie\u0144skie; lecz dopiero za Olgierda i Kiejstuta K. zaczyna mie\u0107 wi\u0119ksze znaczenie w dziejach Litwy, i staje si\u0119 prawdziwem jej przedmurzem od drapie\u017cno\u015bci krzy\u017cackiej. Winrich Kniprode, w. mistrz zakonu, uprzedzaj\u0105c gotuj\u0105c\u0105 si\u0119 wypraw\u0119 Kiejstuta na Prusy, przybywa r. 1362 z wielkiem wojskiem i ochotnikami z Niemiec pod zamek kowie\u0144ski, i pomimo odsieczy ze strony Olgierda, Kiejstuta i Patryka ksi\u0105\u017c\u0105t litewskich, pomimo najdzielniejszej obrony Wojdata syna Kiejstutowego, dow\u00f3dcy za\u0142ogi, bierze go szturmem w sam\u0119 wili\u0105 Wielkiejnocy. Wtenczas warownia kowie\u0144ska z rozkazu w. mistrza z ziemi\u0105 zr\u00f3wnana zosta\u0142a. Odbudowali jednak zamek, w nast\u0119pnych trzech latach, Litwini, tak, \u017ce ju\u017c w r. 1376 powt\u00f3rnemu napadowi Winricha m\u00f3g\u0142 si\u0119 oprze\u0107 stanowczo. Zdaje si\u0119 jednak, \u017ce w wojnie r. 1383 z Jagie\u0142\u0142\u0105, znowu zburzony zosta\u0142, bo w nast\u0119pnym na ko\u0144cu maja Krzy\u017cacy prowadz\u0105cy na wielkie ksi\u0119stwo Witowda, sp\u0142awiwszy Niemnem materya\u0142y i rzemie\u015blnik\u00f3w, na zwaliskach dawnej warowni wznie\u015bli now\u0105 w samem uj\u015bciu Wilii do Niemna, i nazwali Ritterswerder, to jest wysp\u0105 Rycersk\u0105, dla tego, \u017ce przekop, od Wilii do Niemna zrobiony i zamek otaczaj\u0105cy, tworzy\u0142 wysp\u0119. Jako ten to jest w\u0142a\u015bnie zamek, kt\u00f3rego do dzi\u015b dnia gruzy dostrzega\u0107 si\u0119 daj\u0105. Kronikarze pruscy utrzymuj\u0105, \u017ce 60,000 ludzi i kilkana\u015bcie tysi\u0119cy koni pracowa\u0142o oko\u0142o zbudowania tej twierdzy w ci\u0105gu sze\u015bciu niedziel. Kamienie, wapno i drzewo zwo\u017cono z prawego brzegu Niemna, bo na lewym wojska litewskie nie dopuszcza\u0142y przyst\u0119pu, sam za\u015b mistrz w. Konrad Zolner mia\u0142 doz\u00f3r nad budow\u0105. W tak silnej warowni osiad\u0142 zaraz komtur krzy\u017cacki z za\u0142og\u0105 liczn\u0105, i we wszelkie potrzeby wojenne opatrzon\u0105. Tymczasem nast\u0119pnego roku pojednawszy si\u0119 Witowd potajemnie z Jagie\u0142\u0142\u0105 i opanowawszy podej\u015bciem kilka zamk\u00f3w na granicach \u017bmudzi, chcia\u0142 tak\u017ce znienacka ubiedz zamek kowie\u0144ski. W sierpniu to by\u0142o, kiedy Witowd, d\u0105\u017c\u0105c cwa\u0142em ze swoj\u0105 jazd\u0105 od Jurborka, wys\u0142a\u0142 Niemnem statki na poz\u00f3r \u0142adowne towarem i bez ludzi, pr\u00f3cz sternik\u00f3w, kt\u00f3re w cicho\u015bci podp\u0142ywa\u0142y pewnego dnia o \u015bwicie pod Kowno. Komtur, wstawszy bardzo wcze\u015bnie dostrzeg\u0142 je pierwszy z wie\u017cy, i nie widz\u0105c na nich nikogo prawie, pyta\u0142 zadziwiony innych rycerzy coby to znaczy\u0142o. Wtem dostrze\u017cono dw\u00f3ch rybak\u00f3w na cz\u00f3\u0142nach, przemykaj\u0105cych si\u0119 jakby ukradkiem oko\u0142o mur\u00f3w zamkowych; zawo\u0142ano na nich, ale kiedy, zamiast odpowiedzi, zacz\u0119li ucieka\u0107, wys\u0142ano w pogo\u0144 i uj\u0119to jednego. Pojmany odkry\u0142 co znacz\u0105 tajemnicze statki i \u017ce s\u0105 nape\u0142nione zbrojnym ludem. Tym sposobem ostrze\u017ceni Niemcy zniweczyli zamach Witowda. Wtenczas Jagie\u0142\u0142o, ju\u017c pojednany z bratem, sp\u00f3lnemi si\u0142ami obr\u00f3cili si\u0119 na zdobycie Kowna. Po ca\u0142omiesi\u0119cznem obl\u0119\u017ceniu od ko\u0144ca wrze\u015bnia, i po najdzielniejszej obronie Henryka Cleo, dow\u00f3dcy za\u0142ogi, Litwini, z najwi\u0119ksz\u0105 wytrwa\u0142o\u015bci\u0105 dobywaj\u0105c twierdzy, pomimo rozerwania dw\u00f3ch wielkich dzia\u0142 swoich przez puszkarzy niemieckich, potrafili nakoniec zrobi\u0107 wy\u0142om w murze zamkowym. Krzy\u017cacy w tak wielkiem niebezpiecze\u0144stwie ratuj\u0105 si\u0119 ustawieniem ogromnego dzia\u0142a w samym otworze, ale pociski Litwin\u00f3w druzgocz\u0105 je natychmiast, przeszkadzaj\u0105 do powt\u00f3rnego osadzenia wy\u0142omu, a z drugiej strony odcinaj\u0105 obl\u0119\u017conych od brzegu Wilii. Ju\u017c wi\u0119c znikn\u0119\u0142a wszelka sposobno\u015b\u0107 dalszej obrony, Niemcy upadali na duchu, wi\u0119ksza po\u0142owa rycerzy le\u017ca\u0142a okrytych ranami, reszta w rozpaczy wygl\u0105da\u0142a ostatniej zguby. Wtem, jednego rana, zab\u0142ys\u0142a niespodzianie, na g\u00f3rach prawego brzegu Niemna za Wili\u0105, chor\u0105giew zakonna \u015bw. Jerzego; huczny odg\u0142os rado\u015bci rozleg\u0142 si\u0119 na basztach i murach zamkowych. Konrad Wallenrod marsza\u0142ek zakonu, przybywa\u0142 na odsiecz obl\u0119\u017conym. Zrazu uda\u0142o si\u0119 krzy\u017cakom znie\u015b\u0107 si\u0119 z za\u0142og\u0105, a nawet, korzystaj\u0105c z ciemnej i burzliwej nocy, dostarczy\u0107 jej nieco \u017cywno\u015bci i pewn\u0105 liczb\u0119 zbrojnych: lecz nazajutrz, w d. 25 pa\u017adziernika r. 1384, dostrzeg\u0142szy to Jagie\u0142\u0142o z Witowdem, rozkazali zaraz o \u015bwicie powszechny szturm do zamku przypu\u015bci\u0107. Wallenrod, nie maj\u0105c dostatecznej si\u0142y do prze\u0142amania Litwin\u00f3w, pomimo boju jaki wi\u00f3d\u0142 z niemi na dolinie, musia\u0142 by\u0107 bezsilnym widzem z g\u00f3ry, jak wojska litewskie coraz bardziej wdziera\u0142y si\u0119 do sza\u0144c\u00f3w. Dzielnie si\u0119 broni\u0142 komtur, lecz kiedy, wydaj\u0105c rozkazy na wa\u0142ach, wywija\u0142 chor\u0105gwi\u0105 dla dania znak\u00f3w um\u00f3wionych Wallenrodowi: kula z dzia\u0142a litewskiego wyrzucona urwa\u0142a mu g\u0142ow\u0119. Przera\u017cona tym wypadkiem za\u0142oga zacz\u0119\u0142a upada\u0107 na duchu, i cho\u0107 vice-komtur miejsce zabitego zaraz zast\u0105pi\u0142, szturmowanie jednak coraz by\u0142o silniejsze, najlepsi rycerze zakonni polegli: a\u017c nakoniec, gdy Litwini przodowe obwarowanie opanowali, obl\u0119\u017ceni, opuszczaj\u0105c zamek, schronili si\u0119 do odosobnionej od niego wie\u017cy, jako ostatniej ju\u017c ucieczki. Jeszcze i tu mo\u017ceby si\u0119 d\u0142u\u017cej bronili, lecz dostrzegli \u017ce chor\u0105giew \u015bw. Jerzego znik\u0142a z g\u00f3r, bo Wallenrod, widz\u0105c niepodobie\u0144stwo utrzymania zamku, cofn\u0105\u0142 si\u0119 spiesznie, \u017ceby unikn\u0105\u0107 pogoni wszystkich si\u0142 litewskich po wzi\u0119ciu jego. To im odebra\u0142o wszelk\u0105 nadziej\u0119, a gdy Litwini otoczyli wie\u017c\u0119 palnemi materya\u0142ami, zdali si\u0119 krzy\u017cacy, po kr\u00f3tkiem umawianiu si\u0119, na \u0142ask\u0119. Poszed\u0142 vice-komtur w niewol\u0119 z kilkunastu rycerzami, kt\u00f3rych jednak w. ksi\u0105\u017c\u0119 Jagie\u0142\u0142o \u0142askawie przyj\u0105\u0142, jednego tylko z nich \u015bci\u0105\u0107 kazawszy. Podczas powt\u00f3rnego odpadnienia Witowda na stron\u0119 zakonu, K., zostawszy w r\u0119ku tego ksi\u0105\u017c\u0119cia, coraz mocniej si\u0119 utwierdza\u0142o. Pod jego murami Konrad Wallenrod, wielki mistrz zakonu, w pierwszych dniach pa\u017adziernika r. 1391 wyprawiwszy si\u0119 na Litw\u0119, roztoczy\u0142 wielki ob\u00f3z, i tu wyprawia\u0142 dla swoich go\u015bci zagranicznych s\u0142awn\u0105 ow\u0105 uczt\u0119 honorow\u0105, kt\u00f3ra mia\u0142a oko\u0142o 500000 grzywien srebra kosztowa\u0107. W K. tego\u017c samego roku Henryk ksi\u0105\u017c\u0119 mazowiecki, pos\u0142any tajemnie od W\u0142adys\u0142awa Jagie\u0142\u0142y z Krakowa, nam\u00f3wi\u0142 mieszkaj\u0105cego tam Witowda do zgody z kr\u00f3lem. Skutkiem tego wojownik \u00f3w na wiosn\u0119 roku 1392 niespodzianie zamek kowie\u0144ski opanowa\u0142 i za\u0142og\u0119 jego krzy\u017cack\u0105 wzi\u0105\u0142 w niewol\u0119. Zdaje si\u0119 jednak, \u017ce ta wa\u017cna twierdza znowu w wyprawie krzy\u017cackiej r. 1393 zburzon\u0105 zosta\u0142a, bo Konrad Jungingen w. mistrz, wybrawszy si\u0119 nast\u0119pnego r. 1394 razem z Swidrygaj\u0142\u0142\u0105 na wojowanie Litwy, znalaz\u0142 j\u0105 w dniu 13 sierpnia w ruinach, a miasto opuszczone. Krzy\u017cacy, nim wyci\u0105gn\u0119li pod Wilno, zdo\u0142ali napr\u0119dce naprawi\u0107 zamek, pomimo przeszkody ze strony Witowda, ale, powracaj\u0105c z wyprawy, nie mogli go osadzi\u0107 dla s\u0142abego obwarowania. Kowno zabezpieczone nadal zosta\u0142o od napa\u015bci krzy\u017cak\u00f3w, kt\u00f3rych pot\u0119ga od pocz\u0105tku wieku XV upada\u0107 zaczyna\u0142a. Tu Witowd r. 1396 w pi\u0105tek po \u015bw. Jak\u00f3bie, zawieszenie broni z w. mistrzem podpisa\u0142. Po traktacie tego w\u0142adcy z zakonem w Grodnie r. 1398 zawartym, przez kt\u00f3ry krzy\u017cacy stali si\u0119 panami \u017bmudzi, granica ich opiera\u0142a si\u0119 prawie o mury starego K., bo ju\u017c nowe K., czyli zamek Gotteswerder o mil\u0119 zbudowany, nale\u017ca\u0142 do nich. To by\u0142o powodem, \u017ce Witowd w k\u0142\u00f3tni rozpocz\u0119tej znowu z zakonem o \u017bmud\u017a, zacz\u0105\u0142 ju\u017c w r. 1401 przyprowadza\u0107 do stanu coraz mocniejszego zamek i miasto K., i wa\u0142y dzia\u0142ami wielkiego kalibru osadzi\u0142. Lecz potem zmieniwszy my\u015bl pierwotn\u0105 i poczytuj\u0105c za bardziej szkodliw\u0105 Litwie ni\u017c po\u017cyteczn\u0105, warowni\u0119 