{"id":12780,"date":"2020-04-27T01:41:43","date_gmt":"2020-04-26T23:41:43","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?page_id=12780"},"modified":"2020-04-27T01:41:43","modified_gmt":"2020-04-26T23:41:43","slug":"z-zmudz","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/z-zmudz\/","title":{"rendered":"Litera \u017b – \u017bmud\u017a"},"content":{"rendered":"
\n
\n
\n
\n
\n
\n

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku<\/h3>\n

Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom I, XV (Uzupe\u0142nienia i dope\u0142nienia z tomu XV – kolorem czerwonym)<\/p>\n

\u017bmud\u017a.<\/a><\/p>\n

\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

<\/a>\u017bmud\u017a,<\/b> \u017bmujd\u017a<\/i>, dawniej ks. \u017bmujdzkie<\/i>, dokumentach i ks. s\u0105dowych do ko\u0144ca XVI w. pisanych w j\u0119zyku ruskim Zamojtskaja zemla<\/i>, u pisarzy \u0142aci\u0144skich Samogitia<\/i>, niegdy\u015b prowincya Rzeczypospolitej, kraj po\u0142\u0105czony z Litw\u0105<\/a> na zasadzie samorz\u0105du i znacznej odr\u0119bno\u015bci, obecnie cz\u0119\u015b\u0107 gub. kowie\u0144skiej w granicach pow. szawelskiego, rossie\u0144skiego i telszewskiego oraz zachodniej cz\u0119\u015bci pow. kowie\u0144skiego do rz. Niewia\u017cy, le\u017cy pomi\u0119dzy 38\u00b0 45′ a 42\u00b0 wsch. d\u0142ug. i 55\u00b0 a 56\u00b0 27′ p\u0142n. szerok. Opr\u00f3cz powy\u017cszej przestrzeni do ks. \u017cmujdzkiego nale\u017ca\u0142 jeszcze ma\u0142y klin ziemi pomi\u0119dzy Niemnem a granic\u0105 prusk\u0105, przestrze\u0144 ta le\u017cy obecnie ju\u017c w granicach kr\u00f3l. polskiego (gub. suwalska), oraz w\u0105zki pas nad morzem Ba\u0142<\/span>tyckiem, pomi\u0119dzy uj\u015bciem rz. Aa a granic\u0105 prusk\u0105, obejmuj\u0105cy mto Po\u0142\u0105g\u0119 z jej obwodem, oderwany w r. 1819 od pow. telszewskiego i przy\u0142\u0105czony do gub. kurlandzkiej, potem w 1827 r. na czas kr\u00f3tki powr\u00f3cony, a\u017c ostatecznie 1831 r. wcielony zn\u00f3w do pow. hazenpockiego gub. kurlandzkiej. Niekt\u00f3rzy, na zasadzie pewnych r\u00f3\u017cnic j\u0119zyka litewskiego, kt\u00f3rego dyalektem jest j\u0119z. \u017cmujdzki, inne zakre\u015blaj\u0105 granice osiad\u0142o\u015bci plemieniowi \u017cmujdzkiemu: od granicy kurlandzkiej z miasteczka Wegiery przez Szawle ku Rosieniom i Taurogom przeprowadzona linia, oddziela od wschodu \u017bmujd\u017a od Litwy i ca\u0142a po\u0142a\u0107 ziemi od tej linii pomi\u0119dzy Kurlandy\u0105 a Ba\u0142<\/span>tykiem, stanowi\u0107 ma obszar ziemi \u017cmujdzkiej. Pierwsze jednak ograniczenie \u017b. zdaje si\u0119 s\u0142uszniejszem, gdy\u017c jest poparte dowodami historycznemi. Wy\u0142\u0105czne natomiast oparcie si\u0119 na r\u00f3\u017cnicach dyalektycznych pomi\u0119dzy j\u0119zykiem litewskim a narzeczem \u017cmujdzkim, kt\u00f3ry pomimo \u017ce jest w\u0142asno\u015bci\u0105 nielicznego plemienia, odznacza si\u0119 pewnemi r\u00f3\u017cnicami, nawet na przestrzeni dw\u00f3ch s\u0105siednich parafii, trudno da si\u0119 przeprowadzi\u0107, wi\u0119c te\u017c na tej zasadzie granic osiad\u0142o\u015bci \u017bmujdzin\u00f3w okre\u015bli\u0107, zdaniem naszem, niemo\u017cna.<\/p>\n

nazwa \u017b. pochodzi od \u017ciemaj<\/i>-nizko, zt\u0105d lud tutejszy nazywa siebie \u017bemajtis<\/i>-\u017bmujdzinami a ziemi\u0119 swoj\u0105 \u017biemajciej<\/i>, \u017biemajczis<\/i> (bardziej przeto prawid\u0142owa forma \u017bmujd\u017a a nie \u017bmud\u017a), czyli krain\u0105 ni\u017csz\u0105 od tej, kt\u00f3ra jest nazwana Aukstote, t.<\/span> j. kraina wy\u017csza, od wyrazu litew. auksztas<\/i>-wysoki.<\/p>\n

Przestrze\u0144 \u017bmudzi wed\u0142ug pierwszego ograniczenia obejmuje 18562 w. kwadr., a mianowicie: pow. szawelski 6079, pow. rossie\u0144ski 5689, pow. telszewski 4694 i \u017cmujdzka cz\u0119\u015b\u0107 pow. kowie\u0144skiego 2100 w. kw. Pod\u0142ug Geografii Lelewela ks. \u017cmujdzkie w 1791 r. obejmowa\u0142o 402 mil kw., mia\u0142o 71 miast, 43518 dym., 238200 mk.<\/p>\n

Pod wzgl\u0119dem budowy geologicznej<\/i> wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 \u017b. nale\u017cy do formacyi trzeciorz\u0119dnej i sk\u0142ada si\u0119 z gliny i piasku, z cienkiemi warstwami w\u0119gla brunatnego (pow. kowie\u0144ski i rossie\u0144ski); w pow. szawelskim w okolicy Popielan wyst\u0119puje formacya jurajska, obfituj\u0105ca w liczne skamienia\u0142o\u015bci mi\u0119czak\u00f3w i skorupiak\u00f3w (Coryphaea dilatata, Ammonites Lamberti, Terebratula, Belemnites) i znan\u0105 jest z tego wzgl\u0119du geologom. W rzekach napotyka si\u0119 du\u017co kamieni wapiennych, cz\u0119sto z resztkami skamienia\u0142o\u015bci ryb i skorupiak\u00f3w. Zdarzaj\u0105 si\u0119 te\u017c nieraz ca\u0142e pnie drzew kopalnych i bursztyn w drobnych kawa\u0142kach i nitkach (jezioro \u0141ukszty, w p\u0142d. cz\u0119\u015bci pow. rossie\u0144skiego).<\/p>\n

Powierzchnia przewa\u017cnie jest r\u00f3wn\u0105, zdarzaj\u0105 si\u0119 tylko nieznaczne wzg\u00f3rza, stanowi\u0105ce malownicze brzegi Niemna, Dubissy i Wenty, a w pow. telszewskim wzg\u00f3rza te id\u0105 ju\u017c \u0142a\u0144cuchami. Najwy\u017csze szczyty s\u0105: g\u00f3ra Medwejgo\u0142a w pow. rossie\u0144skim (766\u20224 st.), Szatryja w pow. szawelskim (745\u20229 st.) i miejscowo\u015b\u0107 Lepajcie w pow. telszewskim (687\u20225 st. npm.).<\/p>\n

G\u0142\u00f3wn\u0105 rzek\u0105<\/i> jest przep\u0142ywaj\u0105cy na po\u0142udniowym kra\u0144cu \u017b. Niemen<\/a> (po \u017cm. Niamans), kt\u00f3ry w\u0142a\u015bnie w jej granicach, od Niewia\u017cy do Jurborga, na przestrzeni 120 wiorst najbardziej jest malowniczym. Szeroko\u015b\u0107 \u015brednia Niemna na tej przestrzeni dochodzi do 200 s\u0105\u017cni, g\u0142\u0119boko\u015b\u0107, bardzo zmienna wskutek piaszczystych mielizn, od 3 do 10 st\u00f3p. Niemen jest sp\u0142awnym od Kowna i znaczny na nim ruch tak towarowy, za pomoc\u0105 pruskich przewa\u017cnie parowc\u00f3w i berlinek (zwanych tu \u201ebaty\u201c), jak i osobowy statkami parowemi, po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci firm \u017cydowskich kowie\u0144skich. Brzegi Niemna dosy\u0107 wynios\u0142e, pokryte lasami i licznemi osadami, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych du\u017co jest miejscowo\u015bci historycznych, najbardziej malowniczemi s\u0105 w kraju. Do Niemna w granicach \u017b. uchodz\u0105: Niewia\u017ca (Newe\u017cis, dawniej Neris) wpada pod Czerwonym Dworem, w granicach \u017bmujdzi ma 80 w. d\u0142ugo\u015bci. Koryto ma w\u0105zkie (przy uj\u015bciu tylko 30 s\u0105\u017cni) lecz g\u0142\u0119bokie i bez mielizn. Dawniej sp\u0142awn\u0105 by\u0142a a\u017c do Poniewie\u017ca i za czas\u00f3w Hanzy sp\u0142aw by\u0142 bardzo o\u017cywiony. Jeszcze w 1812 r. Napoleon pr\u00f3bowa\u0142, cho\u0107 bez powodzenia, przewie\u017a\u0107 po tej rzece artylery\u0119 sw\u0105 do Poniewie\u017ca. Powoli pobudowano na niej du\u017co m\u0142yn\u00f3w, kt\u00f3re \u017ceglug\u0119 uniemo\u017cliwi\u0142y; w ostatnich czasach rozpocz\u0119to starania u rz\u0105du o uznanie tej drogi za pa\u0144stwow\u0105 i usuni\u0119cie prywatnych przeszk\u00f3d do komunikacyi. Obecnie statki parowe chodz\u0105 po Niewia\u017cy od Kowna do Bobt\u00f3w. W granicach \u017bmujdzi do Niewia\u017cy wpada Szuszwa, 120 w. d\u0142uga, z malowniczemi brzegami. Dubissa, rzeka ze \u015brodka \u017bmujdzi wyp\u0142ywaj\u0105ca, 130 w. d\u0142uga, o wynios\u0142ych brzegach, pokrytych bardzo urozmaicon\u0105 ro\u015blinno\u015bci\u0105. Koryto ma dosy\u0107 szerokie, lecz zmiennej g\u0142\u0119boko\u015bci (od 1-9 st\u00f3p) i zasiane obficie kamieniami. Przy uj\u015bciu Dubissy do Niemna by\u0142a stara warownia \u017cmujdzka Bissena i znajdowa\u0142o si\u0119 tu przeniesione z Prus Romowe. Na pocz\u0105tku bie\u017c\u0105cego stulecia powzi\u0119to zamiar przekopania kana\u0142u \u0142\u0105cz\u0105cego Niemen przez Dubiss\u0119 i Went\u0119 z Ba\u0142tykiem, dla obej\u015bcia port\u00f3w pruskich u uj\u015b\u0107 Niemna i Wis\u0142y i przeci\u0105gni\u0119cia handlu zbo\u017cowego, tam si\u0119 kieruj\u0105cego, na t\u0119 drog\u0119.<\/span> Roboty dosy\u0107 ju\u017c daleko by\u0142y posuni\u0119te i znaczne koszta poniesione, lecz przerwano je dla trudno\u015bci dyplomatycznych.<\/span> W ostatnich latach znowu podniesiono my\u015bl wyko\u0144czenia rozpocz\u0119tego wtedy kana\u0142u. Najznaczniejszy dop\u0142yw Dubissy jest Kro\u017centa. Z innych dop\u0142yw\u00f3w Niemna wymieni\u0107 nale\u017cy Mitw\u0119 i Jur\u0119 z Szeszuw\u0105. Minija (po niem. Minge), w granicach \u017bmujdzi 130 w. d\u0142uga, wpada ju\u017c w Prusach do zatoki Kuro\u0144skiej, szeroka do 40 sa\u017c., g\u0142\u0119boka do 12 st\u00f3p. Przerzyna ona g\u00f3rzyst\u0105 miejscowo\u015b\u0107 i odznacza si\u0119 bardzo malowniczemi brzegami. Szczeg\u00f3lnie pi\u0119kn\u0105 jest miejscowo\u015b\u0107 przy zlaniu si\u0119 Bobrunty z Minij\u0105, z ruinami dawnego miasta Gondyngi i okopami szwedzkiemi. Okmiana (Akmiena, po niem. Dange), u kt\u00f3rej uj\u015bcia le\u017cy w Prusach Memel czyli dawny port \u017cmujdzki K\u0142ajpeda \u015awi\u0119ta (Szwenta), stanowi\u0105ca granic\u0119 obecn\u0105 Kurlandyi. Wenta (w Kurlandyi Windawa), w granicach \u017bmujdzi 110 w. d\u0142uga, szeroka do 40 s\u0105\u017c. i g\u0142\u0119boka od 2\u201418 st\u00f3p. Brzegi ma od m. Kurszan g\u00f3rzyste i malownicze, cz\u0119\u015bci\u0105 uregulowane za czas\u00f3w rob\u00f3t przy kanale dubisko-windawskim. Przyjmuje w siebie rzeczki Dobikini\u0119 i Wyrwit\u0119.<\/p>\n

Jezior<\/i> na \u017bmudzi jest oko\u0142o 200, r\u00f3\u017cnej wielko\u015bci, najwi\u0119ksze s\u0105: P\u0142otelskie (Wyrkszta) w pow. telszewskim, na mil\u0119 d\u0142ugie i \u00bd mili szerokie, obfituj\u0105ce w sielawy; Wornie\u0144skie (\u0141ukszta), w tym\u017ce powiecie, 6 w. d\u0142ugie i \u00be w. szerokie; Bir\u017culis (w tym\u017ce pow.), tej\u017ce wielko\u015bci; Rekijowskie al. Karpiowskie, w pow. szawelskim, 12 w. d\u0142., 4 w. szer.; Gausztwinis, w pow. rossie\u0144skim, 3 w. dl. i \u00bd, w. szer. i Parszas, w tym\u017ce powiecie, 2 w. d\u0142. i 1 w. szer.<\/p>\n

Bagna<\/i> zajmuj\u0105 znaczn\u0105 przestrze\u0144, dochodz\u0105c\u0105 do 550 w. kw.; najwi\u0119ksze s\u0105 w pow. szawelskim Tyrule (50 w. kw.) z dalszym ci\u0105giem jego Suliki (40 w. kw.) i Kamany (48 w. kw.).<\/p>\n

Przestrze\u0144 le\u015bna<\/i> powiat\u00f3w szawelskiego, rossie\u0144skiego i telszewskiego zajmuje 278930 dzies.; w \u017cmujdzkiej cz\u0119\u015bci pow. kowie\u0144skiego w przybli\u017ceniu jest 80000 dzies. las\u00f3w, w tem oko\u0142o \u2153 cz\u0119\u015bci stanowi w\u0142asno\u015b\u0107 skarbow\u0105. Lasy przewa\u017cnie s\u0105 iglaste, chocia\u017c w nich oko\u0142o 45% stanowi\u0105 drzewa li\u015bciaste. Najwi\u0119cej urozmaicon\u0105 jest ro\u015blinno\u015b\u0107 nad Niemnem i Dubiss\u0105. Z gatunk\u00f3w le\u015bnych rosn\u0105 tu dziko: \u015bwierk, sosna, ja\u0142owiec, d\u0105b, jasion, brzoza, olsza, klon, grab, jarz\u0119bina, dzika jab\u0142o\u0144, buk (nad Niemnem) a w sztucznych plantacyach i parkach wszystkie gatunki \u015brednio europejskie. Modrzew, dawniej rosn\u0105cy dziko, jak o tem s\u0105dzi\u0107 mo\u017cna ze starodawnych acz nielicznych ju\u017c budowli z niego stawianych, i pni znajdywanych w korytach rzek, dzi\u015b wygin\u0105\u0142 i tylko w nowych sztucznych zadrzewieniach albo ogrodach i parkach tu i owdzie si\u0119 napotyka.<\/p>\n

