{"id":12776,"date":"2020-04-27T01:18:58","date_gmt":"2020-04-26T23:18:58","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?page_id=12776"},"modified":"2020-04-27T01:18:58","modified_gmt":"2020-04-26T23:18:58","slug":"n-nowogrodek","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n-nowogrodek\/","title":{"rendered":"Litera N – Nowogr\u00f3dek"},"content":{"rendered":"
\n
\n
\n
\n
\n
\n

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku<\/h3>\n

Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom VI, VII, XV (Uzupe\u0142nienia i dope\u0142nienia z tomu XV – kolorem czerwonym)<\/p>\n

Nowogr\u00f3dek<\/a>, Nowogr\u00f3dzki powiat<\/a>, Nowogr\u00f3dzkie wojew\u00f3dztwo<\/a>.<\/p>\n

\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

<\/a>Nowogr\u00f3dek,<\/b> mto powiat. gub. mi\u0144skiej. Staro\u017cytny gr\u00f3d s\u0142owia\u0144ski, zwany u kronikarzy ruskich Nowo-Horodok<\/i>, w dok. \u0142aci\u0144skich Parva Novogardia<\/i> al. Neogardia<\/i>, u historyk\u00f3w polskich Nowogr\u00f3dek Litewski<\/i> al. N. Krywicza\u0144ski<\/i>, za czas\u00f3w Rzpltej g\u0142\u00f3wne mto wdztwa nowogr\u00f3dzkiego, po drugim za\u015b<\/span><\/s> trzecim (nie za\u015b drugim)<\/span> podziale kraju z kolei mto pow. gub. s\u0142onimskiej, litewskiej, grodzie\u0144skiej, a od r. 1843 mi\u0144skiej. Le\u017cy pod 53\u00b0 56′ p\u0142n. szer. i 43\u00b0 30′ wsch. d\u0142g., w dorzeczu Niemna, w malowniczej miejscowo\u015bci, pe\u0142nej ruczaj\u00f3w, dop\u0142yw\u00f3w Niemna, rozchodz\u0105cych si\u0119 zt\u0105d w r\u00f3\u017cnych kierunkach. Odl. 142 w. od Mi\u0144ska, 141 od Wilna, 165 od Grodna, 176 od S\u0142ucka, 223 od Pi\u0144ska a 497 w. od Warszawy (tr. poczt.). Ma oko\u0142o 12,000 mk. p\u0142ci ob., w tem oko\u0142o 470 prawos\u0142. Bia\u0142orusin\u00f3w, oko\u0142o 2200 katol. Polak\u00f3w, oko\u0142o 1160 mahomet. licz\u0105cych si\u0119 do spo\u0142eczno\u015bci polskiej, reszt\u0119 wype\u0142niaj\u0105 \u017cydzi. W 1817 r. by\u0142o W N. 437 dm. (w tem 9 mur.) i 1571 mk. incl. 726 \u017cyd\u00f3w i 319 Tatar\u00f3w. W N. znajduje si\u0119 st. poczt. i st. tel. mi\u0119dzynarodowa, dalej 2 cerkwie mur., 2 ko\u015bcio\u0142y katol., parafialny i filialny z kaplic\u0105 mur., synagoga \u017cydowska mur., 5 szk\u00f3\u0142 \u017cyd. al. dom\u00f3w modlitwy (1 mur. i 4 drewn.), oraz drewn. meczet; dalej oko\u0142o 130 dm. mur. i przesz\u0142o 780 drewnianych, wtem 86 sklep\u00f3w mur. i 10 drewn. W 1877 r. by\u0142o 27 rzemie\u015blnik\u00f3w przygotowuj\u0105cych przedmioty s\u0142u\u017c\u0105ce na pokarm, 70 do ubrania i 105 do gospodarstwa. Pod wzgl\u0119dem przemys\u0142u by\u0142o w N. w 1881 r.: 3 browary, zatrudn. 6 ludzi i produk. piwa za 1700 rs., 1 miodosytnia, zatrudn. 2 ludzi i produk. za 200 rs., fabryka kafli, zatrud. 4 robotnik\u00f3w, warto\u015b\u0107 produk. 2725 rs. W 1881 r. zawarto 93 \u015blub\u00f3w, urodzi\u0142o si\u0119 320 dzieci prawych, 5 nieprawych, umar\u0142o 290 os\u00f3b, w tem 164 m\u0119\u017c., 126 kobiet. Przyrost ludno\u015bci wynosi + 35. W tym\u017ce roku doch\u00f3d miasta wynosi\u0142 6498, rozch\u00f3d 5138 rs. Pod wzgl\u0119dem obs\u0142ugi sanitarnej znajduje si\u0119 w mie\u015bcie: 2 apteki, 3 lekarzy, w tej liczbie jeden powiatowy, dwa szpitale: miejski i \u017cydowski. Dom przytu\u0142ku dla sierot pochodzenia szla\u00adche\u00adc\u00adkie\u00adgo na 16 os\u00f3b, posiada przesz\u0142o 19,000 rs. kapita\u0142u. Miasto posiada 703 dzies. grunt\u00f3w oraz 3 domy w mie\u015bcie wydzier\u017cawione osobom prywatnym. Stra\u017c ogniowa sk\u0142ada si\u0119 z 7 os\u00f3b i posiada: 4 konie, 4 sikawki, 12 beczek i odpowiedni\u0105 ilo\u015b\u0107 innych narz\u0119dzi; wszystko to razem kosztowa\u0142o miasto oko\u0142o 814 mk. Co si\u0119 tyczy \u015brodk\u00f3w o\u015bwiaty, to po kasacie szko\u0142y dominika\u0144skiej by\u0142a tu od 1834 r. 5-klasowa szko\u0142a powiatowa, przekszta\u0142cona w 1858 r. na 7-klasowe gimnazyum, kt\u00f3re w 1868 r. zosta\u0142o zamienione na 4- klas. szko\u0142\u0119 powiatow\u0105, maj\u0105c\u0105 r\u00f3wnoleg\u0142e oddzia\u0142y dla dla<\/span><\/s> ch\u0142opc\u00f3w i dziewcz\u0105t, w kt\u00f3rej uczy si\u0119 do 400 dzieci. Istnieje te\u017c od niedawna prywatna pensya \u017ce\u0144ska. Dawniej N. s\u0142yn\u0105\u0142 z kontrakt\u00f3w marcowych, na kt\u00f3re zje\u017cd\u017ca\u0142a t\u0142umnie szla\u00adch\u00adta. Teraz wszystko to usta\u0142o. Istniej\u0105 jednak zajazdy dla podr\u00f3\u017cnych, restauracya i kilka porz\u0105dnych magazyn\u00f3w. Pomimo czaruj\u0105cej pozycyi, miasto ma ubogi i brudny wygl\u0105d, jest ono opuszczone, z najgorszym brukiem. Co niedziela odbywaj\u0105 si\u0119 tu targi na produkta wiejskie, a 19 marca doroczny jarmark na konie i byd\u0142o, obr\u00f3t kt\u00f3rego obliczaj\u0105, na 10,000 rs. Pocz\u0105tkowe dzieje miasta niewyja\u015bnione. Miejsce to po\u0142o\u017cone na pograniczu dawnej Litwy<\/a> i osad Jad\u017awing\u00f3w<\/a>, musia\u0142o posiada\u0107 warowni\u0119 ju\u017c w czasach odleg\u0142ych. Gdy zdobywcy waregscy rozleli si\u0119 po ziemi s\u0142owia\u0144skiej w X wieku, wsz\u0119dzie utwierdzali swe panowanie przez zak\u0142adanie lub wzmacnianie grod\u00f3w, to te\u017c w kronikach istnieje podanie o za\u0142o\u017ceniu przez samego jakoby Woldemara (W\u0142odzimierza Wielkiego), kununga kijowskiego, lub te\u017c przez syna jego Jarislejfa (Jaros\u0142awa) po wyprawie na Litw\u0119 oko\u0142o 1044 r., lub wreszcie przez Jarope\u0142ka, syna W\u0142odzimierza Monomacha, w 1116 r. Pewniejsze nieco dzieje N. zaczynaj\u0105 si\u0119 od po\u0142owy prawie XII w., mianowicie od zho\u0142dowania Litwie tej dzielnicy s\u0142owia\u0144skiej przez ks. Erdziwi\u0142\u0142a, kt\u00f3ry po spustoszeniu N. przez Mongo\u0142\u00f3w pod wodz\u0105 Kajdana w 1241 r., korzystaj\u0105c z rozproszenia waregskich w\u0142adc\u00f3w, zaj\u0105\u0142 opuszczony gr\u00f3d i okoliczn\u0105 krain\u0119 i podni\u00f3s\u0142szy zamek z gruz\u00f3w odbudowa\u0142 go i cz\u0119sto w nim przebywa\u0142. Atoli N. sta\u0142 si\u0119 stolic\u0105 Litwy dopiero za panowania brata Erdziwi\u0142\u0142a, dzielnego Mendoga (w\u0142a\u015bciwie Mindowga). Za\u0142o\u017cywszy stolic\u0119 w N. Mendog po m\u0119\u017cnem odparciu najazdu szwagra swego Daniela, ks. halickiego, wyjedna\u0142 sobie u papie\u017ca Innocentego IV tytu\u0142 kr\u00f3la Litwy, przyj\u0105\u0142 chrzest razem z sw\u0105 \u017con\u0105 Mart\u0105 i koronowa\u0142 si\u0119 1252 r. w swej nowej stolicy. Historyk Litwy, Teodor Narbutt<\/span>, twierdzi wprawdzie, \u017ce akt ten dziejowy odby\u0142 si\u0119 w Nowogr\u00f3dku Litewskim, w pobli\u017cu Kiernowa, zwanym u Krzy\u017cak\u00f3w Nauenpille (ob. Dz. Nar. Lit. t. IV, str. 135). Jakkolwiek przez przyj\u0119cie chrztu Mendog utwierdzi\u0142 si\u0119 na tronie litewskim, z tem wszystkiem rody kniazi\u00f3w ruskich nie zapomina\u0142y praw swoich do dzielnic s\u0142owia\u0144skich i z tego powodu Mendog musia\u0142 ci\u0105gle walczy\u0107 z nimi, a rozprawa ta o supremacy\u0105 tem ci\u0119\u017csz\u0105 by\u0142a, i\u017c zawistny krewny Mendoga Towciwi\u0142\u0142 wichrzy\u0142 ci\u0105gle i \u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 z nieprzyjacio\u0142y Litwy. Tak w 1256 r. Towciwi\u0142\u0142 sprzymierzony z kniaziami ruskimi i Jad\u017awingami zagrozi\u0142 N., ale go Mendog ubieg\u0142 pod Wrut\u0105<\/a> (dzisiejsze mko Horodyszcze<\/a> pod Nowogr\u00f3dkiem) i zmusi\u0142 do cofni\u0119cia si\u0119. W 1258 r. ks. halicki Daniel dobijaj\u0105c si\u0119 panowania nad Rusi\u0105, pomkn\u0105\u0142 pod