kowie\u0144sk\u0105 w razie wojny, kaza\u0142 wyprowadzi\u0107 owe dzia\u0142a, i za pierwszem ukazaniem si\u0119 nieprzyjaci\u00f3\u0142 opu\u015bci\u0107 j\u0105 i spali\u0107. Tak te\u017c si\u0119 i sta\u0142o za rozpocz\u0119ciem krok\u00f3w nieprzyjacielskich z krzy\u017cakami, bo skoro dow\u00f3dca zamku postrzeg\u0142 zbli\u017caj\u0105ce si\u0119 na Niemnie ich statki, natychmiast baszty prochem wysadziwszy, po spaleniu reszty twierdzy uda\u0142 si\u0119 z za\u0142og\u0105 w g\u00f3ry. Odt\u0105d K. straci\u0142o swoj\u0105 wa\u017cno\u015b\u0107 jako stanowisko wojenne, lecz za to sta\u0142o si\u0119 \u015brodkowym niejako punktem wszelkich rokowa\u0144 mi\u0119dzy w. ksi\u0105\u017c\u0119ciem litewskim a zakonem krzy\u017cackim zachodz\u0105cych. Witowd, zaj\u0119ty podbijaniem Rusi, wzi\u0105wszy Smole\u0144sk, chcia\u0142 by\u0107 spokojnym od krzy\u017cak\u00f3w, z\u0142o\u017cy\u0142 przeto zjazd z w. mistrzem w Kownie r. 1404 w po\u0142owie sierpnia, gdzie wspaniale go przyj\u0105wszy, posiadanie \u017bmudzi na nowo zatwierdzi\u0142 dla zakonu i posi\u0142kowa\u0107 przyrzek\u0142, na co traktaty na pi\u015bmie pod piecz\u0119ci\u0105 w niedziel\u0119 po Wniebowzi\u0119ciu N. Panny, to jest 17 sierpnia t. r. wyda\u0142. Wezwani tu nawet bojarowie \u017cmudzcy od w. ksi\u0105\u017c\u0119cia, z\u0142o\u017cy\u0107 musieli ho\u0142d podda\u0144stwa w. mistrzowi. Co wi\u0119ksza, w nast\u0119pnym roku wtem mie\u015bcie u\u0142o\u017con\u0105 zosta\u0142a z marsza\u0142kiem zakonu wyprawa na \u017bmudzin\u00f3w, usi\u0142uj\u0105cych zrzuci\u0107 jarzmo krzy\u017cackie. Gdy w kilka lat p\u00f3\u017aniej przysz\u0142o do nieporozumie\u0144 mi\u0119dzy zakonem a Polsk\u0105, odby\u0142 si\u0119 w K. nowy kongres dnia 6 stycznia r. 1408, na kt\u00f3ry, pr\u00f3cz Jagie\u0142\u0142y i senator\u00f3w polskich, przybyli w. mistrz Ulryk Jungingen i mistrz inflancki, a Witowd by\u0142 po\u015brednikiem mi\u0119dzy kr\u00f3lem polskim i krzy\u017cakami. Celem g\u0142\u00f3wnym tych obrad mia\u0142o by\u0107 oznaczenie sta\u0142ych granic zakonu z Polsk\u0105, ale d\u0142ugie umowy sko\u0144czy\u0142y si\u0119 na niczem. Po zwyci\u0119stwie pod Grunwaldem i po traktacie toru\u0144skim, cesarz Zygmunt, jako wybrany rozjemca do rozpoznania sporu o granic\u0119 mi\u0119dzy Polsk\u0105 i Litw\u0105 i innych zatarg\u00f3w z Prusami, wys\u0142a\u0142 tym celem legata swego Benedykta Makra von Fluch, kt\u00f3ry przybywszy do K. r. 1413, sporz\u0105dzi\u0142 wa\u017cny dla dziej\u00f3w Litwy akt w d. 28 lutego tego\u017c roku, \u015bwiadcz\u0105cy o sprzeciwieniu si\u0119 z wielu stron przeciw zwr\u00f3ceniu \u017bmudzi zakonowi po zej\u015bciu Jagie\u0142\u0142y i Witowda. Z tego miasta w tym\u017ce samym roku Jagie\u0142\u0142o z Witowdem wybra\u0142 si\u0119 na statkach Niemnem na \u017bmud\u017a, dla nawracania mieszka\u0144c\u00f3w jej do wiary Chrystusa, \u017con\u0119 tylko Ann\u0119 i c\u00f3rk\u0119 Jadwig\u0119 zostawiwszy w zamku tamtejszym. Za d\u0142ugich rz\u0105d\u00f3w w Litwie drugiego z tych d\u0142ugich rz\u0105d\u00f3w w Litwie drugiego z tych w\u0142adc\u00f3w, K. otrzyma\u0142o, zapewne po raz pierwszy, swobody municypalne niemieckie, a mo\u017ce je zaraz po nawr\u00f3ceniu Litwy sam W\u0142adys\u0142aw Jagie\u0142\u0142o nada\u0142. To tylko pewna, \u017ce Witowd w r. 1408, po spaleniu si\u0119 przywilej\u00f3w miastu temu poprzednio s\u0142u\u017c\u0105cych, na nowo je potwierdzi\u0142. I to jest pierwszy \u015blad praw pisanych dla K., jaki w zniszczonem jego archiwum dot\u0105d pozosta\u0142. Znaczenie za\u015b handlowe jego daleko wy\u017cej si\u0119ga. Ju\u017c za Kiejstuta K. by\u0142o pierwszym punktem w Litwie, gdzie zamiana towar\u00f3w niemieckich i zamorskich, Niemnem dot\u0105d bezpiecznie od kamieni sp\u0142awnym, odbywa\u0142a si\u0119 na p\u0142ody surowe litewskie. Handel ten musia\u0142 by\u0107 nawet mocno o\u017cywionym i wa\u017cnym dla Europy, kiedy Anglicy ju\u017c w tym czasie pakta handlowe z Litw\u0105 zawierali. Ale krzy\u017cacy utrudzali go nieustannie, gwa\u0142c\u0105c najuroczystsze sojusze. W r. nawet 1419, kiedy zakon mocno upokorzony zosta\u0142, Witowd uskar\u017ca\u0142 si\u0119 na w. mistrza, \u017ce tamuje handel K. z Kr\u00f3lewcem, a szczeg\u00f3lniej dowozowi soli przeszkadza. Bohater litewski, znaj\u0105c ca\u0142\u0105 wa\u017cno\u015b\u0107 tego miasta, opiekowa\u0142 si\u0119 niem troskliwie; on ludno\u015b\u0107 jego pomno\u017cy\u0142 osadzonemi z Krymu Tatarami i Karaitami, kt\u00f3rym przywileje pewne nada\u0142; za niego nawet zdaje si\u0119, \u017ce ju\u017c kupcy angielscy tu go\u015bcili. Do jego czas\u00f3w odnie\u015b\u0107 tak\u017ce wypada pierwsze murowane domy w mie\u015bcie a mi\u0119dzy niemi i ow\u0105 budow\u0119 gotyck\u0105, przy ulicy do Niemna wiod\u0105cej, w stylu XV lub XIV wieku z czerwonej ceg\u0142y wymurowan\u0105, kt\u00f3r\u0105 dzi\u015b jeszcze stoj\u0105c\u0105, b\u0142\u0119dnie za \u015bwi\u0105tyni\u0119 Perkuna poczytuj\u0105. Nawet zamek tyle razy burzony i odbudowywany, Witowd ostatecznie naprawi\u0142 i mieszkalnym, a razem obronnym uczyni\u0142. Gilbert de Lannoy flamandczyk, w\u0119druj\u0105c po Litwie r. 1413, pisze \u017ce w podr\u00f3\u017cy z Trok przyby\u0142 do du\u017cego miasta obwiedzionego murem nazwiskiem Kowno (Caune), kt\u00f3re ma bardzo pi\u0119kny i du\u017cy zamek, po\u0142o\u017cony na spadku nad rzek\u0105 Niemnem. Po zgonie Witowda, a szczeg\u00f3lniej za po\u0142\u0105czeniem w\u0142adzy najwy\u017cszej obu narod\u00f3w w jednej osobie Kazimierza Jagiello\u0144czyka, swobody municypalne Kowna wzrostu nabra\u0142y. Kiedy nawet \u00f3w syn Jagie\u0142\u0142y by\u0142 tylko w. ksi\u0105\u017c\u0119ciem Litwy, ju\u017c to miasto przywilejem jego w Brze\u015bciu Litewskim w pi\u0105tek po niedzieli Bia\u0142ej r. 1444 wydanym, umieszczone zosta\u0142o w rz\u0119dzie g\u0142\u00f3wnych grod\u00f3w litewskich, pod\u0142ug praw magdeburskich rz\u0105dz\u0105cych si\u0119. Wyra\u017aniej wszak\u017ce prawa tego miasta wyja\u015bnia inny przywilej Kazimierza IV, ju\u017c kr\u00f3lem polskim b\u0119d\u0105cego, wydany w Grodnie w pi\u0105tek mi\u0119dzy oktaw\u0105 Wniebowzi\u0119cia P. Maryi r. 1463. Z niego si\u0119 pokazuje, \u017ce po Witowdzie, Zygmunt Kiejstutowicz na nowo prawa miejskie niemieckie udzieli\u0142 temu miastu, nada\u0142 wag\u0119, woskob\u00f3jni\u0119, postrzygalni\u0119 sukna, obr\u0119b ziemi do osiadania mieszczanom za Niemen rozszerzy\u0142, i jarmark jeden na Wniebowzi\u0119cie P. Maryi wyznaczy\u0142. Kazimierz, potwierdzaj\u0105c nadania stryj\u00f3w, doda\u0142 miastu grunta i lasy po lewej stronie Niemna. Lubi\u0142 te\u017c kr\u00f3l to miasto i bawi\u0105c w Litwie zawsze go prawie odwiedza\u0142; tu w r. 1451 znalaz\u0142 je Piotr Vasquez, pose\u0142 Filipa Dobrego ksi\u0105\u017c\u0119cia Burgundyi, upraszaj\u0105c Kazimierza w imieniu pana swego i Alfonsa, kr\u00f3la Aragonii, o posi\u0142ki do odzyskania ziemi \u015bwi\u0119tej. Wym\u00f3wi\u0142 si\u0119 mu Jagiello\u0144czyk obaw\u0105 \u015bci\u0105gniania na Polsk\u0119 najazdu Tatar\u00f3w, i pose\u0142 \u00f3w z niczem odjecha\u0142. Gdy w r. 1464 morowe powietrze grasowa\u0142o, Kazimierz r\u00f3wnie\u017c w Kownie z kr\u00f3low\u0105 i ca\u0142ym dworem wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 zimy przep\u0119dzi\u0142, gdzie te\u017c przed rokiem 1467 bernardyn\u00f3w fundowa\u0142 marsza\u0142ek grodzie\u0144ski Szadziwojewski, do wymurowania za\u015b ko\u015bcio\u0142a przyczyni\u0142 si\u0119 ju\u017c w roku 1463 Iwa\u015bko Wia\u017cewicz namiestnik smole\u0144ski. Syn Kazimierza Aleksander, zostawszy w. ksia\u017c\u0119ciem litewskim, zaraz w r. 1472 wszelkie w zupe\u0142no\u015bci nadania ojcowskie dla K. potwierdzi\u0142, zabezpieczaj\u0105c opiek\u0119 handlowi jego i kupcom, z wy\u0142\u0105czeniem \u017cyd\u00f3w i kacerzy, kt\u00f3rych do miasta wpuszcza\u0107 zakazuje. Nadto sk\u0142ad towar\u00f3w w niem naznacza i liczb\u0119 jarmark\u00f3w powi\u0119ksza; w dalszym za\u015b ci\u0105gu panowania swego gruntami i w\u0142o\u015bci\u0105 dochody miejskie pomna\u017ca. Aleksander nie zapomnia\u0142 te\u017c i o pomno\u017ceniu chwa\u0142y Bo\u017cej wtem mie\u015bcie, nadaj\u0105c nowe fundusze r. 1503 ko\u015bcio\u0142owi farnemu \u015bw. Krzy\u017ca, kt\u00f3ry zapewne nale\u017cy do pierwszych fundacyj chrzescia\u0144skich rzymskiego wyznania przez Witowda uczynionych. Pod tym\u017ce samem rokiem wspominany jest tak\u017ce w aktach miejskich inny ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015b. Giertrudy, murowany, niewiadomo przez kogo wzniesiony. Za tego kr\u00f3la Szach-Achmet han kipczackiej ordy, pod\u0142ug rady Gli\u0144skiego zosta\u0142 z Trok do zamku kowie\u0144skiego przeniesiony na mieszkanie, w pocz\u0105tku r. 1506, gdzie te\u017c \u017cycia dokona\u0142. Najwi\u0119cej wszak\u017ce zdzia\u0142a\u0142 dla K. Zygmunt Stary, do wszystkich ga\u0142\u0119zi zarz\u0105du, przemys\u0142u i handlu tego staro\u017cytnego miasta pieczo\u0142owito\u015b\u0107 swoj\u0119 rozci\u0105gaj\u0105c. Za