W ogrodach i sadach rosn\u0105 wszelkie gatunki jab\u0142oni i grusz bardziej wytrzyma\u0142e (w os\u0142oni\u0119ciu dojrzewaj\u0105 i najdelikatniejsze), \u015bliwy, wi\u015bnie, czere\u015bnie i krzewy jagodowe. Ogrodnictwo nie jest rozpowszechnionem, ogrod\u00f3w wi\u0119kszych jest bardzo niewiele, chocia\u017c przy ka\u017cdym dworku szla\u00adche\u00adc\u00adkim jest sad, a od niedawnego czasu i w\u0142o\u015bcianie zaczynaj\u0105 przy chatach swych zak\u0142ada\u0107 ogr\u00f3dki owocowe. W ostatnich latach w\u0142a\u015bciciele ziemscy zaczynaj\u0105 gdzie niegdzie zak\u0142ada\u0107 wi\u0119ksze sady przemys\u0142owe. Klimat \u017bmujdzi sprzyja bardzo hodowli jab\u0142ek, kt\u00f3re wed\u0142ug zdania kilku pomolog\u00f3w, wytrzyma\u0107 mog\u0105 wszelk\u0105 co do jako\u015bci konkurency\u0119, zaczynaj\u0105 wi\u0119c ju\u017c w\u0142a\u015bciciele ziemscy zwraca\u0107 uwag\u0119 na sadownictwo, jako nowe \u017ar\u00f3d\u0142o produkcyi miejscowej.<\/p>\n

Klimat<\/i> \u017bmudzi dosy\u0107 jest zmienny; zimy umiarkowanie mro\u017ane, na p\u00f3\u0142nocy dosy\u0107 \u015bnie\u017cne, w pow. rossie\u0144skim i kowie\u0144skim przeciwnie nieraz zupe\u0142nie bez \u015bniegu, W og\u00f3le r\u00f3\u017cnica temperatury pomi\u0119dzy pow. telszewskim i szawelskim a po\u0142udniem rossie\u0144skiego i pow. kowie\u0144skim dosy\u0107 jest znaczna i pory siewu i zbior\u00f3w r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 o dni kilkana\u015bcie. Wiosny z pocz\u0105tku ciep\u0142e i dosy\u0107 wilgotne. Od pocz\u0105tku maja zwykle do lipca panuj\u0105 posuchy, za to koniec lata i jesie\u0144 zazwyczaj bywaj\u0105 d\u017cdzystemi; wskutek tego zasiewy, wiosenne i zbiory bardzo s\u0105 nieraz utrudnione. \u015arednia temperatura roczna pod\u0142ug obserwacyi dokonanych w Kownie wynosi (za 6 lat ostatnich) + 6\u20222\u00b0 Cel.<\/p>\n

Gleba<\/i> w powiatach szawelskim i rossie\u0144skim przewa\u017cnie bardzo urodzajna, g\u0142\u00f3wnie gliniasto-czarnoziemna i czarnoziemno-piaszczysta. Cz\u0119\u015b\u0107 p\u00f3\u0142nocno-zachodnia pow. rossie\u0144skiego ma grunt l\u017cejszy i wynios\u0142o\u015bci tam s\u0105 zwykle piaszczyste. Powiat kowie\u0144ski r\u00f3wnie\u017c ma dobr\u0105 ziemi\u0119 czarnoziemno-gliniast\u0105, tylko w pow. telszewskim gleba znacznie jest gorsz\u0105 ni\u017c w innych; przesz\u0142o po\u0142owa tego powiatu ma grunt piaszczysty i ja\u0142owy. Pr\u00f3chnica napotyka si\u0119 tu tylko na p\u00f3\u0142nocy. Blisko\u015b\u0107 Prus i sp\u0142aw Niemnem produkt\u00f3w rolniczych dla wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci pow. rossie\u0144skiego, a dr. \u017cel. lipawsko-rome\u0144ska dla reszty jego i pow. szawelskiego u\u0142atwia dostaw\u0119 zbo\u017ca za granic\u0119 i do portu Libawskiego, kt\u00f3rego ceny eksportowe s\u0105 miarodajne dla handlu zbo\u017cowego. Najlepsze \u015brodki komunikacyjne (kolej \u017celazna) s\u0105 w pow. szawelskim, to te\u017c i ceny tam s\u0105 najwy\u017csze.<\/p>\n

Rolnictwo<\/i> w og\u00f3le stoi nie\u017ale, cho\u0107 na ni\u017cszym stopniu ni\u017c w o\u015bciennej Kurlandyi i Kr\u00f3lestwie. Po wszystkich wi\u0119kszych maj\u0105tkach zaprowadzone zosta\u0142o gospodarstwo p\u0142odozmienne; w mniejszych panuje dawna trzypol\u00f3wka. Inwentarz roboczy sk\u0142ada si\u0119 przewa\u017cnie z koni; do uprawy roli wyj\u0105tkowo tylko s\u0105 u\u017cywane wo\u0142y. Prace rolne wykonywane s\u0105 przewa\u017cnie przez sta\u0142ych robotnik\u00f3w. Gospodarstw czysto parobczanych, t. j. maj\u0105cych czelad\u017a na utrzymaniu dworskiem, jest niewiele i to tylko w mniejszych posiad\u0142o\u015bciach; zazwyczaj obok kilku robotnik\u00f3w na dworskim stole, utrzymuje si\u0119 czelad\u017a robocza na ordynaryi. Pomi\u0119dzy takowymi rozr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 robotnicy, kt\u00f3rym dw\u00f3r daje pewn\u0105 dzia\u0142k\u0119 ziemi ornej i \u0142\u0105ki wraz z zabudowaniem, za pewn\u0105 ilo\u015b\u0107 dni roboczych do odrobienia we dworze, s\u0105 to t. z. \u201ekumiecie\u201c, i robotnicy, otrzymuj\u0105cy pewn\u0105: kwot\u0119 pieni\u0119\u017cn\u0105 i ordynary\u0105 oraz izb\u0119 w osobnym domu robotniczym, przeznaczonym dla kilku rodzin, za 5 lub 6 dni roboczych tygodniowo, s\u0105 to tak zw. ordynaryusze. Op\u0142ata pieni\u0119\u017cna i ordynarya dawana tego rodzaju robotnikom bywa w r\u00f3\u017cnych okolicach bardzo rozmaita: przy 20 do 21 pur\u00f3w (1 pur=24 garnce) zbo\u017ca, p\u0142aci si\u0119 pensyi 20 do 26 rs. za 6 dni roboczych i 12 do 15 rs. za 5 dni robocz. tygodniowo. Przy tem zawsze dodaje si\u0119 kawa\u0142 ogrodu na warzywa (mniej wi\u0119cej 100 s\u0105\u017c. kw.), sadzi si\u0119 4 pury kartofli w polu dworskiem, sieje si\u0119 4 garnce siemienia lnianego i utrzymuje si\u0119 w zimie 1 krow\u0119 i 1 owc\u0119, na wieprza daje si\u0119 30 pur. plew. Parobkom na ca\u0142em dworskiem utrzymaniu p\u0142aci si\u0119 od 40 do 50 rs. pensyi a dziewkom od 22 do 26 rs. rocznie.<\/p>\n

Utrzymanie czeladzi w og\u00f3le jest dobre: mi\u0119so daj\u0105 im 3 razy tygodniowo (\u2153 funta w\u0119dliny albo \u00bd funta innego mi\u0119sa na osob\u0119), chleb razowy czysty, zupy i kasze z okras\u0105 w dostatecznej ilo\u015bci. W po\u015bcie zamiast mi\u0119sa daje si\u0119 po 1 \u015bledziu na osob\u0119, a zamiast okrasy olej konopny. To te\u017c czelad\u017a na dworskim stole jest bardzo kosztownym kontyngensem roboczym i ten spos\u00f3b prowadzenia gospodarstwa coraz mniej jest praktykowanym.<\/p>\n

W \u015brednich nawet gospodarstwach od lat ju\u017c przesz\u0142o dwudziestu zaczynaj\u0105 posi\u0142kowa\u0107 si\u0119 narz\u0119dziami ulepszonemi i dawna socha litewska coraz bardziej ust\u0119puje nowo\u017cytnemu p\u0142ugowi. Zbo\u017ce t. zw. osietne, t. j suszone sztucznie w \u201eosieciach\u201c opalanych, tylko u w\u0142o\u015bcian si\u0119 jeszcze napotyka; a w folwarkach a nawet w wielu okolicach i po wioskach m\u0142\u00f3ci si\u0119 ziarno niesuszone za pomoc\u0105 m\u0142ocarni i oczyszcza si\u0119 arfami i m\u0142ynkami. Cz\u0119sto bardziej ruchliwe jednostki z po\u015br\u00f3d w\u0142o\u015bcian kupuj\u0105 m\u0142ocarnie konne i wynajmuj\u0105 je mniej zamo\u017cnym gospodarzom za pewn\u0105 op\u0142at\u0105 pieni\u0119\u017cn\u0105. W gospodarstwach wi\u0119kszych, g\u0142\u00f3wnie w pow. szawelskim, w u\u017cyciu s\u0105 m\u0142ocarnie parowe, kt\u00f3re si\u0119 w niekt\u00f3rych okolicach wynajmuj\u0105 s\u0105siadom za op\u0142at\u0105 od godziny. Nawozy sztuczne wsz\u0119dzie niemal s\u0105 w u\u017cyciu, nawet cz\u0119sto u w\u0142o\u015bcian; najwi\u0119ksze wzi\u0119cie maj\u0105: superfosfat, \u017cu\u017cle Thomasa i m\u0105ka kostna, inne gatunki mniej s\u0105 u\u017cywane. Najs\u0142abiej rozwini\u0119t\u0105 jest uprawa \u0142\u0105k. Ze zb\u00f3\u017c i ro\u015blin pastewnych uprawianemi s\u0105: \u017cyto (g\u0142\u00f3wnie), pszenica ozima i jara, j\u0119czmie\u0144, owies, groch, wyka, buraki pastewne, kartofle, koniczyny i mieszanki. Ko\u0144ski z\u0105b, \u0142ubin, gorczyca uprawiane s\u0105 jako zielone nawozy.<\/p>\n

Og\u00f3lny kryzys zbo\u017cowy w ostatnich latach pobudzi\u0142 rolnik\u00f3w do wyszukiwania nowych \u017ar\u00f3de\u0142 dochodu. Z tego powodu w wielu miejscach pozak\u0142adano centryfugi do wyrobu mas\u0142a, zacz\u0119to hodowa\u0107 nierogacizn\u0119 i dr\u00f3b w wi\u0119kszych ilo\u015bciach na wyw\u00f3z. Zwr\u00f3cono wi\u0119ksz\u0105 uwag\u0119 na byd\u0142o, kt\u00f3re zacz\u0119to uszlachetnia\u0107 przez krzy\u017cowanie, powsta\u0142y obory rasowe (szwajcarskie, Anglery, Schwytz). Hodowla koni na wi\u0119ksz\u0105 skal\u0119 nigdzie si\u0119 nie praktykuje, cho\u0107 dwa towarzystwa, maj\u0105ce na celu zach\u0119t\u0119 do ulepszenia rasy, wywieraj\u0105 wp\u0142yw na jednostki. W og\u00f3le jednak konie tak robocze, jak i powozowe s\u0105 dobre. Nawet w\u0142o\u015bcianie w pow. rossie\u0144skim, telszewskim i kowie\u0144skim maj\u0105 cz\u0119sto bardzo \u0142adne okazy do zbycia, szczeg\u00f3lnie w pow. rossie\u0144skim, gdzie na poprawienie rasy wp\u0142ywa\u0142y konie rz\u0105dowe lub stajnia rasowa przed niedawnym czasem istniej\u0105ca w Gie\u0142gudyszkach (w gub. suwalskiej). Dawna rasa koni \u017cmujdzkich, \u015bci\u015ble bior\u0105c, zagin\u0119\u0142a i to co si\u0119 teraz jeszcze spotyka pod t\u0105 nazw\u0105 jest produktem krzy\u017cowania r\u00f3\u017cnych gatunk\u00f3w z drobnym koniem w\u0142o\u015bcia\u0144skim.<\/p>\n

Gorzelnictwo ma\u0142o jest rozwini\u0119tem i ilo\u015b\u0107 gorzelni na \u017bmujdzi nie przewy\u017csza dziesi\u0119ciu. Gospodarstwo le\u015bne zaledwo w ostatnich czasach zacz\u0119\u0142o si\u0119 rozwija\u0107 i w ogromnej wi\u0119kszo\u015bci las\u00f3w prywatnych nie zosta\u0142o dot\u0105d zaprowadzone.<\/p>\n

Przemys\u0142 i handel<\/i> znajduj\u0105 si\u0119 prawie wy\u0142\u0105cznie w r\u0119kach \u017cyd\u00f3w. W ostatnich jednak czasach w\u0142o\u015bcianie i drobna szla\u00adch\u00adta zacz\u0119li si\u0119 garn\u0105\u0107 do handlu drobnego i do zkupywania drobiu i nierogacizny na wyw\u00f3z za granic\u0119, sami towar do Prus odstawiaj\u0105c. Ludno\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144ska ma\u0142o jest ruchliwa i w miasteczkach utrzymuje si\u0119 przewa\u017cnie z rolnictwa i wyrobku. Rzemie\u015blnicy s\u0105 r\u00f3wnie\u017c przewa\u017cnie \u017cydzi i Niemcy, a od niedawna dopiero zaczyna si\u0119 temu oddawa\u0107 ludno\u015b\u0107 miejscowa. Niemc\u00f3w rzemie\u015blnik\u00f3w najwi\u0119cej jest w pow. rossie\u0144skim na pograniczu (zduni, mularze, stolarze, rymarze, szewcy i m\u0142ynarze). \u017bydzi tutejsi r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od swych wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w z innych prowincyi tem, \u017ce handel nie jest wy\u0142\u0105cznem ich zaj\u0119ciem. Oddaj\u0105 si\u0119 te\u017c oni ch\u0119tnie rzemios\u0142om, nie stroni\u0105c od najci\u0119\u017cszych i w wielu miejscowo\u015bciach w\u0142a\u015bnie najci\u0119\u017csze roboty przez nich s\u0105 wykonywane.<\/p>\n

Pod wzgl\u0119dem przemys\u0142u fabrycznego by\u0142o: w pow. szawelskjm w 1887 r. 151 zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych, produkuj\u0105cych za 1272353 rs. a w 1892 r. 172 fabryk, z prod. za 1491481 rs.; w pow. rossie\u0144skim w 1887 r. 223 fabr., z produk. za 397139 rs. a w 1892 r. 184 zak\u0142ad\u00f3w, z prod. za 305372 rs., wreszcie w pow. telszewskim 1887 r. 155 fabr., z produkcy\u0105 za 88473 rs. a w 1892 r. 218 zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142., z produkcy\u0105 za 770562 rs.<\/p>\n

Obecnie \u017b. obejmuje przestrze\u0144 trzech pow.: szawelskiego, rossie\u0144skiego, telszewskiego i cz\u0119\u015b\u0107 pow. kowie\u0144skiego. Pod wzgl\u0119dem administracyjno-policyjnym ka\u017cdy powiat dzieli si\u0119 na ucz\u0105stki (stany), a pod wzgl\u0119dem zarz\u0105du w\u0142o\u015bcia\u0144skiego na gminy (w\u0142o\u015bci), na czele kt\u00f3rych stoj\u0105 w\u00f3jtowie (starszyny). Zarz\u0105d gminy (w\u0142o\u015bcian tylko obejmuj\u0105cej) sk\u0142ada si\u0119 pr\u00f3cz w\u00f3jt\u00f3w jeszcze z so\u0142tys\u00f3w (starosta) i s\u0119dzi\u00f3w w\u0142o\u015bcia\u0144skich, a tak\u017ce ni\u017cszych urz\u0119dnik\u00f3w (kandydat\u00f3w na powy\u017csze posady, poborc\u00f3w podatk\u00f3w, dozorc\u00f3w magazyn\u00f3w zbo\u017cowych gromadzkich itp.). Wszyscy ci urz\u0119dnicy s\u0105 wybierani z pomi\u0119dzy w\u0142o\u015bcian-gospodarzy. Pisarze gminni, mianowani przez komisarzy w\u0142o\u015bcja\u0144skich (mirowych po\u015brednik\u00f3w), s\u0105 wsz\u0119dzie Rossyanie lub gdzie niegdzie niemcy-ewangielicy.<\/p>\n