Grodno, Litwini za\u015b wkroczyli na odwet w jego posiad\u0142o\u015bci, co spowodowa\u0142o uk\u0142ad miedzy Danielem i Mendogiem, na mocy kt\u00f3rego pierwszy zrzek\u0142 si\u0119 na zawsze praw do N. i innych dzielnic s\u0142owia\u0144skich w Litwie. Mendog osadzi\u0142 potem w N. syna swego Wojsie\u0142ka, z tytu\u0142em ks. nowogr\u00f3dzkiego. Ksi\u0119stwo to, jak powiada Narbutt<\/span>, oblane by\u0142o Jasio\u0142d\u0105, Bugiem, Narwi\u0105 i Niemnem (Dz. Nar. Lit., t. IV, str. 182). Ale nied\u0142ugo panowa\u0142 Wojsie\u0142k na nowogr\u00f3dzkiem ksi\u0119stwie, za zezwoleniem bowiem ojca ust\u0105pi\u0142 je bratu ciotecznemu Romanowi Dani\u0142owiczowi halickiemu, a sam wst\u0105pi\u0142 do monasteru w Po\u0142onnej, p\u00f3\u017aniej za\u015b zamieszka\u0142 w monasterze \u0141awryszewskim nad Niemnem; wreszcie, gdy wiaro\u0142omny Trojden zamordowawszy Mendoga przyw\u0142aszczy\u0142 rz\u0105dy nad Litw\u0105, Wojsie\u0142k tajemnie schroni\u0142 si\u0119 do monasteru Leszczy\u0144skiego pod Pi\u0144skiem. Po zamordowaniu Trojdena w 1265 r. Wojsie\u0142k pozostaj\u0105c w Leszczu, powo\u0142a\u0142 na tron litewski szwagra swego, ks. Swarna Dani\u0142owicza che\u0142mskiego, wszak\u017ce po rych\u0142ej \u015bmierci jego, uproszony przez nar\u00f3d, obj\u0105\u0142 rz\u0105dy Litwy, lecz nie mieszka\u0142 ju\u017c w N., jeno w Kiernowie. Za panowania Wojsie\u0142ka i nast\u0119pcy jego Swentoroga milcz\u0105 kroniki o N. W 1274 r. przy w. ks. Germundzie dozna\u0142 N. napadu Tatar\u00f3w pod wodz\u0105 Jaruna, sprzymierzonych z kniaziami Rusi. M\u0119\u017cny op\u00f3r za\u0142ogi i wa\u015bnie sprzymierze\u0144c\u00f3w ocali\u0142y gr\u00f3d, kt\u00f3ry straci\u0142 w po\u017codze tylko jedno przedmie\u015bcie, a por\u00f3\u017cnieni napastnicy rozeszli si\u0119, \u0142upi\u0105c bezbronnych kraju mieszka\u0144c\u00f3w. W. ks. lit. Germund lubi\u0142 N. i tu cz\u0119sto przesiaduj\u0105c czuwa\u0142 nad pretensyami napastnik\u00f3w r\u00f3\u017cnych. Za w. ks. Giligina, syna Germundowego, mianowicie w 1278 r., Tatarzy wspieraj\u0105cy ksi\u0105\u017c\u0105t Rusi po\u0142udniowej stan\u0119li koszem pod N. i nie mog\u0105c<\/span> go zdoby\u0107, odeszli z niczem. W tym\u017ce roku po \u015bmierci w. ks. lit. Giligina na tron wielko-ksi\u0105\u017c\u0119cy zosta\u0142 wyniesiony w N. syn jego Romund; by\u0142a to okoliczno\u015b\u0107 \u015bwietna dla miasta, lecz nowy ksi\u0105\u017c\u0119 wkr\u00f3tce tajemniczo zako\u0144czy\u0142 \u017cycie. Nast\u0119pca jego Trabus nie opuszcza\u0142 N., ale po \u015bmierci tego w. ks. lit. Narymund w 1280 r. przeni\u00f3s\u0142 znowu stolic\u0119 do Kiernowa. Odt\u0105d cicho czas jaki\u015b o nowogrodzkiej dzielnicy, a\u017c dopiero w. ks. litewski Witenes w 1297 r. reguluje granice tego ksi\u0119stwa od ziemi Dregowiczan, a\u017c po Jasio\u0142d\u0119 i Niemen g\u00f3rny. W 1314 r. komtur Henryk von Plozke powzi\u0105\u0142 my\u015bl podbicia Rusi u g\u00f3rnego Niemna i z doborowym \u017co\u0142nierzem pod\u0105\u017cy\u0142 puszczami ku odleg\u0142emu N. i spali\u0142 miasto. Mieszka\u0144cy jednak schronili si\u0119 do zamku, dzielnie odpierali szturmy i robi\u0105c z mur\u00f3w \u015bmia\u0142e wycieczki, odwag\u0105 sw\u0105 skruszyli nadzieje Krzy\u017cowc\u00f3w tak, \u017ce ci wycie\u0144czeni, musieli si\u0119 cofn\u0105\u0107 i w drodze nad Niemnem, nieopodal N., zawadziwszy o warowne Krywicze, po krwawej potyczce i stracie walecznego rycerza Divonesa, ju\u017c w pop\u0142ochu biegli w strony swoje, wreszcie zdziesi\u0105tkowani chorobami i g\u0142odem na puszczy, zapisali ten nieszcz\u0119sny poch\u00f3d w kronikach swoich. Dani\u0142owicz Ignacy w \u201eSkarbcu\u201c swym przytacza te szczeg\u00f3\u0142y z Dusburga i innych (ob. t. I, str. 143, \u2116 278). W 1323 r. w. ks. lit. Gedymin w przywilejach swoich wspomina o istnieniu w N. franciszkan\u00f3w przez niego fundowanych, a w nast\u0119pnym roku papie\u017c Jan XXII wysy\u0142a\u0142 w pomoc misyjn\u0105 nowych zakonnik\u00f3w (ob. \u201eSkarbiec\u201c Dani\u0142owicza, t. I, \u2116 299, 300). W 1329 r. pi\u0105ty z rz\u0119du syn Gedymina i Olgi rusinki, Koryat, otrzyma\u0142 od ojca ksi\u0119stwo nowogr\u00f3dzkie jako dzielnic\u0119 i koronowa\u0142 si\u0119 w N. Po \u015bmierci jego ksi\u0119stwo nowogr\u00f3dzkie oko\u0142o 1239 r. otrzyma\u0142 Teodor, drugi z rz\u0119du syn jego, kt\u00f3ry tu panowa\u0142 do 1352 r. Na nim zako\u0144cza si\u0119 r\u00f3d Koryatowicz\u00f3w w nowogr\u00f3dzkiej dzielnicy. Nast\u0119pnie otrzyma\u0142 dzielnic\u0119 nowogr\u00f3dzk\u0105 dziesi\u0105ty z rz\u0119du syn w. ks. lit. Olgerda, Dymitr Korybut, lecz gdy potem podni\u00f3s\u0142 rokosz przeciwko w. ks. Witoldowi, pokonany pod Dokudowem i zabrany w niewol\u0119, postrada\u0142 udzia\u0142 nowogr\u00f3dzki; wszak\u017ce wkr\u00f3tce potem, mianowicie w 1392 r., podczas ugody Jagie\u0142\u0142y z Witoldem, przy uregulowaniu stosunk\u00f3w familijnych, przywr\u00f3cono mu N., kt\u00f3rym w\u0142ada\u0142 nie d\u0142ugo, bo Witold chc\u0105c go oddali\u0107 jako wichrzyciela od granic Litwy, odda\u0142 mu w 1393 r. ksi\u0119stwo siewierskie, a Nowogr\u00f3dek Litewski, przestawszy by\u0107 lenn\u0105 dzielnic\u0105, wr\u00f3ci\u0142 do korony. W 1394 r. zbrojne zast\u0119py Krzy\u017cak\u00f3w w porze zimowej opar\u0142y si\u0119 a\u017c o N. Mieszka\u0144cy wcze\u015bnie uwiadomieni o ci\u0105gni\u0119ciu nieprzyjaci\u00f3\u0142, spalili zamek i schronili si\u0119 do las\u00f3w. Krzy\u017cacy nie maj\u0105c<\/span> co robi\u0107 na zgliszczach nowogrodzkich wr\u00f3cili na Drohiczyn, pal\u0105c i niszcz\u0105c kraj (ob. \u201eSkarbiec\u201c Dani\u0142owicza, t. I, XII 646). Witold podni\u00f3s\u0142 zamek nowogr\u00f3dzki z gruz\u00f3w, fundowa\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 farny, zabudowa\u0142 miasto, osadzi\u0142 je Tatarami a w 1415 r. chc\u0105c ze wzgl\u0119d\u00f3w politycznych ko\u015bci\u00f3\u0142 s\u0142owia\u0144ski oderwa\u0107 od wp\u0142yw\u00f3w patryarchy carogrodzkiego, zebra\u0142 w po\u0142owie listopada w N. sob\u00f3r w\u0142adyk\u00f3w cerkwi ruskiej, dla obrania metropolity i ustanowienia jego oddzielnej hierarchii. Zebrali si\u0119 w\u00f3wczas w N. w\u0142adycy: czernihowski, po\u0142ocki, \u0142ucki, che\u0142mski, w\u0142odzimierski, halicki, smole\u0144ski, czerwie\u0144ski i turowski i obrali jednozgodnie metropolit\u0105 Hrehora Cemblaka, przeznaczaj\u0105c mu trzy katedry: w Kijowie, Wilnie i Nowogr\u00f3dku. W 1422 r. N. zosta\u0142 upami\u0119tniony nowym festynem, albowiem kr\u00f3l W\u0142adys\u0142aw Jagie\u0142\u0142o po\u015blubi\u0142 tu czwart\u0105 \u017con\u0119, So\u0144k\u0119, c\u00f3rk\u0119 Andrzeja kn. Holsza\u0144skiego. W 1426 r. Witold wracaj\u0105c w tryumfie z wyprawy na Pskowian, w N. rozdawa\u0142 dary m\u0119\u017cnemu rycerstwu swemu. W 1444 roku kr\u00f3l Kazimierz Jagiello\u0144czyk ustanawia magdeburgi\u0105 w Nowogr\u00f3dku, gdy za\u015b w 1447 r. na sejmie l<\/span>ubelskim zasz\u0142y wa\u015bnie pomi\u0119dzy panami Polski i Litwy, Kazimierz Jagiello\u0144czyk dla za\u017cegnania burzy domowej zebra\u0142 sejm litewski do N. d. 8 wrze\u015bnia 1448 r. i radzi\u0142 o uspokojeniu umys\u0142\u00f3w. Podczas naj\u015bcia Tatar\u00f3w perekopskich na Litw\u0119 za kr\u00f3la Aleksandra w latach 1503-1506, N. kilka razy widzia\u0142 ich kosze pod \u015bcianami swemi i uleg\u0142 \u0142upiestwu. Chocia\u017c przywilej Kazimierza Jagiello\u0144czyka z 1444 r. wydany w Brze\u015bciu, podnosi\u0142 Nowogr\u00f3dek do znaczenia wi\u0119kszego miasta i ustanawia\u0142 magdeburgi\u0105, wszak\u017ce