obj\u0119ciem rz\u0105d\u00f3w w Litwie r. 1507 wszelkie dawniejsze nadania, zatracone lub istniej\u0105ce, razem z prawem magdeburskiem, zatwierdzaj\u0105c miastu, w nast\u0119pnym 1508 r. przez trzy osobne przywileje, grunta, lasy i dw\u00f3r po Michale Gli\u0144skim z poddanemi wieczno\u015bci\u0105 dla K. odda\u0142 Lecz najpami\u0119tniejszy przywilej tego kr\u00f3la jest z r. 1540, z kt\u00f3rego si\u0119 wy\u015bwieca dobry byt miasta, oraz stosunki jego municypalne i handlowe. W nim na nowo potwierdzaj\u0105c dziedzictwo grunt\u00f3w, poddanych i las\u00f3w, jakie miasto dot\u0105d posiada\u0142o, nakazuje magistratowi z dochod\u00f3w co rok przez wybrane osoby naj<\/span>\u015bci\u015blejszy zdawa\u0107 rachunek, kana\u0142y miejskie do \u015bcieku s\u0142u\u017c\u0105ce oczyszcza\u0107, cegielnie do miasta nale\u017c\u0105ce w dobrym stanie dla naprawy mur\u00f3w utrzymywa\u0107, place puste i domy zrujnowane, w ci\u0105gu roku i sze\u015bciu niedziel, zabudowa\u0107 i naprawia\u0107, pod kar\u0105 konfiskaty na rzecz miasta, zaleca; oddaje tak\u017ce na w\u0142asno\u015b\u0107 dla miasta wysp\u0119 za bernardynami w klinie dw\u00f3ch rzek b\u0119d\u0105c\u0105, gdzie by\u0142a woskob\u00f3jnia miejska. Tym\u017ce samym przywilejem zawarowane zosta\u0142y prerogatywy mieszczan: jak np. \u017ce ka\u017cdy z nich mia\u0142 prawo w\u0142asn\u0105 posiada\u0107 przepraw\u0119 przez Niemen bez op\u0142aty, wedle dawnego zwyczaju; wszyscy za\u015b obywatele kowie\u0144scy zostawali nadal przy dawnym swym przywileju \u0142owienia ryb dziesi\u0119ciu sieciami na Niemnie i Wilii w granicach posiad\u0142o\u015bci miejskich; \u017ce nikt nie m\u00f3g\u0142 nabywa\u0107 ani plac\u00f3w ani dom\u00f3w w K., kto nie chcia\u0142 podda\u0107 si\u0119 pod prawo miejskie, a je\u017celi przez sukcesy\u0105, spad\u0142y na niego, nie wprz\u00f3d wchodzi\u0142 w posiadanie, a\u017c p\u00f3ki nie przyj\u0105\u0142 tego prawa; \u017ce nawzajem nikt z mieszczan bez wiadomo\u015bci magistratu opuszcza\u0107 stanu swego nie m\u00f3g\u0142, prawu za\u015b miejskiemu sprzecznych magistrat mia\u0142 moc kara\u0107 i wygania\u0107 z miasta. Lecz razem i obowi\u0105zki urz\u0119du miejskiego ten\u017ce sam przywilej Zygmunta I obostrza\u0142. Dwaj bracia rodzeni lub stryjeczni razem do magistratu ani do s\u0105d\u00f3w w\u00f3jtowskich wybierani by\u0107 nie mogli; w\u00f3jt sam jeden w ma\u0142ych tylko sprawach wyrokowa\u0142, wa\u017cniejsze z rad\u0105 obowi\u0105zany by\u0142 roztrz\u0105sa\u0107; wszyscy za\u015b powo\u0142ani zostali do \u015bcis\u0142ego pilnowania si\u0119 praw magdeburskich, z zagro\u017ceniem kar\u0105 w apelacyi. Poleca\u0142 te\u017c kr\u00f3l s\u0105dom miejskim stanowi\u0107 i og\u0142asza\u0107 wyroki w j\u0119zyku polskim, a w ksi\u0119gi zapisywa\u0107 i extrakta wydawa\u0107 po \u0142acinie. Niemniej z tego przywileju okazuj\u0105 si\u0119 niekt\u00f3re stosunki handlowe K. \u00f3wczesnego. Postanowieni tu bowiem zostali tak zwani brakarze przysi\u0119gli, czyli znawcy do oceniania warto\u015bci r\u00f3\u017cnych gatunk\u00f3w drzewa towarnego, pota\u017cu i wszelkich innych produkt\u00f3w krajowych do Prus Niemnem sp\u0142awiaj\u0105cych si\u0119, aby tam, wedle dawnego zwyczaju, zupe\u0142n\u0105 im wiar\u0119 dawano i powt\u00f3rnie nie brakowano. Zalecono tak\u017ce, \u017ceby wedle zwyczaju w miastach pruskich zachowywanego, kupcy z Prus przybywaj\u0105cy, wszystkie towary i \u017cywno\u015b\u0107 nie na rynku, jedno w gospodach gdzie stoj\u0105 kupowali, pod zagro\u017ceniem konfiskaty nabytych rzeczy, do czego magistrat stra\u017cnik\u00f3w mia\u0142 utrzymywa\u0107. Nakoniec pami\u0119tnym owym przywilejem kr\u00f3l rozporz\u0105dzi\u0142, \u017ceby \u0142a\u017anie i gorzelnie wynie\u015b\u0107 z miasta po nad obie rzeki, dla uniknienia cz\u0119stych po\u017car\u00f3w. Opr\u00f3cz tak zbawiennych postanowie\u0144, ponowi\u0142 jeszcze Zygmunt w r. 1541 surowe zakazy wzgl\u0119dem obcych kupc\u00f3w, a zw\u0142aszcza pruskich, \u017ceby si\u0119 nie wa\u017cyli w K. samem prowadzi\u0107 handlu ze szkod\u0105 kupc\u00f3w miejscowych pod prawem magdeburskiem zostaj\u0105cych, kt\u00f3rych zarazem od wszelkiego myta na ziemi polskiej uwolni\u0142. Ten\u017ce sam przywilej w zupe\u0142no\u015bci zosta\u0142 potwierdzony r. 1547 od Zygmunta Augusta, rz\u0105dz\u0105cego ju\u017c Litw\u0105 za \u017cywota ojcowskiego, kt\u00f3ry tak\u017ce p\u00f3\u017aniejszym edyktem r. 1558 uwolni\u0142 na zawsze mieszczan tutejszych od dawania podw\u00f3d, na wz\u00f3r nadania miastu Wilnu uczynionego. W og\u00f3lno\u015bci kr\u00f3l ten, usi\u0142uj\u0105cy wszystkie miasta w Koronie i w Litwie podnosi\u0107 i usamowalnia\u0107, opiekowa\u0142 si\u0119 troskliwie handlem kowie\u0144skim; sam tylko zamek tutejszy zosta\u0142 w opuszczeniu, bo ju\u017c oddawna K. znaczenie swoje wojenne utraci\u0142o. Lustracya jego w r. 1570 uczyniona nadmienia, \u017ce \u201ezamek kowie\u0144ski podmywany by\u0142 przez rzek\u0119 Wili\u0105, w kt\u00f3rym zamku budowania \u017cadnego nie by\u0142o, tylko mury sta\u0142y oko\u0142o, a nad niemi pobicia \u017cadnego\u201c . Musia\u0142y wi\u0119c by\u0107 inne budowy w mie\u015bcie przyzwoite na pomieszczenie Zygmunta Augusta i dworu jego, kiedy w niem przyjmowa\u0142 wspaniale Jana ksi\u0119cia Finlandyi, o czem G\u00f3rnicki \u0141ukasz w swojej kronice tak pisze: \u201eRoku 1562 na pocz\u0105tku iesieni przyiecha\u0142o Xi\u0105\u017ce Finlandzkie, brat kr\u00f3la szwedzkiego Eryka, do Kowna, kt\u00f3rego Zygmunt August kaza\u0142 tam zadzier\u017ce\u0107, a sam rych\u0142o potym do niego iecha\u0142. Gdzie Xi\u0105\u017ce Jan ukaza\u0142 list iaki\u015b z Kancelaryi, kt\u00f3ry mu da\u0142 nadziei\u0119, \u017ce nie pr\u00f3\u017cno mia\u0142 si\u0119 stara\u0107 o kr\u00f3lewn\u0119 polsk\u0105 Katarzyn\u0119. Kr\u00f3l tak go odprawi\u0142, \u017ce to s\u0105 rzeczy wielkie, a bez rady senator\u00f3w nie tylko tak rzeczy wa\u017cnych, ale i daleko l\u017ceyszych, kr\u00f3l nie zwyk\u0142 zaczyna\u0107 ani stanowi\u0107: a ieszcze \u017ceby m\u0142odsza przed starsz\u0105 dan\u0105 by\u0107 mia\u0142a, to by\u0107 nie mo\u017ce. Kt\u00f3r\u0105 odpraw\u0119 on wdzi\u0119cznie przyi\u0105wszy z wielk\u0105 pokor\u0105, i usi\u0142owaniem kr\u00f3la prosi\u0142, \u017ceby, acz nie to, wolno mu by\u0142o Wilno ogl\u0105da\u0107 (gdzie mieszka\u0142y w\u00f3wczas obie kr\u00f3lewny), uczyniwszy tak dalek\u0105 i niebezpieczn\u0105 drog\u0119: czego mu kr\u00f3l pozwoli\u0142.\u201c Za panowania Stefana Batorego, kt\u00f3ry, przedsi\u0119bior\u0105c wypraw\u0119 inflanck\u0105, dla wielu wybornych rzemie\u015blnik\u00f3w kaza\u0142 tu pontony robi\u0107, ewangielicy w K. zbudowali sobie zb\u00f3r; by\u0142 za\u015b przy nim minister uczony Pawe\u0142 Oderborn, znajomy pisarz cara Iwana Wasilewicza. W roku nawet 1584 r\u00f3\u017cnowiercy mieli w K. prasy drukarskie. K. w tej epoce w\u0142a\u015bnie przybra\u0142o posta\u0107 okaza\u0142\u0105 europejskiego miasta. Bardzo wielka liczba cudzoziemskich rzemie\u015blnik\u00f3w i kupc\u00f3w, a najwi\u0119cej Niemc\u00f3w tu osiadaj\u0105ca przyj\u0105wszy prawo miejskie, zacz\u0119\u0142a wznosi\u0107 porz\u0105dne domy murowane. Obok nich szlachta wys\u0142u\u017cona na prawach wojennych, a nie maj\u0105ca ziemskich posiad\u0142o\u015bci, lubi\u0142a zamieszkiwa\u0107 to schludne i weso\u0142e miasto. Handel i rzemios\u0142a o\u017cywiaj\u0105c si\u0119 coraz bardziej przyprowadzi\u0142y K. do wielkiej pomy\u015blno\u015bci. Mamy na to, pr\u00f3cz innych dowod\u00f3w, wa\u017cne \u015bwiadectwo Antoniego Schneberger, lekarza \u017cyj\u0105cego w Litwie, kt\u00f3ry jeszcze za Zygmunta Augusta, chwal\u0105c miody tutejsze, lipcami<\/i> zwane, nie mo\u017ce si\u0119 do\u015b\u0107 wys\u0142awi\u0107 po\u0142o\u017cenia pi\u0119knego tego miasta, okaza\u0142o\u015bci dom\u00f3w, handlu rozleg\u0142ego a przytem go\u015bcinno\u015bci bogatych jego mieszka\u0144c\u00f3w i kupc\u00f3w. Ju\u017c Henryk Walezyusz w swojem potwierdzeniu praw i przywilej\u00f3w kowie\u0144skich r. 1574 nazywa to miasto zaszczytem rzeczypospolitej. Wspiera\u0142y najsilniej taki post\u0119p w pomy\u015blno\u015bci jego, r\u00f3wnie prawodawstwo krajowe jako i sami kr\u00f3lowie. Konstytucya sejmowa r. 1581 sk\u0142ad towar\u00f3w w tem mie\u015bcie postanowi\u0142a i drogi handlowe na \u017bmud\u017a i do Prus wyznaczy\u0142a, na pro\u015bb\u0119 pos\u0142\u00f3w kowie\u0144skich. Ale Zygmunt III wznowi\u0142 to nadanie z wi\u0119ksz\u0105 \u015bcis\u0142o\u015bci\u0105 r. 1609, zakazuj\u0105c kupcom zagranicznym ani nabywa\u0107 ani sprzedawa\u0107 \u017cadnych rzeczy w okolicznych wsiach i miasteczkach, tylko w samem K. i od samych tylko miejscowych kupc\u00f3w, pod kar\u0105 konfiskaty towar\u00f3w. Celnicy mieli obowi\u0105zek pilnowa\u0107 i zapobiega\u0107 nadu\u017cyciom. Do licznie zamieszka\u0142ych w K. r\u00f3\u017cnego rodzaju rzemie\u015blnik\u00f3w, brak\u0142o tylko samych prawie p\u0142atnerzy, czyli tych kt\u00f3rzy zbroje wyrabiali. Sejm warszawski r. 1613, zapobiegaj\u0105c