Dawna \u017b., pokryta lasami dziewiczemi, rzadkie tylko posiada\u0142a osady ludzkie, kt\u00f3re komunikowa\u0142y si\u0119 ze sob\u0105 drogami w puszczach wyci\u0119temi. Dlatego to kraj ten dzieli\u0142 si\u0119 na trakty czyli szlaki \u0142\u0105cz\u0105ce osady i w dawnych dokumentach (jeszcze z XVIII w.) przy okre\u015blaniu miejscowo\u015bci cz\u0119sto wymieniano, \u017ce ona po\u0142o\u017cona przy takiem mianowicie trakcie. Do najp\u00f3\u017aniejszych czas\u00f3w znane by\u0142y trakty: Zapuszcza\u0144ski (U\u017cgirski), Lauda\u0144ski, Datnowski, Kiejda\u0144ski, Pernarowski, Rossie\u0144ski itd. Pr\u00f3cz tego \u017bmujd\u017a dzieli\u0142a si\u0119 na okr\u0119gi, ciwu\u0144stwa, obejmuj\u0105ce pewn\u0105 ilo\u015b\u0107 osad i dwor\u00f3w, pod zarz\u0105dem ciwun\u00f3w (tejunas<\/i> al. tiewunas<\/i>, pierwotnie rz\u0105dca patryarchalny, od tiewas<\/i>-ojciec), wybieralnych z po\u015br\u00f3d znaczniejszych os\u00f3b (nast\u0119pnie mianowanych przez kr\u00f3l\u00f3w). Ciwu\u0144stwa czyli p\u00f3\u017aniej powiaty dzieli\u0142y si\u0119 na w\u0142o\u015bci pod zarz\u0105dem wojt\u00f3w (Vogt u Krzy\u017cak\u00f3w). W ostatnich czasach Rzpltej by\u0142o 14 ciwun\u00f3w: ejragolski, tendziogolski, retowski, pojurski, szawdowski, korszewski, Wielkich Dyrwian, Ma\u0142ych Dyrwian, u\u017cwencki, twerski, ber\u017ca\u0144ski, wieszwia\u0144ski, godyjskii bir\u017cynia\u0144ski (Konstytucya z r. 1766 r.). T\u0105\u017c konstytucy\u0105 z 1766 r. dozwolono im sprawy graniczne rozs\u0105dza\u0107 i swych komornik\u00f3w mianowa\u0107.<\/p>\n

Po przyj\u0119ciu chrztu i po\u0142\u0105czeniu si\u0119 \u017bmujdzi z w. ks. litewskiem pod w\u0142adz\u0105 Witolda, kraj ten przyj\u0105\u0142 nazw\u0119 starostwa \u017cmujdzkiego, a nast\u0119pnie znowu ksi\u0119stwa, cho\u0107 na czele jego pozosta\u0142 starosta. Zwykle urz\u0105d starosty \u017cmujdzkiego nale\u017ca\u0142 do os\u00f3b piastuj\u0105cych zarazem wy\u017csze godno\u015bci w. ks. litewskiego. Co do godno\u015bci ssta \u017cmujdzki r\u00f3wny by\u0142 wojewodom. W r. 1529 Zygmunt Stary wyda\u0142 ustaw\u0119 urz\u0105dzaj\u0105c\u0105 dla \u017bmujdzi i os\u0142aniaj\u0105c\u0105 jej ludno\u015b\u0107 przed samowol\u0105 ciwun\u00f3w. S\u0105dy w pierwszej instancyi sprawowali ciwuni, od kt\u00f3rych apellacya sz\u0142a do starosty, obowi\u0105zanego wed\u0142ug owej ustawy cztery razy do roku w Kro\u017cach odbywa\u0107 s\u0105dy wy\u017csze, od kt\u00f3rych znowu apellowano do kr\u00f3la. W r. 1543 ustawa Zygmunta Starego zosta\u0142a uzupe\u0142nion\u0105 jako osobna konstytucya \u017cmujdzka, na starych obyczajach i prawach oparta. Nast\u0119pnie Zygmunt August r. 1545 zatwierdzi\u0142 t\u0119 konstytucy\u0119, nadaj\u0105c ksi\u0119stwu rol\u0119 polityczn\u0105 i osobn\u0105 reprezentacy\u0119. Na sejmach w. ks. litewskiego ks. \u017cmujdzkie wyst\u0119powa\u0142o zawsze jako kraj oddzielny, ze swemi potrzebami i \u017c\u0105daniami i odr\u0119bno\u015b\u0107 zachowa\u0142o nawet po unii Lubelskiej. Szczeg\u00f3lnym przywilejem tej odr\u0119bno\u015bci \u017b. by\u0142o przys\u0142uguj\u0105ce staro\u015bcie prawo tworzenia szla\u00adch\u00adty. \u017b. wybiera\u0142a trzech pos\u0142\u00f3w na sejm i czterech deputat\u00f3w na trybuna\u0142 w. ks. litewskiego. Z czasem na \u017b. powsta\u0142y dostoje\u0144stwa polskie. Po staro\u015bcie \u017cmujdzkim, najwy\u017cszym urz\u0119dnikiem by\u0142 pierwotnie chor\u0105\u017cy \u017cmujdzki; zarz\u0105dza\u0142 on rycerstwem, regestrowa\u0142 zdolnych do wojska i nosi\u0142 chor\u0105giew ziemska. Ksi\u0119stwo \u017cmujdzkie mia\u0142o trzech senator\u00f3w: starost\u0119, kasztelana i biskupa. Starosta \u017cmujdzki, wybierany przez szlacht\u0119 a zatwierdzany przez kr\u00f3la, zasiada\u0142 w Senacie pomi\u0119dzy wojewodami: \u0142\u0119czyckim i brzesko-kujawskim, juryzdykcy\u0119 mia\u0142 nad grodami rossie\u0144skim i telszewskim. Opr\u00f3cz dawniejszego podzia\u0142u na trakty i w\u0142o\u015bci, ju\u017c Witold, zaj\u0105wszy \u017b. na pocz\u0105tku 1411 r., podzieli\u0142 j\u0105 na 12 powiat\u00f3w. W przywileju w. ks. Aleksandra z 1492 r. w\u0142o\u015bci s\u0105 tak\u017ce nazwane powiatami, lecz wymieniono tylko o\u015bm (knetowski, pernarowski, rossie\u0144ski, krozki, goj\u017cewski, miednicki, postoningie\u0144ski i betygolski). W popisie szla\u00adch\u00adty \u017cmujdzkiej z 1528 r. znowu ukazuj\u0105 si\u0119 w\u0142o\u015bci nie za\u015b powiaty, wyliczono ich 25, jako to: ejragolska, rossie\u0144ska, wilkijska, wielo\u0144ska, widuklewska, krozka, tendziagolska, jaswojnska, kielme\u0144ska, W. Dyrwian, M. Dyrwian, bir\u017ca\u0144ska, u\u017cwencka, telszewska, retowska, pojurska, wieszwia\u0144ska, korszewska, szawdowska, gondyngska, potumszewska, bir\u017cynia\u0144ska, mendyngia\u0144ska, korkla\u0144ska i \u017cora\u0144ska. W ksi\u0119gach s\u0105du ziemskiego rossie\u0144skiego z XVI w. (1575 do 1599 r.) wyst\u0119puj\u0105 r\u00f3wnie\u017c w\u0142o\u015bci, jest ich 48, mianowicie: bakszte\u0144ska, ber\u017ca\u0144ska al. bir\u017ca\u0144ska, berszta\u0144ska, betygolska, bir\u017cenia\u0144ska, bejsagolska, botocka, dyrwia\u0144ska, dobiki\u0144ska, ejragolska (ojragolska), feda\u0144ska (chwejda\u0144ska), gierdziagolska, gintyliska, goj\u017cowska, gondy\u0144ska albo gondynge\u0144ska, gruste\u0144ska, jaswo\u0144ska, jurburska, kor\u017cdowska, korkla\u0144ska, korszowska, krety\u0144ska albo kretyngowska, kroska, kursza\u0144ska, medygia\u0144ska, nuwosadska, p\u0142otelska, powonde\u0144ska, po\u0142\u0105gowska, potumszewska, pojurska, pu\u0144ska, retowska, rossie\u0144ska, skirstymo\u0144ska, skudska, szawdowska, szawelska, twerska, telszewska, tondziagolska, u\u017cwencka, upicka, wielo\u0144ska, wieszwia\u0144ska, widuklewska, wilkijska i \u017cora\u0144ska. Wreszcie w ostatnich czasach Rzpltej \u017b. dzieli\u0142a si\u0119 na 28 powiat\u00f3w szczeg\u00f3\u0142owych, pod wzgl\u0119dem s\u0105dowym za\u015b na dwa powiaty generalne, czyli repartycye, rossie\u0144sk\u0105 i telszewsk\u0105, a od 1775 r. szawelsk\u0105. Powiaty szczeg\u00f3\u0142owe by\u0142y nast\u0119puj\u0105ce: jaswoj\u0144ski, ejragolski, wilkijski, wielo\u0144ski, rossie\u0144ski, widuklewski, kroski, tendziagolski, szawelski, Wielkich Dyrwian, Ma\u0142ych Dyrwian, ber\u017ca\u0144ski, u\u017cwencki, telszewski, retowski, pojurski, wieszwia\u0144ski, korszewski, szawdowski, gondyngski, twerski, potumszewski, bir\u017cynia\u0144ski, po\u0142ongowski, powonde\u0144ski, medyngia\u0144ski, korkla\u0144ski i \u017cora\u0144ski. Z wymienionych powiat\u00f3w pi\u0119tna\u015bcie a od r. 1766 trzyna\u015bcie pierwszych odbywa\u0142o s\u0105dy ziemskie w Rossieniach reszta za\u015b w Telszach a p\u00f3\u017aniej Szawlach. Sstwa grodowe by\u0142y rossie\u0144skie i telszewskie, z niegrodowych za\u015b znaczniejsze: wielo\u0144skie, jurborskie, bejsagolskie, skirstymo\u0144skie, jaswoj\u0144skie, botockie, wieszwia\u0144skie, tryskie, chwejda\u0144skie, tyrkszlewskie, retowskie, p\u0142ungia\u0144skie, po\u0142ongowskie, p\u0142otelskie i gorzdowskie. Herb ksi\u0119ztwa: Bia\u0142a chor\u0105giew, na kt\u00f3rej z jednej strony w polu czerwonem pogo\u0144 litewska, a z drugiej nied\u017awied\u017a czarny, na tylnych \u0142apach stoj\u0105cy, z bia\u0142\u0105 obro\u017c\u0105 na szyi.<\/p>\n

Pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym<\/i> \u017bmujd\u017a stanowi osobn\u0105 dyecezy\u0105, do kt\u00f3rej nale\u017cy ca\u0142a gub. kowie\u0144ska i Kurlandya, ob. Telszewska Dyecezya<\/i>. Do wiadomo\u015bci podanych tam dodajemy, \u017ce przed trzydziestu przesz\u0142o laty biskup \u017cmujdzki zamieszka\u0142 w Kownie, przenios\u0142szy zarazem zarz\u0105d dyecezyi i seminaryum do tego miasta, katedra jednak de jure pozosta\u0142a w Worniach i dopiero w 1895 r. usankcyonowano przeniesienie stolicy biskupiej do Kowna przez bull\u0119 papiezk\u0105, kasuj\u0105c\u0105 katedr\u0119 w Worniach i ustanawiaj\u0105c\u0105 j\u0105 w Kownie w by\u0142ym po-augustya\u0144skim ko\u015bciele. Z przeniesieniem seminaryum do Kowna 1865 r. zniesiono w niem wyk\u0142ad j\u0119zyka polskiego, zast\u0119puj\u0105c go \u017cmujdzkim. Obecnie na czele dyecezyi stoi biskup \u017cmujdzki al. telszewski k\u015b. Mieczys\u0142aw Palulon i sufragan k\u015b. Antoni Baranowski. Kapitu\u0142a sk\u0142ada si\u0119 z 6 pra\u0142at\u00f3w i 3 kanonik\u00f3w, seminaryum duchowne liczy 6 professor\u00f3w ksi\u0119\u017cy i dw\u00f3ch \u015bwieckich (wyk\u0142adaj\u0105cych j\u0119z. ruski, history\u0119 i geografij\u0119 Rossyi); w roku szkolnym 1897 by\u0142o og\u00f3\u0142em 105 alumn\u00f3w, w tej liczbie 14 szla\u00adch\u00adty, 7 mieszczan, i 84 w\u0142o\u015bcian, klasztor\u00f3w (bez nowicyat\u00f3w) jest dwa: w Kretyndze bernardyn\u00f3w i w Kro\u017cach \u017ce\u0144ski p. p. katarzynek (pr\u00f3cz tego jest klasztor w Kownie benedyktynek). W granicach \u017bmujdzi jest 11 dekanat\u00f3w i 111 parafii. Og\u00f3\u0142em na<\/span> \u017bmujdzi by\u0142o w 1896 r. 298 ksi\u0119\u017cy. Znaczna wi\u0119kszo\u015b\u0107 ksi\u0119\u017cy katolickich od czas\u00f3w biskupa Wo\u0142onczewskiego sk\u0142ada si\u0119 z w\u0142o\u015bcian, to te\u017c pod wzgl\u0119dem wykszta\u0142cenia duchowie\u0144stwo tutejsze stoi bardzo nisko. W ko\u0144cu r. 1902 dyecezya \u017cmudzka zwana dzi\u015b Telszewsk\u0105, obejmowa\u0142a dekanat\u00f3w 19, z tych 17 w obr\u0119bie gub. kowie\u0144skiej, a 2 w Kurlandyi, ko\u015bcio\u0142\u00f3w par. 218, filialnych 144, ksi\u0119\u017cy 623, wiernych 1,258,092 dusz. W gub. kowie\u0144skiej by\u0142o 1,171,555 kat., a w Kurlandyi 86,437. Klasztor\u00f3w w dyecezyi jest trzy: bernardyn\u00f3w w Kretyndze, benedektynek w Kownie (12 zakonnic) i Katarzynek w Kro\u017cach (5 zakonnic). W seminaryum by\u0142o 84 kleryk\u00f3w.<\/span><\/p>\n