takowa ostatecznie zorganizowa\u0142a si\u0119 dopiero w 1511 r., w kt\u00f3rym Zygmunt Stary potwierdzi\u0142 nadania ojca i nowe doda\u0142 przywileje miastu. Kiedy szla\u00adch\u00adta wezwana przez wicie Zygmunta I w 1537 r., mia\u0142a si\u0119 zebra\u0107 pod Lwowem, litewskie rycerstwo pierwej zgromadzi\u0142o si\u0119 w N. i st\u0105d poci\u0105gn\u0119\u0142o do Lwowa na os\u0142awiony sejmik (wojn\u0119 kokosz\u0105). W 1581 r. Stefan Batory ustanawiaj\u0105c trybuna\u0142 w. ks. litew., poleci\u0142, aby tak zwana kadencya ruska zasiada\u0142a co dwa lata przez 22 niedziel na przemian w Nowogr\u00f3dku i Mi\u0144sku. Zjazdy te trybunalskie niezmiernie podnios\u0142y miasto, zw\u0142aszcza \u017ce si\u0119 tu przechowywa\u0142y archiwa i szla\u00adch\u00adta potrzebuj\u0105ca dokument\u00f3w zje\u017cd\u017ca\u0142a si\u0119 t\u0142umnie. Dla bezpiecze\u0144stwa dokument\u00f3w wyjednano w 1638 r. konstytucy\u0105, na mocy kt\u00f3rej przeznaczon\u0105 zosta\u0142a na archiwum wojew\u00f3dztwa nowogr\u00f3dzkiego wie\u017ca zamkowa, zwana Szczytowsk\u0105, (ob. Vol. Leg., t. III, fol. 457), cz\u0119\u015b\u0107 jednak archiw\u00f3w przechowywa\u0142a si\u0119 i w klasztorze ks. dominikan\u00f3w. Podczas naj\u015bcia wojsk cara Aleksego Michaj\u0142owicza pod kn. Trubeckim w 1662 r. znaczna cz\u0119\u015b\u0107 archiwum zabran\u0105 zosta\u0142a przez nieprzyjaciela, a d. 1 maja 1751 r. straszny po\u017car zniszczywszy niemal ca\u0142e miasto, nie oszcz\u0119dzi\u0142 i archiwum. Po pierwszym podziale kraju w 1775 r. s\u0105dy trybunalskie wraz z pozosta\u0142\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 archiwum przeniesiono z N. do Grodna. W 1676 r. N. otrzyma\u0142 od kr\u00f3la Jana Sobieskiego dwa wa\u017cne przywileje; przez jeden z nich zosta\u0142o miasto oswobodzone na zawsze od kwaterunku wojskowego a nawet i hiberny, a to w skutek konsystencyi tu trybuna\u0142u, przez drugi, nowo zbudowany ratusz zr\u00f3wnany w prawach z innemi ratuszami, ustanowiony urz\u0105d horodniczego, kt\u00f3rym zosta\u0142 natenczas Samuel Korsak ( ob. Vol. Leg., t. V, fol. 440, 444). Obrz\u0105dek s\u0142owia\u0144ski na Rusi litewskiej wiele wyprzedzi\u0142 \u0142aci\u0144ski, to te\u017c w N. od czas\u00f3w niepami\u0119tnych istnia\u0142y dwie cerkwie: jedna na zamku pod wez. Wniebowzi\u0119cia N. M. P., a druga w mie\u015bcie t. z. Borysohlebska, ta ostatnia jakoby fundacyi kn. Wojsie\u0142ka Mendogowicza. Na wzniesienie cerkwi tej hetman litewski Konstanty Ostrogski w 1517 r. zapisa\u0142 maj\u0119tno\u015b\u0107 Bykowicze w powiecie cyry\u0144skim, w stronie wsch. od Nowogr\u00f3dka po\u0142o\u017con\u0105. W 1636 r. metropolita Weliamin Rudzki przy tej cerkwi fundowa\u0142 zakon bazylian\u00f3w, uposa\u017cony przez rodzin\u0119 Chreptowicz\u00f3w, kt\u00f3rych tu s\u0105 groby. Monaster borysohlebski w 1800 r. uczyniono filialnym monasteru \u0142awryszewskiego, a po 1830 r. skasowano. Jeszcze w XVII wieku opr\u00f3cz dw\u00f3ch wzmiankowanych, istnia\u0142o w N. o\u015bm cerkwi: Podwy\u017cszenia \u015b. Krzy\u017ca, \u015b. Miko\u0142aja cudotw\u00f3rcy, Zmartwychwstania, \u015b. Jana, \u015b. Tr\u00f3jcy, s. Miko\u0142aja m\u0119czennika, \u015b. Paraskewii, i \u015b. Symeona na zamku. Cerkwie te s\u0105 wymienione w dyplomacie Zygmunta III z 1610 r. Cz\u0119ste po\u017cogi wojenne niszcz\u0105c miasto nie oszcz\u0119dzi\u0142y i \u015bwi\u0105ty\u0144, jako\u017c ze wszystkich wymienionych cerkwi staro\u017cytnych pozosta\u0142a tylko borysohlebska, w drugiej za\u015b \u015b. Miko\u0142aja, mniej starej, gdy\u017c fundowanej przez ksi\u0119\u017cy franciszkan\u00f3w w 1780 r., znajduje si\u0119 staro\u017cytny obraz Bogarodzicy, ocalony z pierwotnej \u015bwi\u0105tyni zamkowej<\/span><\/s>. Obraz Bogarodzicy, niegdy\u015b z cerkwi zamkowej, znajduje si\u0119 dzi\u015b w cerkwi Borysoglebskiej (po-bazylia\u0144skiej, nie za\u015b w cerkwi \u015bw. Miko\u0142aja.<\/span> Oko\u0142o 1620 r. Adam Chreptowicz, podkomorzy nowogr\u00f3dzki, fundowa\u0142 przy cerkwi borysohlebskiej, obok klasztoru bazylian\u00f3w, klasztor \u017ce\u0144ski bazylianek. Bazylianki skasowane w 1839 r. i jednocze\u015bnie za\u0142o\u017cono prawos\u0142awny monaster czernic w Wolnej. Co do \u015bwi\u0105ty\u0144 wyznania \u0142aci\u0144skiego, to wy\u017cej nadmieniono, \u017ce za\u0142o\u017cycielem franciszkan\u00f3w w N. by\u0142 w. ks. litew. Gedymin, za\u015b w. ks. Witold mia\u0142 fundowa\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 farny na okopisku \u015bwi\u0105tyni Peruna, lecz bli\u017cszych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w tej erekcyi nie przechowa\u0142y dzieje. Ko\u015bci\u00f3\u0142 z klasztorem ks. dominikan\u00f3w w pierwszej po\u0142owie XVII w. fundowa\u0142 Krzysztof Chodkiewicz, koniuszy litewski, p\u00f3\u017aniejszy wwda wile\u0144ski. Powsta\u0142y prawie jednocze\u015bnie fundacye: bonifratr\u00f3w przez Kazimierza Lwa Sapieh\u0119, jezuit\u00f3w przez Moszy\u0144skiego, zabitego w Nie\u015bwie\u017cu podczas naj\u015bcia Rossyan w 1659 r., tudzie\u017c dominikanek. Dominikanki funduje tu Micha\u0142 D\u0105browski, kawaler malta\u0144ski i nadaje im dobra Mogilnic\u0119, Bu\u0142browszczyzn\u0119 i Turzec.<\/span> Kalwini mieli tu zb\u00f3r od po\u0142owy XVI w.; nieco p\u00f3\u017aniej pe\u0142ni\u0142 przy tej \u015bwi\u0105tyni obowi\u0105zki duchowne Jan Zygrowiusz. Mno\u017cyli si\u0119 tu i aryanie, nienawidzeni zar\u00f3wno przez katolik\u00f3w i protestant\u00f3w. By\u0142a to smutna chwila nietolerancyi i kontrowersyi, jako\u017c d. 9 stycznia 1616 r. Zygrowiusz odby\u0142 w N. pami\u0119tn\u0105 dysput\u0119 z jezuit\u0105 nie\u015bwieskim Benedyktem Brywilias. Dysputa ta Zygrowiusza w tym\u017ce roku zosta\u0142a wydrukowan\u0105 w Lubczu. Zb\u00f3r zosta\u0142 zamkni\u0119ty z rozkazu Zygmunta III w 1618 r. Wszystkie powy\u017csze klasztory katolickie nie istniej\u0105 tak\u017ce w skutek kasat po 1830 i 1863 r. W 1785 r. kr\u00f3l Stanis\u0142aw August w przeje\u017adzie z Nie\u015bwie\u017ca do Grodna zwiedzi\u0142 N. i onego pami\u0105tki. Z ocala\u0142ych pami\u0105tek zas\u0142uguj\u0105 na uwag\u0119 resztki pi\u0119knych ruin historycznego zamczyska na wynios\u0142ej g\u00f3rze, tudzie\u017c w pobli\u017cu tych ruin g\u00f3ra, zwana Grobem Mendoga, ale rzecz nieprawdopodobna aby tu spoczywa\u0142y zw\u0142oki bohatera Litwy, zamordowany zdradziecko w 1263 r. w Inflantach. W ko\u015bciele farnym, dzi\u015b na filialny zamienionym, znajduje si\u0119 pi\u0119kny pomnik marmurowy, wzniesiony przez Jana Rudomin\u0119, kasztelana nowogr\u00f3dzkiego, na pami\u0105tk\u0119 poleg\u0142ych rycerzy w bitwie pod Chocimem w 1621 r. Zabytek ten sztuki przedstawia w wypuk\u0142orze\u017abie samego naczelnika Rudomin\u0119, kl\u0119cz\u0105cego w ca\u0142ej postaci, obok niego za\u015b kl\u0119czy dziewi\u0119ciu towarzyszy broni z uci\u0119temi g\u0142owami, kt\u00f3re le\u017c\u0105 u ich st\u00f3p. N. by\u0142 miejscem chrztu i pobytu w dzieci\u0144stwie Adama Mickiewicza. Opr\u00f3cz wymienionych \u017ar\u00f3de\u0142 liczne s\u0105 artyku\u0142y dotycz\u0105ce N. i jego dziej\u00f3w, mianowicie: F. M. So\u00adbiesz\u00adcza\u0144\u00adskie\u00adgo, w Wielkiej Encyklopedyi Orgelbranda (t. XIX); Adama Kirkora w Opiekunie Domowym (1875 r. \u2116 32); Micha\u0142a Hausmana, Opis N., po rossyj. (w Mi\u0144skich Guber. Wiedom. za 1877 r. \u2116 25\u201429); w Tygodniku Ilustrow. (z 1862 r. t. V, str. 216 i z 1872 r. t. IX, str. 52); Wojni\u0142owicza w Bibliotece Warsz. (1841 r., t. II, str. 178). Nowogr\u00f3dzkie sstwo grodowe pod\u0142ug ustaw sejmowych obejmowa\u0142o mto N. z przyleg\u0142o\u015bciami i zamkiem, gdzie s\u0105dy swe odbywa\u0142 trybuna\u0142 w. ks. litewskiego co drugi rok przez 22 tygodnie. Sstwo to by\u0142o zawsze po\u0142\u0105czone z godno\u015bci\u0105 wojewody nowogr\u00f3dzkiego i sp\u00f3lnie z ekonomi\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 oraz w\u00f3jtostwem nowogr\u00f3dzkiem op\u0142aca\u0142o kwarty w r. 1783 z\u0142p. 347 gr. 8, za\u015b hyberny z\u0142p. 412. Sejmiki, s\u0105dy ziemskie i popisy rycerstwa dla ca\u0142ego rycerstwa, odbywa\u0142y si\u0119 tak\u017ce w tem starostwie. Ostatnim posiadaczem by\u0142 J\u00f3zef ks. Jab\u0142onowski, wojewoda nowogr\u00f3dzki. Do N. odnosz\u0105 si\u0119 opracowania: Edward Paw\u0142owicz: \u201eN. w pierwszej po\u0142owie XIX stulecia\u201c z rys. Ru\u00adsiec\u00adkie\u00adgo (Ksi\u0119ga pami\u0105tkowa na uczczenie setnej rocznicy A. Mickiewicza, Warszawa, t. II. str. 136\u2014164). Podano tu w dopiskach list\u0119 wojewod\u00f3w i kasztelan\u00f3w nowogr\u00f3dzkich. X. W. K.: \u201eO cudownych obrazach M. Bo\u017cej w N.