{"id":12759,"date":"2020-04-27T00:43:16","date_gmt":"2020-04-26T22:43:16","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?page_id=12759"},"modified":"2020-04-27T00:43:16","modified_gmt":"2020-04-26T22:43:16","slug":"d-dorpat","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/d-dorpat\/","title":{"rendered":"Litera D – Dorpat"},"content":{"rendered":"
\n
\n
\n
\n
\n
\n

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku<\/h3>\n

Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom II.<\/p>\n

Dorpat<\/a>.<\/p>\n

\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

<\/a>Dorpat<\/b> (po niemiecku Dorpat<\/i> lub Doerpt<\/i>, po esto\u0144sku Tartolin<\/i>, po \u0142otewsku Tehrpat<\/i>, w starych rossyjskich kronikach Jurjew<\/i>, w niem. Darpt<\/i> lub Derpt<\/i>, w \u0142aci\u0144skich Tarbatum<\/i>, w polskich Derpt<\/i>), miasto powiatowe a przedewszystkiem uniwersyteckie, w gub. inflanckiej czyli ryskiej, w jej cz\u0119\u015bci przez Est\u00f3w zamieszka\u0142ej, nad sp\u0142awn\u0105 rzek\u0105 Embach (Omow\u017ca), przez kt\u00f3r\u0105 tu rzucono most wspania\u0142y z ciosowego granitu z dumnym nadpisem: \u201eSiste flumen, Catharina II jubet!,\u201c stanowi, za wy\u0142\u0105czeniem Rygi, gr\u00f3d najokazalszy w obr\u0119bie ca\u0142ych Inflant, lezy pod 58\u00b0 23′ p\u00f3\u0142n. szeroko\u015bci i 44\u00b0 3′ wschodniej d\u0142ugo\u015bci, w oddaleniu mil 39 od Rygi, a 15 mil od stacyi Taps drogi \u017cel. ba\u0142tyckiej, w po\u0142o\u017ceniu wzg\u00f3rkowatem i nadzwyczaj malowniczem, wytworzonem przez dolin\u0119 strumienia Embachu, a kt\u00f3rej schy\u0142ek prawy od lewego o metr\u00f3w 30\u201445 jest wy\u017cszym, co mianowicie w miejscu zaj\u0119tem przez sam Dorpat silnie si\u0119 uwydatnia. R\u0119ka ludzka okopami bardziej go jeszcze udoskonalila. Wytworzone tym sposobem dosy\u0107 znaczne wzg\u00f3rze (obecnie tak zwany \u201edomberg\u201c) tudzie\u017c brzegi tej najpi\u0119kniejszej cz\u0119\u015bci Embachu, przez wszystkich miejscowych uczonych za ziemi\u0119 klasyczn\u0105 Est\u00f3w s\u0105 uwa\u017cane. \u201eTu mia\u0142o niegdy\u015b istnie\u0107 urocze siedlisko pierwszych ziemi mieszka\u0144c\u00f3w, tu bo\u017cek poezyi wzruszaj\u0105ce swe hymny wy\u015bpiewywa\u0142, tu si\u0119 gotowa\u0142y (wurden gekocht) rozmaite j\u0119zyki ludzkie, tu w pobliskim strumieniu le\u017cy b\u0142yskaj\u0105cy i \u015bpiewaj\u0105cy miecz Kalewida\u201c (F\u00fchlmann). By\u0142 wi\u0119c dzisiejszy „domberg,” obecnie w\u0142asno\u015b\u0107 dorpackiego uniwersytetu, zanim go muzy swoim po\u015bwi\u0119ci\u0142y us\u0142ugom, ni mniej ni wi\u0119cej jak parnasem bog\u00f3w p\u00f3\u0142nocnych, a legenda wieszcz\u00f3w esto\u0144skich otoczy\u0142a go kwiecistym wie\u0144cem poezyi, kt\u00f3ry o ca\u0142ych lat tysi\u0105c jest starszym od owych cudnie tam rozro\u015bni\u0119tych gaj\u00f3w i cienistych alei, przez ga\u0142\u0119zie kt\u00f3rych oko m\u0142odego dorpackiego studenta spogl\u0105da dzi\u015b z zachwytem na le\u017c\u0105cy u st\u00f3p jego p\u00f3\u0142nocny Heidelberg. Lecz ju\u017c na pocz\u0105tku XI stulecia ulotni\u0142 si\u0119 \u00f3w urojony \u015bwiat bog\u00f3w, ulegaj\u0105c sile rzeczywisto\u015bci. Oko\u0142o r. 1030 przybywa bowiem z swoim orszakiem nad brzegi Embachu knia\u017a ruski Juryj (inni go zw\u0105 Jaros\u0142awem I), wznosi tu gr\u00f3d warowny i nadaje mu imi\u0119 \u201eJurjew-Liwonskij.