{"id":12765,"date":"2020-04-27T01:16:11","date_gmt":"2020-04-26T23:16:11","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?page_id=12765"},"modified":"2020-04-27T01:16:11","modified_gmt":"2020-04-26T23:16:11","slug":"m-mazury","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazury\/","title":{"rendered":"Litera M – Mazury"},"content":{"rendered":"
\n
\n
\n
\n
\n
\n

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku<\/h3>\n

Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom VI.<\/p>\n

Mazowsze Pruskie (Mazury)<\/a>.<\/p>\n

\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

<\/a>Mazowsze Pruskie<\/b> al. Mazury<\/i>. I. Po\u0142o\u017cenie, rozleg\u0142o\u015b\u0107, kszta\u0142t powierzchni<\/i>. Mazurami zowi\u0105 p\u0142d. cz\u0119\u015b\u0107 Prus Wschodnich, po\u0142o\u017con\u0105 mi\u0119dzy 37\u00b0 21′ o 40\u00b0 28′ wsch. d\u0142g. geogr: i mi\u0119dzy 53\u00b0 7′ a 54\u00b0 32′ p\u0142n. szer. geogr. Ze wschodu i po\u0142udnia okr\u0105\u017ca M. granica kr\u00f3lestwa Polskiego od Przero\u015bli a\u017c do M\u0142awy. P\u00f3\u0142nocno-zachodni\u0105 granic\u0119 za\u015b tworzy linia poci\u0105gniona od Go\u0142dapi pocz\u0105wszy, w prostym kierunku na W\u0119gobork, Rastembork, Szcz\u0119sno (Sehsten), Biskupiec i Pasym do D\u0105browy i Dzia\u0142dowa. Powiaty przez Mazur\u00f3w zamieszka\u0142e s\u0105: niborski, szczycie\u0144ski, z\u0105dzborski, margrabowski, \u0142ecki, lecki, ja\u0144sborski a po cz\u0119\u015bci w\u0119goborski i go\u0142dapski. Wed\u0142ug Weissa (Ob. \u201ePreussisch Littauen und Masuren\u201c II, 215) siedz\u0105 Mazurzy sporadycznie i w p\u0142d. cz\u0119\u015bci pow. darkiejmskiego. Pow. niborski i szczycie\u0144ski nale\u017c\u0105 do obwodu regencyi kr\u00f3lewieckiej, wszystkie inne do g\u0105bi\u0144skiej. Obszar kraju, przez Mazur\u00f3w zaj\u0119tego, dochodzi 200 mil kwadr. Znaczniejsze miasta mazurskie s\u0105: Nibork (4259 mk. 1880), Dzia\u0142dowo 2809, Szczytno 2000, Wielbark 2641, Z\u0105dzbork 3321, Miko\u0142ajki<\/a> 2192, Olecko<\/a> 4212, E\u0142k<\/a> 5912, Lec<\/a> 4034, Ryn 2340, Ja\u0144sbork<\/a> 2896. Umys\u0142owem ogniskiem Mazur\u00f3w jest dzi\u015b Lec. Tu bowiem wychodzi Gazeta Lecka, a\u017c do niedawna jedyne polityczne czasop. mazurskie, zt\u0105d rozchodzi si\u0119 co rok kalendarz Gersa na ca\u0142e Mazury. Ziemia mazurska le\u017cy na wy\u017cynie Ba\u0142tyckiej, kt\u00f3ra od licznych, po niej rozrzuconych, jezior na\u00adz\u00adw\u0119 wschodnio-pruskiego pojezierza otrzyma\u0142a. Wy\u017cyna ta ci\u0105gnie si\u0119 z wsch.-p\u0142n. wschodu ku zach.p\u0142d. zachodowi i tworzy wododzia\u0142 mi\u0119dzy Prego\u0142\u0105 i zatok\u0105 \u015awie\u017c\u0105 na p\u00f3\u0142noc, a Biebrz\u0105, Narwi\u0105 i Bugiem na po\u0142udniowy wsch\u00f3d. \u015arednia jej wynios\u0142o\u015b\u0107 wynosi 400\u2014500 st\u00f3p, niekt\u00f3re szczyty dochodz\u0105 jednak do 1000 st\u00f3p. Najwi\u0119ksze jezioro mazurskie, \u015aniardwy (Spirding-See), le\u017cy 425 st\u00f3p npm., w tej samej wysoko\u015bci roz\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 Mamry, o ma\u0142o co ni\u017cej Lewientyn (Loetzener-See) 416\u00bd st\u00f3p. Je\u017celi z Reszla na Warmii poci\u0105gniemy przez M. lini\u0119 na E\u0142k, natenczas natrafimy na nast\u0119pne wzniesienia: Ster\u0142awki w \u015brodku mi\u0119dzy Rastemborkiem a Lecem, 538 st\u00f3p npm., Siemionki mi\u0119dzy Lecem a E\u0142kiem 613, Zamejty nieco na p\u00f3\u0142noc od E\u0142u 565 st\u00f3p, Borki na po\u0142udnie od E\u0142ku, tak\u017ce 565 st\u00f3p, Wierzbo\u0142owo na wsch\u00f3d od E\u0142ka, 577. Jeszcze wy\u017cej le\u017cy Surm\u00f3wka w pow. z\u0105dzborskim, 669, Botowo w szczycie\u0144skim, 635, Usranki w pow. leckim 678, Jab\u0142onki w szczycie\u0144skim 665; Jedwabno w niborskim 577. Pow. lecki 500 do 800 st\u00f3p npm. le\u017c\u0105cy, na\u00adzy\u00adwa si\u0119 zt\u0105d mazursk\u0105 Szwajcary\u0105; najwy\u017csze szczyty znajduj\u0105 si\u0119 w p\u0142n.-wsch. cz\u0119\u015bci, gdzie g\u00f3ra go\u0142dapska si\u0119ga do 868 st\u00f3p, a g\u00f3ry szeskie<\/a>, na pograniczu pow. margrabowskiego i go\u0142dapskiego, a\u017c do 987 st\u00f3p. Dowcip ludowy dzieli ca\u0142e Mazury na trzy cz\u0119\u015bci, stosuj\u0105c si\u0119 do powierzchni ziemi i jej jako\u015bci, t. j. na Mazury piaszczyste (pod Szczytnem), na Mazury kamieniste i garbate czyli pag\u00f3rkowate (pod Go\u0142dapiem). Aczkolwiek miejscami nawet na dobrych gruntach nie zbywa, jest jednakowo\u017c wiele okolic, kt\u00f3re wszystkie te trzy przymioty w sobie \u0142\u0105cza,. Du\u017co ziemi le\u017cy jeszcze od\u0142ogiem, cz\u0119sto dlatego, \u017ce pola s\u0105 jakby zasiane kamieniem wapiennym, tak \u017ce zbo\u017ca nie rodz\u0105. Wielka cz\u0119\u015b\u0107 ziemi mazurskiej pokryta jest lasami li\u015bciowymi i szpilkowymi; w pow. go\u0142dapskim obejmuj\u0105 bory 100,071 m., czyli 26\u20220% ca\u0142ego obszaru, w ja\u0144sborskim 197,583, czyli 30\u20221%, w margrabowskim 50,189 m., czyli 15\u20220%, w z\u0105dzborskim 116\u2022389 czyli 24\u20222% i t. d. Najbardziej s\u0142yn\u0105 bory ja\u0144sborskie 98 kil, dl. a 45 kil. szerokie.<\/p>\n

II. Hydrografia<\/i>. Obfito\u015b\u0107 jezior stanowi wybitn\u0105 cech\u0119 obszaru Mazowsza; rzut oka na map\u0119 ju\u017c to uwydatnia. W pow. \u0142eckim i leckim zajmuj\u0105, wody 30,000 morg\u00f3w, w z\u0105dzborskim przesz\u0142o 60,000, a w ja\u0144sborskim nawet 72,000 morg\u00f3w. Jeziora mazurskie ci\u0105gn\u0105 si\u0119 najcz\u0119\u015bciej z po\u0142udnia na p\u00f3\u0142noc. Najwi\u0119ksze jezioro \u015aniardwy ma 1,86 mili kwadr. obszaru i 12 do 14 mil obwodu. Lewientyn<\/a> jest 3 i p\u00f3\u0142 mili d\u0142ug. a p\u00f3\u0142 mili szer. i obejmuje 0\u202247 mili kwadr.; Mamry<\/a> s\u0105 0\u202252 mili kwadr. du\u017ce, 3 mile d\u0142ug. 1\u00be mili szer.; Orzysz<\/a> 1\u00bc m. d\u0142g.; Niskie 3\u00bc m. d\u0142ug.; Wisztyniec<\/a> \u00be mili d\u0142ug. \u00bd mili szer.; Hasny<\/a> czyli \u0141a\u017ano 2367 morg\u00f3w obejmuje; Olecko 1087 morg\u00f3w i t. d. Po trzech pierwszych chodz\u0105 statki parowe, a kiedy burza nastanie, bywaj\u0105, na nich fale niemal morskie. Wed\u0142ug najnowszego obliczenia obejmuj\u0105 jeziora mazurskie 84\u2022745 ha.