\u201c (tam\u017ce, II, 257 i nast.). Pa\u00adw\u00ad\u0142o\u00adwicz Ed\u00adward: \u201eZ nad Wilii i Niemna\u201c, Lw\u00f3w, 1901. Ten\u017ce: \u201eN. w XIX w.\u201c, Krak\u00f3w, 1902 r.<\/span> [Por. \u017be\u0142na<\/a><\/i>.]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Nowogr\u00f3dzki powiat<\/i>, by\u0142 do 1793\u201495 r., t. j. do chwili zaj\u0119cia go przez Rossy\u0105, jednym z trzech pow. wdztwa nowogr\u00f3dzkiego. W tym czasie wschodnia i p\u00f3\u0142nocna cz\u0119\u015b\u0107 zosta\u0142y przy nowoutworzonym pow. nie\u015bwieskim namiestnictwa mi\u0144skiego, zmienionym w pow. s\u0142ucki przy ustanowieniu gub. mi\u0144skiej, za\u015b cz\u0119\u015bci: po\u0142udniowa i zachodnia wesz\u0142y w sk\u0142ad gub. s\u0142onimskiej, a od 1796 r. w\u0142\u0105czone do gub. litewskiej, kt\u00f3ra w 1801 r. rozdzielona na dwie: wile\u0144sk\u0105 i grodzie\u0144sk\u0105, przekaza\u0142a sw\u00f3j powiat nowogr\u00f3dzki tej ostatniej. W 1842\u201443 z pol<\/span>ecenia cesarza Miko\u0142aja nast\u0105pi\u0142a znowu przemiana granic i wtedy to pow. nowogr\u00f3dzki wcielono do gub. mi\u0144skiej. Tak wi\u0119c cz\u0119\u015bci dawnego powiatu nowogr\u00f3dzkiego poodpada\u0142y w r\u00f3\u017cne strony, s\u0105 teraz bowiem w pow. s\u0142uckim, mozyrskim, mi\u0144skim, nieco w s\u0142onimskim i bobrujskim, ale rdzenna cz\u0119\u015b\u0107 onego dot\u0105d pozosta\u0142a pod nazw\u0105 dawn\u0105 i stanowi najludniejszy i najbogatszy pow. gub. mi\u0144skiej, na zachodnim jej kra\u0144cu po\u0142o\u017cony. Graniczy od p\u0142n.-zach. i p\u0142n. z pow. lidzkim i oszmia\u0144skim gub. wile\u0144skiej; od p\u0142n.-wsch. i wsch. z pow. mi\u0144skim i s\u0142uckim; od po\u0142udnia z pow. pi\u0144skim a od zach. z pow. s\u0142onimskim gub. grodzie\u0144skiej i le\u017cy pomi\u0119dzy 43\u00b0 a 45\u00b0 p\u0142n. dl. i 53\u00b0 a 54\u00b0 wsch. szer. Wed\u0142ug naj\u015bwie\u017cszych oblicze\u0144 ma 4539 w. kw. obszaru, czyli przesz\u0142o 472800 dzies. ziemi. Skarb posiada 22206 dzies. w przestrzeniach le\u015bnych i 7 dzies. grunt\u00f3w skonfiskowanych; w\u0142o\u015bcianom nadzielono: w dobrach skarbowych 41919 dzies., w dobrach prywatnych 164608 dzies., \u017co\u0142nierzom dymis. 768 dziesi\u0119cin; r\u00f3\u017cnym 164 dziesi\u0119cin; do cerkwi nale\u017cy 3766 dzies., do ko\u015bc. katolickich 147 dzies., do mta Nowogr\u00f3dka 703 dzies., reszta nale\u017cy do w\u0142a\u015bcicieli prywatnych. Oko\u0142o 1880 r. 173 w\u0142a\u015bc. prawos\u0142. posiada\u0142o 25341 dzies., 507 w\u0142a\u015bc. Polak\u00f3w r\u00f3\u017cnych wyzna\u0144 178819 dzies. W 1881 r. 4880 dzies. nale\u017c\u0105cych do w\u0142a\u015bcicieli polskich przesz\u0142o w inne r\u0119ce. Odt\u0105d nie by\u0142o<\/span> znaczniejszych wyprzeda\u017cy w\u0142asno\u015bci polskich i chyba obecnie nast\u0105pi\u0105 wskutek kl\u0119sk w gospodarstwie 1885 r. i ekonomicznej w og\u00f3le<\/span> stagnacyi. W 1881 r. zasiano w pow. pszenicy ozimej 4187 beczek litewskich, \u017cyta 35192 beczek, pszenicy jarej 5384, owsa, 10768, j\u0119czmienia 4307, gryki 3059, r\u00f3\u017cnych innych zb\u00f3\u017c 3393; kartofli zasadzono 57147 beczek. Zbi\u00f3r wynosi\u0142: pszenicy ozimej 16748 beczek, \u017cyta 150762, pszen. jarej 26918, owsa 53840, j\u0119czmienia 21535, gryki 15345, r\u00f3\u017cnych innych zb\u00f3\u017c 16962; kartofli 285738 beczek. By\u0142 to rok \u015brednio urodzajny, mo\u017cna przeto powy\u017csze cyfry uwa\u017ca\u0107 za przeci\u0119tne w stanie obecnej produkcyi. P\u00f3l ornych w pow. jest przesz\u0142o 280000 dzies., \u0142\u0105k wybornych oko\u0142o 40000 dzies., las\u00f3w oko\u0142o 90000 dzies., reszta pod b\u0142otami, wodami, pastwiskami, i t. p. Gleba w stronie zach., p\u0142n. i wsch. znakomita pszenna; w tych miejscowo\u015bciach grunta s\u0105 faliste, gliniasto-szczerkowe, posiadaj\u0105 du\u017co \u017cywej wody. Cz\u0119\u015b\u0107 p\u0142n. i wsch. pozbawiane s\u0105 las\u00f3w, lecz na p\u0142d. pow. ma charakter poleski, a na zach. tez lesisty z pewnemi przerwami. W latach oko\u0142o 1860 r. wed\u0142ug statystycznych wiadomo\u015bci urz\u0119dowych by\u0142o w pow. 18195 koni, 62955 byd\u0142a rogatego, 40753 owiec prostych, 41460 cienkowe\u0142., 27502 nierogacizny, 515 k\u00f3z. Pod wzgl\u0119dem etnograficznym N. pow. przedstawia charakterystyczn\u0105 mieszanin\u0119 dawnych pokrewnych plemion s\u0142owia\u0144sko-litewskich, bowiem zetkn\u0119\u0142y si\u0119 tu szczepy Dregowiczan, Krywiczan<\/a>, Jad\u017awing\u00f3w<\/a> i Litwin\u00f3w i urobi\u0142y w typow\u0105 Ru\u015b, kt\u00f3r\u0105 nasi historycy i etnografowie zaliczaj\u0105 do Czarnej lub do Bia\u0142ej. Zdania s\u0105 w tem podzielone. W\u015br\u00f3d owego plemienia rusi\u0144skiego od czas\u00f3w bodaj Witoldowych zjawili si\u0119 \u017bydzi i Tatary, a od doby unii politycznej Litwy z Polsk\u0105 rozrodzili si\u0119 Polacy. Ludno\u015b\u0107 ca\u0142a wynosi oko\u0142o 185000 dusz, w tej liczbie oko\u0142o 18000 Polak\u00f3w (Sto\u0142pia\u0144skij). 9400 Litwin\u00f3w, oko\u0142o 25000 \u017byd\u00f3w, 408 Mahometan nale\u017c\u0105cych do spo\u0142eczno\u015bci polskiej, 268 protestant\u00f3w nale\u017c\u0105cych do spo\u0142eczno\u015bci polskiej, oko\u0142o 4200 Rusin\u00f3w katolik\u00f3w (Sto\u0142pia\u0144skij), a reszt\u0119, t. j. oko\u0142o 137000, stanowi\u0105 Rusini prawos\u0142awni, w 1839 r. z unii wy\u0142\u0105czeni. W Nowogr\u00f3dku po zamkni\u0119ciu gimnazyum, od 1868 r. istnieje szko\u0142a czteroklasowa a w mku Mirze od tego\u017c prawie czasu szko\u0142a dwuklasowa. Nadto przy ka\u017cdej gminie znajduje si\u0119 szk\u00f3\u0142ka wiejska; najwa\u017cniejsze szk\u00f3\u0142ki gminne istniej\u0105: w Szczorsach na 120 uczni\u00f3w i w Niehniewiczach na 116 uczni\u00f3w. Do szk\u00f3\u0142ek gminnych ucz\u0119szczaj\u0105 nie tylko<\/span> w\u0142o\u015bcianie ale i szla\u00adch\u00adta drobna. Wed\u0142ug ostatnich oblicze\u0144 statystycznych, jeden ucz\u0105cy si\u0119 przypada na 110 mieszka\u0144c\u00f3w. Tak szczup\u0142a o\u015bwiata musi odbija\u0107 si\u0119 na moralno\u015bci ludu, to te\u017c wiele ona pozostawia do \u017cyczenia. W og\u00f3le<\/span> lud zaczyna zaniedbywa\u0107 stary obyczaj, zmienia str\u00f3j, kaleczy mow\u0119 macierzyst\u0105, a pie\u015b\u0144 tradycyjn\u0105 zamienia na erotyczno-obozow\u0105. W 1881 r. by\u0142o 2684 \u015blub\u00f3w, urodzi\u0142o si\u0119 7840 dzieci prawych, 184 dzieci nieprawych, zmar\u0142o 6407 os\u00f3b. Po\u017car\u00f3w w 1881 r. by\u0142o 163, w tej liczbie 74 od podpalenia (niemal polowa); spali\u0142o si\u0119 948 dom\u00f3w, na summ\u0119 705156 rs. W tym\u017ce roku zaleg\u0142o\u015b\u0107 w podatkach wynosi\u0142a 125508 rs. W 1882 r. przemys\u0142 fabryczny wyrazi\u0142 si\u0119 w nast\u0119puj\u0105cych cyfrach: 8 browar\u00f3w piwnych zatrudnia\u0142o 16 robotn. i wyprodukowa\u0142o za 3480 rs.; miodosytnia zatrud. 