niedostatkowi ich, gdy zw\u0142aszcza w kraju takim jak Polska wiele na rynsztunku wojennym zale\u017ca\u0142o, poleci\u0142 urz\u0119dowi miejskiemu, a\u017ceby, do sko\u0144czenia bie\u017c\u0105cego roku, p\u0142atnerzy do K. sprowadzi\u0142 i dla nich mieszkanie i \u015bl\u00f3sarni\u0119 zbudowa\u0142, a z prowent\u00f3w miejskich opatrzy\u0142, \u017ceby zbroje i szyszaki nowe robione by\u0142y. Lecz i pod wzgl\u0119dem duchownym zyska\u0142o w tym czasie miasto przez now\u0105 fundacy\u0105 zgromadzenia dominikan\u00f3w, kt\u00f3rym klasztor i ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Tr\u00f3jcy wymurowa\u0142 r. 1621 Aleksander Massalski marsza\u0142ek kowie\u0144ski, wojewoda mi\u0144ski, hojnie ich uposa\u017cywszy. Miasto wzrasta\u0142o w mury, bo opr\u00f3cz rynku, pi\u0119knemi kamienicami ozdobionego, gdzie Olbrycht Stanis\u0142aw ksi\u0105\u017c\u0119<\/span> Radziwi\u0142\u0142<\/span> r. 1638 ratusz swoim kosztem naprawi\u0107 i s\u0105dowe izby odnowi\u0107 w nim kaza\u0142: kupcy miejscowi, tak Litwini jak Niemcy, nowe ulice mi\u0119dzy wid\u0142ami obu rzek, Garbarska, Powilejska i Niemiecki-K\u0105t zwane, porz\u0105dnemi domami zamurowali. Wielkie \u015bpichrze po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci tak\u017ce murowane wznios\u0142y si\u0119 po nad Wili\u0105 i Niemnem, cztery faktorye holenderska, angielska, pruska i szwedzka stale tu utrzymywane, a podobno i wenecka, osiad\u0142y w kamienicach umy\u015blnie na ten cel wymurowanych, kt\u00f3re miano zwa\u0107 mennicami, i kt\u00f3rych \u015blady do dzi\u015b dnia zosta\u0142y. Obr\u00f3t handlu po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci hurtowego podni\u00f3s\u0142 si\u0119 prawie do miliona dukatow. G\u0142\u00f3wna tak\u017ce komora celna krajowa w Kownie ustanowion\u0105 by\u0142a. Liczba rzemie\u015blnik\u00f3w pomna\u017ca\u0142a si\u0119 znakomicie, samych garbarz\u00f3w w po\u0142owie XVII wieku znajdowa\u0142o si\u0119 do sta majstr\u00f3w pr\u00f3cz czeladzi; stolarz\u00f3w, tokarz\u00f3w i szklarz\u00f3w po 50 bywa\u0142o, powro\u017anik\u00f3w i garncarzy tyle\u017c, tkacz\u00f3w 70, krawc\u00f3w w r. 1654 by\u0142o 39 itp. S\u0142owem ludno\u015b\u0107 tego miasta i byt jej pomy\u015blny niczem, nieprzerwany, wzrasta\u0142 codziennie pod Jagiellonami i nie ustawa\u0142 pod ber\u0142em Waz\u00f3w, chocia\u017c pod temi ostatniemi porz\u0105dek publiczny chwia\u0107 si\u0119 zacz\u0105\u0142. Do takiego stanu szcz\u0119\u015bliwego najskuteczniej dopomog\u0142o za W\u0142adys\u0142awa IV prawo sejmowe wznawiaj\u0105ce zaniedbany mniej wi\u0119cej sk\u0142ad towar\u00f3w w Kownie. Przez konst. r. 1647 jak Dyneburg na D\u017awinie, tak Kowno na Niemnie zosta\u0142o miastem sk\u0142adowem ca\u0142ego handlu litewskiego; co zobowi\u0105za\u0142o w\u0142a\u015bcicieli ziemskich nie prowadz\u0105c do Kr\u00f3lewca, p\u0142ody swoje tu zwozi\u0107 i na sprzeda\u017c wystawia\u0107, a kupc\u00f3w pruskich i inflanckich zmusi\u0142o do przybywania do Kowna dla targu i kupna. Nakoniec od po\u0142owy XVII wieku, jezuici, wprowadzeni tu staraniem Alberta Koja\u0142owicza znakomitego dziejopisarza litewskiego, kt\u00f3ry si\u0119 urodzi\u0142 w Kownie, i brata jego Kazimierza, obu kap\u0142an\u00f3w tego zakonu, ko\u015bcio\u0142em i kolegium swojem ozdobili miasto. Po nich benedyktynki, hojnie uposa\u017cone przez J\u0119drzeja Skorulskiego marsza\u0142ka kowie\u0144skiego, pomno\u017cy\u0142y liczb\u0119 fundacyj duchownych w tem mie\u015bcie. Ale po\u015br\u00f3d takiego post\u0119pu w ka\u017cdym wzgl\u0119dzie Kowna, przysz\u0142a burza wojenna zam\u0105ci\u0107 kwitn\u0105cy dot\u0105d kraj, i wszystkie prawie miasta zniszczy\u0107 do ostatka. Wojska nieprzyjacielskie, opanowawszy Kowno w sierpniu. r. 1655, po zrabowaniu, jego wszystkie celniejsze gmachy spali\u0142y, pr\u00f3cz jednego klasztoru. Wyludnione miasto straci\u0142o od razu wszystkie korzy\u015bci handlowe i do ub\u00f3stwa przysz\u0142o. Po odebraniu jego a\u017c w r. 1661 przez wojska krajowe pod dow\u00f3dztwem Krzysztofa Paca kanclerza w. lit., i Krzysztofa Sapieh\u0119 krajczego lit., zabra\u0142 si\u0119 Jan Kazimierz natychmiast do zagojenia ran przez ten nieszcz\u0119sny najazd zadanych. Ustawa sejmowa r. 1662, nagradzaj\u0105c wierno\u015b\u0107 mieszczan Rzptej okazan\u0105, kt\u00f3rzy nie chcieli mieszka\u0107 pod rz\u0105dem nieprzyjacielskim, od wszelkich podatk\u00f3w publicznych, wyj\u0105wszy osobiste, i od ce\u0142, na lat dziesi\u0119\u0107 uwolni\u0142a; r\u00f3wnie jak od wszelkich stanowisk \u017co\u0142nierskich, stacyj i dostarczania \u017cywno\u015bci, wiecznemi czasy. Pr\u00f3cz tego kr\u00f3l ze swojej strony, przywilejem r. 1665 danym, dla erekcyi bulwark\u00f3w nad rzekami przez powodzie i po\u017cary zniszczonych, oraz dla sporz\u0105dzenia amunicyi i wyprowadzenia mur\u00f3w oko\u0142o miasta, pozwoli\u0142 z puszczy w\u0142asnej pota\u017ce i klepki d\u0119bowe na rzecz miasta bez \u017cadnego c\u0142a do Prus przez cztery lata sp\u0142awia\u0107. Z r\u00f3wn\u0105\u017c usilno\u015bci\u0105, Jan III stara\u0142 si\u0119 o pod\u017awignienie podupad\u0142ego Kowna; przywilej jego z r. 1676, potwierdzaj\u0105cy dawne swobody, pomno\u017cy\u0142 je nowemi prerogatywami. Zabroni\u0142 bowiem w Kownie mieszka\u0107 i handlowa\u0107 \u017cydom, wciskaj\u0105cym si\u0119 gwa\u0142townie ze szkod\u0105 chrze\u015bcia\u0144skich kupc\u00f3w; obcym kupcom nie pozwoli\u0142 z nikim zamiany towar\u00f3w czyni\u0107 jedno z kowie\u0144skiemi, kt\u00f3rych uwolni\u0142 od wszelkiego c\u0142a przy wprowadzaniu do Prus lub przywo\u017ceniu stamt\u0105d produkt\u00f3w, rozci\u0105gn\u0105wszy to prawo i do ryb solonych z Kr\u00f3lewca tu sprowadzanych; nadto trzy jarmarki dwutygodniowe na Znalezienie i Podwy\u017cszenie \u015bw. Krzy\u017ca i Wniebowzi\u0119cie P. Maryi odnowi\u0142. Jeden tylko warunek w tym przywileju wymieniony i za dobrodziejstwo dla miasta poczytany, to jest, \u017ceby kacerze wtem mie\u015bcie ani mieszka\u0107, ani handlowa\u0107 nie wa\u017cyli si\u0119, smutny skutek nietolerancyi na ruinie zamo\u017cno\u015bci krajowej i \u015bwiat\u0142a powstaj\u0105cej, zapewne nie pomaga\u0142 do poprawienia bytu mieszka\u0144c\u00f3w. Osobnym edyktem r. 1682 Jan III, pilnuj\u0105c si\u0119 dawnych przywilej\u00f3w miejskich, surowo zakaza\u0142 \u017cydom mieszka\u0107 w Kownie, a tym bardziej jakimkolwiek handlem si\u0119 zatrudnia\u0107. Zdaje si\u0119 jednak, \u017ce i magistrat tutejszy mniej zaczyna\u0142 by\u0107 dba\u0142ym oko\u0142o dobra publicznego, kiedy w tym\u017ce samym roku jeszcze kr\u00f3l daje ostre napomnienie miastu, \u017ce, pomimo praw sobie s\u0142u\u017c\u0105cych, dozwala handel prowadzi\u0107 w Kownie i okolicach jego kupcom pruskim. Troskliwo\u015b\u0107 ta obu wspomnionych kr\u00f3l\u00f3w tyle przynajmniej sprawi\u0142a, \u017ce miasto, chocia\u017c do stopnia dawnej zamo\u017cno\u015bci doj\u015b\u0107 zaraz nie mog\u0142o, odzyskiwa\u0142o jednak\u017ce w cz\u0119\u015bci handel i rzemios\u0142a zaniedbane, a razem naprawia\u0142o opustoszone mury dom\u00f3w i \u015bwi\u0105ty\u0144. Pozosta\u0142e od zniszczenia niekt\u00f3re ksi\u0119gi cechowe pokazuj\u0105, \u017ce w r. 1663 by\u0142o jeszcze cie\u015bl\u00f3w 18, bednarz\u00f3w 9, mularz\u00f3w 20; w r. 1672 znajdowa\u0142o si\u0119 puszkarz\u00f3w, kowal\u00f3w, \u015blusarz\u00f3w, no\u017cownik\u00f3w, kotlarzy i miecznik\u00f3w 43; w r. 1684 by\u0142o rze\u017anik\u00f3w 32. Do tego nale\u017cy, \u017ce za Jana III w r. 1690, jeszcze jednem zgromadzeniem zakonnem liczba fundacyj pobo\u017cnych w Kownie pomno\u017con\u0105 zosta\u0142a, t. j. fundacy\u0105 klasztoru bernardynek. August II nietylko nadania poprzednik\u00f3w swoich dla tego miasta utrzyma\u0142 i przy wszelkich dawnych swobodach zostawi\u0142, raz przywilejem swoim w r. 1698, drugi raz przez konstytucy\u0105 sejmow\u0105 roku 1717, lecz nadto chc\u0105c silniej pod\u017awign\u0105\u0107 zubo\u017cone miasto, dla wyprowadzenia go z d\u0142ug\u00f3w zaci\u0105gnionych na sk\u0142adki wojskowe i r\u00f3\u017cne op\u0142aty, edyktem r. 1726 upowa\u017cni\u0142 magistrat do wybierania na rzecz miasta, a\u017c do umorzenia po\u017cyczek, dochodu od licencyj r\u00f3\u017cnych, skrzynkowego, piecz\u0119ci kupieckiej itd., pod karami na sprzeciwiaj\u0105cych si\u0119 temu postanowieniu. I rzeczywi\u015bcie miasto o\u017cywia\u0107 si\u0119 zacz\u0119\u0142o. Rochici oko\u0142o tego czasu za\u0142o\u017cyli szpital przy ko\u015bciele \u015bw. Gertrudy, a Krzysztof i Anna z Zawisz\u00f3w Szczyttowie kasztelanostwo smole\u0144scy, ufundowali tu 4 wrze\u015bnia 1716 ko\u015bci\u00f3\u0142 z klasztorem karmelit\u00f3w bosych; gdy okropny cios znowu wszystkie te usi\u0142owa\u0142a zniweczy\u0142. Straszny po\u017car r. 1731 ca\u0142e miasto prawie obr\u00f3ci\u0142 w perzyn\u0119, gdy\u017c po nim zaledwo tylko kilkana\u015bcie dom\u00f3w z ko\u015bcio\u0142em ewangielickim ocala\u0142o. Trudno ju\u017c dot\u0105d by\u0142o powr\u00f3ci\u0107 mieszczanom do dawnego stanu, zw\u0142aszcza w stanie