O\u015bwiata<\/i> na \u017bmujdzi rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 od wprowadzenia wiary chrze\u015bcia\u0144skiej. Pierwsze szko\u0142y ludowe \u017b. zawdzi\u0119cza kalwinom w XVI wieku. Porz\u0105dkiem lat za\u0142o\u017cone zosta\u0142y nast\u0119puj\u0105ce szk\u00f3\u0142ki: w Okmianach 1595 roku, w \u017bwingach, Wojtnutach i Wilkach 1606 roku, w Telszach 1612 roku, w Szkutach 1614 r., w Powondeniu 1620 r., w \u017bagorach 1623 r., w Czabiszkach 1625 r. i w Sredniku 1635 roku. W XVIII w. powstaj\u0105 szk\u00f3\u0142ki katolickie ko\u015bcielne przy parafiach. Wyk\u0142adano w nich nauk\u0119 czytania po \u017bmujdzku i po polsku i uczono modlitw. Nauczycielami byli ksi\u0119\u017ca i organi\u015bci. Opr\u00f3cz tych szk\u00f3\u0142ek nauk\u0105 pocz\u0105tkow\u0105 zajmowali si\u0119 nauczyciele w\u0119drowni, kt\u00f3rzy do dnia dzisiejszego jeszcze si\u0119 po wsiach i folwarkach napotykaj\u0105 i ucz\u0105 dzieci wiejskie w porze zimowej, jako wolnej od rob\u00f3t w polu. Tak rzeczy dotrwa\u0142y do upadku Rzplitej. W pierwszej po\u0142owie bie\u017c\u0105cego wieku zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 szko\u0142y ludowe rz\u0105dowe, w kt\u00f3rych z pocz\u0105tku obok j\u0119zyka \u017cmujdzkiego wyk\u0142adano rossyjski. Nauczycielami by\u0142y osoby \u015bwieckie wyznania prawos\u0142awnego. Z biegiem czasu wyk\u0142adano tylko j\u0119zyk ruski i pocz\u0105tki geografii i historyi Rossyi. Religi\u0119 katolick\u0105; wyk\u0142adaj\u0105 ksi\u0119\u017ca miejscowych parafii. Obecnie szk\u00f3\u0142ki ludowe znajduj\u0105 si\u0119 w ka\u017cdej gminie. W pierwszej po\u0142owie b. wieku zacz\u0119to zak\u0142ada\u0107 na \u017b. jedno i dwuklasowe szko\u0142y parafialne, pod zarz\u0105dem ministeryum o\u015bwiaty, przewa\u017cnie dla dzieci nader licznej drobnej szla\u00adch\u00adty. W r. 1863 wydano przepisy dla szk\u00f3\u0142 ludowych kraju p\u00f3\u0142nocno-zachodniego, a w r. 1864 za\u0142o\u017cono dyrekcy\u0105 szk\u00f3\u0142 ludowych, kt\u00f3re w gub. kowie\u0144skiej mia\u0142y si\u0119 utrzymywa\u0107 kosztem samych w\u0142o\u015bcian. Jednocze\u015bnie zalecono inspektorom szk\u00f3\u0142 ludowych obejrze\u0107 wszystkie istniej\u0105ce szko\u0142y elementarne w gubernii i te szko\u0142y ko\u015bcielne, w kt\u00f3rych uczono po polsku i po \u017cmujdzku pozamyka\u0107. Najwi\u0119cej szk\u00f3\u0142 nowego typu otwarto pomi\u0119dzy 1864 a 1868 r. Dla przygotowania nauczycieli ludowych Rosyan za\u0142o\u017cono w Poniewie\u017cu seminaryum nauczycielskie w 1872 r.<\/p>\n

Stan szk\u00f3\u0142 ludowych pod zarz\u0105dem dyrekcyi szkolnej kowie\u0144skiej w dniu 1 stycznia 1896 r.: 1) w SzawIach 128 ch\u0142opc\u00f3w i 190 dziewcz\u0105t, w Rossieniach 182 ch\u0142. i 127 dziew., w Telszach 200 ch\u0142. i 103 dziew., razem 510 ch\u0142. i 420 dz.; 2) w pow. szawelskim 1579 ch\u0142. i 274 dziew., w pow. rossie\u0144skim 1585 ch\u0142. i 293 dz., w pow. telszewskim 1029 ch\u0142. i 164 dz., razem 4193 ch\u0142opc\u00f3w i 731 dziewcz\u0105t.<\/p>\n

Z cz\u0119\u015bci \u017cmujdzkiej pow. kowie\u0144skiego danych statystycznych nie uda\u0142o nam si\u0119 zebra\u0107.<\/p>\n

Zak\u0142ady naukowe przeznaczone dla m\u0142odzie\u017cy klas zamo\u017cniejszych (g\u0142\u00f3wnie szla\u00adch\u00adty) istnia\u0142y na \u017bmujdzi przy r\u00f3\u017cnych zakonach. G\u0142\u00f3wniejsze z nich, kt\u00f3re dotrwa\u0142y do pocz\u0105tku bie\u017c. stulecia, znajdowa\u0142y si\u0119: w Kalwaryi przy klasztorze dominikan\u00f3w, w Kretyndze i Telszach u bernardyn\u00f3w, w Rossieniach u pijar\u00f3w, w Kro\u017cach pierwotnie u jezuit\u00f3w a nast\u0119pnie u karmelit\u00f3w, w Podubisiu u bazylian\u00f3w, w Datnowie u bernardyn\u00f3w i w Kiejdanach przy zborze kalwi\u0144skim, Najg\u0142\u00f3wniejsz\u0105 szko\u0142\u0105 i najwi\u0119kszy wp\u0142yw na o\u015bwiat\u0119 maj\u0105c\u0105 by\u0142a szko\u0142a akademicka jezuit\u00f3w w Kro\u017cach. Kollegium jezuickie wtem mie\u015bcie ufundowa\u0142 Jan Karol Chodkiewicz w 1614 r., zakonnicy otworzyli przy nim wy\u017csz\u0105 szko\u0142\u0119 z burs\u0105 czyli pensyonatem dla uczni\u00f3w, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 z czasem g\u0142\u00f3wnem ogniskiem o\u015bwiaty na \u017bmujdzi. Opr\u00f3cz tej szko\u0142y akademickiej mieli tu jezuici seminaryum duchowne, za\u0142o\u017cone w 1570 r. przez Jerzego Pietkiewicza, biskupa \u017cmujdzkiego, i istniej\u0105ce tu do 1740 r., w kt\u00f3rym zosta\u0142o przeniesione do Wor\u0144, do stolicy biskupiej. Po kassacie jezuit\u00f3w w 1773 r. komisya edukacyjna szko\u0142\u0119 t\u0119 zamieni\u0142a na wydzia\u0142ow\u0105; oddana karmelitom w 1797 r. W r. 1817 karmelici przeniesieni zostali do Chwa\u0142oj\u0144, gdzie now\u0105 szko\u0142\u0119 za\u0142o\u017cyli, a szko\u0142a kroska przemianowan\u0105 zosta\u0142a na gimnazyum, pod zarz\u0105dem cywilnym i w\u0142adz\u0105 uniwersytetu wile\u0144skiego. Szko\u0142a kroska w ci\u0105gu dawniejszego swego istnienia w gronie nauczycieli mia\u0142a luminarzy, jak Sarbiewskiego, kt\u00f3ry tu poetyk\u0119 wyk\u0142ada\u0142, Naruszewicza, Wyrwicza, Koja\u0142owicza. Z uczni\u00f3w tego zak\u0142adu wysz\u0142o wielu wybitnych ludzi, jak Antoni Szemiot, lingwista, L. Jucewicz (Ludwik z Pokiewia), archeolog, J. Plater, historyk, Fr. Zatorski, poeta i t. d. W r. 1842 gimnazyum kroskie zamkni\u0119to i przeniesiono do Kowna. Opr\u00f3cz szko\u0142y akademickiej kroskiej inne zak\u0142ady przy klasztorach \u017cmujdzkich z czasem przemienione zosta\u0142y na szko\u0142y 4-klasowe powiatowe. Wyk\u0142ady wsz\u0119dzie odbywa\u0142y si\u0119 naprz\u00f3d po \u0142acinie, p\u00f3\u017aniej cz\u0119\u015bciowo po \u0142acinie i po polsku, a nast\u0119pnie ca\u0142kowicie po polsku. Ju\u017c przed r. 1830 zacz\u0119\u0142y si\u0119 pr\u00f3by wprowadzania do szk\u00f3\u0142 j\u0119zyka rossyjskiego. W 1827 r. wprowadzono cywilnych inspektor\u00f3w (kt\u00f3rych tu nazywano prefektami) do szk\u00f3\u0142 klasztornych, a w kwietniu 1831 r. wysz\u0142o rozporz\u0105dzenie, \u017ceby przy\u015bpieszono wykonanie dawniejszego polecenia ministeryum o stopniowem kasowaniu zak\u0142ad\u00f3w naukowych po klasztorach i o wprowadzaniu do wyk\u0142ad\u00f3w j\u0119zyka rossyjskiego. Jako\u017c w r. 1832 zorganizowano szko\u0142y i gimnazyum kroskie przez wprowadzenie wyk\u0142ad\u00f3w w j\u0119zyku rossyjskim. Z zak\u0142ad\u00f3w klasztornych najd\u0142u\u017cej przetrwa\u0142a szko\u0142a powiatowa w Telszach, utrzymywana przez bernardyn\u00f3w, kt\u00f3ra w 1843 r. przemianowan\u0105 zosta\u0142a na szko\u0142\u0119 trzyklasow\u0105 szla\u00adche\u00adc\u00adk\u0105. Po przeniesieniu w tym\u017ce roku gimn. kroskiego do Kowna, tamtejsza szko\u0142a 5 klasowa powiatowa przeniesion\u0105 zosta\u0142a do Rossie\u0144. W roku 1845 upadaj\u0105ce gimnazyum w \u015awis\u0142oczy przeniesiono do Szawel. W 1856 roku znowu wprowadzono w szko\u0142ach okr\u0119gu wile\u0144skiego wyk\u0142ad j\u0119zyka polskiego, ale jako przedmiot nieobowi\u0105zuj\u0105cy. W dwa lata p\u00f3\u017aniej szko\u0142\u0119 5 klasow\u0105 w Kiejdanach przekszta\u0142cono na gimnazyum. W tym\u017ce 1858 r. szko\u0142a 3-klasowa szla\u00adche\u00adc\u00adka w Telszach przemienion\u0105 zosta\u0142a na 5-klasowe progimnazyum. W lipcu 1863 wysz\u0142o rozporz\u0105dzenie o ponownem zniesieniu wyk\u0142ad\u00f3w j\u0119zyka polskiego. W 1865 r. zamkni\u0119to gimnazyum w Kiejdanach, a szko\u0142a powiatowa szla\u00adche\u00adc\u00adka w Rossieniach przekszta\u0142con\u0105 zosta\u0142a na 2-klasow\u0105 powiatow\u0105, przeznaczon\u0105 g\u0142\u00f3wnie dla ludno\u015bci miejskiej i poddan\u0105 dyrekcyi szk\u00f3\u0142 ludowych. Gimnazyum w Telszach zosta\u0142o zniesione w 1868 r. i zamiast niego za\u0142o\u017cono tam, podobnie jak i w Rossieniach, szko\u0142\u0105 powiatow\u0105 2-klas. Od tego wi\u0119c roku na \u017bmujdzi pozosta\u0142a tylko jedna szko\u0142a \u015brednia \u2014 gimnazyum szawelskie, chocia\u017c nale\u017cy tu zaliczy\u0107 i gimnazyum kowie\u0144skie, oraz 6 klasow\u0105 szko\u0142\u0119 realn\u0105 w Poniewie\u017cu, otwart\u0105 w 1882 r., gdy\u017c w zak\u0142adach tych, jakkolwiek po za granicami \u017bmudzi le\u017c\u0105cych, bardzo du\u017co dzieci rodzin \u017cmudzkich si\u0119 wychowuje. Przy gimnazyum kowie\u0144skiem jest 7 legat\u00f3w stypendyalnych przeniesionych z Kro\u017c, z kt\u00f3rych najstarszy, fundacyi k\u015b. Pi\u0142sudzkiego, datuje si\u0119 z r. 1784. Od czasu przeniesienia gimnazyum do Kowna przyby\u0142o jeszcze 8 stypendy\u00f3w. Wed\u0142ug woli fundator\u00f3w wszystkie stypendya kroskie i dwa p\u00f3\u017aniejsze przeznaczone s\u0105 dla m\u0142odzie\u017cy miejscowej.<\/p>\n

Stan szk\u00f3\u0142 \u015brednich w guberni kowie\u0144skiej w 1896\/7 roku: gimnazyum kowie\u0144skie mia\u0142o uczni\u00f3w 358 (prawos\u0142. 148, katol. 124, luter. 27, \u017cyd. 62, innych 5; dzieci szla\u00adch\u00adty 258, mieszczan 77, w\u0142o\u015bc. 20, cudzoziem. 3); gimnazyum szawelskie uczni\u00f3w 270 (prawos\u0142. 64, katol. 162, ewang. 11, \u017cyd\u00f3w 33; dz. szla\u00adch\u00adty 153, mieszczan 64, w\u0142o\u015bcian 53); szk. realna poniewieska uczni\u00f3w 205 (prawos\u0142. 41, katol. 131, ewang. 13, \u017cyd\u00f3w 20; dz. szla\u00adch\u00adty 95, mieszczan 60, w\u0142o\u015bc. 50); seminaryum nauczycielskie poniewieskie uczni\u00f3w 94 (prawos\u0142aw.); szko\u0142a elementarna przy niem uczni\u00f3w 78 (prawos\u0142. 14, katol. 53, ewang. 7, \u017cyd. 1, innych 3; dzieci szla\u00adch\u00adty 19, mieszczan 43, w\u0142o\u015bcian 16); gimn. \u017ce\u0144skie w Kownie uczenic 418 (prawos\u0142. 169, katol. 54, ewang. 15, \u017cyd\u00f3w 179, innych 3; dzieci szla\u00adch\u00adty 209, mieszczan 206, cudzoziemc\u00f3w 3).<\/p>\n

Ludno\u015b\u0107<\/i> \u017bmudzi, wynosz\u0105ca w 1791 roku 238,200 mk., oblicza si\u0119 w przybli\u017ceniu na 816,792 os\u00f3b, a mianowicie: w pow. szawelskim 261,885 mk. (130,194 m\u0119\u017c. i 131,691 kob.), w powiecie rossie\u0144skim 253,626 mk. (125,002 m\u0119\u017c., 128,624 kob.), w pow. telszewskim 201,981 mk. (98,505 m\u0119\u017c., 103,476 kob.), w \u017cmujdz. cz\u0119\u015bci pow. kowie\u0144skiego 99,300 (?) os\u00f3b.<\/p>\n

G\u0119sto\u015b\u0107 zaludnienia wynosi: w pow. szawelskim przesz\u0142o 43 os\u00f3b na 1 w. kw., w pow. rossie\u0144skim przesz\u0142o 44 os\u00f3b na 1 w. kw., w pow. telszewskim przesz\u0142o 43 os\u00f3b na 1 w. kw., w pow. kowie\u0144skim przesz\u0142o 47 os\u00f3b na 1 w. kwadr.<\/p>\n

Pod wzgl\u0119dem narodowo\u015bci w okr\u0105g\u0142ych cyfrach ludno\u015b\u0107 przedstawia si\u0119 w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b: w powiecie szawelskim 6200 Rossyan, 182,000 \u017bmujdzin\u00f3w, 12,000 Polak\u00f3w, 53,000 \u017cyd\u00f3w, 7000 \u0141otysz\u00f3w, 1500 Niemc\u00f3w i innych narodowo\u015bci; w pow. rossie\u0144skim 6200 Rossyan, 171,000 \u017bm., 13,600 Pol., 49,000 \u017cyd., 14,000 Niemc\u00f3w; w pow. telszewskim 2700 Rossyan, 146,000 \u017bm., 8000 Pol., 42,000 \u017cyd., 2500 Niem.; w pow. kowie\u0144skim 4300 Ros., 73,000 \u017bmudz., 6000 Pol., 15,000 \u017cyd., 1000 Niemc\u00f3w, w og\u00f3le 19,400 Rossyan, 572,000 \u017bmujdzin\u00f3w, 39,600 Polak\u00f3w, 159,000 \u017byd\u00f3w, 7000 \u0141otysz\u00f3w, 19,009 Niemc\u00f3w i innych narodowo\u015bci.<\/p>\n

Pod wzgl\u0119dem posiad\u0142o\u015bci obszar w\u0142asno\u015bci ziemskiej prywatnej tak si\u0119 przedstawia:<\/p>\n

1) W\u0142asno\u015b\u0107 w\u0142o\u015bcia\u0144ska.<\/p>\n\n\n<\/colgroup>\n\n\n\n\n\n\n\n\n
<\/td>\nLudno\u015b\u0107 rolnicza<\/td>\nOtrzymano przy uw\u0142aszczeniu dzies.<\/td>\nNabyto dzies.<\/td>\nIlo\u015b\u0107 osad og\u00f3lna<\/td>\nOsady<\/td>\n<\/tr>\n
do 20 i wi\u0119cej dzies.<\/td>\n10-20 dzies.<\/td>\n3-10 dzies.<\/td>\ndrobne dzia\u0142ki<\/td>\n<\/tr>\n
W pow. szawelskim<\/td>\n138729<\/td>\n271315<\/td>\n9127<\/td>\n16380<\/td>\n6398<\/td>\n2889<\/td>\n4265<\/td>\n1828<\/td>\n<\/tr>\n
W pow. rossie\u0144skim<\/td>\n155569<\/td>\n252094<\/td>\n7683<\/td>\n22505<\/td>\n4349<\/td>\n6504<\/td>\n7297<\/td>\n4355<\/td>\n<\/tr>\n
W pow. teleszewskim<\/td>\n122939<\/td>\n252274<\/td>\n4463<\/td>\n15353<\/td>\n5693<\/td>\n2291<\/td>\n3588<\/td>\n3781<\/td>\n<\/tr>\n
W pow. kowie\u0144skim (cz\u0119\u015b\u0107 \u017cmujdzka)<\/td>\n45858<\/td>\n66681<\/td>\n2106<\/td>\n5155<\/td>\n1194<\/td>\n1575<\/td>\n1400<\/td>\n986<\/td>\n<\/tr>\n
W og\u00f3le<\/td>\n463095<\/td>\n842364<\/td>\n23379<\/td>\n59393<\/span><\/td>\n17634<\/td>\n13259<\/td>\n16550<\/td>\n10950<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