2 rob., warto\u015b\u0107 produkcyi 200 rs.; fabryka kafli, 4 robot., z produkcy\u0105 2725 rs.; 6 cegielni, 26 rob., wyrob. na sum\u0119 5265 rs.; l m\u0142yn parowy, 3 robotnik\u00f3w, warto\u015b\u0107 produkcyi 71000 rs.; l olejarnia, 25 robot., produkcya 10500 rs.; 6 serowarni, 12 rob., warto\u015b\u0107 wyrobu 12975 rs.; 16 gorzelni, 80 robot., warto\u015b\u0107 produkcyi 765356 rs., 7 terpentyniarni, zatrud. 7 robot. i wyprod. na 3819 rs.; 8 smolarni, zatrud. 8 robot., i wyproduk. za 1650 rs. W og\u00f3le<\/span> 55 fabryk, zatrudnia\u0142o 183 robot., suma wytworu 876970 rubl. Aptek w 1882 r. by\u0142o trzy, mianowicie: 2 w Nowogr\u00f3dku i w mku Horodyszczu; szpitali trzy w Nowogr\u00f3dku; przy ka\u017cdej gminie jest felczer i ma\u0142a apteka. Pod wzgl\u0119dem dobroczynno\u015bci publicznej, istnieje w Nowogr\u00f3dku przytulisko dla sierot, z legat\u00f3w prywatnych powsta\u0142e, posiada ono 10781 rubli kapita\u0142u i wychowuje do l6-tu sier\u00f3t szla\u00adche\u00adc\u00adkie\u00adgo pochodzenia, wydaj\u0105c na to oko\u0142o 1345 rocznie, gdy\u017c zawsze nadzwyczajne ofiary prywatne zasilaj\u0105 bud\u017cet roczny zak\u0142adu. Pod wzgl\u0119dem administracyjno-policyjnym pow. dzieli si\u0119 na pi\u0119\u0107 okr. policyjnych (stan\u00f3w) i 24 gminy, obejmuj\u0105ce 57 starostw wiejskich. Okr\u0105g 1-szy niehniewicki, z zarz\u0105dem w mku Niehniewiczach, obejmuje gminy: niehniewick\u0105, szczorsowsk\u0105, horodcza\u0144sk\u0105, wereskowsk\u0105, lubcza\u0144sk\u0105 i wsielubsk\u0105; okr. pol. 2-gi z zarz\u0105dem w mku Horodyszczu, obejmuje gminy: horodyszcza\u0144sk\u0105, cyry\u0144sk\u0105, rajcza\u0144sk\u0105, poczepowsk\u0105 i koszelewsk\u0105; okr. pol. 3-ci, z zarz\u0105dem w mku Nowej-Myszy, obejmuje gminy: nowomysk\u0105, sto\u0142owick\u0105, czernichowsk\u0105 i \u017cuchowick\u0105; okr. pol. 4-ty z zarz\u0105dem w mku Mirze, obejmuje gminy: mirsk\u0105, horodziejsk\u0105, korelick\u0105 i jeremick\u0105; okr. pol. 5-ty z zarz\u0105dem w mku Snowiu, obejm. gm.: darewsk\u0105, snowsk\u0105, jastreblewsk\u0105, ostrowsk\u0105 i krzywoszy\u0144sk\u0105. Dalej powiat dzieli si\u0119 na 4-ry okr\u0119gi s\u0105dowe i 4 okr. wojskowe, z zarz\u0105dem w Nowogr\u00f3dku, Mirze, Horodyszczu i w Darewie. Wed\u0142ug ostatnich oblicze\u0144 jest 723 wiosek, 371 folwark\u00f3w, 54 za\u015bciank\u00f3w, 27 okolic szla\u00adche\u00adc\u00adkich i 25 miasteczek, mianowicie: Cyryn, Horodyszcze, Iszko\u0142d\u017a, Jeremicze, Korelicze, Kraszyn, Krzywoszyn, Lipsk, Lubcz, Mir, Nowogr\u00f3dek, Nowa-Mysz, Niehniewicze, Ostr\u00f3w, Poczepowo, Po\u0142onka, Poruczyn, Po\u0142oneczka, Sto\u0142owicze, Swojatycze, Sn\u00f3w, Turzec, Wsielub, Wal\u00f3wka i Wied\u017cma. Jeden Nowogr\u00f3dek ma wygl\u0105d nieco porz\u0105dniejszego miasta, wszystkie za\u015b inne stanowi\u0105 typ znanych na Litwie ubogich, \u017cydowskich przewa\u017cnie miasteczek, bez dom\u00f3w murowanych i brukowanych ulic. Zaznaczmy, i\u017c jakkolwiek Horodziej nie liczy si\u0119 za miasteczko, jednak w ostatnich czasach wskutek istnienia tu wa\u017cnej st. kolei \u017celaznej mosk.-brzeskiej, staraniem obywatela Marcinkiewicza zdoby\u0142 si\u0119 na porz\u0105dne domy, zajazdy i kramy nawet, co mu nadaje prawo zwa\u0107 si\u0119 miasteczkiem. Najwa\u017cniejsz\u0105 rzek\u0105 w powiecie jest sp\u0142awny Niemen, stanowi\u0105cy na przestrzeni 122 w. p\u0142n.-zach. granic\u0119 powiatu; ma przystanie w Jeremiczach, Koladzinie, Szczorsach, Lubczu, Delatyczach, Moryniu i Krzywiczach. Sp\u0142aw odbywa si\u0119 z powodu znacznych zakr\u0119t\u00f3w rzeki bez \u017cagli, za pomoc\u0105 jeno wiose\u0142 lub szost\u00f3w. Nie licz\u0105c wielu ruczaj\u00f3w i rzeczek bezimiennych wymieniamy 65 rzek maj\u0105cych ustalone na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adka: Bieroza, Bierozka, Bienina, Ba\u0142ajca, Czarna, Cetranka, Chadosa, Czerniawka, Chmarka, Czeszewla, Dzierewianka, Dzwieja, Dorog\u00f3wka, Droczy\u0142owka, Dzie\u0142omlanka, Izwa, Iz\u00f3wka, Jatra, Iszko\u0142d\u017a, Jab\u0142on\u00f3wka, Koczeryszka, Ko\u0142pienica, Kot\u00f3wka, Kopanica, Krzemusz\u00f3wka, Leszczanka, Lipnica, Miranka, Myszanka, Mo\u0142czad\u017a, Mo\u0142czadka, Mezawna, Mo\u0142ot\u00f3wka, Maryan\u00f3wka, Mutwica, Nowosadka, Nalib\u00f3wka, Nie\u017catka, Niegrym\u00f3wka, Newda, Os\u00f3wka, Osa, Pietuch\u00f3wka, Plisa, Ruta, Retima, Rudzica, Szczara, Szczorsz\u00f3wka, Szawel\u00f3wka, Sn\u00f3wka, Sianie\u017cyca, \u015awite\u017a, Sworotwa, S\u0142oczwa, Serwecz, Szarawa, Tro\u015bcianka, Trepieczanka, Tartak, Usza, Wo\u0142ownia, Wo\u0142owicz, Wied\u017ama, Zmiejka. Jezior wielkich powiat nie posiada wcale. Najwi\u0119ksze z nich \u015awite\u017a, upami\u0119tnione ball<\/span>ad\u0105 Adama Mickiewicza, ma oko\u0142o 200 morg\u00f3w i jest do\u015b\u0107 rybne. Inne najwi\u0119ksze s\u0105: Czyreszle (nad Niemnem), Douhoje (nad Niemnem), Douhoje drugie, G\u0142uche, Kruh\u0142oje, Krzywickie (nad Niemnem), Ko\u0142dyczewskie (z kt\u00f3rego wyp\u0142ywa Szczara), P\u0142osa, Sinie, \u015awi\u0119te, \u015awi\u0119te drugie, Szpakowskie, Snowskie, uformowane z rozlewu rz. Snowki. Tartackie uformowane z rozlewu. rz. Dzierewianki, Zabo\u0142ockie i \u017b\u0142obi\u0144skie. Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 powiatu jest falista i malownicza, najwy\u017csze jednak punkta nad powierzchni\u0105 morza znajduj\u0105 si\u0119 w okolicy Koladzina (126 s\u0105\u017cni) i w okolicy Czernichowa (106 s\u0105\u017cni). Komunikacy\u0105 l\u0105dow\u0105 N. pow. od p\u00f3\u0142nocy na po\u0142udnie stanowi dr. \u017cel. moskiewsko-brzeska, ze stacyami: Horodziej, Pohorelcy, Baranowicze i Le\u015bna, i cz\u0119\u015b\u0107 odnogi prowadz\u0105cej od stacyi Baranowicze ku Bia\u00ad\u0142e\u00admu\u00adsto\u00adko\u00adwi. Po\u0142udniowym kra\u0144cem powiatu przechodzi dawna szosa moskiewsko-warszawska; s\u0105 te\u017c trzy trakty pocztowe, wiod\u0105ce: z Nowogr\u00f3dka do Mi\u0144\u00adska, z Nowogr\u00f3dka do Li\u00addy, z Nowogr\u00f3dka do Nie\u015b\u00adwie\u00ad\u017ca i S\u0142u\u00adc\u00adka. Drogi wojenno-komunikacyjne prowadz\u0105, z Nowogr\u00f3dka przez miasteczko Ho\u00adro\u00addy\u00adsz\u00adcze do Sto\u00ad\u0142o\u00adwicz; ze Sto\u00ad\u0142o\u00adwicz do mka Mo\u0142\u00adcza\u00addzia i Po\u00ad\u0142on\u00adki; z mka Nowa-Mysz do Po\u00ad\u0142on\u00adki, Nie\u015b\u00adwie\u00ad\u017ca, Kie\u00adcka i La\u00adcho\u00adwicz. Trakty handlowe id\u0105: z Nowogr\u00f3dka do mka Mo\u0142\u00adcza\u00addzia, z Nowogr\u00f3dka do Miko\u0142ajewa i do Ho\u00adro\u00addy\u00adsz\u00adcza, z Ho\u00adro\u00addy\u00adsz\u00adcza do Mo\u0142\u00adcza\u00addzia, z mka Sto\u00ad\u0142o\u00adwi\u00adcz przez Now\u0105-Mysz do szosy moskiewsko-warszawskiej i z mka Ko\u00adre\u00adlicz do mka Zby\u0144\u00adska w o<\/span>szmia\u0144skiem. Miejsca historyczne lub do kt\u00f3rych s\u0105 przywi\u0105zane wspomnienia r\u00f3\u017cne: Darewo (tu pogrzebiony Boch\u00adwic Floryan), Ho\u00adro\u00addy\u00adsz\u00adcze, staro\u017cytna Wru\u00adta (bitwa Mendoga z kniaziami waregskiemi oko\u0142o 1256 r.), Ko\u00adre\u00adli\u00adcze (pami\u0119tne