biernym ca\u0142ego kraju pod Augustem III. Kupcy wynosili si\u0119 do Prus, i Prusy, zw\u0142aszcza po wykopaniu kana\u0142u od Niemna do Pregla, korzysta\u0142y z upadku Kowna, ca\u0142y jego handel zagarn\u0105wszy poma\u0142u do siebie. P\u0142onna by\u0142a ustawa sejmu r. 1736, potwierdzaj\u0105ca wszystkie prawa i nadania poprzednie dla tego miasta; nie wiele te\u017c sprawi\u0142 dobrego przywilej Augusta III, przez kt\u00f3ry mi\u0119dzy innemi najmocniej zapewnione zosta\u0142y korzy\u015bci handlowe w Kownie samem tylko miejscowym kupcom, z wy\u0142\u0105czeniem obcych, stosownie do dawnych nada\u0144; kollacya oraz probostwa ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Krzy\u017ca magistrat oddana. S\u0142owem miasto nie mog\u0142o ju\u017c d\u017awiga\u0107 si\u0119, ani nawet tak pr\u0119dko naprawi\u0107 i zamieszka\u0107 pogorza\u0142ych dom\u00f3w. Wojska s\u0105siedzkie, przechodz\u0105c r. 1750 przez Polsk\u0119 do Prus, podczas wojny siedmioletniej, do kilkudziesi\u0119ciu takich kamienic rozebra\u0142y na wymurowanie piec\u00f3w do pieczenia chleba. W takim wi\u0119c smutnym upadku i zniszczeniu utrzyma\u0142o si\u0119 K. przez reszt\u0119 panowania Augusta III, za kt\u00f3rego tylko w r. 1753 dekret oczywisty w s\u0105dach zadwornych zapad\u0142y, wstrzyma\u0142 skupianie si\u0119 \u017cyd\u00f3w do miasta, broni\u0105c im nadal przyst\u0119pu. Sama ustawa sejmowa r. 1761, zabezpieczaj\u0105ca starodawne swobody miast litewskich, za\u015bwiadcza o zupe\u0142nem spustoszeniu Kowna. Dopiero we \u015brodku rz\u0105d\u00f3w Stanis\u0142awa Augusta, po odnowieniu mocy praw miejskich tutejszych raz w r. 1766, drugi raz w r. 1768, zacz\u0119li nieco przychodzi\u0107 do lepszego stanu mieszczanie kowie\u0144scy, podczas siedmnastoletniego pokoju, do czego si\u0119 najwi\u0119cej przyczyni\u0142y \u015bwiat\u0142e ustawy czteroletniego sejmu. Odbudowa\u0142 si\u0119 w porz\u0105dne kamienice rynek, i ratusz ozdobnie wyporz\u0105dzony zosta\u0142, kr\u00f3l za\u015b 40000 z\u0142p. przeznaczy\u0142 r. 1771 na popraw\u0119 fary. Po upadku jezuit\u00f3w komisya edukacyjna wprowadzi\u0142a tu szko\u0142\u0119 podwydzia\u0142ow\u0105, kt\u00f3ra ju\u017c w r. 1787 istnia\u0142a. Przed schy\u0142kiem r. 1794 znajdowa\u0142o si\u0119 w K. dziesi\u0119ciu kupc\u00f3w zbo\u017cem, lnem, pie\u0144k\u0105, \u0142ojem, pota\u017cem, sk\u00f3rami itd., kt\u00f3rzy posy\u0142ali co rok po dwa razy 21 statk\u00f3w do Prus; drzewem handlowa\u0142o pi\u0119tnastu, a ka\u017cdy z pierwszych i drugich kapita\u0142em oko\u0142o 20000 czerwonych z\u0142otych obraca\u0142. W\u0142a\u015bcicieli dom\u00f3w chrze\u015bcian by\u0142o w og\u00f3le 357, pr\u00f3cz przedmie\u015bcia Wiliampola, i \u017cyd\u00f3w, kt\u00f3rzy ju\u017c wtenczas w dosy\u0107 znacznej liczbie obsiedli poboczne ulice. By\u0142o tak\u017ce w\u00f3wczas kupc\u00f3w, znaczniejsze sklepy b\u0142awatne, galanteryjne i sukienne utrzymuj\u0105cych w mie\u015bcie, chrze\u015bcian 4, w Wiliampolu \u017cyd\u00f3w 6; aptek 5, wszystkich rzemie\u015blnik\u00f3w cechowych pr\u00f3cz \u017cyd\u00f3w 150. Taki by\u0142 stan K. w r. 1794. kiedy odpadnienie do Prus traktu zanieme\u0144skiego wstrzyma\u0142o widoczny powr\u00f3t do dawnej zamo\u017cno\u015bci i polepszenia handlu, z tej zw\u0142aszcza przyczyny, \u017ce obszerny kraj na tamtej stronie Niemna po\u0142o\u017cony i ma\u0142o maj\u0105cy miasteczek targowych, a zatem na rynek kowie\u0144ski wysy\u0142aj\u0105cy swoje produkta, zaprzesta\u0142 ich dostarcza\u0107.\u201c Czytaj: \u201eWspomnienie o Kownie\u201c przez Bonawentur\u0119 z Kochanowa; \u201eNiemen\u201c Syrokomli; \u201eK\u0142osy\u201c t. 17; str. 151; art. Kuniasze<\/i> w \u201eS\u0142owniku geograf.\u201c R. 1860 wyszed\u0142 w K. \u201eRocznik teatru kowie\u0144skiego\u201d, przez F. W. W\u0142odarskiego.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Powiat kowie\u0144ski<\/i>, dawny, graniczy\u0142 na p\u00f3\u0142noc z powiatem upitskim, na wsch\u00f3d mia\u0142 powiaty: wi\u0142komirski i trocki, od po\u0142udnia grodzie\u0144ski i trocki, na zach\u00f3d dotyka\u0142 granicy pruskiej, graniczy\u0142 z cz\u0119\u015bci\u0105 zanieme\u0144sk\u0105 powiatu rosie\u0144skiego, i dalej po prawej stronie Niemna z tym\u017ce powiatem, korytem rzeki Niewia\u017cy ,oddzielaj\u0105cej Litw\u0119 wy\u017csz\u0105 od ni\u017cszej, czyli \u017bmudzi, a\u017c do granicy powiatu upitskiego pod Surwiliszkami. Pod wzgl\u0119dem wa\u017cno\u015bci historycznej, nie ust\u0119powa\u0142 w niczem powiatowi trockiemu. Dzieje tej krainy s\u0105 dziejami prawie ca\u0142ej Litwy, jest ona polem nieustannych zapas\u00f3w ksi\u0105\u017c\u0105t i ludu litewskiego z nieub\u0142aganemi wrogami ich krzy\u017cakami. Nie tylko w ka\u017cdem mie\u015bcie, ale w ka\u017cdej osadzie niemal zosta\u0142y dot\u0105d \u015blady lub wspomnienia krwawych walk ze zbrojnemi mnichami zakonu krzy\u017cackiego, lub w\u0119drownem rycerstwem z ca\u0142ej Europy, szukaj\u0105cem s\u0142awy i \u0142up\u00f3w na ziemi litewskiej. Co za\u015b do znaczenia tego powiatu, pod wzgl\u0119dem p\u0142od\u00f3w przyrodzenia i po\u0142o\u017cenia handlowego, pierwsze on miejsce zajmowa\u0142 w ca\u0142em wojew\u00f3dztwie trockiem. Trzy takie rzeki sp\u0142awne, jak Niemen, Wilia i Niewia\u017ca, \u0142\u0105cz\u0105c si\u0119 z sob\u0105 na ziemi kowie\u0144skiej, otwieraj\u0105 wszystkie jej zasoby dla przemys\u0142u i handlu zagranicznego. R\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w jest czysto litewski na ca\u0142ej przestrzeni, z wyj\u0105tkiem dw\u00f3ch tylko miast, Kowna i Kiejdan, gdzie handlowe lub religijne powody sprowadzi\u0142y innego plemienia osadnik\u00f3w. Por. <\/i>Litewskie wdztwa<\/a><\/i>. Marsza\u0142kami powiatu kowie\u0144skiego byli: 1596 Piotr Wizgierd; 1621 Aleksander Massalski; 1631 J\u0119drzej Skorulski, towarzysz ks. Radziwi\u0142\u0142a w pielgrzymce do Jerozolimy; 1648 \u0141ukasz Szemiot; 1650 Karol Rostowski; 1652 Kryszpin Hieronim Kirszensztajn; 1674 Jan Kie\u0142czewski; 1700 Zabie\u0142\u0142o; 1724 Bogus\u0142aw Ogi\u0144ski; 1740 Mik. Zabie\u0142\u0142o; 1750\u201458 Antoni Zabie\u0142\u0142o; 1767\u201470 Szymon Zabie\u0142\u0142o; 1784\u201493 Ign. Zabie\u0142\u0142o; 1799 Ign. Siwicki; 1801\u20147 Ign. Zawisza; 1808 Franciszek Kozakowski; 1815 J\u00f3zef Zabie\u0142\u0142\u0142o; 1828\u201431 Ign. Zabie\u0142\u0142o, kt\u00f3rego, po powo\u0142aniu do Wilna, zast\u0119powa\u0142 Stan. Gieysztor. Po 1831 r. Wilamowicz, Mikucki, Stasiewicz, Ben. hr. Tyszkiewicz, Nikodem Kup\u015b\u0107, J\u00f3zef Dowgird, Lud. \u017byli\u0144ski, Ap. Statkowski (zast\u0119pca). Wymienieni te\u017c w niekt\u00f3rych \u017ar\u00f3d\u0142ach: w XVII w. Rafa\u0142 Skorulski a po rozbiorze kraju: Brunuow, Ja\u0144czewski, Mejsztowicz, Zawiszowie Ignacy i Ludwik.<\/p>\n

Starostwo grodowe kowie\u0144skie<\/i>, w wdztwie trockiem, pod\u0142ug spis\u00f3w podskarbi\u0144skich z r. 1569 by\u0142o ekonomi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105. P\u00f3\u017aniej oddzielone starostwo sk\u0142ada\u0142o si\u0119 z miasta K. z zamkiem Gotteswerder i z przedmie\u015bciami Aleksot\u0105, Wiliampolem, oraz wsi Kiewliszki z przyleg\u0142o\u015bciami. W r. 1771 posiada\u0142 je, razem z starostwem bobtowskiem, Prozor, op\u0142acaj\u0105c z niego kwarty z\u0142p. 333 gr. 25, a hyberny z\u0142p. 216. Starostowie grodowi byli: 1470 Wia\u017cewicz; 1500 Wojciech Janowicz K\u0142\u00f3dzki; 1536 Jan Mik. Radziwi\u0142\u0142; 1540 Jerzy Ilinicz; 1543 Jan Komajewski; 1549 Hrehory Chodkiewicz; 1567 Radziwi\u0142\u0142; 1578 Jan Karol Chodkiewicz; 1589 Albrycht Radziwi\u0142\u0142; 1599 Piotr Wiesio\u0142owski; 1629 Mik. Pac; 1634 Mik. Wiesio\u0142owski; 1641 Massalski, wda mi\u0144ski; 1652\u201457 Albrycht Radziwi\u0142\u0142; 1659\u201466 Jan Stanis\u0142aw Gieysztor; 1669 Krzysztof Pac; 1672 Jan Karol Kope\u0107; 1674 Andrzej Pac; 1685 Dominik Radziwi\u0142\u0142; 1686\u20141702 Mik. J\u0119drzej Pac; 1715 Krzysztof Pac; 1720 Kazim. Konst. Pac; 1730 Aleksander Pociej; 1750 Szymon Syru\u0107; 1767 J\u00f3zef Prozor; 1784\u201493 Micha\u0142 Pac; W niekt\u00f3rych \u017ar\u00f3d\u0142ach s\u0105 jeszcze wymienieni: 1463 Stan. Mordas; 1581 Wojciech Kleczko; 1704 Chalecki; Wo\u0142mi\u0144ski (?).<\/p>\n