 <\/p>\n

Ludno\u015b\u0107 w\u0142o\u015bcia\u0144ska bezrolna wynosi: w pow. szawelskim 49,061 os\u00f3b, w pow. rossie\u0144skim 24,578 os\u00f3b, w pow. telszewskim 33,450 os\u00f3b, w cz\u0119\u015bci \u017cmujdzkiej pow. kowie\u0144skiego 6122, czyli og\u00f3\u0142em 113,211 os\u00f3b.<\/p>\n

W powy\u017cszych cyfrach ludno\u015bci jest w\u0142o\u015bcian w. ruskich, t. j. prawos\u0142awnych i roskolnik\u00f3w, osiedlonych przewa\u017cnie w si\u00f3dmym dziesi\u0105tku b. wieku na zasadzie szczeg\u00f3lnych przepis\u00f3w: w pow. szawelskim 467 gospodarstw, 2500 os\u00f3b, posiadaj\u0105cych 6616 dzies., w pow. rossie\u0144skim oko\u0142o 220 gosp., oko\u0142o 1200 os\u00f3b, posiadaj\u0105cych 3625\u00bc dzies., w pow. telszewskim oko\u0142o 190 gosp., oko\u0142o 787 os\u00f3b, posiadaj\u0105cych 3494\u00bc dzies. i w cz\u0119\u015bci \u017cmujdzkiej pow. kowie\u0144skiego 97 (?) gosp., 600 (?) os., posiadaj\u0105cych 1140 (?) dzies.<\/p>\n

2) W\u0142asno\u015b\u0107 szla\u00adche\u00adc\u00adka i miejska wynosi w dziesi\u0119cinach: w pow. szawelskim 217,214 ziemi u\u017cytkowej, 93,947 las\u00f3w, 30,846 nieu\u017c., wog\u00f3le 342,007; w pow. rossie\u0144skim 194,442 ziemi u\u017cytkowej, 89,652\u00bc las\u00f3w, 26,477 nieu\u017cytk\u00f3w, w og\u00f3le 313,572; w pow. telszewskim 146,349 ziemi u\u017cytkowej, 50,943 las\u00f3w, 19,877\u00be nieu\u017cytk\u00f3w, w og\u00f3le 217,169\u00be : w cz\u0119\u015bci \u017cmujdzkiej pow. kowie\u0144skiego 76,777 (?) ziemi u\u017cytkowej, 40,090 (?) las\u00f3w, 6594 (?) nieu\u017c., w og\u00f3le 127,270 (?) dzies. Pomi\u0119dzy w\u0142a\u015bcicielami ziemskiemi jest oko\u0142o 6% Rossyan i Niemc\u00f3w. Dok\u0142adnie mo\u017cemy poda\u0107 tylko nast\u0119puj\u0105ce cyfry: w pow. rossie\u0144skim na 956, w\u0142a\u015bcicieli Polak\u00f3w jest 60 Rosyan i Niemc\u00f3w, czyli 6\u20222%; do os\u00f3b tych nale\u017c\u0105: 164 maj\u0105tki, obejmuj\u0105ce 82,445\u00bd dzies. i w pow. telszewskim na 973 w\u0142a\u015bcicieli Polak\u00f3w jest 58 Rossyan i Niemc\u00f3w, t. j. 5\u20226%, posiadaj\u0105cych w 13 maj\u0105tkach 42,829\u00bc dzies. ziemi. W pow. szawelskim jest oko\u0142o 145,900 dzies. ziemi w r\u0119ku w\u0142a\u015bcicieli Rossyan i Niemc\u00f3w (najwi\u0119ksz\u0105 przestrze\u0144 zajmuj\u0105: olbrzymie dobra szawelskie i gru\u017adziewskie, niegdy\u015b sto\u0142owe). Stosunek w\u0142a\u015bcicieli tych narodowo\u015bci do krajowc\u00f3w stanowi oko\u0142o 5%. W powiecie kowie\u0144skim stosunek ten wynosi 7\u20227%.<\/p>\n

Przeci\u0119tna warto\u015b\u0107<\/i> urz\u0119dowa ziemi (ni\u017csza w wielu razach od istotnej, lecz brana zazwyczaj za podstaw\u0119 przy r\u00f3\u017cnych ocenach i wyp\u0142atach) oznacza si\u0119 w pow. szawelskim na 49\u202224 rs., w rossie\u0144skim na 36\u202215 rs., w telszewskim na 28 rs. i w kowie\u0144skim na 45\u202250 rs. za dzies.<\/p>\n

Opodatkowanie posiad\u0142o\u015bci szla\u00adche\u00adc\u00adkiej wynosi na 1 dziesi\u0119cin\u0119: w pow. szawelskim og\u00f3lne 16 kop., w maj\u0105tkach w\u0142a\u015bcicieli pochodzenia polskiego wraz z \u201eop\u0142at\u0105: procentow\u0105\u201c 30 kop., w pow. rossie\u0144skim 21 kop. i 35 kop., w pow. telszewskim 26 kop. i 40 kop., w pow. kowie\u0144skim 36 kop. i 52 kop.<\/p>\n

Op\u0142ata \u201eprocentowa\u201c od w\u0142a\u015bcicieli pochodzenia polskiego jest pozosta\u0142o\u015bci\u0105 kontrybucyi p\u0142aconej przez nich po 1863 r. i a\u017c do roku 1868 znacznie by\u0142a wi\u0119ksz\u0105:, a dopiero od tego czasu zosta\u0142a zredukowan\u0105: do wy\u017cej wymienionych cyfr.<\/p>\n

Etnograficznie<\/i> \u017bmujdzini (\u017bemajczej) s\u0105 szczepem litewskim i r\u00f3\u017cni\u0105: si\u0119 od ludno\u015bci Litwy wy\u017cszej (Auksztote) nieznacznemi odmianami mowy, kt\u00f3ra prawie identyczn\u0105 jest z litewsk\u0105. To te\u017c nadzwyczaj jest trudno na podstawie r\u00f3\u017cnic j\u0119zykowych okre\u015bli\u0107 granice osiad\u0142o\u015bci szczepu litewskiego wy\u017cszego a ni\u017cszego, czyli \u017bmujdzin\u00f3w, wobec braku r\u00f3\u017cnic etnograficznych. \u017bmujdzini, jak to wykazuj\u0105 ich dzieje, odznaczaj\u0105 si\u0119 wi\u0119ksz\u0105 odporno\u015bci\u0105 i hartem ni\u017c Litwini; to te\u017c oni najlepiej zachowali ojczysty j\u0119zyk, kiedy w wielu okolicach Litwy mowa narodowa ju\u017c znikn\u0119\u0142a, ust\u0119puj\u0105c j\u0119zykowi polskiemu lub bia\u0142oruskiemu. Konserwatyzm i oporno\u015b\u0107 wp\u0142ywom postronnym do chwili obecnej jest wybitn\u0105 cech\u0105 ludu \u017cmujdzkiego, szczeg\u00f3lniej w powiatach szawelskim i telszewskim i rozci\u0105ga si\u0119 nie na sam j\u0119zyk tylko. Wiele jeszcze prastarych obyczaj\u00f3w i zwyczaj\u00f3w \u017cyciowych przetrwa\u0142o z czas\u00f3w zamierzch\u0142ych, cho\u0107 zreszt\u0105 rozrost miast, u\u0142atwione komunikacye i blizko\u015b\u0107 zagranicy oraz o\u015bwiata, kt\u00f3ra te\u017c bardzo znaczn\u0105 fal\u0105 ztamt\u0105d nap\u0142ywa, wiele ju\u017c nowo\u015bci wprowadzi\u0142y w \u017cycie, a osiad\u0142ego dawniej i niewygl\u0105daj\u0105cego poza granice w\u0142asnej parafii \u017bmujdzina, przerabia w pohopnego do wycieczek i nawet zamorskich podr\u00f3\u017cy. Zawsze jednak \u017bmujdzin woli si\u0119 trzyma\u0107 utartych szlak\u00f3w i wobec rozwini\u0119tej w ostatnich czasach emigracyi do Ameryki, \u0142atwiej i pr\u0119dzej w\u0142o\u015bcianin tutejszy zdecyduje si\u0119 na t\u0119 dalek\u0105 podr\u00f3\u017c, ni\u017c na przyk\u0142ad na wyjazd na s\u0142u\u017cb\u0119 do s\u0105siedniego powiatu, gdzie nikt ze wsi nie by\u0142 i kt\u00f3ry ten dziwny domator nazywa obc\u0105 stron\u0105 (\u015bwiatima pusie), nie nazywaj\u0105c tak Ameryki, znajomej mu z opowiada\u0144 lub list\u00f3w s\u0105siad\u00f3w czy krewnych, kt\u00f3rzy tam byli albo przebywaj\u0105 jeszcze.<\/p>\n

Pod wzgl\u0119dem wyznaniowym<\/i> ludno\u015b\u0107 \u017cmujdzka jest przewa\u017cnie katolick\u0105, gdy\u017c na 816,000 mieszka\u0144c\u00f3w w og\u00f3le jest 612,000 katolik\u00f3w; na liczb\u0119 t\u0119 sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 \u017bmujdzini i Polacy, inne wyznania, opr\u00f3cz \u017cydowskiego, nale\u017c\u0105 do narodowo\u015bci przewa\u017cnie nap\u0142ywowej od niedawnych stosunkowo czas\u00f3w. Do dawnych mieszka\u0144c\u00f3w kraju doliczy\u0107 nale\u017cy tak\u017ce kilkana\u015bcie tysi\u0119cy Litwin\u00f3w luteran\u00f3w, czyli t. zw. Prusak\u00f3w, osiad\u0142ych po wsiach i miasteczkach pow. rossie\u0144skiego i tejszewskiego, na pograniczu Prus.<\/p>\n

W\u0142o\u015bcianie \u017cmujdzcy oddawna byli znacznie zamo\u017cniejsi ni\u017c w innych stronach kraju, z powodu stosunkowego braku wi\u0119kszych d\u00f3br szla\u00adche\u00adc\u00adkich, w kt\u00f3rych po rozbiorze Rzpltej w\u0142o\u015bcianie przytwierdzeni zostali do ziemi, oraz z powodu licznych kr\u00f3lewszczyzn, w kt\u00f3rych ludno\u015b\u0107 nie zna\u0142a prawie pa\u0144szczyzny. Stosunek dwor\u00f3w do w\u0142o\u015bcian, na zasadzie dawnej miejscowej tradycyi, pozosta\u0142 d\u0142ugo patryarchalnym, z nielicznemi tylko wyj\u0105tkami. W ostatnich czasach z powodu za\u0142atwienia najwa\u017cniejszych kwestyj agrarnych, zacz\u0119\u0142y si\u0119 za\u0142agadza\u0107 rozdra\u017cnione stosunki. Wp\u0142yn\u0119\u0142a na to w cz\u0119\u015bci szerz\u0105ca si\u0119 \u015br\u00f3d ludu o\u015bwiata.<\/p>\n

W\u0142o\u015bcianie tutejsi w ogromnej wi\u0119kszo\u015bci umiej\u0105 czyta\u0107, szczeg\u00f3lnie kobiety i wog\u00f3le m\u0142odsze pokolenie. W ko\u015bciele niewiele wida\u0107 os\u00f3b modl\u0105cych si\u0119 bez ksi\u0105\u017cek. Najwi\u0119cej umiej\u0105cych czyta\u0107 spotykamy na pograniczu Prus i w pow. kowie\u0144skim, gdzie liczniejsze s\u0105 osady i miasteczka i wog\u00f3le lud bardziej o\u015bwiecony. Na pograniczu Prus w\u0142o\u015bcianie z powodu mniejszej ilo\u015bci dwor\u00f3w, kt\u00f3rym dawniej odbywali pa\u0144szczyzn\u0119, odznaczaj\u0105 si\u0119 wi\u0119ksz\u0105 swobod\u0105 w obej\u015bciu i \u015bmia\u0142o\u015bci\u0105, co nieraz wygl\u0105da na hardo\u015b\u0107 w por\u00f3wnaniu z ch\u0142opem naprz. okolic Kurszan i Szawel, kt\u00f3ry znowu jest pokorniejszym, ale te\u017c i mniej szczerym. Wog\u00f3le w\u0142o\u015bcianin pogranicza rossie\u0144skiego znacznie si\u0119 r\u00f3\u017cni od swoich ziomkow z s\u0105siednich powiat\u00f3w, jest energiczniejszym i wi\u0119cej przedsi\u0119bierczym. Od pewnego czasu wobec szlachcica w\u0142a\u015bciciela ziemskiego, ch\u0142op przybiera\u0107 zaczyna rol\u0119 s\u0105siada, r\u00f3wnego mu w poczuciu w\u0142asnej niezale\u017cno\u015bci i stosunki te\u017c tu i owdzie zaczynaj\u0105 si\u0119 uk\u0142ada\u0107 na stopie s\u0105siedzkiej.<\/p>\n

Normaln\u0105 jednostk\u0105 gruntow\u0105 w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105, czyli pe\u0142nem gospodarstwem, jest chata w\u0142\u00f3kowa (w\u0142\u00f3ka litewska = 20 dziesi\u0119cinom), najmniejsz\u0105 dzia\u0142k\u0105 \u2014 \u00bd dziesi\u0119ciny (mowa tu o pierwotnych przestrzeniach, nadanych w czasie uw\u0142aszczenia, z czasem potworzy\u0142y si\u0119 gdzieniegdzie jeszcze drobniejsze kawa\u0142ki, t. zw. cha\u0142upnik\u00f3w). W wielu maj\u0105tkach pe\u0142ne \u201enadzia\u0142y\u201c w\u0142o\u015bcia\u0144skie miewa\u0142y po 2 i 2\u00bd w\u0142\u00f3ki gruntu z zabudowaniami, a by\u0142y te\u017c pojedy\u0144cze osady, zawieraj\u0105ce do 5 w\u0142\u00f3k przestrzeni. Po uko\u0144czeniu uw\u0142aszczenia w\u0142o\u015bcian w 1863 r., nadano ziemi\u0119 t. zw. wolnym ludziom w 1882 r., nast\u0119pnie w 1886 r. wydane zosta\u0142o prawo o uw\u0142aszczeniu czynszownik\u00f3w wiejskich, kt\u00f3rych zreszt\u0105 na \u017bmudzi okaza\u0142a si\u0119 bardzo nieznaczna liczba. Od czasu pierwszego uw\u0142aszczenia pozosta\u0142 serwitut pastwiskowy, kt\u00f3rego uregulowanie ostatecznie uko\u0144czy\u0142oby dotychczasowe kwestye agrarne na \u017bmudzi.<\/p>\n

W\u0142o\u015bcianie zazwyczaj mieszkaj\u0105 w wioskach, wsz\u0119dzie prawie jednakowo zabudowanych, chocia\u017c w pow. rossie\u0144skim i kowie\u0144skim zdarzaj\u0105 si\u0119 ju\u017c dworki z gankami na s\u0142upach, kryte gontem, z okienicami i kominami. Kurne chaty stanowi\u0105 jednak jeszcze pospolite, jakkolwiek ju\u017c zanikaj\u0105ce zjawisko, a najcz\u0119\u015bciej napotykaj\u0105 si\u0119 w pow. szawelskim i telszewskim. Na pograniczu Prus, wskutek cz\u0119stych stosunk\u00f3w z zagranic\u0105 i na\u015bladowania tamtejszych zwyczaj\u00f3w, w\u0142o\u015bcianie zaczynaj\u0105 urz\u0105dza\u0107 si\u0119 w pojedy\u0144cze kolonie niemieckim zwyczajem i to nietylko nowe tego rodzaju tworz\u0105c siedziby, ale te\u017c przerabiaj\u0105c stare wioski.<\/p>\n