g\u0142\u00f3wnie utwierdzeniem si\u0119 tu w 1733 r. frakcyi litewskiej kr\u00f3la Stanis\u0142awa Leszczy\u0144skiego), Krzy\u00adwi\u00adcze (pogrom Krzy\u017cak\u00f3w 1314 roku), Lubcz (staro\u017cytny gr\u00f3d s\u0142owia\u0144ski, ws\u0142awiony drukarni\u0105), \u0141aw\u00adry\u00adszew (monaster), \u0141awczyce (miejsce \u015bwi\u0119te litewskich Tatar\u00f3w), Mir, Nowogr\u00f3dek, Nowa-Mysz, Nied\u017awiadka (miejsce urodzenia Ignacego Domejki), Osowiec (pod\u0142ug niekt\u00f3rych miejsce urodzenia w 1798 r. Adama Mickiewicza), Po\u00ad\u0142on\u00adka (pami\u0119tna bitw\u0105 z Tatarami w 1506 roku i zwyci\u0119stwem Stefana Czarnieckiego nad kn. Cho\u00adwa\u0144\u00adskim w 1660 r.), Rze\u00adpie\u00adhowo (miejsce urodzenia Jana Czeczota), Ruta (miejsce urodzenia metropolity Weljamina Rut\u00adskie\u00adgo), Soplicowo (upami\u0119tnione w Panu Tadeuszu), Sied\u00adli\u00adsz\u00adcze (miejsce urodzenia w 1791 r. Tomasza Zana), Tuhanowicze (miejsce zawieraj\u0105ce wspomnienia po Mickiewiczu), Woro\u0144cza (miejsce \u015bmierci ostatniego wwdy nowogr\u00f3dzkiego J\u00f3zefa Nie\u00adsio\u00ad\u0142ow\u00adskie\u00adgo), Wasz\u00adkow\u00adce (miejsce pobytu i \u015bmierci w 1856 r. uczonego Floryana Boch\u00adwi\u00adca). Zbiory naukowe lub pami\u0105tkowe znajduj\u0105 si\u0119: w Cze\u00adszew\u00adli Ko\u00adby\u00adli\u0144\u00adskich (ksi\u0119gozbi\u00f3r, pami\u0105tki, zbi\u00f3r numizmatyczny), Nia\u0144\u00adko\u00adwie (zbiory przyrodnicze d-ra W\u0142adys\u0142awa Dy\u00adbow\u00adskie\u00adgo), w Obry\u00adniu Ka\u00adszy\u00adc\u00f3w (zbi\u00f3r porcelany, dzie\u0142a sztuki), w Po\u00ad\u0142o\u00adnecz\u00adce Radziwi\u0142\u0142\u00f3w (biblioteka, archiwum, pami\u0105tki, dzie\u0142a sztuki), Szczo\u00adr\u00adsach Chrep\u00adto\u00adwi\u00adcz\u00f3w (znakomita biblioteka, licz\u0105ca 12000 tom\u00f3w, wielkie archiwum i pami\u0105tki), w Li\u00adpie Obu\u00adcho\u00adwi\u00adcz\u00f3w (ksi\u0119gozbi\u00f3r i archiwum), w Swo\u00adrot\u00adwie Nie\u00adza\u00adbi\u00adtow\u00adskich (ksi\u0119gozbi\u00f3r, archiwum, pami\u0105tki, dzie\u0142a sztuki), Ser\u00adwe\u00adczu Nie\u00adsio\u00ad\u0142ow\u00adskich (archiwum dawne), w Wasz\u00adkow\u00adcach Boch\u00adwi\u00adc\u00f3w (ksi\u0119gozbi\u00f3r), w Woj\u00adno\u00adwie Nar\u00adgie\u00adle\u00adwi\u00adcza (biblioteka), w Za\u00admi\u00adrzu A. Pu\u00adcia\u00adty (wa\u017cny ksi\u0119gozbi\u00f3r) i inne r<\/span>ezydencye bogate s\u0105 w Ob\u00adry\u00adniu; We\u00adres\u00adko\u00adwie, Mo\u00adry\u00adniu, Os\u00adta\u00adszy\u00adnie, w Szczor\u00adsach, w Ho\u00adro\u00addzie\u00adju, w Po\u00ad\u0142o\u00adnecz\u00adce, w Swo\u00adrot\u00adwie, Swo\u00adja\u00adty\u00adczach, w Sno\u00adwiu i inne. Gospodarstwa wzorowe znajduj\u0105 si\u0119 w Szczor\u00adsach Chrep\u00adto\u00adwi\u00adcza, zarz\u0105dzane przez F. Fi\u00adszera (ob. Jelskiego w Gazecie Rolniczej z 1880 roku, \u2116\u2116 40\u201442), w Os\u00adta\u00adszy\u00adnie Bu\u0142\u00adhaka, w Wasz\u00adko\u00adw\u00adcach Ot\u00adtona Boch\u00adwi\u00adca, w Raj\u00adcach We\u00adresz\u00adcza\u00adki i niema\u0142o innych. Celniejsze Ogrody s\u0105: w Wasz\u00adko\u00adw\u00adcach (na 30 morgach), Ob\u00adry\u00adniu, w Swo\u00adja\u00adty\u00adczach Czap\u00adskich, w Sworotwie, w Ho\u00adro\u00addzie\u00adju, w Szczor\u00adsach, w Po\u00ad\u0142o\u00adnecz\u00adce i inne. Stadniny znajdowa\u0142y si\u0119 dawniej: w Li\u00adpie i Swo\u00adja\u00adty\u00adczach Obu\u00adcho\u00adwi\u00adcz\u00f3w, w Szczor\u00adsach Chrep\u00adto\u00adwi\u00adcz\u00f3w, w Sno\u00adwiu Rdu\u0142\u00adtow\u00ads\u00adkich, w Oda\u00adchow\u00adszczy\u00ad\u017anie Rdu\u0142\u00adtow\u00ads\u00adkich. Mieli te\u017c stadniny Nie\u00adsio\u00ad\u0142ow\u00adscy, We\u00adre\u00adsz\u00adcza\u00adko\u00adwie, Rej\u00adta\u00adno\u00adwie, Radziwi\u0142\u0142owie i inni. Z pomi\u0119dzy wielu ludzi zas\u0142u\u017conych krajowi, pochodz\u0105cych z<\/span> pow. nowogr\u00f3dzkiego, lub kt\u00f3rzy tu dzia\u0142ali, wa\u017cniejsi: Mickiewicz Adam, Zan Tomasz, Czeczot Jan, Rejtan Tadeusz, Nie\u00adsio\u00ad\u0142ow\u00adski J\u00f3zef, \u015alizie\u0144 Rafa\u0142 (rze\u017abiarz), Domejko Ignacy, Boch\u00adwic Floryan (filozof), Rutski Weljamin, Chrep\u00adto\u00adwi\u00adczo\u00adwie Joachim i Adam, Mos\u00adkie\u00adwicz Samuel autor pami\u0119tnik\u00f3w, Jew\u00ad\u0142a\u00adszew\u00adski (pami\u0119tnikarz), Kor\u00adsak Julian, Kor\u00adsak (pose\u0142 nowogr\u00f3dzki), Obu\u00adcho\u00adwicz Micha\u0142 (pami\u0119tnikarz), d-r W\u0142adys\u0142aw Dy\u00adbow\u00adski (przyrodnik), Rudomina Jan (kasztelan nowogr\u00f3dzki, ws\u0142awiony odwag\u0105<\/span> i autor opisu wojny chocimskiej). Pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym do 1839 r. Rusini tutejsi nale\u017celi do unii, odt\u0105d przy\u0142\u0105czeni do wyznania panuj\u0105cego. W 1880 r. by\u0142o 20 cerkwi murowanych, po wi\u0119kszej<\/span> cz\u0119\u015bci z ko\u015bcio\u0142\u00f3w przerobionych, 49 drewnianych, w tej liczbie 49 parafialnych; kaplic 1 murowana i 52 drewnianych. Do 1839 r. by\u0142o w powiecie 50 parafij unickich. W granicach obecnego pow. nowogr\u00f3dzkiego 46 \u015bwi\u0105ty\u0144 ruskich mia\u0142o fundator\u00f3w lub benefaktor\u00f3w w Polakach i duchowie\u0144stwie \u0142aci\u0144skiem. Zapewne by\u0142o tych fundacyi wi\u0119cej, a pono \u017cadna cerkiew nie powsta\u0142a<\/span> bez wsp\u00f3\u0142udzia\u0142u ziemian polskich, ale \u015blady o tem zagin\u0119\u0142y w ci\u0105g\u0142ych burzach kraju. Rzecz pouczaj\u0105ca i z tego wzgl\u0119du, i\u017c nawet po kasacie unii, t. j. po 1839 r., niema\u0142o by\u0142o erekcyi \u015bwi\u0105ty\u0144 prawos\u0142awnych, dokonanych przez polskich obywateli. Szczeg\u00f3\u0142y znajduj\u0105 si\u0119 w dziele archimandryty Miko\u0142aja p. t. Istoriczesko- statisticzeskoje opisanie Minskoj Eparchii (1864 r.). Wymienimy pokr\u00f3tce wszystkie \u015bwi\u0105tynie wzniesione kosztem polskim w obr\u0119bie obecnego nowogr\u00f3dzkiego powiatu. I tak 1.) monaster Borysohlebski w Nowogr\u00f3dku do swych dobroczy\u0144c\u00f3w zaliczy\u0142 Adama Chrep\u00adto\u00adwi\u00adcza, w\u0142a\u015bciciela Szczors; 2) monaster w Wolnej, fundacyi Krzysztofa Ka\u00admie\u0144\u00adskie\u00adgo z 1632 r. Benefaktorami w r\u00f3\u017cnych czasach byli: Micha\u0142 Do\u00admas\u00ad\u0142aw\u00adski, Kazimierz Ma\u00adlaw\u00adski, Pawe\u0142 Ma\u00adka\u00adszyc\u00adki; 3) monaster w Mirze z 1705 r., fundacyi ks. Karola Stanis\u0142awa Radziwi\u0142\u0142a, z zapisem sumy znacznej, zamkni\u0119ty 1824 r.; 4) monaster w Darewie, mia\u0142 benefaktor\u00f3w Krzy\u00ad\u017ca\u00adnow\u00adskich i \u0141o\u00adpo\u00adt\u00f3w; 5) cerkiew w Nowogr\u00f3dku z roku 1780. r. fundacyi ks. franciszkan\u00f3w; 6) cerk. w Be\u00adrez\u00adcach, jej dobroczy\u0144cami Radziwi\u0142\u0142owie przez zapis ziemi w 1627 r.; 7) cerk. w Wo\u0142kowiczach z 1787 r., fundacyi Kor\u00adsa\u00adk\u00f3w; 8) cerk. w Mi\u00adra\u00adty\u00adczach z 1713 r., fundacyi Je\u015bman\u00f3w; 9) cerk. w Wal\u00f3wce, fundacyi obywatela Kurcza; 10) cerk. we Wsielubiu, zbudowana w 1840 r. kosztem hr. J\u00f3zefa O\u2019Rurka; 11) cerk. w Wielkich-\u017buchowiczach, fundacyi radziwi\u0142\u0142owskiej; 12) cerk. w Czernichowie, fundacyi Marcina Chaleckiego; 13) cerk. w Stojkach, fundacyi Judyckich; 14) cerk. w Horodzieju, zbudowana 1808 r. kosztem obywatela Brochockiego, benefaktorami jej Bykowscy; 15) cerk. w Oszpowie, fundacyi Miternawskich; 16) cerk. w Podlesiu z 1794 r., fundacyi Bykowskich; 17) cerk. w Horodyszczu z 1764 roku, fundacyi Pac\u00f3w; 18) cerk. w Darewie druga, z 1550 r., fundacyi Jurah\u00f3w; 19) cerk. w Jeremiczach z 1790 r., fundacyi Chodkiewicz\u00f3w; 20) cerk. w Za\u0142u\u017cu, fundacyi radziwi\u0142\u0142owskiej; 21) cerk. w Izwie z 1757 r., fundacyi Sobolewskich; 22) cerk. w Ko\u0142pienicy z 1781 r., fundacyi kapitu\u0142y rz.