Powiat kowie\u0144ski<\/i>, dzisiejszy zajmuje na \u015brodku p\u0142d. granicy gubernii zak\u0105tek po\u0142udniowy. Obejmuje 4 okr\u0119gi policyjne: Wilkija, Ejrago\u0142a, Kiejdany, Janowo; 17 gmin, 79 starostw miejskich i 606 wsi. Las\u00f3w rz\u0105dowych ma 31592 dzies. Roku 1876 liczy\u0142 (bez Kowna) ludno\u015bci 136862, t. j. 67632 m\u0119\u017c., 69230 kob., w tej liczbie 106976 katol., 21981 \u017cyd., 2150 ew., 2422 prawos\u0142. Sk\u0142ada si\u0119 z 23 parafij katolickich, nale\u017c\u0105cych do dekanat\u00f3w: kowie\u0144skiego, krockiego i wielo\u0144skiego. Prawos\u0142awnych parafij 4, ewangielickich 3.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Gubernia kowie\u0144ska<\/i> zosta\u0142a utworzon\u0105 w r. 1824 z nast\u0119puj\u0105cych powiat\u00f3w gub. wile\u0144skiej: telszewskiego, szawelskiego, rossie\u0144skiego, upickiego (dzi\u015b poniewieski), nowoaleksandrowskiego, wi\u0142komirskiego i cz\u0119\u015bci kowie\u0144skiego. (Z mi\u0144skiej gub. przy\u0142\u0105czono wtedy do kowie\u0144skiej pow. dzisie\u0144ski i wilejski). Dzi\u015b sk\u0142ada si\u0119 z wymienionych siedmiu powiat\u00f3w i w liczbie gubernij Rossyi europejskiej zajmuje co do wielko\u015bci 42-gie miejsce. Rozci\u0105ga si\u0119 od 54\u00b0 49′ do 56\u00b0 25′ 55″ szer. g. i 38\u00b0 46′ 25″ a 45\u00b0 1′ 18″ d\u0142. g. od Ferro. Najbardziej wysuni\u0119te punkta: na p\u0142n. za\u015bc. Pikiele; na p\u0142d. uj\u015bcie Strawy do Niemna; na zach. w\u015b Kiawlejki wprost Po\u0142\u0105gi; na wsch. za\u015bc. Alchimce ko\u0142o Drui. Najwi\u0119ksza d\u0142ugo\u015b\u0107 gub. 350 w., najwi\u0119ksza szeroko\u015b\u0107 170 w. Obw\u00f3d granic 1316 w., w tem z Kurlandy\u0105 579, z gub. wile\u0144sk\u0105 447, z suwalska 130, z Prusami 160 w. Na p\u00f3\u0142noc graniczy gub. K. z siedmiu powiatami Kurlandyi, jakoto: hazenpockim, go\u0142dy\u0144skim, tukumskim, doble\u0144skim, bowskim oraz cz\u0119\u015bci\u0105 frydrychsztackiego; na wsch\u00f3d z dwoma tej\u017ce gubernii powiatami: frydrychsztackim i i\u0142ukszcia\u0144skim; na po\u0142udnie \u2014 z dzi\u015bnie\u0144skim, \u015bwi\u0119cia\u0144skim i wile\u0144skim gubernii wile\u0144skiej oraz maryamposkim \u2014suwalskiej; na zach\u00f3d \u2014 z Cesarstwem Niemieckiem tudzie\u017c cz\u0119\u015bci\u0105 grobi\u0144skiego powiatu w Kurlandyi. Przestrze\u0144 gubernii, wed\u0142ug oblicze\u0144 pu\u0142kowniwn<\/s>ika generalnego sztabu p. J. Strelbickiego wynosi 35711,9 wiorst kwadr. czyli 738,07 mil kwadr. Z tej liczby, na powiat szawelski przypada \u2014 6079,3 w. kw., rosie\u0144ski \u2014 5689,0, poniewieski \u2014 5451,5, wi\u0142komirski \u2014 5185,8, nowoaleksandrowski \u2014 5078,1, telszewski \u2014 4694,0 i kowie\u0144ski \u2014 3534,2. Ilo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w ostatniemi czasy w kowie\u0144skiej guberni dochodzi\u0142a do 1265197 dusz, i te \u2014 nie licz\u0105c ludno\u015bci miejskiej \u2014 rozpada\u0142y si\u0119 na powiaty w spos\u00f3b nast\u0119puj\u0105cy: w kowie\u0144skim \u2014 3325 prawos\u0142., 106456 katol., 13860 \u017cyd., 3812 jednowierc\u00f3w i rozkolnik\u00f3w, 8171 protestant\u00f3w, 5 karaim\u00f3w: w wi\u0142komierskim \u2014 3101 prawos\u0142., 154373 katol., 15615 \u017cyd., 2755 jednowierc\u00f3w rozkolnik\u00f3w, 115 protest. i 9 mahomet.; w nowoaleksandrowskim \u2014 2764 prawos\u0142., 132087 katol., 12167 zyd., 11415 jednowierc\u00f3w i rozkolnik\u00f3w, 3278 protest., 256 mahomet.; w poniewieskim \u2014 1265 prawos\u0142., 131401 katol., 17558 \u017cyd., 15774 protest., 617 rozkolnik\u00f3w, 114 karaim\u00f3w; w szawelskim \u2014 2388 prawos\u0142., 151266 katol., 18864 zyd., 2372 protest., 1043 jednowierc\u00f3w i rozkolnik\u00f3w; w telszewskim \u2014 1905 prawos\u0142, 125778 katol., 22421 \u017cyd., 2373 protest., 298 rozkolnik\u00f3w; w rosie\u0144skim \u2014 4740 prawos\u0142., 150011 katol., 29767 \u017cyd., 6811 protest., 420 rozkolnik\u00f3w, 1 karaim, 2 mahometan. Miejska ludno\u015b\u0107 tak si\u0119 dzieli w ca\u0142ej og\u00f3lnie wzi\u0119tej gubernii: 8254 prawos\u0142., 26036 katol., 66047 \u017cyd., 2793 protestant\u00f3w, 1716 jednowierc\u00f3w i rozkolnik\u00f3w, 79 karaim\u00f3w, 751 mahometan. Og\u00f3lna ludno\u015b\u0107 w guberni, wiejska i miejska \u2014 razem wzi\u0119te, jest nast\u0119puj\u0105ca: 27740 prawos\u0142., 977418 kat., 193310 \u017cyd., 40730 protest., 21796 jednow. i rozkolnik\u00f3w, 195 karaim\u00f3w, 1018 mahomet. Cerkwi prawos\u0142awnych 27 murowanych i 16 drewnianych, monaster\u00f3w 2 mur., 3 kapl. drew.; cerkwi jednowierczych 1 mur., 2 drew.; modlitewni rozkolniczych 9 drew.; katolickich ko\u015bcio\u0142\u00f3w 102 mur., 231 drew., kaplic 72 mur., 169 drew.; protest. ko\u015bcio\u0142\u00f3w 22 mur., 9 drew., dom\u00f3w modlitwy 3 mur., 3 drewnianych; \u017cydowskich synagog 29 mur., 51 drew., dom\u00f3w modl. 51 mur., 210 drew.; karaimskich dom\u00f3w modl. 2, mahometa\u0144ski meczet l. Gub. kowie\u0144ska ma 199 parafij katolickich, rozdzielonych mi\u0119dzy 17 dekanat\u00f3w dyecezyi \u017cmujdkiej: abelski, botocki, janiski, kowie\u0144ski, krocki, nowoaleksandrowski, olsiadzki, poniewieski, retowski, szadowski, szkudzki, szyd\u0142owski, ucia\u0144ski, wieksznia\u0144ski, wielo\u0144ski, wi\u0142komierski, wornia\u0144ski. Wszelkich zak\u0142ad\u00f3w naukowych 464. W tej liczbie 251 cheder\u00f3w. Og\u00f3lna liczba ucz\u0105cych si\u0119 14191 t. j. ch\u0142opc\u00f3w 13362, kob. 829; w tej liczbie 9192 katol., 3627 \u017cyd., 635 ewan., 586 prawos\u0142., 141 staroobriadc\u00f3w, 10 mahometan. Zak\u0142ady naukowe uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w takim mniej wi\u0119cej porz\u0105dku: 1) Dwa m\u0119zkie klasyczne gimnazya w Kownie i w Szawlach; 2) jedno \u017ce\u0144skie gimnazyum w Kownie; 3) jedno seminaryum nauczycielskie w Kownie; 4) jedno duchowne katolickie seminaryum w Kownie; 5) cztery dwuklasowe szko\u0142y powiatowe w Nowoaleksandrowsku, Wi\u0142komierzu, Rosieniach i Telszach; 6) dwie dwuklasowe parafialne szko\u0142y w Kownie; 7) trzy sielskie m\u0119zkie, oraz siedm \u017ce\u0144skich szk\u00f3\u0142 w r\u00f3\u017cnych miejscowo\u015bciach; 8) 170 szk\u00f3\u0142ek ludowych w r\u00f3\u017cnych gminach guberni; 9) cztery prywatne \u017ce\u0144skie o trzech klasach pensye w Szawlach, Poniewie\u017cu, Rosieniach i Wi\u0142komierzu; 10) cztery rz\u0105dowe \u017cydowskie szko\u0142y pierwszorz\u0119dne w r\u00f3\u017cnych miejscowo\u015bciach; 11) dwie \u017ce\u0144skie \u017cydowskie szko\u0142y, wspierane cz\u0119\u015bciowo rz\u0105dow\u0105 pomoc\u0105, w Telszach i Poniewie\u017cu. W trzech zak\u0142adach naukowych samego Kowna pobiera nauk\u0119 1013 m\u0142odzie\u017cy p\u0142ci obojga, oraz 95 alumn\u00f3w. M\u00f3wi\u0105c o \u015brednich zak\u0142adach naukowych w guberni, nale\u017cy wspomnie\u0107 o gimnazyum m\u0119zkiem w Szawlach i o seminaryum nauczycielskiem w Poniewie\u017cu. Wreszcie w r. 1883 zosta\u0142a zatwierdzon\u0105 szko\u0142a realna w Poniewie\u017cu, na co potrzebny gmach ju\u017c zacz\u0119to budowa\u0107 z sum zaofiarowanych przez okolicznych obywateli. Zatem w gimnazyum szawelskiem w roku szkolnym 1881\/2 liczy\u0142o si\u0119 523 uczni\u00f3w, z kt\u00f3rej to liczby na wyznanie prawos\u0142awne wypada 65, ewangelicko-augsburskie 14, moj\u017ceszowe 77, mahometa\u0144skie 4 i rzymsko-katolickie 363. W seminaryum nauczycielskiem poniewieskiem w roku szkolnym 1881\/2 og\u00f3lnie liczy\u0142o si\u0119 141; w tej liczbie prawos\u0142. 87, starowierc\u00f3w 2, ewan. 3, starozakonnych 3, katol. 46. Wszystkie szko\u0142y ni\u017csze dziel\u0105 si\u0119 na: miejskie dwu i jednoklasowe, powiatowe, miejskie parafialne, wiejskie parafialne, jako te\u017c przy tych\u017ce \u017ce\u0144skie oddzia\u0142y, wreszcie szko\u0142y ludowe gminne. Tak miejskich dwuklasowych szk\u00f3\u0142 liczy si\u0119 trzy: nowoaleksandrowska, posiadaj\u0105ca 60 uczni\u00f3w, wi\u0142komierska 81 i telszewska 70, \u0142\u0105cznie 211. Rosie\u0144ska dwuklasowa szko\u0142a powiatowa liczy 152 uczni\u00f3w. Samo miasto K. posiada dwie szko\u0142y dwuklasowe, w kt\u00f3rych \u0142\u0105cznie liczy si\u0119 144 uczni\u00f3w; przy tych szko\u0142ach s\u0105 te\u017c oddzia\u0142y (\u201ezmiany\u201c) dla dziewcz\u0105t, kt\u00f3rych ucz\u0119szcza\u0142o na lekcye 116. Nast\u0119pnie w szko\u0142ach: wilkomierskiej, nowoaleksandrowskiej, szawelskiej, telszewskiej i rosie\u0144skiej \u0142\u0105cznie liczy\u0142o si\u0119 232 uczni\u00f3w i 195 uczennic. Za\u015b w szkole johaniskiej i taurogie\u0144skiej jest 229 uczni\u00f3w i 10 uczennic, \u0142\u0105cznie 239; oraz w janiskiej szk\u00f3\u0142ce 118 uczni\u00f3w i 3 uczennice, \u0142\u0105cznie 121. Zsumowawszy ca\u0142o\u015b\u0107 ucz\u0105cych si\u0119 w wymienionych dotychczas 14 szko\u0142ach ni\u017cszych, widzimy, \u017ce liczba ta wynosi: ch\u0142opc\u00f3w 1086, dziewcz\u0105t 324, co \u0142\u0105cznie stanowi 1410. Pr\u00f3cz tego, w guberni kowie\u0144skiej jest 14 szk\u00f3\u0142ek parafialnych, do kt\u00f3rych zn\u00f3w ucz\u0119szcza uczni\u00f3w p\u0142ci obojga 810, z kt\u00f3rej to liczby na p\u0142e\u0107 m\u0119zk\u0105 wypada 738 i na \u017ce\u0144sk\u0105 72. Co do szk\u00f3\u0142 ludowych gminnych, w sprawozdaniu za rok szkolny 1881\/2 widzimy, \u017ce w powiecie kowie\u0144skim by\u0142o 19 szk\u00f3\u0142ek, do kt\u00f3rych ucz\u0119szcza\u0142o uczni\u00f3w p\u0142ci obojga 661, a w tej liczbie 31 dziewcz\u0105t; wreszcie przy szk\u00f3\u0142ce janowskiej istnieje oddzia\u0142 rzemie\u015blniczy, w kt\u00f3rym by\u0142o zaledwo 10 uczni\u00f3w. W powiecie wi\u0142komirskim wszystkich szk\u00f3\u0142ek jest 26, a wszystkich ucz\u0105cych si\u0119 w nich p\u0142ci obojga 1387, w tem tylko 5 uczennic. W nowoaleksandrowskim powiecie wszystkich szk\u00f3\u0142ek gminnych jest 27, a ucz\u0119szczaj\u0105cych do nich 