Z przyj\u0119ciem nowych urz\u0105dze\u0144 w \u017cyciu, zaniedbanym zosta\u0142 i dawny str\u00f3j narodowy i dzi\u015b ch\u0142op \u017cmujdzki, staj\u0105c si\u0119 r\u00f3wnym szlachcicowi jako w\u0142a\u015bciciel niezale\u017cny, przybiera te\u017c i ubi\u00f3r szla\u00adche\u00adc\u00adki. To na\u015bladownictwo klas wy\u017cszych odbija si\u0119 szczeg\u00f3lnie w ubiorze kobiet, kt\u00f3rych kr\u00f3tkie kaftaniki i d\u0142ugie okrycia, z ma\u0142emi na przodzie kieszonkami (\u201eburnusas\u201c) s\u0105 parody\u0105 m\u00f3d z czas\u00f3w uw\u0142aszczenia w\u0142o\u015bcian. Ludno\u015b\u0107 w\u0142o\u015bcia\u0144ska zachowa\u0142a w najwi\u0119kszej czysto\u015bci j\u0119zyk rodzinny, kt\u00f3rego wy\u0142\u0105cznie u\u017cywa tak w domu, jak i w stosunkach z dworem. S\u0142u\u017cba dworska pokojowa m\u00f3wi po polsku, pomi\u0119dzy w\u0142o\u015bcianami jednak znajomo\u015b\u0107 j\u0119zyka polskiego nie jest pospolit\u0105 i w wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci \u017bmujdzi ma\u0142o rozpowszechnion\u0105. W okolicy jednak wzd\u0142u\u017c rz. Dubissy od granicy parafii betygolskiej przez Ejrago\u0142\u0119, Jaswojnie, Kiejdany, dalej po nad lini\u0105 drogi \u017celaznej do stacyi Michelmont, nast\u0119pnie przez Grynkiszki, Szyd\u0142\u00f3w znowu do Betygo\u0142y znajomo\u015b\u0107 j\u0119z. polskiego bardzo jest mi\u0119dzy w\u0142o\u015bcianami pospolita. Nawet na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adka \u017cmujdzkie ludowe cz\u0119sto ulegaj\u0105 zmianie przez dodanie ko\u0144c\u00f3wek: wicz i ski, tak np. Bartkus przezywa si\u0119 Bortkiewicz, \u017by\u0142ajtis \u2014 \u017bylewicz, Paszkus \u2014 Paszkiewicz, lub Mickunas \u2014 Mickaniewskim.<\/p>\n

Z biegiem czasu i rozrostem ludno\u015bci pierwotne osady w\u0142o\u015bcia\u0144skie zacz\u0119\u0142y si\u0119 rozdrabnia\u0107 i obecnie niewiele z nich zosta\u0142o w pierwotnych granicach.<\/p>\n

Wy\u0142\u0105cznem zaj\u0119ciem<\/i> wi\u0119kszo\u015bci w\u0142o\u015bcian jest rolnictwo i dlatego to o ile mo\u017cna trzymaj\u0105 si\u0119 oni ziemi; jednak od niedawna, przyci\u015bni\u0119ci bied\u0105 synowie mniej uposa\u017conych w grunta w\u0142o\u015bcian zacz\u0119li szuka\u0107 poza rol\u0105 innych sposob\u00f3w do \u017cycia. Naprz\u00f3d, id\u0105c za tradycy\u0105, zamo\u017cniejsi zacz\u0119li z wolnej r\u0119ki nabywa\u0107 od szla\u00adch\u00adty pewne przestrzenie ziemi. Poniewa\u017c nabywane przestrzenie zazwyczaj stanowi\u0142y por\u0119by le\u015bne lub pastwiska, a zawsze prawie bez zabudowa\u0144, trzeba wi\u0119c by\u0142o du\u017cych stosunkowo nak\u0142ad\u00f3w na wystawienie niezb\u0119dnych budowli, co przy \u00f3wczesnym kryzysie rolnym i upadku cen produkt\u00f3w, bardzo by\u0142o uci\u0105\u017cliwem. Z powodu trudno\u015bci w uzyskaniu zezwole\u0144 na kupno, polegaj\u0105cych na przedstawianiu kwalifikacyi (nie wszystkim przys\u0142uguj\u0105cych), ch\u0119\u0107 do nabywania ziemi znacznie os\u0142ab\u0142a, a rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 emigracya do Ameryki, tudzie\u017c do wi\u0119kszych miast portowych, Rygi i Odessy, albo niekiedy do okolic przemys\u0142owych na po\u0142udniu Cesarstwa. Emigracya ta jednak zazwyczaj nie by\u0142a zupe\u0142nem i bezpowrotnem opuszczeniem stron rodzinnych, lecz tylko czasowem wydaleniem si\u0119 po zarobek, z celem powrotu do domu z uzbieranemi zasobami. Przy ma\u0142ych wymaganiach osobistych a wielkiej oszcz\u0119dno\u015bci, rzeczywi\u015bcie emigranci \u017cmujdzcy zbieraj\u0105 nieraz poka\u017ane stosunkowo sumy, a niema prawie nikogo, ktoby pozosta\u0142ej w domu rodzinie nie przysy\u0142a\u0142 wi\u0119kszych lub mniejszych kwot pieni\u0119\u017cnych, w\u0142asn\u0105 zarobionych prac\u0105. To te\u017c w mniemaniu ludu Ameryka sta\u0142a si\u0119 z\u0142otodajnym krajem i emigracya w niekt\u00f3rych okolicach epidemiczny poniek\u0105d przybiera charakter, co ju\u017c si\u0119 zaczyna odbija\u0107 na poda\u017cy r\u0105k roboczych wiejskich.<\/p>\n

Na \u017b. bardzo jest liczn\u0105 klasa szla\u00adch\u00adty zamo\u017cniejszej i drobnej, kt\u00f3rej tu jest og\u00f3\u0142em przesz\u0142o 35,000. szla\u00adch\u00adta drobna mieszka albo w oddzielnych folwarkach, lub te\u017c po wsiach szla\u00adche\u00adc\u00adkich, t. zw. okolicach, w kt\u00f3rych grunty r\u00f3\u017cnych w\u0142a\u015bcicieli s\u0105 z sob\u0105 pomieszane w \u201eszachownicach\u201c, bez pewnych granic, dostarcza nieprzebranego materya\u0142u do ci\u0105g\u0142ych k\u0142\u00f3tni i proces\u00f3w s\u0105siedzkich. szla\u00adch\u00adta ta, wysoko si\u0119 wobec w\u0142o\u015bcian nosz\u0105ca, stanowi gmin tej klasy, ma\u0142o inteligentny, cz\u0119sto nawet zupe\u0142nie niepi\u015bmienny i r\u00f3\u017cni\u0105cy si\u0119 od ch\u0142op\u00f3w zazwyczaj tylko niemi\u0142osiernie kaleczon\u0105 polszczyzn\u0105 jako j\u0119zykiem domowym i niekiedy poczuciem narodowo\u015bciowem polskiem. W pow. szawelskim i telszewskim napotykaj\u0105 si\u0119 cz\u0119stokro\u0107 dosy\u0107 zamo\u017cne rodziny szla\u00adche\u00adc\u00adkie, kt\u00f3re od paru pokole\u0144 si\u0119 ze\u017cmujdzi\u0142y i polskiego j\u0119zyka nie znaj\u0105 prawie zupe\u0142nie. Najg\u0119\u015bciej rozsiad\u0142y si\u0119 osady szla\u00adche\u00adc\u00adkie i okolice od Dubissy ku Kiejdanom i pow. poniewieskiemu, nad kt\u00f3rego granic\u0105 szeroko wzd\u0142u\u017c rzeczki Laudy (dop\u0142yw Niewia\u017cy) znajduje si\u0119 ich najwi\u0119cej. szla\u00adch\u00adta ta stanowi\u0142a zawsze jakby jakie\u015b ma\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo, znane ca\u0142ej \u017bmujdzi pod nazw\u0105 Lauda\u0144skiego. Do dnia dzisiejszego zachowa\u0142o si\u0119 w tych osadach mn\u00f3stwo prastarych tradycyi i obyczaj\u00f3w i ludno\u015b\u0107 przedstawia si\u0119 jakby koloni\u0105 polsk\u0105 na \u017bmujdzi. Posiad\u0142o\u015bci szla\u00adch\u00adty w Laudzie bardzo s\u0105 rozmaite, od kilkunastu morg\u00f3w do dwudziestu w\u0142\u00f3k i wi\u0119cej; to te\u017c i pod wzgl\u0119dem inteligencyi panuje tu wielka rozmaito\u015b\u0107. Obok szla\u00adch\u00adty osiad\u0142ej, liczn\u0105 jest klasa szla\u00adch\u00adty dzier\u017cawc\u00f3w, nieraz zamo\u017cnych, kt\u00f3rzy pozbawieni prawa nabywania ziemi, a rolnicy odwieczni, pracuj\u0105 na cudzym zagonie. Przesilenie rolnicze lat ostatnich podkopa\u0142o wielu z tych dzier\u017cawc\u00f3w, co si\u0119 odbi\u0142o i na w\u0142a\u015bcicielach wydzier\u017cawiaj\u0105cych folwarki, kt\u00f3rzy wobec zubo\u017cenia tej klasy nieraz w trudnej znajduj\u0105 si\u0119 pozycyi. Pr\u00f3cz dzier\u017cawc\u00f3w folwark\u00f3w szla\u00adch\u00adta mniej zamo\u017cna zajmuje posady oficyalist\u00f3w po dworach, a najbiedniejsza klasa szla\u00adch\u00adty bezrolnej stanowi kontyngens s\u0142ug dworskich i parobk\u00f3w wiejskich. Ci ostatni sposobem \u017cycia i obyczajami zupe\u0142nie nie r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od w\u0142o\u015bcian i tylko z dokument\u00f3w ich wida\u0107, \u017ce s\u0105 to potomkowie ziemia\u0144skich rodzin, w r\u00f3\u017cnych czasach podupad\u0142ych.<\/p>\n

Jedn\u0105 z ujemnych cech, przekazanych tradycyjnie drobnej szlachcie \u017cmujdzkiej, jest nami\u0119tno\u015b\u0107 do pieniactwa dla najb\u0142ahszych nieraz albo i zgo\u0142a fikcyjnych powod\u00f3w. Owe szachownice gruntowe dostarczaj\u0105 obfitego materya\u0142u r\u00f3\u017cnych wa\u015bni; pieniacze jednak tutejsi i poza kwestyami gruntowemi wynajduj\u0105 rozmaite powody do spraw s\u0105dowych.<\/p>\n

Od czasu uw\u0142aszczenia w\u0142o\u015bcian nami\u0119tno\u015b\u0107 procesowania si\u0119 przesz\u0142a i na nich; nietylko s\u0105dy w\u0142o\u015bcia\u0144skie ale i s\u0105dy pokoju i s\u0105d okr\u0119gowy kowie\u0144ski przepe\u0142nione s\u0105 przer\u00f3\u017cnemi sprawami. Pocz\u0105tek pieniactwu w\u0142o\u015bcian da\u0142y stosunki z dworami z doby uw\u0142aszczenia.<\/p>\n

Lud \u017cmujdzki odznacza si\u0119 pobo\u017cno\u015bci\u0105, kt\u00f3ra cz\u0119sto, jak zwykle w klasach ma\u0142o o\u015bwieconych, jest opart\u0105 bardziej na formach zewn\u0119trznych ni\u017c na istocie samej religii. To te\u017c formalizm ten wytworzy\u0142 tu \u015br\u00f3d kobiet, g\u0142\u00f3wnie po miasteczkach, liczn\u0105 klas\u0119 t. z. dewotek, kt\u00f3re staj\u0105 si\u0119 plag\u0105 miejscow\u0105. Lud przywi\u0105zany jest bardzo do swych ko\u015bcio\u0142\u00f3w i miejsc cudownych, z kt\u00f3rych najg\u0142\u00f3wniejszemi s\u0105: Szyd\u0142\u00f3w (w pow. rossie\u0144skim) i Kalwarya \u017bmujdzka (pow. telsz.).<\/p>\n

J\u0119zyk \u017cmujdzki, jak ju\u017c nadmieniono, jest tylko dyalektem litewskiego i jako osobna mowa traktowanym by\u0107 nie mo\u017ce. Je\u015bli j\u0119zyk g\u00f3rnolitewski jest czystszym i zachowa\u0142 starsze formy, zato \u017cmujdzki (dolno litewski) okaza\u0142 si\u0119 oporniejszym i kiedy tamten blizkim jest zagini\u0119cia, ten zachowa\u0142 si\u0119 w granicach historycznych \u017bmujdzi. Literatura \u017cmujdzka, jako taka, nie istnieje, jest tylko litewska, wielce uboga i tylko ludowa.<\/p>\n

Pierwotna historya<\/i> \u017bmudzi ginie w pomroce bajecznych poda\u0144 i wytwor\u00f3w fantazyi kronikarskiej. Pierwszymi osadnikami mieli by\u0107 jakoby przybysze z Italii pod wodz\u0105 Publijusza Libona, inaczej zwanego Palemonem, kt\u00f3ry w I wieku naszej ery mia\u0142 tu osi\u0105\u015b\u0107. Jeden z syn\u00f3w jego Borkus mia\u0142 zaw\u0142adn\u0105\u0107 krajem nad Niemnem i za\u0142o\u017cy\u0107 miasto Jurbork. Potomkowie Palemona przesz\u0142o siedem wiek\u00f3w jakoby rz\u0105dzili krajem; z rodu tego tylko imiona niekt\u00f3rych w\u0142adc\u00f3w si\u0119 przechowa\u0142y, jak Ursyn, Dorsprung, Kunas i in. Do\u015b\u0107 prawbopodobnem jest mniemanie, i\u017c pierwszymi krzewicielami kultury i organizatorami byli przybysze normandzcy. Oni to jakoby za\u0142o\u017cyli pierwsz\u0105 warowni\u0119 nad jeziorem P\u0142otelskiem i z niej przedsi\u0119brali wyprawy \u0142upie\u017ccze w g\u0142\u0105b kraju. Wp\u0142yw Normand\u00f3w okazuje si\u0119 w skandynawskiego pochodzenia na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adkach napotykanych w\u015br\u00f3d szla\u00adch\u00adty \u017cmujdzkiej (Dowmunt, Ejmont, Gintowt, Jamont, Milwid, Norwid i t. d), wybitnie r\u00f3\u017cni\u0105cych si\u0119 od na\u00adz\u00adwisk czysto litewskich, jak Dowgird (daug\u2014du\u017co i gird\u2014s\u0142ysz\u0119), Korejwa, Medeksza, Rymgaj\u0142\u0142o, Szukszta, Wizgird, Wojzbun.<\/p>\n

W XII w. \u017bmujdzini \u017cyli jeszcze w stanie barbarzy\u0144stwa, nieznani poza granicami swego kraju, wiod\u0105c, pod wodz\u0105 ksi\u0119cia swego Gimbuta, cz\u0119ste walki z pobratymcami swymi \u0141otyszami. Po nim dzier\u017cy\u0142 w\u0142adz\u0119 Montwi\u0142\u0142, kt\u00f3ry pierwszy zacz\u0105\u0142 podobno cywilizowa\u0107 i organizowa\u0107 ludno\u015b\u0107 \u017b. pod naciskiem ci\u0105g\u0142ych najazd\u00f3w s\u0105siednich lud\u00f3w. Po nim nast\u0119puj\u0105 synowie jego: Erdziwi\u0142\u0142 i Wikind, wymienieni w Latopisie Hypacowskim jako ksi\u0105\u017c\u0119ta. \u017cmujdzcy nale\u017c\u0105cy do poselstwa wyprawionego w 1215 r. od Litwy do wdowy Romana, kr\u00f3la halickiego, oraz syn\u00f3w jej Daniela i Wasilka.<\/p>\n