<\/span><\/s> i dostarczaj\u0105 rocznie 19420 ton lub 833\u2022680 kilogram\u00f3w ryb. Wszelako wskutek wyzyskiwania jezi\u00f3r przez dzier\u017cawc\u00f3w i potajemnego \u0142owienia przez nadbrze\u017cnych wie\u015bniak\u00f3w ryb coraz wi\u0119cej ubywa. Najwi\u0119cej ryb idzie do K<\/span>r\u00f3lestwa Polskiego. Najcz\u0119\u015bciej znachodz\u0105 si\u0119 nast\u0119pne gatunki ryb: leszcze, sandacze, liny, szczupaki, w\u0119gorze, morenki, w \u015aniardwach s\u0105 i sumy, dalej stynki, p\u0142ocie, okonie, \u0142ososie, minogi; rak\u00f3w tak\u017ce wielka obfito\u015b\u0107. Z rzek mazurskich zas\u0142uguj\u0105 na wzmiank\u0119: Dzia\u0142d\u00f3wka w pow. niborskim, Omulew tak\u017ce w pow. niborskim, Ro\u017coga i Skwa w pow. szczycie\u0144skim, Pisa<\/a> [(3.)]<\/span> w pow. w ja\u0144sborskim i jej dop\u0142yw Wincenta<\/a>; w pow. go\u0142dapskim: Jarka, Go\u0142dap<\/a>, Rominta<\/a>; w leckim Gawlik; w \u0142eckim E\u0142k<\/a>; w margrabowskim Lega<\/a> i Hasna<\/a>; w z\u0105dzborskim Guber. Najwi\u0119ksz\u0105 rzek\u0105 mazursk\u0105 jest W\u0119gorap<\/a>, kt\u00f3ra wyp\u0142ywa z jez. Mamrami<\/a> zwanego jej d\u0142ugo\u015b\u0107 zt\u0105d a\u017c do Wystruci<\/a>, gdzie uchodzi do Prego\u0142y<\/a>, wynosi 22 i p\u00f3\u0142 mili, spad 336 st\u00f3p. Wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 wymienionych tu jezi\u00f3r i rzek \u0142\u0105czy si\u0119 ze sob\u0105, ju\u017c to za pomoc\u0105 mniejszych strug, ju\u017c to za pomoc\u0105 kana\u0142\u00f3w; wymieniamy tu tylko kana\u0142 ja\u0144sborski, \u0142\u0105cz\u0105cy za po\u015brednictwem Pisy i W\u0119gorapi Wis\u0142\u0119 z Prego\u0142\u0105. Gdzie s\u0105 g\u00f3ry, bory i jeziora, tam nie zbywa na miejscowo\u015bciach pi\u0119kno\u015bci\u0105 po\u0142o\u017cenia odznaczaj\u0105cych si\u0119. Zachwycaj\u0105cym jest np. widok na jezioro \u0142\u0119kuckie pod Or\u0142owem, otoczone z jednej strony pag\u00f3rkami, kt\u00f3rych wierzcho\u0142ki jod\u0142ami, \u015bwierkami i brzozami zaros\u0142e, z drugiej strony dw\u00f3r \u0142\u0119kucki, gaje i \u0142\u0105ki zielone i ko\u015bci\u00f3\u0142 or\u0142owski z wysmuk\u0142\u0105 wie\u017cyczk\u0105. Nie daleko zt\u0105d le\u017cy \u0141a\u017ano (Haschnen) \u015br\u00f3d zieleniej\u0105cych bor\u00f3w i szumi\u0105cych jezior; wie\u015b ta bywa uwa\u017cana za najpi\u0119kniejsz\u0105 w ca\u0142ej okolicy. I miasto E\u0142k, stolica mazurska, w \u0142adnej le\u017cy okolicy, ze starem zamczyskiem w po\u015brodku jeziora.<\/p>\n

III. Komunikacy\u0105 l\u0105dow\u0105<\/i> u\u0142atwiaj\u0105 liczne bite trakty, kt\u00f3re przy poszczeg\u00f3lnych powiatach s\u0105 wymienione. \u017belaznych kolei licz\u0105 Mazury tylko trzy; po\u0142udniowa wschodnio-pruska kolej (Kr\u00f3lewiec-Grajewo) przechodzi nieomal przez \u015brodek ziemi mazurskiej przez Lec i E\u0142k; wschodnie powiaty przerzyna kolej wystrucko-\u0142ecka al. mazurska, a najdalej na zach\u00f3d wysuni\u0119ty powiat niborski kolej malborsko-m\u0142awska.<\/p>\n

IV. Klimat<\/i> Mazowsza jest wog\u00f3le wskutek wysokiego po\u0142o\u017cenia zimny; wiosna tu p\u00f3\u017ana, jesie\u0144 rych\u0142a, zima ostra i d\u0142uga, pogoda niesta\u0142a, temperatura zmienna, ranki w wiosennej i jesiennej porze mgliste. Ca\u0142kiem pogodne dni s\u0105 rzadkie. Przymrozki na wiosn\u0119, nawet w maju, \u015bniegi i lody trwaj\u0105 a\u017c do po\u0142owy kwietnia, a na wy\u017cynie do pocz\u0105tku maja le\u017c\u0105. \u015arednia temperatura ca\u0142ego obwodu g\u0105bi\u0144skiego, do kt\u00f3rego M. po najwi\u0119kszej cz\u0119\u015bci nale\u017cy, wynosi wed\u0142ug Weissa + 5\u00b0 R. Upa\u0142y dochodz\u0105 + 20, rzadko 28\u00b0 R.; mrozy \u201418 a\u017c do 22\u00b0 R. Najzimniejszym punktem M. a podobno i ca\u0142ego pa\u0144stwa pruskiego jest w\u015b Orzysz w pow. ja\u0144<\/span>sborskim, po\u0142o\u017cona mi\u0119dzy 53\u00b0 48′ p\u0142n. szeroko i 39\u00b0 36′ wsch. d\u0142ug., a wyniesiona 465\u00b0 7′ st\u00f3p npm. Tu najwy\u017csza i najni\u017csza temperatura wynosi w marcu -19\u20228 i + 12\u20229; w kwietniu -11\u20227 i + 22\u20223; w maju – 2\u20226 i + 23\u20228; w czerwcu + 2\u20223 i + 28\u20228; w lipcu 2\u20228 i 24\u20228; w sierpniu + 4\u00b0 i 26\u00b0; we wrze\u015bniu – 1\u20226 i +22\u20224; w pa\u017adzierniku – 8\u20224 i + 18\u20225. Deszcze obecnie mniej obfite jak dawniej. Nag\u0142ym zmianom temperatury towarzysz\u0105 cz\u0119ste gradobicia. G\u0142\u00f3wnie uprawiaj\u0105 tu pszenic\u0119, \u017cyto, j\u0119czmie\u0144, owies, jark\u0119, groch, bukwit\u0119, kartofle i len; z jarzyn: marchew, cebul\u0119, brukiew, r\u0105kiel i kapust\u0119, stanowi\u0105c\u0105 obok kartofli g\u0142\u00f3wn\u0105 potraw\u0119 ubo\u017cszych warstw.<\/p>\n

V. Ludno\u015b\u0107<\/i> polska i niemiecka, ziemi\u0119 mazursk\u0105 zamieszkuj\u0105ca, wynosi\u0142a pod\u0142ug urz\u0119dowych danych statystycznych dnia 3 grudnia 1867 roku przesz\u0142o 400,000 mieszka\u0144c\u00f3w. Ilu z tej liczby nale\u017cy do Niemc\u00f3w, ilu do Polak\u00f3w, dowiemy si\u0119 por\u00f3wnywaj\u0105c odno\u015bne daty z 1837 r. 1) w pow. w\u0119goborskim liczono wtenczas 8,994 pol. a 20,834 niemc.; 2) w go\u0142dapskim 3,333 pol. a 25,516 niem., 3) w ja\u0144sborskim 29,386 pol. a 3,695 niem.; 4) w leckim 21,207 pol. a 3,086 niem. 5. w \u0142eckim 27,718 pol. a 3,635 niem.; 6) w margrab. 