1123, w tem 21 dziewcz\u0105t. W ca\u0142ym powiecie poniewieskim 23 szk\u00f3\u0142ki z liczb\u0105 ucz\u0105cych si\u0119 1514, a wtem 34 p\u0142ci \u017ce\u0144skiej. W powiecie szawelskim 24 szk\u00f3\u0142ki, a ucz\u0105cych si\u0119 w nich 1201, w tem 44 uczennice. W powiecie telszewskim tylko szk\u00f3\u0142ek 17, z 645 ucz\u0105cymi si\u0119; w tem 23 dziewcz\u0105t. Nakoniec w powiecie rosie\u0144skim szk\u00f3\u0142ek 19, a ucz\u0105cych si\u0119 w nich 905, z kt\u00f3rej to liczby na p\u0142e\u0107 \u017ce\u0144sk\u0105 wypada 56. Zsumowawszy teraz liczb\u0119 ucz\u0105cych si\u0119 we wszystkich szk\u00f3\u0142kach ludowych gminnych w ca\u0142ej guberni, widzimy, \u017ce \u0142\u0105cznie liczba ta wynosi 7436, a z tego zaledwie 214 wypada dziewcz\u0105t. Pr\u00f3cz tego w ca\u0142ej guberni jest 7 szk\u00f3\u0142ek ludowych jednoklasowych \u017ce\u0144skich, a ucz\u0119szcza do nich 110 dziewcz\u0105t. Gubernia kowie\u0144ska nadto posiada i prywatne szko\u0142y: datnowsk\u0105 imienia i fundacyi hrabiny Kreuz, w kt\u00f3rej nauki pobiera 14 ch\u0142opc\u00f3w i 13 dziewcz\u0105t; \u0142\u0105cznie 27; oraz w K. szk\u00f3\u0142k\u0119 parafialn\u0105, przy ko\u015bciele wyznania ewangelicko-augsburskiego, w kt\u00f3rej te\u017c mie\u015bci si\u0119 14 ch\u0142opc\u00f3w i 20 dziewcz\u0105t; \u0142\u0105cznie 34. Szk\u00f3\u0142 \u017cydowskich pocz\u0105tkowych w ca\u0142ej guberni jest pi\u0119\u0107, a ucz\u0105cych si\u0119 w nich wy\u0142\u0105cznie p\u0142ci m\u0119zkiej 422. W szkole wiliampolskiej pobiera nauk\u0119 45 ch\u0142opc\u00f3w. Wreszcie w kowie\u0144skiej prywatnej jednoklasowej szk\u00f3\u0142ce liczy si\u0119 45 uczni\u00f3w, w szkole w Szkudach 32; w tem 13 dziewcz\u0105t. Szk\u00f3\u0142 \u017ce\u0144skich prywatnych w ca\u0142ej guberni znajdujemy tylko trzy: w K. z 24 uczennicami, w Telszach 40 i w Poniewie\u017cu z 54 uczennicami, czyli \u0142\u0105cznie 118. Stosunkowo obfite s\u0105 chedery: w ca\u0142ej gubernii kowie\u0144skiej 253, z 2118 uczniami. Z tej cyfry na samo K. wypada 37 cheder\u00f3w i 440 uczni\u00f3w; w miastach powiatowych 114 cheder\u00f3w i 682 uczni\u00f3w, i w powiatach 102 cheder\u00f3w i 996 uczni\u00f3w, co zn\u00f3w \u0142\u0105cznie stanowi cheder\u00f3w 253, uczni\u00f3w 2118. Mniejsza cz\u0119\u015b\u0107 zaledwie me\u0142amed\u00f3w posiada upowa\u017cnienie od dyrekcyi naukowej, a zatem najmniej drugie tyle potajemnie si\u0119 trudni uczeniem dzieci. Fabryk i r\u0119kodzielniczych zak\u0142ad\u00f3w 1881 r. liczono w guberni kowie\u0144skiej 573. Wa\u017cniejsze z nich: l fabr. do mielenia ko\u015bci, 1 do topienia sad\u0142a, 1 mydlarnia, 87 garbar\u0144, 1 pi\u0142arnia, 4 parowe m\u0142yny, 5 fabr. tytuniu, 3 fabr. szpagatu i sznur\u00f3w, 90 gorzel\u0144, 12 browar\u00f3w, 11 fabr. do sycenia miodu, 1 gwo\u017adziarnia, 2 fabr. odlew\u00f3w \u017celaznych, 3 wyrob\u00f3w z miedzi, 25 wapniarek, 1 torfiarnia, 1 fabr. powoz\u00f3w, 2 guzik\u00f3w, 1 kosmetyk\u00f3w. Og\u00f3lna produkcya rocznie 3,319,818 rs. Budynk\u00f3w w og\u00f3le 2192 mur. i 139445 drewn.; rzemie\u015blnik\u00f3w majstr\u00f3w 5345, kupc\u00f3w 1011. Zwierz\u0105t: koni 378817, byd\u0142a 523217, owiec 378000, \u015bwi\u0144 262272. Konie rasy \u017cmujdzkiej najwy\u017cej s\u0105 cenione w gub. kowie\u0144skiej. W powiatach: nowoaleksandrowskim, wi\u0142komierskim, poniewieskim oraz cz\u0119\u015bci kowie\u0144skiego, spotykaj\u0105 si\u0119 niekiedy konie poprawnej rosyjskiej rasy, sprowadzane z wewn\u0119trznych gubernij Cesarstwa. \u017bmujdzkie rysaki, chocia\u017c zwykle ma\u0142ego wzrostu, odznaczaj\u0105 si\u0119 si\u0142\u0105, wytrwa\u0142o\u015bci\u0105, \u0142atwo\u015bci\u0105 przekarmienia oraz niezb\u0119dnemi przy uprawie roli przymiotami. Wi\u0119kszych ko\u0144skich stadnin gubernia ta nie posiada, ma\u0142e stadninki spotykaj\u0105 si\u0119 w powiatach: wi\u0142komierskim \u2014 u Obywatela Montwi\u0142y, nowoaleksandrowskim \u2014 u Mejsztowicza, rosie\u0144skim \u2014 u ks. Ogi\u0144skich, i w telszewskim \u2014 u Sakiela. \u017bmujdzka rasa koni po domostwach w\u0142o\u015bcia\u0144skich coraz bardziej upada. Ko\u0144skie jarmarki odbywaj\u0105 si\u0119 tylko w wi\u0119kszych nieco miasteczkach. Najwa\u017cniejsze z nich: w Widzach, Kielmach, Kro\u017cach, Niemoksztach, Szadowie, \u017bagorach, Janiszkach i Szatach. Na jarmarki te zwo\u017c\u0105 si\u0119 wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 konie \u017cmujdzkiej rasy, a niekiedy i rosyjskiej, i nabywaj\u0105 si\u0119 tak przez miejscowych mieszka\u0144c\u00f3w jakote\u017c przez pruskich, kurlandzkich, tudzie\u017c, ostatniemi czasy, za pomoc\u0105 morskiej w Libawie komunikacyi, i przez francuzkich handlarzy. Wystawa koni ma miejsce raz na rok 4 sierpnia w Widzach, oraz 24 czerwca w Rosieniach. Zacz\u0105wszy od Jurborga a sko\u0144czywszy na Kretyndze, po\u0142o\u017conej o 11 tylko wiorst od morza Baltyckiego, znajduje si\u0119 pi\u0119\u0107 nadgranicznych kom\u00f3r celnych: w Jurborku, Taurogach, Nowem-Mie\u015bcie, Gor\u017cdach i Kretyndze. Dla bardziej prawid\u0142owego zabezpieczenia komunikacyi handlowej z zagranic\u0105, zaprowadzono ca\u0142y szereg dobrze urz\u0105dzonych nadgranicznych dr\u00f3g szosowych. I tak Kretynga oraz Gor\u017cdy po\u0142\u0105czone s\u0105 szos\u0105 z portowem miastem Memlem, Taurogi z Tyl\u017c\u0105, Nowo-Miasto z Heide-Krugiem, a Jurborg z Tyl\u017c\u0105 za pomoc\u0105 wodnej po Niemnie komunikacyi. Opr\u00f3cz tego, w r. 1876 otworzono W Prusach pomi\u0119dzy Memlem a Tyl\u017c\u0105 r\u00f3wnolegle id\u0105c\u0105 z granicznym rosyjskim kordonem kolej \u017celazn\u0105, kt\u00f3ra jeszcze bardziej u\u0142atwia rozw\u00f3j handlowy mi\u0119dzy terytoryum gubernii kowie\u0144skiej a Prusami. Powierzchnia gruntu gub. kowie\u0144skiej w og\u00f3le r\u00f3wna, p\u0142aska; tylko p\u0142n.-zachodnia i wschodnia jej cz\u0119\u015b\u0107 wzg\u00f3rzyste, ale wzg\u00f3rza to niewielkie, rozdzielaj\u0105 jedynie kotliny r\u00f3\u017cnych rzeczek. Najwi\u0119cej takich wzg\u00f3rzy piaszczysto-wydmowych ci\u0105gnie si\u0119 mi\u0119dzy Mini\u0105 i Went\u0105 w pow. telszewskim. \u015arednia ich wysoko\u015b\u0107 npm. 84 sa\u017c. (najwy\u017csza g\u00f3ra \u0141opajcie 687,5 st\u00f3p). S\u0105 te\u017c wzg\u00f3rza w powiecie szawelskim, g\u0142\u00f3wnie na granicy z telszewskim (Szatrya ko\u0142o \u0141uknik 106 sa\u017c., Girniki niedaleko Kurtowian 85 sa\u017c.). Ko\u0142o Bras\u0142awia jest w\u0119ze\u0142 innych wzg\u00f3rzy. Ko\u0142o Taurog\u00f3w g\u00f3ra Pilka\u0142nas, 117,6 sa\u017c., najwy\u017cszy punkt w gubernii. Pod wzgl\u0119dem klimatu gub. kow. nale\u017cy do strefy \u017cyta i lnu, blizko\u015b\u0107 morza \u0142agodzi zim\u0119, a lato wilgotnem czyni. \u015arednia temperatura 5.4\u00b0 R. Najobfitsza i najwcze\u015bniejsza wegetacya w nieme\u0144skiej dolinie. We wzgl\u0119dzie geologicznym gub. kow. ma formacye: sylursk\u0105, dewo\u0144sk\u0105, jurajsk\u0105, trzeciorz\u0119dow\u0105 i nap\u0142ywow\u0105, najrozleglejsz\u0105 (Pam. kni\u017cka za rok 1878). Z minera\u0142\u00f3w s\u0105 tu: gips (zdroje siarczane), lignit, bursztyn, ruda \u017celazna czerwona, r\u00f3\u017cnobarwne gliny, torf. W wod\u0119 gub. kaw. obfituje. W pow. nowoaleksandrowskim jest 400 jezi\u00f3r. Tylko w pow. szawelskim na p\u0142n. od Szawel okolica bezwodna. Prawie wszystkie rzeki tej gub. wpadaj\u0105 do Baltyku albo wprost, albo w haf kuro\u0144ski i do zatoki ryskiej. G\u0142\u00f3wne rzeki: Niemen (z Wili\u0105, Niewia\u017c\u0105, Dubiss\u0105, Mitw\u0105, Jur\u0105), Minia, Wenta, Bartawa, Musza i Niemunek. G\u0142\u00f3wne jeziora: Dry\u015bwiaty, Drywiaty, Rekijowo, P\u0142otele, \u0141ukszta. B\u0142ota: Komany i Tirule. Jakkolwiek le\u017c\u0105ca blizko morza, gub. kow. oddzielona jest wszak\u017ce od niego w\u0105zkim pasem gubernii kurlandzkiej. Natura gruntu taka sama jak w innych guberniach litewskich. Wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 gubernii stanowi dawna \u017bmujd\u017a. Gub. kowie\u0144ska jest do\u015b\u0107 uposa\u017cona w koleje; opr\u00f3cz bowiem dw\u00f3ch kolei Kowno-Wilno-Dyneburg wybudowano \u015bwie\u017co dwie poprzeczne: a) Radziwiliszki-Poniewiez-Dyneburg, b) Mo\u017cejki (mi\u0119dzy Szawlami a Libaw\u0105) -Mitawa-Ryga. Pomi\u0119dzy temi drogami wymieni\u0107 jeszcze wypada jedn\u0119 wa\u017cn\u0105 z Telsz przez Taurogi-Szawle do Rygi. W og\u00f3le w gub. jest 45 stacyj pocztowych. Gubernia wiele zyskuje na s\u0105siedztwie pracowitych i zabieg\u0142ych kraj\u00f3w niemieckich, jak Prusy Wschodnie i Kurlandya. Gubernia kowie\u0144ska posiada og\u00f3\u0142em 7136 w\u0142a\u015bcicieli ziemskich, w tej liczbie 4,785 szlachty (67%), 1685 w\u0142o\u015bcian (23.5%) i 666 mieszczan (9.5%). W podziale powy\u017cszej cyfry na wyznania okazuje si\u0119, \u017ce katolik\u00f3w-w\u0142a\u015bcicieli najwi\u0119cej licz\u0105 powiaty: telszewski, rosie\u0144ski i kowie\u0144ski, najmniej \u2014 nowoaleksandrowski i poniewieski. W powiatach \u2014 szawelskim i wi\u0142komirskim przewa\u017caj\u0105 prawos\u0142awni, w