Niebawem kr\u00f3l Litwy Mendog (Mindows) zacz\u0105\u0142 si\u0119 wtr\u0105ca\u0107 w wewn\u0119trzne sprawy \u017bmujdzi za rz\u0105d\u00f3w Trojnata i przyci\u015bni\u0119ty przez Krzy\u017cak\u00f3w, ust\u0105pi\u0142 im ziemi\u0119, \u017cmujdzk\u0105 w 1253 r. Oburzeni t\u0105 samowol\u0105 \u017bmujdzini powstali pod wodz\u0105 Trojnata przeciwko Krzy\u017cakom i wyparli ich z kraju. W\u00f3wczas to przez pewien czas, po \u015bmierci Mendoga, \u017bmujd\u017a wynios\u0142a si\u0119 ponad Litw\u0119, jako kraj o czystszej narodowo\u015bci i najwierniejszy wierze przodk\u00f3w.<\/p>\n

Za\u0142o\u017cyciel nowej dynastyi litewskiej Litawor, w\u0142adca Ejrago\u0142y na \u017bmujdzi, po d\u0142ugoletnich swarach wewn\u0119trznych, w osobie swojej zjednoczy\u0142 w\u0142adz\u0119 najwy\u017csz\u0105 na Litwie w 1283 r., \u017bmud\u017a za\u015b za panowania tam Witenesa i Giedymina w bli\u017cszy z ni\u0105 wszed\u0142szy stosunek, rozpoczyna p\u00f3\u0142torawiekowe krwawe zapasy z Krzy\u017cactwem, kt\u00f3rego zagony ogarn\u0119\u0142y ostatnie ju\u017c krainy pruskie.<\/p>\n

D\u0142uga ta walka z zakonem, zako\u0144czona pokojem Toru\u0144skim 1411 r., by\u0142a szeregiem wycieczek Krzy\u017cak\u00f3w z r\u00f3\u017cnych zasadzek i fortec, gdy\u017c w kraju pokrytym nieprzebytemi lasami, bez dr\u00f3g i sta\u0142ych komunikacyi, nieprzyjaciel nie m\u00f3g\u0142 trwale si\u0119 umocni\u0107, wpada\u0142 wi\u0119c Krzy\u017cak na \u017bmud\u017a, mniej lub wi\u0119cej g\u0142\u0119boko w kraj si\u0119 zapuszczaj\u0105c, pali\u0142 osady, wycina\u0142 ludno\u015b\u0107 i zn\u00f3w si\u0119 chroni\u0142 w bezpieczne miejsca.<\/p>\n

\u017bmujdzini rozdra\u017cnieni temi cz\u0119stemi i niespodziewanemi napadami, t\u0105\u017c sam\u0105 broni\u0105 wywdzi\u0119czali si\u0119 wrogom. Przez ci\u0105g dw\u00f3ch prawie stuleci la\u0142a si\u0119 krew prawie bez przerwy z obu stron.<\/p>\n

Po kr\u00f3tkim spokoju za rz\u0105d\u00f3w Witenesa. i Giedymina na Litwie, rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 znowu wojna z zakonem, w czasie kt\u00f3rej poleg\u0142 Giedymin pod Wielon\u0105 w 1338 r., a b\u00f3j wiedli dalej bracia Olgierd i Kiejstut., ten ostatni jako udzielny ksi\u0105\u017ce Trok i \u017bmujdzi.<\/p>\n

By\u0142 to czas najwi\u0119kszej zaciek\u0142o\u015bci i nat\u0119\u017cenia obu stron wojuj\u0105cych. Krzy\u017cacy dla \u0142atwiejszego opanowania nieprzyjaci\u00f3\u0142, przez intrygi roz\u0142\u0105czyli sojusznik\u00f3w: Kiejstuta i Jagie\u0142\u0142\u0119 i ten ostatni, oba\u0142amucony przez nich i dla utrzymania si\u0119 na tronie wielkoksi\u0105\u017c\u0119cym, odst\u0105pi\u0142 im \u017bmujd\u017a a\u017c do uj\u015bcia Dubissy w 1382 r. \u017bmujdzini jednak nie uznali tego aktu i dalej walczyli z zakonem. Kraj utrzyma\u0142 pewn\u0105 samodzielno\u015b\u0107 pod zwierzchnictwem Litwy. Witold, zwi\u0105zany z Krzy\u017cakami przeciw Jagielle, w 1390 r. sk\u0142oni\u0142 szlacht\u0119 (bajor\u00f3w) kilku powiat\u00f3w (miednickiego, ko\u0142tynia\u0144slciego, knetowskiego, kroskiego, widuklewskiego, rossie\u0144skiego i ejragolskiego) do zawarcia z zakonem przymierza zaczepno-odpornego w Kr\u00f3lewcu, ze stanowiska swej samodzielno\u015bci. Wed\u0142ug aktu tego Krzy\u017cacy uznali \u017bmujd\u017a za kraj samodzielny, pod w\u0142adz\u0105 Witolda.<\/p>\n

Po pogodzeniu si\u0119 Witolda z Jagie\u0142\u0142\u0105 i obj\u0119ciu przez niego w\u0142adzy wielkoksi\u0105\u017c\u0119cej, \u017bmujdzini zerwali przymierze z zakonem pod pozorem, \u017ce nie wszystkie powiaty je zaprzysi\u0119g\u0142y i wtargn\u0105wszy w granice dzier\u017caw zakonu, zdobyli K\u0142ajped\u0119 1393 r. W kilka lat p\u00f3\u017aniej Witold, chc\u0105c przerwa\u0107 ci\u0105g\u0142e wa\u015bnie z Krzy\u017cakami, zawar\u0142 z nimi traktat w 1398 r., moc\u0105 kt\u00f3rego trzy czwarte \u017bmujdzi, od granic Kurlaudyi rzek\u0105 Dubiss\u0105 ku Mazowszu, t. j. ca\u0142\u0105 jej cz\u0119\u015b\u0107 zachodni\u0105 im odst\u0105pi\u0142. Tak wi\u0119c \u017bmud\u017a znowu oddan\u0105 zosta\u0142a na pastw\u0119 Krzy\u017cactwu, kt\u00f3re te\u017c z ca\u0142em okrucie\u0144stwem zacz\u0119\u0142o nawracanie pogan.<\/p>\n

Zrozpaczeni \u017bmudzini, stoj\u0105c twardo przy wierze przodk\u00f3w, rzucili si\u0119 do walki pod wodz\u0105 Tela (mo\u017ce Talwosza), dzielnie w ci\u0105gu dw\u00f3ch lat niemal opieraj\u0105c si\u0119 napieraj\u0105cym od Prus i od Inflant Krzy\u017cakom, i zmusili ich wreszcie do odwrotu. W 1400 r. Krzy\u017cacy, wzmocnieni licznemi hufcami rycerstwa francuskiego i holenderskiego, pod Karolem \u015amia\u0142ym Lotary\u0144skim i Wilhelmem Geldryjskim, niespodziewanie wpadli w zimie na \u017bmujd\u017a i mas\u0119 bezbronnego ludu wyci\u0119li. Zgn\u0119biona \u017bmujd\u017a podda\u0142a si\u0119 nieprzyjacio\u0142om, kt\u00f3rzy dla utrzymania zwyci\u0119\u017conych w karbach pos\u0142usze\u0144stwa, pobudowali zamki obronne i wyznaczyli ze swego ramienia zarz\u0105d kraju. Naczelnym przedstawicielem zakonu zosta\u0142 w\u00f3jt (Vogt) Micha\u0142 Kuechmeister von Sternberg, kt\u00f3remu mieli podlega\u0107 ciwunowie, stoj\u0105cy na czele powiat\u00f3w.<\/p>\n

Krzy\u017cacy chc\u0105c zyska\u0107 stronnik\u00f3w \u015br\u00f3d szla\u00adch\u00adty (bajor\u00f3w) i wolnych w\u0142o\u015bcian, hojnie rozdawali pieni\u0105dze, dobytek i zagwarantowywali zarazem posiad\u0142o\u015bci. Zabiegi te wszak\u017ce niewiele zyska\u0142y przyjaci\u00f3\u0142 zakonowi, gdy\u017c \u017bmujdzini oddawna przywykli uwa\u017ca\u0107 Krzy\u017cak\u00f3w za<\/span> najzaci\u0119tszych swych wrog\u00f3w. To te\u017c niebawem wybuch\u0142o powstanie, zamki zosta\u0142y zdobyte, za\u0142ogi zniesione, a \u017bmud\u017a, uwolniona od najezdnik\u00f3w, odda\u0142a si\u0119 pod w\u0142adz\u0119 Witolda (1401 r.).<\/p>\n

Jednak ani W\u0142adys\u0142aw Jagie\u0142\u0142o, ani Witold nie mogli jeszcze obroni\u0107 \u017bmujdzi od Krzy\u017cak\u00f3w, zaj\u0119ci ubezpieczeniem Polski i Litwy i dla tego te\u017c po\u015bwi\u0119cili kraj ten polityce szerszej i w pokoju zawartym w Raci\u0105\u017cu 1404 r. nanowo \u017bmujd\u017a w r\u0119ce zakonu oddali, potwierdzaj\u0105c traktat z 1398 r. Witold, nie mog\u0105c na nowo sk\u0142oni\u0107 \u017bmujdzin\u00f3w do z\u0142o\u017cenia ho\u0142du Krzy\u017cakom, si\u0142\u0105 dopom\u00f3g\u0142 im do opanowania \u017bmujdzi, czem wzbudzi\u0142 w ludno\u015bci jej srog\u0105 ku sobie nienawi\u015b\u0107.<\/p>\n

Nowy ucisk wrog\u00f3w, szczeg\u00f3lnie za\u015b srogo\u015b\u0107 komtura Marcina Helfenbacha, wywo\u0142a\u0142y nowe powstanie w 1405 r. Napadni\u0119ty komtur w zamku Friedberg zosta\u0142 zabity, zamek opanowany i za\u0142oga jego zniesiona. Nowa wyprawa pod wodz\u0105 marsza\u0142ka Ulricha von Jungingen opanowa\u0142a wreszcie zbuntowany kraj i utrwali\u0142a ponownie w\u0142adz\u0119 w nim zakonu. \u017bmujd\u017a jednak ci\u0105gle si\u0119 burzy\u0142a a niekt\u00f3re w\u0142o\u015bci ko\u0142o Rossie\u0144 bez przerwy walczy\u0142y z Krzy\u017cakami, kt\u00f3rzy ich nigdy uspokoi\u0107 nie mogli.<\/p>\n

Tak trwa\u0142a walka a\u017c do 1409 r., kiedy Witold wkroczy\u0142 w granice \u017bmujdzi i wyp\u0119dzi\u0142 z niej Krzy\u017cak\u00f3w. Kr\u00f3l czeski Wac\u0142aw wyrokiem polubownym zostawi\u0142 \u017bmujd\u017a pod w\u0142adz\u0105 zakonu, nowa jednak\u017ce wojna i kl\u0119ska zakonu pod Gruenwaldem 1410 r. uwolni\u0142a kraj ten od Krzy\u017cak\u00f3w.<\/p>\n

Na mocy traktatu Toru\u0144skiego 1411 r. oddano \u017bmud\u017a pod do\u017cywotni\u0105 w\u0142adz\u0119 kr\u00f3la i w. ksi\u0119cia, a po ich zgonie dopiero mia\u0142a do zakonu powr\u00f3ci\u0107, przez polubowny jednak wyrok kr\u00f3la rzymskiego Zygmunta 1413 r. warunek ten zniesionym zosta\u0142. Teraz Jagie\u0142\u0142o wesp\u00f3\u0142 z Witoldem zaj\u0119li si\u0119 wewn\u0119trznem urz\u0105dzeniem \u017bmujdzi, krzewi\u0105c w niej chrze\u015bcia\u0144stwo, czemu ostatni arcykap\u0142an, opieraj\u0105c si\u0119 na konserwatyzmie ludowym, twardy stawi\u0142 op\u00f3r. Nareszcie \u015bmier\u0107 tego kriwekriwejty, Gintowta, w r. 1414 u\u0142atwi\u0142a trudy nawracania. Starost\u0105 \u017cmujdzkim mianowany zosta\u0142 Kie\u017cgaj\u0142\u0142o; mia\u0142 on rz\u0105dzi\u0107 krajem jako zwierzchnik nowoustanowionych ciwun\u00f3w po powiatach i czuwa\u0107 nad post\u0119pem nawracania pogan.<\/p>\n

W r. 1417 ustanowiono biskupstwo \u017cmujdzkie, chrze\u015bcija\u0144stwo jednak nie utrwali\u0142o si\u0119 jeszcze w kraju i wybuch\u0142e w roku nast\u0119pnym powstanie pogan wstrz\u0105sn\u0119\u0142o nowoza\u0142o\u017con\u0105 dyecyzy\u0105. Wygnano biskupa i duchowie\u0144stwo, wybito wielk\u0105 liczb\u0119 szla\u00adch\u00adty ochrzczonej i zrabowano ko\u015bcio\u0142y i dwory. Zaledwo po dwukrotnem zbrojnem wkroczeniu na \u017bmujd\u017a zdo\u0142a\u0142 Witold uskromi\u0107 reakcy\u0105 poga\u0144sk\u0105 i ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki nanowo w kraju utwierdzi\u0107.<\/p>\n

Podczas tych wewn\u0119trznych zatarg\u00f3w nieraz ponawia\u0142y si\u0119 spory z zakonem o prawo w\u0142asno\u015bci i granice \u017bmujdzi, a\u017c nareszcie traktatem zawartym w r. 1422 nad jeziorem Melnem pod Radzynem, ostatecznie zosta\u0142a odst\u0105pion\u0105 Jagielle i zjednoczon\u0105 z Litw\u0105.<\/p>\n

Odt\u0105d \u017bmud\u017a nigdy ju\u017c niepowr\u00f3ci\u0142a pod w\u0142adz\u0119 Krzy\u017cak\u00f3w, cho\u0107 nieraz jeszcze by\u0142a przedmiotem pretensyi zakonu, szczeg\u00f3lnie w czasie zaburze\u0144 w Litwie za \u015awidrygaj\u0142\u0142y, kt\u00f3ry nawet odst\u0105pi\u0142 Krzy\u017cakom trzymilowy pas ziemi wzd\u0142u\u017c brzegu morskiego. Zygmunt Kiejstutowicz dzielnie broni\u0142 kraju przeciw wyp\u0119dzonemu z Litwy i sprzymierzonemu z zakonem \u015awidrygajlle, a sroga kl\u0119ska zadana kawalerom mieczowym i wojsku Swidrygaj\u0142\u0142y przez si\u0142y polsko-litewskie pod Pobojskiem, w pobli\u017cu Wi\u0142komierza, 1435 r., nazawsze ju\u017c po\u0142o\u017cy\u0142a kres napa\u015bciom zakonu i zapewni\u0142a spok\u00f3j \u017bmujdzi. Chyl\u0105cy si\u0119 do upadku zakon straci\u0142 nawet pozory wypraw na \u017bmujd\u017a, ostatecznie ju\u017c nawr\u00f3con\u0105 do wiary chrze\u015bcia\u0144skiej za Kazimierza Jagiello\u0144czyka.<\/p>\n

Czas jaki\u015b trwa\u0142o rozdwojenie wewn\u0119trzne na \u017bmudzi, poniewa\u017c wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 szla\u00adch\u00adty trzyma\u0142a si\u0119 ks. Micha\u0142a, syna Zygmunta, a ostatniego ju\u017c Kiejstutowicza i kraj chcia\u0142a w niezale\u017cno\u015bci od Litwy zachowa\u0107. Powsta\u0144cy przeciwko kr\u00f3lowi Kazimierzowi pod nieobecno\u015b\u0107 Kie\u017cgaj\u0142\u0142y wybrali na starost\u0119 swego Dowmunta, kt\u00f3ry stan\u0105\u0142 na ich czele. Kr\u00f3l jednak \u0142agodnemi \u015brodkami uspokoi\u0142 buntownik\u00f3w 1442 r. i \u017bmujdzini za po\u015brednictwem wojewody trockiego Gastowta poddali si\u0119 dobrowolnie, a kr\u00f3l da\u0142 im na czas jaki\u015b za starost\u0119 Kontowta, brata Dowmuntowego.<\/p>\n