22,074 pol. a 6,266 niem.; 7) w z\u0105dzborskim 27,958 pol., a 4,921 niem.; 8) w szczycie\u0144skim 1848 r. 42,827 pol. A 5,581 niem. 9) Ludno\u015b\u0107 powiatu niborskiego wynosi\u0142a 1867 r. 50,340 mieszk. a poniewa\u017c ca\u0142y nieomal jest polski, liczy\u0107 mo\u017cna przynajmniej 45,000 P<\/span>olak\u00f3w. Zmniejszywszy ostatnie dwie liczby stosunkowo, b\u0119dziemy mieli w 1837 r. mniej wi\u0119cej 210,000 P<\/span>olak\u00f3w a 77,000 N<\/span>iemc\u00f3w w 9 powiatach. Odliczywszy za\u015b powiaty: w\u0119goborski i go\u0142dapski, kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 ma\u0142\u0105 tylko zamieszkuj\u0105 Polacy, b\u0119dziemy mieli w 7 powiatach oko\u0142o 200,000 P<\/span>olak\u00f3w a 32,000 N<\/span>iemc\u00f3w. Przyjmuj\u0105c dzi\u015b, jeszcze ten sam stosunek, b\u0119dzie w 9 powiatach mniej wi\u0119cej 260,000 P<\/span>olak\u00f3w a 140,000 N<\/span>iemc\u00f3w, lub w 7 powiatach mniej wi\u0119cej 250,000 P<\/span>olak\u00f3w i 70,000 N<\/span>iemc\u00f3w. Autor mapy etnograficznej Prus kr\u00f3lew., ksi\u0105\u017c\u0119cych i Warmii (Ob. Pami\u0119tnik fizyograficzny, III. str. 485) podaje w obja\u015bnieniach wi\u0119ksz\u0105 liczb\u0119 Mazur\u00f3w 470,000; Guthe za\u015b (Ob. Lehrbuch der Geographie, Hannover 1879, str. 883) liczy ich 350,000. Weiss wreszcie podaje nast\u0119pne liczby: R. 1873 by\u0142o w pow. w\u0119gor. 1813 pol. 34,735 niem.; w go\u0142d. 954 pol., 41,893 niem.; w ja\u0144sb. 35,150 pol. 9226 niem.; w leckim 18,364 pol. 20,455 niem.; w \u0142eckim 30,991 pol., 14,742 niem.; w margrab. 22,919 pol., 15,593 niem.; w z\u0105dzborskim 25,120 pol., 21,282 niem, razem 135,311 pol. Brak pow. szczycie\u0144skiego i niborskiego, z kt\u00f3rych nie mamy pod r\u0119k\u0105 cyfr odpowiednich. Gdyby Mazurzy razem z reszt\u0105 ludno\u015bci polskiej w Prusach i\u015b\u0107 chcieli liczba pos\u0142\u00f3w polskich w Berlinie znacznie by przez to wzros\u0142a. Co do wyznania, Mazurzy s\u0105 ewangielikami, katolik\u00f3w mo\u017ce by\u0107 mi\u0119dzy niemi 10 do 15,000. Przed reformacy\u0105 nale\u017ca\u0142y parafie mazurskie do biskupstwa warmi\u0144skiego, mianowicie do trzech dekanat\u00f3w: biskupieckiego, sz\u0119popelskiego i reszelskiego. W Pasymie by\u0142 proboszcz i wikary; do probostwa nale\u017ca\u0142y 4 w\u0142\u00f3ki meszne wynosi\u0142o 3\u00bd \u0142aszt.; w Dzwierzutach 4 w\u0142\u00f3ki, meszne 2 \u0142aszty; w Wildenheim by\u0142a filia dok\u0105d prob. doje\u017cd\u017ca\u0142 co 14 dni; ko\u015bci\u00f3\u0142 istnia\u0142 tu tylko do 1531 r. W Trelkowie zosta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 fundowany ju\u017c 1391 r. Dalej znajdowa\u0142 si\u0119 ko\u015bci\u00f3\u0142 w Szczytnie, proboszcz w Ra\u0144sku posiada\u0142 4 w\u0142\u00f3ki, meszne wynosi\u0142o 3 \u0142aszty; w Targowie 2 w\u0142\u00f3ki resp. 3 \u0142aszty; wymienione tu ko\u015bcio\u0142y le\u017ca\u0142y w w\u00f3jtostwie szczycie\u0144skiem; w w\u00f3jtostwie szesni\u0144skiem istnia\u0142y ko\u015bcio\u0142y kat. w Sorkwitach, Z\u0105dzborku, Szesnie, Nawiadach i w Botem. Wszystkie te parafie, z wyj\u0105tkiem ostatniej, nale\u017c\u0105cej do dekanatu reszelskiego, przy\u0142\u0105czone by\u0142y do dekanatu biskupieckiego. Do dek. reszelskiego nale\u017ca\u0142y: Okartowo i filia Orzysz (4 w\u0142\u00f3ki, meszne 2 i p\u00f3\u0142 \u0142aszt\u00f3w); Ryn, Miko\u0142ajki, Klusy, Ja\u0144sbork, Dryga\u0142y (4 w\u0142\u00f3ki, 1 \u0142aszt i 22 korcy), Bia\u0142a (2 w\u0142\u00f3ki, 2 \u0142aszty), Kumilsk (4 w\u0142\u00f3ki, 1 \u0142aszt i 20 korcy), E\u0142k, Lisewo, Grabnik (?); w w\u00f3jtostwie leckim by\u0142y ko\u015bcio\u0142y w Lecu, Mi\u0142kach i Juchach z fili\u0105 w Stradunach, w Kalinowie i w Ster\u0142awkach, gdzie istnia\u0142a tylko kaplica. Do w\u00f3jtostwa w\u0119goborskiego by\u0142y przy\u0142\u0105czone nast\u0119p. parafie: Rozengart (4 w\u0142\u00f3ki, 2 \u0142aszty i 20 korcy mesznego), filia Doba; Kruklanki i W\u0119gielsztyn (4 w\u0142\u00f3ki). Po nieszcz\u0119snej sekularyzacyi zakonu 1525 r., gdy ks. Albrecht przyj\u0105\u0142 protestantyzm, ludno\u015b\u0107 mazurska przyj\u0119\u0142a to wyznanie. A gdy biskup warmi\u0144ski Maurycy Ferber temu si\u0119 energicznie opiera\u0142, od\u0142\u0105czono Mazury od dyecezyi warm., do kt\u00f3rej dot\u0105d nale\u017ca\u0142y. Mi\u0119dzy ludem zachowa\u0142o si\u0119 jednak jeszcze dosy\u0107 katolickich zwyczaj\u00f3w. Jak u nas tak i tu zachowa\u0142 si\u0119 jeszcze obrz\u0105d kolendy; Mazurzy daj\u0119 w ko\u015bciele na wypominki, nie tylko u pastora swego, ale i u proboszcza katolic., zw\u0142aszcza w dzie\u0144 przemienienia Pa\u0144skiego. W ostatnim czasie robi katolicyzm znaczne post\u0119py na Mazurach, ju\u017cto przez nawracanie si\u0119 ju\u017cto przez przyp\u0142yw ludno\u015bci z Warmii, kt\u00f3ra tu zakupuje grunta. Dla rozproszonych wiernych za\u0142o\u017cono w ostatnich latach stacye misyjne utrzymywane przez tow. \u015bw. Wojciecha i Bonifacego. Kat. ko\u015bcio\u0142y zosta\u0142y zbudowane 1853 r. w E\u0142ku, gdzie 1879 r. by\u0142o 453 kom., w Margrabowie tak\u017ce 1853 r., kom. 597; r. 1851 w Lesinach w pow. szczycie\u0144skim 622 kom, w Klonie 1861 r. 680 kom. i w Z\u0105dzborku tak\u017ce 1861 r. kom 823. Nadto s\u0105 stacye misyjne w Wystruci 172 kom., w Ja\u0144sborku 210 kom. i w Pasymiu 650 kom.; wymienione tu ko\u015bcio\u0142y i stacye misyjne nale\u017c\u0105 do dyec. warmi\u0144skiej. W dyecezyi che\u0142mi\u0144skiej za\u015b utworzono na polskich Mazurach 1851 r. nowy dekanat pomeza\u0144ski, kt\u00f3ry opr\u00f3cz trzech starych parafii \u0141\u0119cka (1812 dusz r. 1883), Turowa 698 i Bia\u0142ut 1249 ma 4 nowo za tera\u017aniejszego biskupa k\u015b. Marwicza za\u0142o\u017cone parafie: w Dzia\u0142dowie od r. 1862 (1639 dusz r. 1883), w D\u0105brownie od r. 1864 (1218 dusz), w Niborku od r. 1860 (962 dusz) i w Ostrodzie od r. 1860 (1088 dusz); ostatnie 4 parafie utrzymuje tow. \u015bw. Wojciecha i \u015bw. Bonifacego z siedliskiem w Pelplinie z dobrowolnych sk\u0142adek dyecezyalnych (Ob. S\u0142ow. Geogr. I, str. 567). Parafia ostr\u00f3dzka le\u017cy w tak zwanych Starych Prusach i do mazur policzon\u0105 by\u0107 nie mo\u017ce. \u2014 Posta\u0107 i charakter ludu mazurskiego, pisze K\u0119trzy\u0144ski, s\u0105 nieomal te same, jak wog\u00f3le ludu polskiego. Mazur jest zwykle wzrostu \u015bredniego, a zt\u0105d jego na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adko, bo w litewskim j\u0119zyku mazuras oznacza cz\u0142owieka niewielkiego wzrostu, cz\u0142owieka kr\u0119pego, zsiad\u0142ego; rysy twarzy nie s\u0105 bez inteligencyi. Usposobienie Mazura jest weso\u0142e, dla tego lubi on towarzystwo, a najmilej mu, gdzie gwarno. Jest go\u015bcinny i przyj\u0105wszy obcego do swej chaty, rad si\u0119 od niego dowiedzie\u0107, co tam s\u0142ycha\u0107 w \u015bwiecie. Skoro z obcym si\u0119 spotyka, b\u0119dzie pewnie po zwyczajnym: \u201eDobry dzie\u0144\u201c, na co si\u0119 odpowiada \u201eB\u00f3g zap\u0142a\u0107\u201c, pierwsze jego zapytanie: A skiela (zk\u0105d) wa\u015b\u0107? Mazur serce ma dobre, nawet dobroduszne i got\u00f3w zawsze ostatnim kawa\u0142kiem chleba si\u0119 podzieli\u0107. Przytem jest on troch\u0119 uparty i dosy\u0107 k\u0142\u00f3tliwy, a poniewa\u017c wstrzemi\u0119\u017aliwo\u015b\u0107 tam ma\u0142o znana i niejeden wskutek tego co rok mienie i zdrowie traci, zt\u0105d cz\u0119sto g\u0142o\u015bne k\u0142\u00f3tnie i b\u00f3jki po karczmach, targach i jarmarkach.