-kat. do wile\u0144skiej; 23) cerk. w \u0141ukach z 1779 fundacyi Kossakowskich; 24) cerk. w Lipie z 1773 r., fundacyi Obuchowicz\u00f3w, benefaktorowie Czapscy; 25) cerk. w \u0141ysicy z 1689 roku, fundacyi \u0141y\u017cykiewicz\u00f3w; 26) cerkiew w Ma\u0142ych \u017buchowiczach z 1783 r., fundacyi Niesio\u0142owskich; 27) cerk. w Moryniu, fundacyi Pociej\u00f3w, benefaktorami: Brochoccy i Krzysztof Radziwi\u0142\u0142; 28) cerk. w Ostrowiu, fundacyi Bakanowskich; 29) cerk. w Ostrowku, liczy do dobroczy\u0144c\u00f3w Protasewicz\u00f3w; 30) cerk. w Nied\u017awiadce, fundacyi Jab\u0142o\u0144skich; 31) cerk. w Poczepowie z 1770 r., fundacyi Korsak\u00f3w; 32) cerk. w<\/span> Delatyczach, fundacyi Radziwi\u0142\u0142\u00f3w; 33) cerk. w Po\u0142once, fundacyi dominikan\u00f3w; 34) cerk. w Poruczynie z 1783 r., fundacyi ks. \u0142aci\u0144skiego Jakuba Kobyli\u0144skiego; 35) cerk. w Rajcach z 1817 roku, fundacyi Rajeckich; 36) cerk. w Luboniczach; z dawnego zapisu w\u0142a\u015bciciel d\u00f3br daje aunuat\u0119; 37) cerk. w Swojatyczach, zbudowana w 1823 r. kosztem dziedzic\u00f3w Niezabitowskich; 38) cerk. w Siennej z 1770 roku, fundacyi Wo\u0142odkowicz\u00f3w; 39) cerk. w Nia\u0144kowie z 1750 r., fundacyi Wojni\u0142\u0142owicz\u00f3w; 40) cerk. w Sulatyczach, zbudowana z muru w 1850 r. k08ztem obywatelki Puchalskiej; 41) cerk. w Sulatyczach druga, zbudowana w 1824 r. kosztem obywatela Ja\u017awi\u0144skiego; 42) cerk. w Basinie, posiada z zapisu obywatela Ignacego Ja\u017awi\u0144skiego, uczynionego w 1839 roku, przytulisko dla 6 ubogich starc\u00f3w; 43) cerk. w Snowiu z 1836 roku, fundacyi Rdu\u0142towskich; 44) cerkiew w Szczorsach z 1776 r., fundacyi Joachima Chreptowicza, kosztownie z muru wzniesiona i funduszem opatrzona; 45) cerk. w Jatrze z 1773 r., fundacyi Kaszyc\u00f3w; 46) cerk. w Jastreblewie, opatrzona funduszem przez Kot\u0142ubaj\u00f3w. Pod wzgl\u0119dem administracyjnym parochie s\u015b podzielone na trzy dekanaty (b\u0142ahoczynia): w Nowogr\u00f3dku, w Wielkich \u017buchowiczach, w Ko\u0142pienicy. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, zredukowany bardzo w \u015bwi\u0105tyniach i osobach stanu duchownego, w 1869 r. z dyecezyi mi\u0144skiej, po jej kasacie, do\u0142\u0105czony do wile\u0144skiej, a obecnie od 1883 r. za\u0142\u0105czony do archidyecezyi mohilewskiej, liczy do 24360 wiernych p\u0142ci obojga, ma siedm parafij: w Nowogr\u00f3dku, Wsielubiu, Woro\u0144czy, Kroszynie, Darewie, Po\u0142oneczce i Nowej-Myszy. Bli\u017csze szczeg\u00f3\u0142y ob. Mi\u0144ska dyecezya (t. VI, str. 470). \u015awi\u0105tynie parafialne w Nowogr\u00f3dku, Woro\u0144czy, Wsielubiu i Nowej-Myszy s\u0105 wzniesione z muru, pozosta\u0142e za\u015b z drzewa. Wyznanie protestanckie posiada staro\u017cytny zb\u00f3r murowany w Ostaszynie, fundacyi Szwejkowskich, (ob. \u0141ukaszewicza, Dzieje ko\u015bc. wyzn. helw., t. II, str. 57). Ko\u015bci\u00f3\u0142 ostaszy\u0144ski jest fili\u0105 parafii s\u0142uckiej. Mahometanie maj\u0105 dwa meczety, mianowicie: w \u0141awczycach (ob.) i w Nowogr\u00f3dku. \u017bydzi posiadaj\u0105 7 synagog i 20 szk\u00f3\u0142 lub dom\u00f3w modlitwy. Jarmarki odbywaj\u0105 si\u0119: w Lubczu na \u015b. Eliasza 20 lipca; w Koreliczach 1 pa\u017adziernika na ruskie Pokrowy; w Horodyszczu na \u015b. Jerzy ruski 23 kwietnia, tudzie\u017c na Zielone \u015awi\u0105tki, 15 sierpnia, i 8 wrze\u015bnia; w Mirze na Trzy Kr\u00f3le 6 stycznia, i w dni \u015b. Miko\u0142aja 9 maja i 6 grudnia. Obroty wszystkich tych jarmark\u00f3w wynosz\u0105 do 30000 rubli. Przewa\u017cnym przedmiotem zbytu i kupna s\u0105 konie i byd\u0142o; zw\u0142aszcza jarmarki w Mirze i Lubczu w tem<\/span> celuj\u0105. G\u0142\u00f3wny przemys\u0142 zawiera si\u0119 w rolnictwie, jako\u017c powiat wywozi zbo\u017ca prawie na 1000000 rubli rocznie, a koleje \u017celazne u\u0142atwiaj\u0105 eksport. Lasu wyprzedawa\u0142o si\u0119 na 200000 rubli rocznie, lecz lasy coraz bardziej nikn\u0105. W\u00f3dki i spirytusu powiat zbywa na 200000 rubli; we\u0142ny na 80000 rs., rozmaitego byd\u0142a na 150000 rubli. Owoce, dr\u00f3b, przer\u00f3bki nabia\u0142owe te\u017c pomna\u017ca sum\u0119 wywozu. Natomiast powiat nabywa: soli<\/span>, \u017celaza, \u015bledzi, naczy\u0144 miedzianych, wyrob\u00f3w stalowych, oraz towar\u00f3w manufakturnych i kolonialnych przesz\u0142o za 500000 rubli. Pszczolnictwo jest reprezentowane zaledwo przez 3000 uli. Rybo\u0142\u00f3wstwo w por\u00f3wnaniu z innymi powiatami gub. mi\u0144skiej jest nieznaczne i zaledwo starczy na miejscowe potrzeby. W rzekach i jeziorach po\u0142awiaj\u0105 si\u0119: szczupaki, okonie, liny, karasie, pstr\u0105gi, p\u0142ocie, leszcze, jazgarze i inne drobniejsze. Co si\u0119 tyczy zwierzyny, to cz\u0119\u015bci powiatu p\u00f3\u0142nocna i wschodnia, ogo\u0142ocone z las\u00f3w, maj\u0105 zaledwo zaj\u0105ce, lisy, kuropatwy, cietrzewie, ale w po\u0142udniowych cz\u0119\u015bciach poleskich nierzadko zdarza si\u0119 i zwierz gruby. Klimat umiarkowany, sprzyja ro\u015blinno\u015bci ogrodowej, to te\u017c w sadach znajduj\u0105 si\u0119 wsz\u0119dzie delikatne gatunki owoc\u00f3w, spotyka si\u0119 nawet orzech w\u0142oski, winogrona przy \u015bcianach, wyborne \u015bliwy i grusze. Co do temperatury powiatu, to izotermy onego odpowiadaj\u0105 Suwa\u0142kom, Grodnu i Charkowowi; izotery Radomiowi, Ni\u017cszemu – Nowogrodowi i, Permowi; izohimeny: Warszawie, Grodnu, \u017bytomierzowi i Stawropolowi. Najpospolitsze wiatry zachodnie i zachodnio-p\u00f3\u0142nocne. Marsza\u0142kami pow. nowogr\u00f3dzkiego byli: Brochocki W\u0142adys\u0142aw h. Osorya (ostatni z wybor\u00f3w do 1863 r.), Jundzi\u0142 J\u0119drzej h. \u0141ab\u0119d\u017a, Adam Wierzejski (1799\u20141807),<\/span> Korbut J\u00f3zef h. Korczak (1807\u201412), hr. O\u2019Rourk Aleksander h. w\u0142asnego, ks. Radziwi\u0142\u0142 Konstanty, Rdu\u0142towski h. Drogos\u0142aw, Rejtan Kazimierz h. Rejtan (przed 1805 r.), J\u00f3zef Wojni\u0142owicz (1816\u20141820),<\/span> Rajecki Franciszek Dunin h. \u0141ab\u0119d\u017a (1822), Wojni\u0142\u0142owicz J\u00f3zef h. Syrokomla z odmian\u0105 (1816\u201420),<\/span><\/s> J\u00f3zef Kaszyc (1830),<\/span> Wojni\u0142\u0142owicz J\u00f3zef t. h. (1858 roku), Wolski Miko\u0142aj h. P\u00f3\u0142kozic, Wereszczaka J\u00f3zef h. Lis (1825 r.).<\/p>\n