\u201c Estowie, kt\u00f3rym on pewne nak\u0142ada daniny, byli ju\u017c oczywi\u015bcie co\u015b zas\u0142yszeli o plemionach tatarskich, zbli\u017caj\u0105cych si\u0119 od wschodu ku zachodowi, gdy\u017c \u00f3w przez wschodnich przybysz\u00f3w nowoza\u0142o\u017cony gr\u00f3d nazwali oni \u201eTarto-Lin,\u201c co znaczy \u201egr\u00f3d tatarski,\u201c i zanim jeszcze zabrzmia\u0142y poetyczne skargi lirnik\u00f3w litewskich na obcych zaborc\u00f3w, ju\u017c sobie utworzyli esto\u0144scy \u201emammesi\u201c ow\u0105 \u017ca\u0142osn\u0105 zwrotk\u0119: \u201eSzkoda, \u017ce mi\u0142e s\u0142oneczko i do nas od strony wschodu przychodzi.\u201c Dwie\u015bcie lat rezyduj\u0105 nad Embachem ruscy w\u0142adcy, ale innych powinno\u015bci od miejscowych Est\u00f3w nie wymagaj\u0105 jak op\u0142acanie daniny, przy wybieraniu kt\u00f3rej ich orszak esto\u0144skich autochton\u00f3w od czasu do czasu nielito\u015bciwie pl\u0105druje. O ustanowieniu jakichb\u0105d\u017a rz\u0105d\u00f3w, o og\u0142oszeniu chrze\u015bcialistwa niema nawet i mowy. Oko\u0142o r. 1223 Wiaczko, wasal ruski, co czas jaki\u015b nad brzegami D\u017awiny by\u0142 w\u0142ada\u0142 ma\u0142\u0105 warowni\u0105 Kokenhuzk\u0105, z kt\u00f3rej atoli za wyrz\u0105dzane w okolicy mordy i po\u017cogi ostatecznie zosta\u0142 wygnanym, zagrabia \u00f3w tak zwany gr\u00f3d tatarski, obwarowuje go mocniej, \u015bci\u0105ga do\u0144 awanturnik\u00f3w, rabusi\u00f3w i zbieg\u00f3w najrozmaitszych, a za ich pomoc\u0105 poczyna robi\u0107 najazdy po kraju okolicznym, przyczem pope\u0142nia ci\u0105gle mordy i po\u017cogi, a okryty \u0142upem bogatym chroni si\u0119 zawsze bezkarnie do silniej teraz obwarowanej Tartoliny. Nienawi\u015b\u0107, jak\u0105 on pa\u0142a\u0142 ku ludziom, zwraca\u0142a si\u0119 w szczeg\u00f3lno\u015bci do owych obcych w pancerze zbrojnych \u201em\u0119\u017c\u00f3w \u017celaznych,\u201c kt\u00f3rzy ju\u017c od lat kilkudziesi\u0119ciu byli si\u0119 usadowili u dolnego biegu D\u017awiny, ztamt\u0105d za\u015b coraz bardziej posuwali si\u0119 na p\u00f3\u0142noc, a przez plemiona esto\u0144skie \u201eSaxami\u201c byli nazwani; wyra\u017cenie jakiem zreszt\u0105 Estowie i dot\u0105d oznaczaj\u0105 N<\/span>iemca w og\u00f3le a w szczeg\u00f3lno\u015bci pana. Wiaczko za\u015b, jeszcze z czasu swego przebywania nad D\u017awin\u0105, pa\u0142a\u0142 wielk\u0105 nienawi\u015bci\u0105 ku N<\/span>iemcom, przeciw kt\u00f3rym, pod pozorem przyja\u017ani, nieustanne knowa\u0142 zdrady, za co te\u017c oni gr\u00f3d Kokenhauski z ziemi\u0105 