\u2014Odzie\u017c Mazura jest prosta; latem d\u0142uga sukmana granatowa i kapelusz podobny do tego, kt\u00f3ry Kurpie nosz\u0105; zimow\u0105 por\u0105 ko\u017cuch i czapka futrzana, czyli ko\u0142pak, krawatki i chustki czerwonego lub innego jaskrawego koloru. Ubi\u00f3r kobiet niema nic nadzwyczajnego; panny chodz\u0105 z go\u0142\u0105 g\u0142ow\u0105; kolor w\u0142os\u00f3w nieomal blond. M\u0119\u017catki i starsze kobiety obwijaj\u0105 g\u0142ow\u0119 w im tylko w\u0142a\u015bciwy spos\u00f3b chustk\u0105 jedwabn\u0105, ale nie czerwon\u0105 jak na Kujawach, a r\u00f3wnie\u017c nie jest to taki jak tam rodzaj zawoj\u00f3w. Chustka zawi\u0105zuje si\u0119 nad czo\u0142em i w\u0119z\u0142y spoczywaj\u0105 tam\u017ce tworz\u0105c rodzaj skrzyde\u0142 motyla.<\/span>\u2014Mazur lubi mieszka\u0107 nad wod\u0105; wioski jego i miasteczka, sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 zwykle z jednej, cz\u0119sto bardzo d\u0142ugiej ulicy, le\u017c\u0105 nieomal wszystkie nad jeziorami. Chatki drewniane, s\u0142om\u0105 pokryte, bo drzewo nie zbyt drogie, nie wysokie ale szerokie, okienka ma\u0142e, w izbie piec ogromny, bo zimy bywaj\u0105 d\u0142ugie i silne, a przy \u015bcianach i na \u015bcianach i pod sufitem zgromadza si\u0119 wszystkie statki domowe. Zamo\u017cno\u015b\u0107 i dostatek s\u0105 rzadkie, bo ziemia mazurska to piasek niebardzo urodzajny. Gospodarno\u015b\u0107 i oszcz\u0119dno\u015b\u0107 u Mazura nie wielka. Budynki gospodarskie ma\u0142e, a inwentarz n\u0119dzny. Konie tak\u017ce s\u0105 ma\u0142e, chude, d\u0142ugimi w\u0142osami obros\u0142e, ale dosy\u0107 wytrwa\u0142e; wo\u0142y i kr\u00f3wki ma\u0142e i n\u0119dzne, a owce, gdzie takowe maj\u0105, s\u0105 swojskie. Na lekkich swych gruntach uprawia Mazur kartofle, tatark\u0119, len i \u017cyto, rzadko owies i j\u0119czmie\u0144. W miastach za\u015b stanowi Mazur proletaryat rzemie\u015blniczy, kt\u00f3ry z ci\u0105g\u0142\u0105 bied\u0105 i niedostatkiem walczy i zarazem klas\u0119 robotnik\u00f3w wszelkiego rodzaju i s\u0142u\u017c\u0105cych. Wiele obyczaj\u00f3w og\u00f3lno polskich przechowa\u0142o si\u0119 na Mazurach. Po uko\u0144czonych \u017cniwach, skoro ostatni snopek zwieziono, wie\u015bniacy stroj\u0105 siebie, kosy i grabie w kwiaty i wie\u0144ce i id\u0105;, przodownica z wie\u0144cem wielkim, dla pa\u0144stwa przeznaczonym, na przodzie, przy\u015bpiewuj\u0105c piosnki, do dworu. Kiedy si\u0119 ku niemu zbli\u017caj\u0105, zaczynaj\u0105 ow\u0105 pie\u015b\u0144, kt\u00f3r\u0105 od Bugu do Odry, od morza Baltyckiego do Karpat us\u0142yszysz: \u201ePlon niesiemy plon, Ze wszystkich stron\u201c i t. d. Skoro wieniec oddano, ch\u0142opcy i dziewcz\u0119ta na to ju\u017c czychaj\u0105cy, zaczynaj\u0105 przyby\u0142ych oblewa\u0107 wod\u0105, nie szklankami, lecz garnkami, w\u0119borkami, a widz zr\u0119cznie uwija\u0107 si\u0119 musi, \u017ceby nie zosta\u0142 tak\u017ce zlany do nitki. Jak w Prusach zachodnich, tak i na Mazurach bywaj\u0105 te same zwyczaje przy weselach. Ju\u017c d\u0142ugo przed \u015blubem dru\u017cba w niedzielnym ubiorze, przybrany we wst\u0105\u017cki czerwone, bia\u0142e i niebieskie, cz\u0119sto w szarfy, wyje\u017cd\u017ca konno do kmotr\u00f3w i s\u0105siad\u00f3w ca\u0142ej okolicy, aby ich na wesele zaprosi\u0107. Podczas zaprosin dru\u017cba z konia nie zsiada, a kiedy domek nie za niski a drzwi dosy\u0107 wysokie, to konno wje\u017cd\u017ca do izby, aby tam poselstwo swoje odprawi\u0107. Dru\u017cba do zgromadzonych wierszem przemawia, kt\u00f3ry zwykle zaczyna si\u0119 od tych s\u0142\u00f3w: \u201eProse, prose na wesele\u201c, i w kt\u00f3rym przedstawia, jakie przyj\u0119cie zaproszonych oczekuje, ze piwa podostatek i ze muzykanci a\u017c z pod Kr\u00f3lewca. W dzie\u0144 \u015blubny pa\u0144stwo m\u0142odzi z dru\u017cbami i swatami, wszyscy kwiatkami, wie\u0144cami i wst\u0105\u017ckami przystrojeni, bryczkami jad\u0105 do ko\u015bcio\u0142a; poprzedza ich dw\u00f3ch dru\u017cb\u00f3w pstro wystrojonych, kt\u00f3rzy dzikiemi wykrzykami pa\u0144stwu m\u0142odym drog\u0119 toruj\u0105. Po \u015blubie nast\u0119puje suta biesiada czyli gody, a potem ta\u0144ce, co czasem trwa dni kilka.\u2014Wymawianie Mazur\u00f3w jest nieco odmienne ni\u017c u Wielkopolan; r\u00f3\u017cnica polega na tem, co mazurzeniem zwykle na\u00adzy\u00adwa\u00admy, \u017ce sp\u00f3\u0142g\u0142oski podniebienne cz<\/i>, sz<\/i>, \u017c<\/i>, d\u017c<\/i> przechodz\u0105 w sycz\u0105ce c<\/i>, s<\/i>, z<\/i>, dz<\/i>; p\u0142ynn\u0105 za\u015b sp\u00f3\u0142g\u0142osk\u0119 rz<\/i> dot\u0105d czysto wymawiaj\u0105; s\u0105 jednak wyj\u0105tki, kt\u00f3re tej og\u00f3lnej zasadzie si\u0119 sprzeciwiaj\u0105; i o kt\u00f3rych warto tutaj wspomnie\u0107. M\u00f3wi\u0105 bowiem Mazury \u017caba, szubienica, a nie zaba, subienica, a miejscami nawet szarna, zamiast sarna. Inne r\u00f3\u017cnice, kt\u00f3re jeszcze zachodz\u0105, maj\u0105 sw\u00f3j pocz\u0105tek st\u0105d, \u017ce Mazury, wykluczeni od zwi\u0105zku z reszt\u0105 ludno\u015bci polskiej, od wiek\u00f3w ju\u017c \u017cyj\u0105 pod wp\u0142ywem obcej kultury i obcego j\u0119zyka. Rzecz naturalna, \u017ce j\u0119zyk naprzejmowa\u0142 du\u017co obcych wyraz\u00f3w i \u017ce wymowa si\u0119 nieco zepsu\u0142a. Tak np. razi najbardziej polskie ucho ch<\/i> z niemiecka wymawiane; mi<\/i> zwykle wymawia si\u0119 mni<\/i>, np. mni\u0119ka; czasem jednak m<\/i> przechodzi w n<\/i>, np. niech zamiast miech; renie=rami\u0119, kenie\u0144=kamie\u0144; \u0142<\/i> niekiedy zupe\u0142nie w ustach m\u00f3wi\u0105cego niknie; czasem je jak u<\/i> lub v<\/i> wymawiaj\u0105: np. mniuje=mi\u0142uje, svysys=s\u0142yszysz. Mazury zachowuj\u0105 dot\u0105d w swej mowie a<\/i> jasne, co w ich ustach prawie brzmi jak e<\/i> lub