nowoaleksandrowskim \u2014 starowiercy, kt\u00f3rzy zamieszkuj\u0105 te\u017c powiaty wi\u0142komirski i kowie\u0144ski. Protestanci osiedli w pow. poniewieskim i szawelskim, starozakonni \u2014 w wi\u0142komirskim, cudzoziemcy \u2014 w telszewskim. Oko\u0142o 4\/5 w\u0142a\u015bcicieli osobi\u015bcie zajmuje si\u0119 rolnictwem; 3 % maj\u0105tk\u00f3w pozostaje w r\u0119ku administracyi, a w 1142 dobrach spotykamy dzier\u017cawc\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 maj\u0105tk\u00f3w, nale\u017c\u0105cych do prawos\u0142awnych, pozostaje b\u0105d\u017a w r\u0119ku zarz\u0105dzaj\u0105cych, b\u0105d\u017a w r\u0119ku dzier\u017cawc\u00f3w; w\u0142a\u015bciciele za\u015b mieszkaj\u0105 zdala od d\u00f3br swoich, po miastach, ma\u0142o lub wcale nie zajmuj\u0105c si\u0119 rolnictwem. W\u0142a\u015bciciele-katolicy, a tak\u017ce starowiercy i starozakonni, przebywaj\u0105 w maj\u0105tkach i sami trudni\u0105 si\u0119 upraw\u0105, nie opuszczaj\u0105c roli i nie uciekaj\u0105c si\u0119 ani do dzier\u017cawy, ani do oddawania maj\u0105tku w r\u0119ce zarz\u0105dzaj\u0105cych. Najwi\u0119cej maj\u0105tk\u00f3w w gub. kow. (22.8%) nie przechodzi 10 dziesiatyn, 16.2% maj\u0105tk\u00f3w dochodzi do 20 dzies., 14.1% \u2014 do 40 dzies., 11.6% \u2014 do 100 dzies. Wszystkie te drobne maj\u0105tki pozostaj\u0105 w r\u0119kach katolik\u00f3w i s\u0105 prowadzone wzorowo. (Cena dziesi\u0119ciny ziemi wynosi\u0142a \u015brednio w r. 1879 rs. 46 kop. 59). Wielkie maj\u0105tki s\u0105 nieliczne. Dobra, maj\u0105ce obszaru 1000 dziesiatyn, stanowi\u0105 zaledwo 23%, maj\u0105tki o 3000 dzies. wynosz\u0105 1.1 %, o 5000 dzies. \u2014 0.3% i wy\u017cej ni\u017c 5000 dzies. \u2014 tak\u017ce tylko 0.3%. Lasu rz\u0105dowego ma gubernia 198331 dziesiatyn. Latifundya s\u0105 administrowane b\u0105d\u017a przez dzier\u017cawc\u00f3w, b\u0105d\u017a przez rz\u0105dc\u00f3w, w\u0142a\u015bciciele ich albo wcale nie znaj\u0105 si\u0119 na roli, albo, znaj\u0105c si\u0119, zamieszkuj\u0105 za granic\u0105 i w stolicach. S\u0105 to albo cudzoziemcy, albo urz\u0119dnicy rossyjscy. St\u0105d te\u017c w wi\u0119kszych maj\u0105tkach gospodarstwo jest prowadzone bez nak\u0142ad\u00f3w, w celu wi\u0119kszego wyzysku gleby. Najwi\u0119ksze maj\u0105tki: Kiejdany Czapskich, Johanniszkiele Karpi\u00f3w, Owanta Pac-Pomarnackich, Dukszty Biega\u0144skich, Taurogi nie Pus\u0142owskich, Mejszty Mejsztowicz\u00f3w, Szawle Zubowa, Retowo Ogi\u0144skich, Traszkuny Montwi\u0142\u0142\u00f3w, Wi\u017cuny Czapskich, Czerwonydw\u00f3r Tyszkiewicz\u00f3w, Rakiszki i So\u0142y Prze\u017adzieckiej, Uciany Bolcewicza, Szadowo i K\u0142awany Ropp\u00f3w, P\u0142uszcze Przeciszewskich, Poniewie\u017c i Szwajcarka Kayserling\u00f3w, Pojo\u015bcie Mejsztowicza, \u017bagory Brewern\u00f3w, Girkoncie Pahlen\u00f3w, Szakinowo Lievena, Grudzie Naryszkina, Kielmy Gru\u017cewskich, Cytowiany Roemer\u00f3w, Taurogi i Jurbork Wasilczykow\u00f3w, Gor\u017cdy de Roenne\u2019\u00f3w, Kretynga Tyszkiewicz\u00f3w, Bejsago\u0142a Komar\u00f3w, Wojtkuszki Kossakowskich i w. i. Wed\u0142ug danych urz\u0119dowych, w gubernii kowie\u0144skiej przed rozporz\u0105dzeniem 5 marca 1864 r. by\u0142o: 306 obywateli ziemskich pochodzenia niepolskiego, maj\u0105cych 270084 dzies.; 6370 obywateli ziems. pochodzenia polskiego, maj\u0105cych 1467495 dzies. W d. 1 lipca 1870 r. by\u0142o: 508 obywateli ziems. poch. niepols. maj\u0105cych 385566 dz.; 6234 obyw. ziems. poch. polskiego, maj\u0105cych 1373427 dz. Niepolacy nabyli 80000 dz. z wolnej r\u0119ki, 14000 na licyt., reszt\u0119 od skarbu. Marsza\u0142kowie szlachty gub. kow. byli: 1836\u201443 Piotr Pizani; potem hr. Benedykt Tyszkiewicz; 1850 Klety Burba; potem hr. Maryan i Adolf Czapscy; 1858 J\u00f3zef Dowgird; 1863\u201474 Felicyan Karp; 1880 hr. Miko\u0142aj Zubow. Najobszerniejszy opis gub. kowie\u0144skiej po rossyjsku jest Afanasjewa w \u201eMat. dla stat. i geogr. Rossii.\u201c Por. art. \u017bmujd\u017a<\/i><\/a>. Ob. \u201eKowie\u0144ska ub. w latach 1843\u201493\u201c, Kowno r. 1893. Ksi\u0105\u017cka wydana w j\u0119zyku rosyjskim z powodu obchodu 50-lecia gubernii. \u201eDolina Mickiewicza w K.\u201c (Ksi\u0119ga pami\u0105tkowa setnej rocznicy Ad. Mick., Warszawa, t. II, 207). Julian Talko Hryncewicz: \u201eZ moich wspomnie\u0144\u201c (tam\u017ce, II, str. 229 i nast.).<\/span> F. S.<\/i><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom IV. Kowno, Powiat kowie\u0144ski (dawny), Starostwo grodowe kowie\u0144skie, Powiat kowie\u0144ski (dzisiejszy), Gubernia kowie\u0144ska. Kowno (lit. Kaunas, niem. dawniej Kauen, w XV wieku nazywane Caonia, Cavonia, Cavna), jedno z najdawniejszych miast Litwy, niegdy\u015b powiatowe wdztwa […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":12850,"parent":12628,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"h5ap_radio_sources":[],"jetpack_post_was_ever_published":false,"footnotes":""},"class_list":["post-12788","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"yoast_head":"\nLitera K - Kowno - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/k-kowno\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - Kowno\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom IV. Kowno, Powiat kowie\u0144ski (dawny), Starostwo grodowe kowie\u0144skie, Powiat kowie\u0144ski (dzisiejszy), Gubernia kowie\u0144ska. Kowno (lit. Kaunas, niem. dawniej Kauen, w XV wieku nazywane Caonia, Cavonia, Cavna), jedno z najdawniejszych miast Litwy, niegdy\u015b powiatowe wdztwa […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/k-kowno\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"657\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1024\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"51 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/k-kowno\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/k-kowno\\\/\",\"name\":\"Litera K - Kowno - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/k-kowno\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/k-kowno\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"datePublished\":\"2020-04-26T23:01:40+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/k-kowno\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/k-kowno\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/k-kowno\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"width\":657,\"height\":1024},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/k-kowno\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Litera K – Kowno\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"width\":931,\"height\":990,\"caption\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\\\/\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Litera K - Kowno - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/k-kowno\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - Kowno","og_description":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom IV. Kowno, Powiat kowie\u0144ski (dawny), Starostwo grodowe kowie\u0144skie, Powiat kowie\u0144ski (dzisiejszy), Gubernia kowie\u0144ska. Kowno (lit. Kaunas, niem. dawniej Kauen, w XV wieku nazywane Caonia, Cavonia, Cavna), jedno z najdawniejszych miast Litwy, niegdy\u015b powiatowe wdztwa […]","og_url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/k-kowno\/","og_site_name":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/","og_image":[{"width":657,"height":1024,"url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","type":"image\/jpeg"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"51 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/k-kowno\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/k-kowno\/","name":"Litera K - Kowno - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/k-kowno\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/k-kowno\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","datePublished":"2020-04-26T23:01:40+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/k-kowno\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/k-kowno\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/k-kowno\/#primaryimage","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","width":657,"height":1024},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/k-kowno\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Litera K – Kowno"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","name":"Jaminy Indexing Team","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/jzi.org.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization","name":"Jaminy Indexing Team","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","width":931,"height":990,"caption":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/"]}]}},"jetpack_likes_enabled":true,"jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12788","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12788"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12788\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12628"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12788"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}