Nowogr\u00f3dzkie ksi\u0119stwo<\/i>,<\/b> ob. Nowogr\u00f3dek<\/a><\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Nowogr\u00f3dzkie wojew\u00f3dztwo,<\/i> ob. Litewskie wojew\u00f3dztwa<\/a> (t. V, str. 343). Utworzone zosta\u0142o w styczniu 1507 r.; do tego czasu Nowogr\u00f3dkiem zarz\u0105dzali namiestnicy. Namiestnikami nowogr\u00f3dzkimi byli: Montygerdowicz Piotr (1431\u20141452, \u2020 1453), Gasztold Marcin (1464\u20141471), Moniwid Wojciech Janowicz (1471\u20141475), Montowtowicz Micha\u0142 (1483\u20141484, \u2020 1486), So\u0142tan Aleksandrowicz (w\u0142a\u015bciwie Stretowicz So\u0142tan Aleksandrowicz, 1486\u201487), Radziwi\u0142\u0142owicz Miko\u0142aj (1488\u201490), Pac Jurij (1492\u201496), Zabrzezi\u0144ski Jan Jurjewicz (1496\u201498), Chreptowicz Jan Litawor (1498\u20141500), Holsza\u0144ski knia\u017a Semen Jurjewicz (1500), Hlebowicz Piotr (1502), Gasztold Olbracht Marcinowicz (1503\u20146). Szereg wojewod\u00f3w zaczyna Hli\u0144ski kn. Iwan Lwowicz (1507\u20148), dalej id\u0105: Gasztold Olbracht Marcinowicz (1508), Zabrzezi\u0144ski Jan Janowicz (1509\u201430), Gasztold Stanis\u0142aw Olbrachtowicz (1530\u201442), Ostyk Hryhory Hryhorowicz (1542\u201444), Chodkiewicz Aleksander Iwanowicz (1544, \u2020 1549), Po\u0142ubi\u0144ski kn. Aleksander Iwanowicz (1551), Hornostaj Iwan (1551, \u2020 1558), Sapieha Pawe\u0142 Iwanowicz (1558, \u2020 1579), Radziwi\u0142\u0142 ks. Miko\u0142aj Miko\u0142ajewicz (1579, \u2020 1589), Tyszkiewicz Teodor Skuminowicz (1590, \u2020 1618), Sapieha Miko\u0142aj Krzysztof (1618, \u2020 1638), S\u0142uszka Aleksander (1638\u20141642), Radziwi\u0142\u0142 ks. Zygmunt Karol (1642), Sapieha Tomasz (1643, \u2020 1646). Chreptowicz Jerzy (1646, \u2020 1650), Chalecki Krzysztof (1650, \u2020 1653), Wia\u017cewicz Piotr Kazimierz (1653, \u2020 1658), Wo\u0142odkowicz Krzysztof (1658, \u2020 1670), Kiersznowski Jan (1670), Po\u0142ubi\u0144ski Dymitr Samuel (1671\u20141678), Unichowski Bogus\u0142aw Aleksander (1689), Tyzenhaus Stefan (1689, \u2020 1709), Radziwi\u0142\u0142 ks. Jan Miko\u0142aj (1709, \u2020 1729), Radziwi\u0142\u0142 ks. Miko\u0142aj Faustyn (1729, \u2020 1746), Radziwi\u0142\u0142 ks. Jerzy (1746, \u2020 1754), Jab\u0142onowski ks. J\u00f3zef Aleksander (1755-73), Niesio\u0142owski J\u00f3zef (ostatni od 1733; \u2020 1814). Kasztelania nowogr\u00f3dzka utworzon\u0105 zosta\u0142a w 1566 r. Kasztelanami byli: Wo\u0142owicz Hryhory Hryhorowicz (1566, \u2020 1585), Po\u0142ubi\u0144ski kn. Aleksander Iwanowicz (1586, \u2020 l607), Wo\u0142owicz Samuel (1608, \u2020 1626), Kope\u0107 Wasil Wasilewicz (1626, \u2020 1636), Rudomina Dusiatski Jan (1636, \u2020 1646), Stetkiewicz Zawierski Bohdan Wilhelmowicz (1646, \u2020 1651), Stetkiewicz Samuel (1652, \u2020 1660). Judycki Miko\u0142aj W\u0142adys\u0142aw (1660, \u2020 1670), Zenowicz Stanis\u0142aw (1671, \u2020 1672), Jesman Krzysztof (1672\u20141677), Prze\u017adziecki Miko\u0142aj W\u0142adys\u0142aw (1677, \u2020 1683), Wojna Jasiennicki Aleksander (1684, \u2020 1698). Aleksandrowicz Stefan (1698, \u2020 1700), Obuchowicz Teodor Hieronim (1700, \u2020 1707), Nowosielski Antoni (1709, \u2020 1726). Oskierko Antoni (1726, \u2020 1734), Niezabytowski Bogus\u0142aw (1734, \u2020 1739), Rdu\u0142towski Jan (1739, \u2020 1744), Szyszko Daniel (1744, \u2020 1756), Chreptowicz Jan (1756, \u2020 1765), Niesio\u0142owski J\u00f3zef (1765\u201473), Jele\u0144ski Rafa\u0142 J\u00f3zef (1773, \u2020 1780), Jele\u0144ski Gedeon (ostatni, 1780, \u2020 1798). A. Jelski.<\/i><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom VI, VII, XV (Uzupe\u0142nienia i dope\u0142nienia z tomu XV – kolorem czerwonym) Nowogr\u00f3dek, Nowogr\u00f3dzki powiat, Nowogr\u00f3dzkie wojew\u00f3dztwo. Nowogr\u00f3dek, mto powiat. gub. mi\u0144skiej. Staro\u017cytny gr\u00f3d s\u0142owia\u0144ski, zwany u kronikarzy ruskich Nowo-Horodok, w dok. \u0142aci\u0144skich Parva […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":12850,"parent":12628,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"h5ap_radio_sources":[],"jetpack_post_was_ever_published":false,"footnotes":""},"class_list":["post-12776","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"yoast_head":"\nLitera N - Nowogr\u00f3dek - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n-nowogrodek\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - Nowogr\u00f3dek\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom VI, VII, XV (Uzupe\u0142nienia i dope\u0142nienia z tomu XV – kolorem czerwonym) Nowogr\u00f3dek, Nowogr\u00f3dzki powiat, Nowogr\u00f3dzkie wojew\u00f3dztwo. Nowogr\u00f3dek, mto powiat. gub. mi\u0144skiej. Staro\u017cytny gr\u00f3d s\u0142owia\u0144ski, zwany u kronikarzy ruskich Nowo-Horodok, w dok. \u0142aci\u0144skich Parva […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n-nowogrodek\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"657\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1024\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"36 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/n-nowogrodek\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/n-nowogrodek\\\/\",\"name\":\"Litera N - Nowogr\u00f3dek - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/n-nowogrodek\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/n-nowogrodek\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"datePublished\":\"2020-04-26T23:18:58+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/n-nowogrodek\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/n-nowogrodek\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/n-nowogrodek\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"width\":657,\"height\":1024},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/n-nowogrodek\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Litera N – Nowogr\u00f3dek\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"width\":931,\"height\":990,\"caption\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\\\/\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Litera N - Nowogr\u00f3dek - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n-nowogrodek\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - Nowogr\u00f3dek","og_description":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom VI, VII, XV (Uzupe\u0142nienia i dope\u0142nienia z tomu XV – kolorem czerwonym) Nowogr\u00f3dek, Nowogr\u00f3dzki powiat, Nowogr\u00f3dzkie wojew\u00f3dztwo. Nowogr\u00f3dek, mto powiat. gub. mi\u0144skiej. Staro\u017cytny gr\u00f3d s\u0142owia\u0144ski, zwany u kronikarzy ruskich Nowo-Horodok, w dok. \u0142aci\u0144skich Parva […]","og_url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n-nowogrodek\/","og_site_name":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/","og_image":[{"width":657,"height":1024,"url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","type":"image\/jpeg"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"36 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n-nowogrodek\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n-nowogrodek\/","name":"Litera N - Nowogr\u00f3dek - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n-nowogrodek\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n-nowogrodek\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","datePublished":"2020-04-26T23:18:58+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n-nowogrodek\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n-nowogrodek\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n-nowogrodek\/#primaryimage","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","width":657,"height":1024},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n-nowogrodek\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Litera N – Nowogr\u00f3dek"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","name":"Jaminy Indexing Team","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/jzi.org.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization","name":"Jaminy Indexing Team","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","width":931,"height":990,"caption":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/"]}]}},"jetpack_likes_enabled":true,"jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12776","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12776"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12776\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12628"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12776"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}