ae<\/i>. W wielu razach a<\/i> jasne zupe\u0142nie przesz\u0142o na e<\/i>, tak \u017ce dzisiaj \u017cadnej r\u00f3\u017cnicy spostrzedz ju\u017c nie mo\u017cna, np. reda=rada, jewor=jawor, jerz\u0105b=jarz\u0105b; e<\/i> za\u015b cz\u0119sto ma brzmienie \u00e9<\/i> lub y<\/i>, np. s\u00e9rce, \u0107ymno; \u0119<\/i> wymawia si\u0119 niemal regularnie jak in<\/i> lub e<\/i>n, a w zako\u0144czeniach zawsze jak e<\/i>. Czuj\u0105 to sami Mazury, bo kto z nich bli\u017cej gramatyki j\u0119zyka polskiego nie zna, pisze: sierotkie zamiast sierotk\u0119, matkie zamiast matk\u0119. Nosowe \u0105<\/i> tak\u017ce czysto ju\u017c si\u0119 nie wymawia, brzmi ono czasem jak um<\/i>, np. dumb=d\u0105b; czasem jak o<\/i>, np. wzio\u0142=wzi\u0105\u0142; a skoro stoi na ko\u0144cu brzmi zupe\u0142nie jak o<\/i>; y<\/i> bardzo cz\u0119sto wymawia si\u0119 wyra\u017anie jak i<\/i>, np. czisty=czysty, zi\u0142a=\u017cy\u0142a; \u00f3<\/i> pochylone cz\u0119sto jeszcze znajduje si\u0119 tam, gdzie u nas tego ju\u017c nie ma, np. z\u00f3na=\u017cona, zw\u00f3\u0144=dzwo\u0144. Nale\u017cy si\u0119 na tem miejscu wspomnie\u0107 o ciekawem dla filolog\u00f3w zjawisku j\u0119zykowem tycz\u0105cem si\u0119 g\u0142osek wi<\/i>. Pod W\u0119goborbiem wi<\/i> czysto wymawiaj\u0105; m\u00f3wi\u0105 bowiem tam: wino, wiosna, wiecor zupe\u0142nie jak my; pod Lecem za\u015b, Or\u0142owem, Margrabow\u0105, E\u0142kiem, Janowem, Z\u0105dzborkiem zamiast wi<\/i> wymawiaj\u0105 ji<\/i>, np. jadro=wiadro, jem=wiem; jec\u00f3r=wiecz\u00f3r; jid\u0142y=wid\u0142y, jilk=wilk, josna=wiosna, ojes=owies, moje=m\u00f3wi\u0119, a zamiast ojcu lub raczej ojcowi, nieraz ojcoju. W okolicach niborskich m\u00f3wi\u0105 zamiast wi<\/i> \u2014 zi<\/i>, np. zi\u00f3r=wi\u00f3r, zino=wino, ziec\u00f3r=wiecz\u00f3r, a czasem nawet wzino, wziec\u00f3r i t. p. K\u0119trzy\u0144ski pr\u00f3cz tego zwraca jeszcze uwag\u0119 na niekt\u00f3re osobliwo\u015bci mowy mazurskiej. Kiedy dz<\/i> stoi na pocz\u0105tku wyrazu, to w mowie potocznej zwykle s\u0142ycha\u0107 tylko z<\/i>, np. zwo\u0144=dzwo\u0144, zban=dzban. Zamiast gwo\u017ad\u017a m\u00f3wi si\u0119 go\u017ad\u017a, zamiast kartofle m\u00f3wi\u0105 tam bulwy lub gulby. Zamiast chwa\u0142a m\u00f3wi si\u0119 wcha\u0142a, zamiast chwali\u0107 \u2014 fali\u0107, zamiast figiel cz\u0119sto chigiel. Zamiast drzwi m\u00f3wi\u0105 drji, drwi, d\u017awierze (dzwierze m\u00f3wi\u0105 i w borach tucholskich). Koniczyna na\u00adzy\u00adwa si\u0119 u Mazur\u00f3w konikiem, a grzyby bed\u0142kami; grzyb bowiem jest tylko jeden ich gatunek. Mi\u0119dzy Mazurami spotykamy charakterystyczne na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adka a w\u0142a\u015bciwie przezwiska, jak np. W\u0105do\u0142ek, Wrzodek, Bury, Kusy, \u017b\u00f3\u0142ty, Robacek, B\u0119benek, Skiendziel, Ma\u015blanka, Piecocha, Pazucha, Duda, Skrzecha, Pieconka, Krosta, Gorcyca, Stopka, Rzepucha, Brozda.\u2014Literatury Mazurzy w\u0142a\u015bciwie nie maj\u0105, bo wszystko, co si\u0119 u nich pojawi\u0142o, jest tre\u015bci religijnej. Wi\u0119c ca\u0142y zapas ksi\u0105\u017cek, kt\u00f3re zwykle w r\u0119ku Mazura si\u0119 znajduj\u0105, sk\u0142ada si\u0119 z biblii, kt\u00f3ra jest tylko przedrukiem edycyi gda\u0144skiej z r. 1632, z kancyona\u0142u i z kalendarzyka, kt\u00f3ry Giersz, radca miejski w Lecu, od lat kilkunastu wydaje. Kalendarzyk ten rozchodzi si\u0119 w 8000 egzemplarzy. Kancyona\u0142 zawiera bogaty zbi\u00f3r pie\u015bni ko\u015bcielnych, tak oryginalnych jak i t\u0142umacze\u0144. O autorach tych pie\u015bni zda\u0142 szacown\u0105 spraw\u0119 prof. Kuehnasl (dzi\u015b w Kwidzyniu) w rozprawach po polsku pisanych i w programach gimnazyum ra\u015bciborskiego drukiem og\u0142oszonych. Mazury s\u0105 muzykalni, jak ca\u0142y lud polski; ich poezye ludowe tchn\u0105 tym samym duchem, kt\u00f3rym si\u0119 odznacza ca\u0142a poezya ludu naszego. Zbioru pie\u015bni ludu mazurskiego dot\u0105d \u017cadnego jeszcze nie posiadamy; ju\u017c Gizewiusz, pastor ewang. w Ostrodzie, pierwszy Mazur, kt\u00f3ry mi\u0142owa\u0142 sw\u00f3j j\u0119zyk i narodowo\u015b\u0107, wydaj\u0105c \u201ePrzyjaciela \u0141eckiego\u201c (w r. 1843) zbiera\u0142 te pie\u015bni. Jego r\u0119kopis, d\u0142ugo uwa\u017cany za zatracony, znajduje si\u0119 w r\u0119ku Oskara Kolberga. W ostatnich czasach (oko\u0142o 1872 r.) zajmowa\u0142 si\u0119 zbieraniem pie\u015bni Pe\u0142ka, pastor przy ko\u015bciele polsko-ewang. w Kr\u00f3lewcu, gdzie za\u0142o\u017cy\u0142 polsk\u0105 bibliotek\u0119 tre\u015bci religijnej dla teolog\u00f3w Mazur\u00f3w. Zbi\u00f3r dosy\u0107 liczny posiada tak\u017ce Giersz w Lecu, kt\u00f3ry obecnie pracuje nad s\u0142ownikiem i gramatyk\u0105 mowy mazurskiej; u\u0142o\u017cy\u0142 tak\u017ce spis wszystkich miejscowo\u015bci mazurskich, podaj\u0105c w nim pod\u0142ug parafii, jak ka\u017cda miejscowo\u015b\u0107 po polsku i niemiecku si\u0119 na\u00adzy\u00adwa. K\u0119trzy\u0144ski w swej broszurze \u201eO Mazurach\u201c og\u0142osi\u0142 54 pie\u015bni mazurskich.<\/p>\n

VI. O dziennikarstwie<\/i> na Mazurach podajemy wed\u0142ug monografii dr. Ossowskiego nast\u0119pne szczeg\u00f3\u0142y. Pierwszem co do czasu a zarazem najlepszem z pism mazurskich by\u0142 \u201ePrzyjaciel ludu \u0141ecki\u201c, kt\u00f3ry niestety tylko dwa lata (1842 i 1844 r.) wychodzi\u0142 w E\u0142ku. Redaktorem by\u0142 pastor Gizewiusz. Co miesi\u0105c ukazywa\u0142 si\u0119 arkusz tego pisemka, wie\u015bniakom ciekawym po\u015bwi\u0119conego, a stosownie do programu przynosi\u0142 ka\u017cdy numer 1) rzeczy tycz\u0105ce si\u0119 chrze\u015bcia\u0144stwa, do o\u015bwiecenia ludu w wierze i \u0107wiczeniu w obyczajach dobrych s\u0142u\u017c\u0105ce, o wychowaniu dziatek; 2) rzeczy gospodarskie, do gospodarstwa rolniczego i domowego nale\u017c\u0105ce, o chowaniu byd\u0142a, koni, pszcz\u00f3\u0142, o ogrodach, sadach i owocowych szczepach; 3) o zachowaniu zdrowia przez nale\u017cyte cia\u0142a opatrywanie; nakoniec 4) rozmaito\u015bci po\u017cyteczne, przyjemne, ku zabawie i nauce, o dziejach ojczystych, o r\u00f3\u017cnych rzeczach stworzonych i przyrodzonych na \u015bwiecie, przeciw zabobonom i t. d. Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 przyczynk\u00f3w oryginalnych jest pisana wierszem. Korespondentami s\u0105 przewa\u017cnie pastorzy, czasem nauczyciele. Wst\u0119pne artyku\u0142y, ci\u0105gn\u0105ce si\u0119 niekiedy przez kilka numer\u00f3w, pisywa\u0142 Gizewiusz sam. Dla braku abonent\u00f3w przesta\u0142 \u201ePrzyjaciel \u0141ecki\u201c po dw\u00f3ch latach wychodzi\u0107. Roku 1859 zacz\u0105\u0142 wychodzi\u0107 \u201ePrawdziwy ewangielik polski\u201c, pismo tygodniowe dla polskich ewang. chrze\u015bcian (rocznik 1-szy 1859, 2-gi 1860) redaktor Moeller, kaznodzieja ewangielii Chrystusowej w Ostrodzie. Pismo to propagowa\u0142o patryotyzm pruski. Z pism politycznych pierwszem by\u0142 \u201ePrzyjaciel ludu\u201c, kt\u00f3ry przez kr\u00f3tki czas wychodzi\u0142 w 1848 r. w E\u0142ku, pod redakcy\u0105 fizyka obwodowego dra Kol i asesora Feldhuzen. Nied\u0142ugo potem zacz\u0105\u0142 wychodzi\u0107 w Olsztynku (Hohenstein) inny \u201ePrzyjaciel ludu\u201c pod redakcy\u0105 nauczyciela gimnazyum Dudka, drukiem i nak\u0142adem Harycha. W czerwcu 1849 roku wydano pierwszy numer. W tym \u201ePrzyjacielu ludu\u201c by\u0142 tekst niemiecki i t\u0142umaczenie polskie. I to pisemko nie do\u017cy\u0142o roku; w kwietniu 1850 r. wyszed\u0142 ostatni numer. Zast\u0105pi\u0142 je \u201ePruski przyjaciel ludu\u201c, kt\u00f3ry wychodzi\u0142 w Kr\u00f3lewcu, pocz\u0105tkowo tylko w niemieckim j\u0119zyku. P\u00f3\u017aniej ukaza\u0142o si\u0119 odr\u0119bne t\u0142umaczenie polskie, p. t. \u201ePruski przyjaciel ludu\u201c. Pismo to o tyle zas\u0142uguje na wzmiank\u0119, i\u017c wychodzi\u0142o najd\u0142u\u017cej, bo przesz\u0142o lat 10. Najwa\u017cniejszem z pism politycznych mazurskich a razem a\u017c do niedawna jedynem istniej\u0105cem jest \u201eGazeta lecka\u201c, pod red. Gersza w Lecu, pismo z antypolsk\u0105 tendency\u0105. Gersz wyda\u0142 1883 r. pisemko polskie z okazyi czterechsetnej rocznicy urodzin Lutra. W r. 1883 zacz\u0105\u0142 wychodzi\u0107 w Ostrodzie \u201eMazur\u201c; j\u0119zyk daleko poprawniejszy ni\u017c w \u201eGazecie leckiej\u201c, kt\u00f3ra miewa\u0142a tylko do 300 abonent\u00f3w. Redaktorem \u201eMazura\u201c jest prowizor aptekarski J. K. Sembrzycki w Tyl\u017cy, podczas kiedy jego gazeta drukuje si\u0119 w Ostrodzie, co bardzo utrudnia wydawnictwo. I to czasopismo redagowane jest w duchu protestanckim. Od r. 1884 wychodz\u0105 staraniem naczelnego prezesa Prus Wschodnich pod redakcy\u0105 pastora z Ma\u0142ych Jeru\u0142ek (w Wschod. Prusach) \u201eNowe ewangielickie g\u0142osy\u201c, kt\u00f3re rozrzucaj\u0105 nie tylko mi\u0119dzy prot., lecz i katol. ludno\u015b\u0107. Polszczyzna jest bardzo licha. Obecnie wi\u0119c wychodz\u0105 dla Mazur\u00f3w 3 polit. czasopisma. Przed r. 1860 wydawa\u0142 rz\u0105d jeszcze \u201eKurka mazurskiego\u201c przeciw patryotycznym zabiegom polskim. Wybory do parlamentu wywo\u0142a\u0142y pod koniec pa\u017adz. 1882 r. kr\u00f3tkotrwa\u0142y p\u0142odzik dziennikarski p. t. \u201eOg\u0142oszenie prawdy\u201c. Wysz\u0142y tylko 3 numery w Kr\u00f3lewcu pod redak. R. Siegfrieda. Przez kr\u00f3tki czas wychodzi\u0142o na Mazurach i pisemko gospodarskie: \u201eZaradny gospodarz wiejski\u201c; wydawa\u0142 je Antoni G\u0105siorowski w Ja\u0144sborku r. 1859 przy pomocy kilku cz\u0142onk\u00f3w ja\u0144sborskiego towarzystwa gospodarsko-rolniczego, oraz cz\u0142onk\u00f3w centralnego towarz. gosp. rolno dla Litwy i Mazur\u00f3w.<\/p>\n

VII. Stan o\u015bwiaty<\/i> ca\u0142ego ludu mazurskiego stoi na najni\u017cszym stopniu; bo w szko\u0142ach miejskich wyk\u0142ad, z wyj\u0105tkiem najni\u017cszej klasy, jest tylko niemiecki, a j\u0119zyk polski nawet nie jest przedmiotem wyk\u0142adu. Inaczej bywa\u0142o jeszcze w zesz\u0142ym wieku, gdzie wyk\u0142ad we wszystkich szko\u0142ach by\u0142 tylko polski. I w seminaryach nauczycielskich w W\u0119goborku i w Karalenie nieucz\u0105 podobno j\u0119zyka polskiego. Cierpi\u0105 go w szko\u0142ach tylko w najni\u017cszej klasie, jako \u015brodek niezb\u0119dny do uczenia dzieci po niemiecku. To te\u017c miasta ju\u017c ca\u0142kiem s\u0105 niemieckie; dzi\u015b nie ma tam ju\u017c Mazur\u00f3w po polsku m\u00f3wi\u0105cych, pr\u00f3cz biednych rzemie\u015blnik\u00f3w i robotnik\u00f3w miejskich. Do giermanizacyi przyczyniaj\u0105 si\u0119 tak\u017ce s\u0142u\u017cba wojskowa i koleje \u017celazne, przy kt\u00f3rych jest zwykle wielu urz\u0119dnik\u00f3w niemieckich. Mazury maj\u0105 3 gimnazya: w E\u0142ku, Ra\u015bciborzu i Olsztynku, w kt\u00f3rych naturalnie j\u0119zyka polskiego, bez wzgl\u0119du na liczn\u0105 ludno\u015b\u0107 mazursk\u0105, wcale nieuwzgl\u0119dniono. Kto si\u0119 po\u015bwi\u0119ca teologii ewang., na akademii zn\u00f3w zacz\u0105\u0107 musi uczy\u0107 si\u0119 po polsku, bo potrzeba znajomo\u015bci j\u0119zyka polskiego, aby uzyska\u0107 stypendya, a potem posad\u0119 pastora. Akademik zwykle nie miewa tyle czasu, aby przysposabiaj\u0105c si\u0119 do egzaminu, m\u00f3g\u0142 si\u0119 nauczy\u0107 dobrze obcego lub zapomnianego j\u0119zyka. Dostawszy za\u015b posad\u0119, wielu t\u0142umaczy kazania swoje z niemieckiego za pomoc\u0105 s\u0142ownika, tak \u017ce czasem trudno my\u015bl zrozumie\u0107; a lata mijaj\u0105, zanim pastor j\u0119zyk polski tak przyswoi, \u017ce z ludem jako tako rozm\u00f3wi\u0107 si\u0119 potrafi. Nabo\u017ce\u0144stwo odbywa si\u0119 co niedziel\u0119 tak po wsiach jako i w miasteczkach po niemiecku i po polsku. Pierwsze kazanie niem. miano w E\u0142ku w 1584 r. Podczas nabo\u017ce\u0144stwa niemieckiego ko\u015bcio\u0142y s\u0105 niezbyt pe\u0142ne, podczas polskiego za\u015b przepe\u0142nione. Przy niskim stanie o\u015bwiaty sk\u0142onno\u015b\u0107 do zabobon\u00f3w jest wielka, na co K\u0119trzy\u0144ski z kroniki ko\u015bcielnej or\u0142owskiej ra\u017c\u0105ce przytacza przyk\u0142ady (ob. \u201eO Mazurach\u201c, Pozna\u0144 1872, str. 22\u201429).\u2014Dobra wszystkie znajduj\u0105 si\u0119 w r\u0119ku Niemc\u00f3w lub zniemczonych Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy j\u0119zyk polski zwykle tylko o tyle znaj\u0105, aby z czeladnikami i robotnikami si\u0119 porozumie\u0107. I tak licz\u0105 si\u0119 do gorliwych Niemc\u00f3w rodziny niegdy\u015b mazurskie \u0141\u0119\u00ads\u00adkich, Przy\u00adbo\u00adro\u00adw\u00adskich, D\u0119\u00adbo\u00adw\u00adskich, Lesz\u00adczy\u00ad\u0144\u00adskich, D\u0105b\u00adro\u00adw\u00adskich, Obor\u00adskich, Sa\u00adko\u00adw\u00adskich, Par\u00adcze\u00adw\u00adskich, Radziwi\u0142\u0142\u00f3w, Brzo\u00adsk\u00f3w, Tysz\u00adk\u00f3w, Kos\u00adt\u00adk\u00f3w, Ro\u00adga\u00adla Biberstein\u00f3w, Morsztyn\u00f3w, Rut\u00adko\u00adw\u00adskich, Wi\u015b\u00adnie\u00adw\u00adskich, Gizewiusz\u00f3w, Giersz\u00f3w i wielu innych. Ale nawet chocia\u017c Mazur m\u00f3wi jeszcze po polsku, to jednak rzadko z ust jego s\u0142yszy si\u0119, \u017ce jest Polakiem, pr\u0119dzej odpowie, \u017ce jest Prusakiem; Polak\u00f3w bowiem ju\u017c dla religii nie lubi.<\/p>\n