Spustoszona wiekowemi walkami z zakonem \u017bmud\u017a powoli zacz\u0119\u0142a si\u0119 zaludnia\u0107 i urz\u0105dza\u0107. Za czas\u00f3w poga\u0144skich kraina ta nie zna\u0142a kast i r\u00f3\u017cnicy stanowej, pomimo istnienia szla\u00adch\u00adty (bajor\u00f3w) ca\u0142a ludno\u015b\u0107 korzysta\u0142a z patryarchalnej r\u00f3wno\u015bci i niezale\u017cno\u015bci. Z wprowadzeniem chrze\u015bcija\u0144stwa uj\u0119to ludno\u015b\u0107 w karby przymusu prawnego. Z czasem powsta\u0142y nadu\u017cycia, kt\u00f3rych lud dot\u0105d tylko od obcych do\u015bwiadcza\u0142. Aleksander Jagiello\u0144czyk nada\u0142 w 1492 r. przywileje tylko szlachcie \u017cmujdzkiej, zr\u00f3wnawszy j\u0105 z litewsk\u0105 i pozostawi\u0142 jej prawo obierania starost\u00f3w i ciwun\u00f3w. Zygmunt Stary, wydawszy w 1529 r. Ustaw\u0119 dla ludu pospolitego ziemi \u017cmujdzkiej, pow\u015bci\u0105gn\u0105\u0142 nadu\u017cycia ciwun\u00f3w po powiatach, okre\u015bliwszy dok\u0142adnie obowi\u0105zki starosty \u017cmujdzkiego, jako naczelnego rz\u0105dcy ca\u0142ej prowincyi, i ciwun\u00f3w, zarz\u0105dzaj\u0105cych powiatami al. w\u0142o\u015bciami i zni\u00f3s\u0142szy zbyteczne ci\u0119\u017cary i op\u0142aty ludu wiejskiego.<\/p>\n

Nast\u0119pnie w 1543 r. wydan\u0105 zosta\u0142a konstytucya ks. \u017cmujdzkiego. Zygmunt August konstytucy\u0119 t\u0119 zatwierdzi\u0142, nadawszy \u017bmudzi samodzieln\u0105 rol\u0119 polityczn\u0105 i reprezentacy\u0119, a w r. 1557 wyda\u0142 tak zwan\u0105 \u201eSpraw\u0119 W\u0142oczn\u0105\u201c dla Litwy i \u017bmujdzi, moc\u0105 kt\u00f3rej rozmierzone zosta\u0142y grunta szla\u00adche\u00adc\u00adkie i w\u0142o\u015bcia\u0144skie pod dozorem Miko\u0142aja Radziwi\u0142\u0142a Czarnego i Eustachego Wo\u0142\u0142owicza, przez co uporz\u0105dkowa\u0142y si\u0119 stosunki gospodarskie i w\u0142asno\u015b\u0107 ziemska w kraju.<\/p>\n

G\u0142\u00f3wniejsze miasta<\/i> \u017bmudzi s\u0105: SzawIe (Szaulej po \u017cmujdzku), miasto powiatowe (22740 mk.), Janiszki (7700 mk.), Kurtowiany, Kurszany, Popielany, Wieksznie, w pow. szawelskim; Rossienie al. Rosienie (\u017cm. Rassiajniej), mto powiatowe (11826 mk.), Jurborg, Taurogi, Kielmy, Kro\u017ce, Szyd\u0142\u00f3w, Cytowiany, w pow. rossie\u0144skim; Telsze (Telszej po \u017cm.), mto powiatowe (10992 mk.), Wornie (dawniej zw. tak\u017ce Miedniki), Kretynga, Szkudy, P\u0142ungiany, w pow. telszewskim; Kiejdany, \u017bejmy, Ejrago\u0142a, Wielona, w pow. kowie\u0144skim.<\/p>\n

\u017bmud\u017a przez dwa niemal wieki b\u0119d\u0105ca widowni\u0105 walk zaci\u0119tych z zakonem krzy\u017cackim a nast\u0119pnie wojen szwedzkich, obfituje w zabytki dziejowe, g\u0119sto po kraju rozsiane. Najbogatszemi w tego rodzaju pami\u0105tki s\u0105 wybrze\u017ca Niemna, chocia\u017c i w g\u0142\u0119bi kraju jest ich niema\u0142o; \u017ce za\u015b brzegi tej rzeki odznaczaj\u0105 si\u0119 zar\u00f3wno nadzwyczajn\u0105 malowniczo\u015bci\u0105, wymieniamy przeto kilka miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych pi\u0119kno\u015b\u0107 natury jednoczy si\u0119 z tradycy\u0105 historyczn\u0105. Czerwony Dw\u00f3r, przy uj\u015bciu Niewia\u017cy do Niemna; na miejscu obecnego pa\u0142acu hr. Tyszkiewicza sta\u0142 zamek krzy\u017cacki Gotteswerder. Wilki al. Wilkija, niegdy\u015b starostwo, dzi\u015b n\u0119dzna \u017cydowska osada na stromym brzegu rzeki; ko\u015bci\u00f3\u0142 tutejszy jest fundacyi Zygmunta III (1606 r.). Dawniej ma\u0142a twierdza \u017cmujdzka. \u015arednik, mstko przy uj\u015bciu Dubissy do Niemna. W XIII w. sta\u0142a tu twierdza Bissena, w pobli\u017cu kt\u00f3rej znajdowa\u0142o si\u0119 Romowe<\/a>, przeniesione tu z Prus. W 1283 r. Krzy\u017cacy niespodzianie zim\u0105 napadli na Bissen\u0119, lecz opanowawszy tylko podzamcze, wr\u00f3cili do Prus. W 1294 r. zdobyli oni Bissen\u0119, \u015bwi\u0105tyni\u0119 spalili i wymordowali kap\u0142an\u00f3w. Przez d\u0142ugi czas Bissena by\u0142a polem walki pomi\u0119dzy \u017bmujdzi\u0105 a zakonem; palona kilkakrotnie, odbudowan\u0105 zosta\u0142a. w XIV w. pod nazw\u0105 Dubishain al. Dubisinsel, sta\u0142a si\u0119 na pocz\u0105tku XV w. stolic\u0105 komtura \u017bmujdzi, kt\u00f3ry jednak nie mog\u0105c oprze\u0107 si\u0119 Witoldowi, spali\u0142 j\u0105 w 1409 r.; od tego czasu Bissena ju\u017c z gruz\u00f3w nie powsta\u0142a. Wielona, mstko o 7 mil od Kowna, g\u0142o\u015bne w czasie walk \u017bmujdzi z zako<\/span>nem. Sta\u0142 tu dawniej zamek obejmuj\u0105cy dwie g\u00f3ry nad Niemnem, zwany Friedberg. O 3 w. od Wielony znajduje si\u0119 okop, naprzeciw kt\u00f3rego by\u0142 podobno most przez Niemen. Jest to \u015blad dawnego zamku Bajersburga., przy obl\u0119\u017ceniu kt\u00f3rego zgin\u0105\u0142 w 1338 r. Giedymin, trafiony kamienn\u0105 kul\u0105 dzia\u0142ow\u0105. Zw\u0142oki ksi\u0119cia Litwini spalili i popio\u0142y pogrzebali pod Wielon\u0105, usypawszy sto\u017ckowy kopiec na g\u00f3rze pod miasteczkiem; jest to g\u00f3ra Giedymina. Rauda\u0144<\/a>, staro\u017cytny zamek krzy\u017cacki, zwany przez nich Nowy-Bajersburg. Zachowany do chwili obecnej w dobrym stanie. Na miejscu jednej z wie\u017c poprzednia jego w\u0142a\u015bcicielka postawi\u0142a kaplic\u0119 prawos\u0142awn\u0105. Zamek Gie\u0142gudowski, wybudowany w XIV w. przez Krzy\u017cak\u00f3w, dzi\u015b w ruinie dobrze zachowanej, w ostatnich czasach odrestaurowany. Dawniej nale\u017ca\u0142 do w\u0119gierskiej rodziny Eperjersz\u00f3w, kt\u00f3ra otrzyma\u0142a indygienat polski; od ko\u0144ca XVII w. by\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 Gie\u0142gud\u00f3w, kt\u00f3rych potomek z linii \u017ce\u0144skiej dzi\u015b jeszcze jest jego w\u0142a\u015bcicielem.<\/p>\n

Literatura<\/i>. Dzie\u0142a odnosz\u0105ce si\u0119 do opisu \u017bmudzi s\u0105 do\u015b\u0107 liczne. Opr\u00f3cz artyku\u0142\u00f3w: Bali\u0144skiego w Staro\u017cytnej Polsce (t. III, 474\u2014509), Bartoszewicza w Encyklopedyi (wi\u0119kszej) Orgelbranda (t. XXVIII, 973\u2014997) i Moraczewskiego w Staro\u017cytno\u015bciach polskich (t. II, 765\u2014770), wa\u017cniejsze s\u0105: Buszy\u0144skiego Ign. Opisanie historyczno-statystyczne pow. rossie\u0144skiego (Wilno 1884 r.); tego\u017c Dubissa, g\u0142\u00f3wna rzeka w dawnem ks. \u017cmujdz<\/span>kiem (Wilno 1870 r.); Dowgirda T. Pami\u0105tki z czas\u00f3w przedhistor. \u017bmudzi (odbitka z Pami\u0119tnika Fizyograficznego, t. VII i VIII, 1887 i 1888 r.); ks. Wo\u0142onczewski ego M., biskupa \u017cmujdzkiego: \u017bemajtiu Wiskupiste (Wilno, 1848 r., w r\u0119kopisie); przek\u0142ad polski; Sprogisa. \u201eGeogr. s\u0142ow. drew. \u017bomojtskoj zemli\u201c<\/span> XVI stoI. (Wilno, 1888); ks. Stan. Czer\u00ads\u00adkie\u00adgo \u201eOpis \u017cmudzkiej dyecezyi\u201c<\/span> (Wilno, 1830); L. A. Ju\u00adce\u00adwi\u00adcza, Rysy \u017bmudzi (Warsz., 1840); tego\u017c Wspomnienia \u017bmudzi (Wilno, 1842); Gadona M., Opisanie po<\/span>w. telszewskiego (Wilno, 1846); tego\u017c, Statystyka ks. \u017bmudzkiego (Pary\u017c, 1830); Afanasiewa, Opis. kowie\u0144skiej gub. (Petersburg, 1861), Hukowskiego, Giedroy\u0107 A.: \u201eSpraw. o badaniach geol. w Augustowskim i na \u017bmujdzi\u201c<\/span> r. 1883 (Pam. Fizyogr., t. VI, 1886). Veckenstedt Edm. dr.: \u201eDie Mythen Sagen und Legenden der Zamaiten. Litauer. Heidelberg, r. 1883, 2 tomy, 307 i 345 str. Rob. Krumholtz: \u201eSamaiten und der deutsche Orden bis zum Frieden vom Meloosee\u201c. Koenigsberg, 1885, str. 265. Syrokomla Jan: \u201eSzkice ze \u017b.\u201c (Kur. Pol., 1891 i 1892). Wo\u00ad\u0142on\u00adcze\u00adw\u00adski Ma\u00adciej: \u201eApraszas \u017bemajtiu Wiskupistes\u201c r. 1848 Wilno u Za\u00adwa\u00addz\u00adkie\u00adgo. Przek\u0142ad polski p. t. \u201eBiskupstwo \u017cmujdzkie\u201c. Krak\u00f3w, 1898, str. XIV i 247). Jestto w\u0142a\u015bciwie opis \u017b. pod wzgl\u0119dem etnograficznym i ko\u015bcielnym.<\/span> Opisy pojedynczych powiat\u00f3w gub. kowie\u0144skiej, pomieszczane w Pamiat. kni\u017ckach (od 1886 r.) i w. in. Widoki z opisami poda\u0142 Tyg. Ilustr. z 1860 r. (t. I, str. 364) i z 1862 r. (t. IV, 230). Badaniem pilokalni \u017cmudzkich zajmuje si\u0119 od lat kilku Lud\u00adwik Krzy\u00adwi\u00adc\u00adki, kt\u00f3ry zebra\u0142 wiadomo\u015bci o kilkuset tego rodzaju zabytkach, a wa\u017cniejsze z nich rozpatrywa\u0142 szczeg\u00f3\u0142owo i odtwarza\u0142 fotograficznie. Archeologi\u0105 i history\u0105 \u017b. zajmuje si\u0119 te\u017c M. Bren\u00adsztajn, kt\u00f3rego prac\u0119 \u201eOpis w \u017bmudzi\u201c pomieszcza\u0107 b\u0119dzie w r. 1904 tygodnik \u201eNa oko\u0142o \u015bwiata\u201c. Staro\u017cytne krzy\u017ce i kapliczki na \u017b. opisuje (w Tyg. ilustr.) i fotografuje Adam Ja\u00adczy\u00adno\u00adw\u00adski.<\/span> A. Dowojna-Sylwestrowicz.<\/i><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom I, XV (Uzupe\u0142nienia i dope\u0142nienia z tomu XV – kolorem czerwonym) \u017bmud\u017a. \u017bmud\u017a, \u017bmujd\u017a, dawniej ks. \u017bmujdzkie, dokumentach i ks. s\u0105dowych do ko\u0144ca XVI w. pisanych w j\u0119zyku ruskim Zamojtskaja zemla, u pisarzy \u0142aci\u0144skich […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":12850,"parent":12628,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"h5ap_radio_sources":[],"jetpack_post_was_ever_published":false,"footnotes":""},"class_list":["post-12780","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"yoast_head":"\nLitera \u017b - \u017bmud\u017a - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/z-zmudz\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - \u017bmud\u017a\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom I, XV (Uzupe\u0142nienia i dope\u0142nienia z tomu XV – kolorem czerwonym) \u017bmud\u017a. \u017bmud\u017a, \u017bmujd\u017a, dawniej ks. \u017bmujdzkie, dokumentach i ks. s\u0105dowych do ko\u0144ca XVI w. pisanych w j\u0119zyku ruskim Zamojtskaja zemla, u pisarzy \u0142aci\u0144skich […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/z-zmudz\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"657\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1024\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"56 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/z-zmudz\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/z-zmudz\\\/\",\"name\":\"Litera \u017b - \u017bmud\u017a - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/z-zmudz\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/z-zmudz\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"datePublished\":\"2020-04-26T23:41:43+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/z-zmudz\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/z-zmudz\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/z-zmudz\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"width\":657,\"height\":1024},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/z-zmudz\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Litera \u017b – \u017bmud\u017a\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"width\":931,\"height\":990,\"caption\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\\\/\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Litera \u017b - \u017bmud\u017a - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/z-zmudz\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - \u017bmud\u017a","og_description":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom I, XV (Uzupe\u0142nienia i dope\u0142nienia z tomu XV – kolorem czerwonym) \u017bmud\u017a. \u017bmud\u017a, \u017bmujd\u017a, dawniej ks. \u017bmujdzkie, dokumentach i ks. s\u0105dowych do ko\u0144ca XVI w. pisanych w j\u0119zyku ruskim Zamojtskaja zemla, u pisarzy \u0142aci\u0144skich […]","og_url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/z-zmudz\/","og_site_name":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/","og_image":[{"width":657,"height":1024,"url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","type":"image\/jpeg"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"56 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/z-zmudz\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/z-zmudz\/","name":"Litera \u017b - \u017bmud\u017a - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/z-zmudz\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/z-zmudz\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","datePublished":"2020-04-26T23:41:43+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/z-zmudz\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/z-zmudz\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/z-zmudz\/#primaryimage","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","width":657,"height":1024},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/z-zmudz\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Litera \u017b – \u017bmud\u017a"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","name":"Jaminy Indexing Team","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/jzi.org.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization","name":"Jaminy Indexing Team","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","width":931,"height":990,"caption":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/"]}]}},"jetpack_likes_enabled":true,"jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12780","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12780"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12780\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12628"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12780"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}