VIII. Historya<\/i>. O pochodzeniu i narodowo\u015bci pierwotnych mieszka\u0144c\u00f3w M. pruskiego mieli uczeni d\u0142ugo r\u00f3\u017cne zdania. Polacy utrzymywali, \u017ce Mazurzy s\u0105 autochtonami na swej ziemi, jak ludno\u015b\u0107 polska w Kr\u00f3lestwie; Niemcy za\u015b, \u017ce Mazurzy s\u0105 przybyszami z drugiej strony granicy. Szubert, prof. uniwersytetu kr\u00f3lewieckiego, pisze: Polacy w regiencyi g\u0105bi\u0144skiej osiedlili si\u0119 tutaj prawdopodobnie w XVI i XVII wieku za czas\u00f3w zale\u017cno\u015bci lennej Prus od Polski, a mianowicie po napadzie Tatar\u00f3w i Polak\u00f3w r. 1656, kt\u00f3ry cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniow\u0105 Prus spustoszy\u0142. Szubert wyobra\u017ca\u0142 sobie, \u017ce to si\u0119 sta\u0142o mianowicie przez osiedlenie si\u0119 szla\u00adch\u00adty polskiej, oraz \u017ce \u017cywio\u0142 polski rozszerza\u0142 si\u0119, cho\u0107 pojedy\u0144czo, tylko po powiatach: rastemborskim, w\u0119goborskim i darkiejmskim. (Ob. \u201eAllg. Staatskunde des Preuss. Staat”, t. I, 456). Inni zn\u00f3w, jak Heinel, za nim Horch, Schmidt, Saltzwedel twierdz\u0105, \u017ce M. naprz\u00f3d mia\u0142o ludno\u015b\u0107 niemieck\u0105, kt\u00f3r\u0105 Polacy wyrugowali. Pierwsi, kt\u00f3rzy lepiej obeznani ze stosunkami mazurskimi, do prawdy najbardziej si\u0119 zbli\u017cyli, byli: Pisa\u0144ski (1767) i dr. Toeppen. Ca\u0142kiem wyja\u015bnion\u0105 zosta\u0142a ta kwestya dopiero przez dzie\u0142o K\u0119trzy\u0144skiego, p. t. \u201eO ludno\u015bci polskiej w Prusiech niegdy\u015b krzy\u017cackich\u201c. Z niego wi\u0119c i z Toeppena zestawiamy tu z historyi mazurskiej nast\u0119pne wiadomo\u015bci: Dzisiejsze M. obejmuje wed\u0142ug Toeppena dawniejsz\u0105 ziemi\u0119 poga\u0144skich Prusak\u00f3w, go\u0142\u0119dzk\u0105<\/a> zwan\u0105 i ma\u0142\u0105 cz\u0105stk\u0119 Sudawii<\/a>. Pierwotna ludno\u015b\u0107 tych terytor\u00f3w wygin\u0119\u0142a po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci ju\u017c w ustawicznych walkach z Polakami za czas\u00f3w Boles\u0142awa Chrobrego, Krzywoustego i K\u0119dzierzawego oraz Kazimierza Sprawiedliwego, kt\u00f3ry r. 1192 pobi\u0142 Sudawian na g\u0142ow\u0119. Co nie pad\u0142o pod mieczem, zgin\u0119\u0142o od g\u0142odu, kt\u00f3ry by\u0142 skutkiem ci\u0105g\u0142ych spustosze\u0144, a reszta, nie mog\u0105c si\u0119 na swym gruncie utrzyma\u0107, ani wy\u017cywi\u0107, musia\u0142a si\u0119 cofn\u0105\u0107 w g\u0142\u0105b kraju, gdzie wi\u0119ksze by\u0142o bezpiecze\u0144stwo. Ziemi tej, or\u0119\u017cem zdobytej, nie zaj\u0119li Polacy zaraz, bo Mazowsze pograniczne, w\u00f3wczas stosunkowo s\u0142abo zaludnione, mia\u0142o dla swych mieszka\u0144c\u00f3w pod dostatkiem ziemi nieuprawionej; nie by\u0142o wi\u0119c jeszcze potrzeby, ani nawet mo\u017cno\u015bci zaj\u0119cia ziem zdobytych i osadzenia na nich kolonist\u00f3w polskich. Dla tego pozosta\u0142o to pogranicze tymczasem bezludn\u0105 puszcz\u0105 i stan ten trwa\u0142 do ko\u0144ca XIV w. Gdy r. 1254 Krzy\u017cacy ziemi\u0119 t\u0119 zaj\u0119li, protestowa\u0142 przeciwko temu Kazimierz, ksi\u0105\u017c\u0119 kujawski. Jemu bowiem ju\u017c r. 1253 papie\u017c Innocenty przekaza\u0142 by\u0142 ziemi\u0119 go\u0142\u0119dzk\u0105; ale zakon si\u0119 temu opiera\u0142, roszcz\u0105c dla siebie prawo wy\u0142\u0105czne zdobywania or\u0119\u017cem ziem pruskich. Zakon, jako silniejszy, przepar\u0142 sw\u0105 spraw\u0119, a Kazimierz musia\u0142 zrzec si\u0119 swoich praw do tej ziemi r. 1255 i 1257 (Mon. Warm. I, \u2116 31). Pr\u00f3cz zachodniej cz\u0119\u015bci ziemi sudawskiej i pr\u00f3cz ziemi go\u0142\u0119dzkiej obejmuje dzisiejsze M. pruskie jeszcze cz\u0119\u015b\u0107 ziemi saskiej (Sassen<\/a>) a\u017c do ziemi lubawskiej<\/a> i puszcz\u0119 Patr\u0105k<\/a>, dziel\u0105c\u0105 ziemi\u0119 sask\u0105 od go\u0142\u0119dzkiej. I ta okolica przesz\u0142a w XIII w. w r\u0119ce Krzy\u017cak\u00f3w. Ale p\u00f3ki stosunki si\u0119 nie ustali\u0142y, p\u00f3ki te posiad\u0142o\u015bci zakonne zagro\u017cone by\u0142y wsz\u0119dzie przez Litwin\u00f3w, o zaludnieniu tej du\u017cej puszczy i my\u015ble\u0107 nie by\u0142o mo\u017cna. Obfitowa\u0142a ona w mi\u00f3d i rozliczn\u0105 zwierzyn\u0119, cenion\u0105 wysoko dla futer lub dla mi\u0119sa, mianowicie w wilki, rysie, nied\u017awiedzie, jelenie, \u0142osie, bobry, wydry, \u017cubry i dzikie konie; jeziora za\u015b, przerywaj\u0105ce jednostajno\u015b\u0107 puszczy, dostarcza\u0142y ryb r\u00f3\u017cnego rodzaju. Aby mie\u0107 cho\u0107 ma\u0142y doch\u00f3d z puszczy, pozwala\u0142 Zakon za pewn\u0105 op\u0142at\u0105 my\u015bliwym, bartnikom i rybakom chodzi\u0107 tam za zarobkiem. Ludzie ci byli przewa\u017cnie polskiego i pruskiego pochodzenia, o czem \u015bwiadcz\u0105 na\u00adz\u00adwy, kt\u00f3re nadawali jeziorom i rzekom, a kt\u00f3re przewa\u017cnie nosz\u0105 polski charakter, na co K\u0119trzy\u0144ski liczne przytacza przyk\u0142ady (str. 224). Gdy po zlokalizowaniu wojny z Litwinami podj\u0119to my\u015bl kolonizacyi, zacz\u0119to j\u0105 tam przeprowadza\u0107, gdzie obawa spustosze\u0144 wojennych by\u0142a najmniejsz\u0105, t. j. od zachodu, od pow. niborskiego. Po bli\u017csze szczeg\u00f3\u0142y odsy\u0142amy czytelnik\u00f3w do K\u0119trzy\u0144skiego, kt\u00f3ry te\u017c do dzie\u0142a swego do\u0142\u0105czy\u0142 map\u0119, w kt\u00f3rej trzy wieki, przez kt\u00f3re kolonizacya trwa\u0142a, wyra\u017cone s\u0105 r\u00f3\u017cnymi znakami. Tu nadmieniamy tylko jeszcze, \u017ce do kolonizacyi dzisiejszej ziemi mazurskiej u\u017cywa\u0142 zakon krzy\u017cacki przedewszystkiem Polak\u00f3w, a obok nich Niemc\u00f3w, Prusak\u00f3w i Litwin\u00f3w. Ka\u017cdy z tych szczep\u00f3w pozostawi\u0142 \u015blady swej dzia\u0142alno\u015bci w na\u00adz\u00adwach miejscowych, na co K\u0119trz. liczne przytacza przyk\u0142ady (str. 225\u2014249). W 1466 r. moc\u0105 traktatu toru\u0144skiego razem z Prusami Wschod. i M. pruskie, stanowi\u0105ce ich cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniow\u0105, zosta\u0142o lennem polskiem; bezpo\u015brednio jednak nigdy do Polski nie nale\u017ca\u0142o. W r. 1525 zamieniono ziemi\u0119 krzy\u017cack\u0105 w ksi\u0119stwo \u015bwieckie zale\u017cne od Polski, a r. 1618 przypad\u0142o M. pruskie prawem dziedzicznem brandenburskim Hohenzollerom. Dzieje M. pruskiego krytycznie zbadali: Toeppen (Geschichte Masurens, Gda\u0144sk, 1870) i K\u0119trzy\u0144ski Woj. (O ludno\u015bci polskiej w Prusiech niegdy\u015b krzy\u017cackich, Lw\u00f3w, 1882 r.). O samym ludzie mazurskim pisa\u0142 ten\u017ce Toeppen: \u201eAberglauben aus Masuren mit einem Anhange enthaltend masurische Sagen und M\u00e4hrchen\u201c (Gda\u0144sk, 1867) i K\u0119trzy\u0144ski W. \u201eO Mazurach i zbi\u00f3r pie\u015bni ludu mazurskiego\u201c (Pozna\u0144, 1872). W ostatnich czasach bada\u0142 \u017cycie ludu i obecny stan ca\u0142ego M. pruskiego J. Ossowski w Kr\u00f3lewcu. K\u015b. Fr.<\/i><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom VI. Mazowsze Pruskie (Mazury). Mazowsze Pruskie al. Mazury. I. Po\u0142o\u017cenie, rozleg\u0142o\u015b\u0107, kszta\u0142t powierzchni. Mazurami zowi\u0105 p\u0142d. cz\u0119\u015b\u0107 Prus Wschodnich, po\u0142o\u017con\u0105 mi\u0119dzy 37\u00b0 21′ o 40\u00b0 28′ wsch. d\u0142g. geogr: i mi\u0119dzy 53\u00b0 7′ a […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":12850,"parent":12628,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"h5ap_radio_sources":[],"jetpack_post_was_ever_published":false,"footnotes":""},"class_list":["post-12765","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"yoast_head":"\nLitera M - Mazury - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazury\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - Mazury\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom VI. Mazowsze Pruskie (Mazury). Mazowsze Pruskie al. Mazury. I. Po\u0142o\u017cenie, rozleg\u0142o\u015b\u0107, kszta\u0142t powierzchni. Mazurami zowi\u0105 p\u0142d. cz\u0119\u015b\u0107 Prus Wschodnich, po\u0142o\u017con\u0105 mi\u0119dzy 37\u00b0 21′ o 40\u00b0 28′ wsch. d\u0142g. geogr: i mi\u0119dzy 53\u00b0 7′ a […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazury\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"657\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1024\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"30 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/m-mazury\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/m-mazury\\\/\",\"name\":\"Litera M - Mazury - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/m-mazury\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/m-mazury\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"datePublished\":\"2020-04-26T23:16:11+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/m-mazury\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/m-mazury\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/m-mazury\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"width\":657,\"height\":1024},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/m-mazury\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Litera M – Mazury\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"width\":931,\"height\":990,\"caption\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\\\/\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Litera M - Mazury - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazury\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - Mazury","og_description":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom VI. Mazowsze Pruskie (Mazury). Mazowsze Pruskie al. Mazury. I. Po\u0142o\u017cenie, rozleg\u0142o\u015b\u0107, kszta\u0142t powierzchni. Mazurami zowi\u0105 p\u0142d. cz\u0119\u015b\u0107 Prus Wschodnich, po\u0142o\u017con\u0105 mi\u0119dzy 37\u00b0 21′ o 40\u00b0 28′ wsch. d\u0142g. geogr: i mi\u0119dzy 53\u00b0 7′ a […]","og_url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazury\/","og_site_name":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/","og_image":[{"width":657,"height":1024,"url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","type":"image\/jpeg"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"30 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazury\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazury\/","name":"Litera M - Mazury - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazury\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazury\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","datePublished":"2020-04-26T23:16:11+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazury\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazury\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazury\/#primaryimage","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","width":657,"height":1024},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/m-mazury\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Litera M – Mazury"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","name":"Jaminy Indexing Team","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/jzi.org.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization","name":"Jaminy Indexing Team","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","width":931,"height":990,"caption":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/"]}]}},"jetpack_likes_enabled":true,"jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12765","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12765"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12765\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12628"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12765"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}