byli zr\u00f3wnali, a jego do ucieczki ku stronie Moskwy zmusili. Bezkarnie i teraz nie dozwolili rycerze niemieccy Wiaczkowi naje\u017cd\u017ca\u0107 swych granic. Wyst\u0105pili oni przeciw niemu od strony po\u0142udnia z wielk\u0105 pot\u0119g\u0105, uzbrojeni w dziryty tudzie\u017c najrozmaitsze narz\u0119dzia obl\u0119\u017cnicze. Jan de Apeldern, brat \u00f3wczesnego biskupa ryskiego, by\u0142 ich dow\u00f3dzc\u0105. On to, wraz z dzielnym s\u0142ug\u0105 swoim Piotrem Ogusem, by\u0142 pierwszym, kt\u00f3ry, po kilkotygodniowem obl\u0119\u017ceniu, stan\u0105\u0142 zwyci\u0119zko na wa\u0142ach Jurjewa i rzuci\u0142 we\u0144 po\u017cog\u0119. Za dzielnym wodzem ruszy\u0142y i t\u0142umy oblegaj\u0105cych. Wiaczko i jego towarzysze padaj\u0105 pod mieczem katowskim \u2014 tak zwany \u201egr\u00f3d tatarski\u201c obr\u00f3cony w perzyn\u0119. Jednego tylko z mieszka\u0144c\u00f3w zostawiono przy \u017cyciu, i posadziwszy go na konia, odes\u0142ano do Nowgorodu, aby tam m\u00f3g\u0142 g\u0142osi\u0107 o tem co zasz\u0142o z Wiaczk\u0105. Wprawdzie powstaj\u0105 teraz okoliczni Estowie i niezliczone t\u0142umy plemion ruskich przybiegaj\u0105 im na pomoc od strony Pskowa i Nowgorodu; ale te t\u0142uszcze niesforne zajmuj\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie pl\u0105drowaniem resztek zniszczonego ju\u017c Jurjewa, gdy tymczasem rycerze niemieccy odbijaj\u0105 nieprzyjaci\u00f3\u0142 i sta\u0142e w tym kraju ustanawiaj\u0105 rz\u0105dy. Herman biskup lealski przesiedla si\u0119 tutaj, g\u0142osz\u0105c tu po raz pierwszy nauk\u0119 Chrystusa; z rumowisk dawnego \u201egrodu tatarskiego\u201c powstaje miasto nowe, zwane Derptem (po \u0142acinie Tarbatum) i staj\u0105 si\u0119 ogniwem \u015brodkowem przezwanego od niego biskupstwa derpskiego, gdy tymczasem ten\u017ce \u015bwi\u0105tobliwy biskup pod wezwaniem \u015bw. Dyonizego wznosi na Olimpie esto\u0144skim najpi\u0119kniejszy tum gotycki, jaki kiedykolwiek posiada\u0142y kraje nadbaltyckie. Dach tej wspania\u0142ej \u015bwi\u0105tyni podtrzymywanym by\u0142 przez dwadzie\u015bcia 70-cio stopowych kolumn gotyckich, a front jej zdobi\u0142y 2 niebotyczne wie\u017ce, z kt\u00f3rych ka\u017cda liczy\u0142a 220 st\u00f3p wysoko\u015bci. Stanowisko tak miasta jako i biskupstwa wzrasta z roku na rok. W r. 1245 wszystkie ziemie o mil kilka w oko\u0142o Dorpatu ju\u017c najzupe\u0142niej do biskupa nale\u017c\u0105, a wkr\u00f3tce wchodz\u0105 posiad\u0142o\u015bci jego a\u017c w granic\u0119 ziem ruskich. Nast\u0119puje epoka najwi\u0119kszej \u015bwietno\u015bci miasta. Za potr\u00f3jnym murem, kt\u00f3rym teraz miasto opasane, rozkwita nowe zupe\u0142nie \u017cycie; handel i przemys\u0142 podnosz\u0105 si\u0119, mieszcza\u0144stwo wzrasta w si\u0142\u0119 a wkr\u00f3tce tak dalece pot\u0119\u017cnieje, \u017ce si\u0119 stara wyemancypowa\u0107 z pod w\u0142adzy \u015bwieckiej biskupa i kapitu\u0142y. Na brzegach Embachu wytwarza si\u0119 miejsce sk\u0142adowe wielkiego znaczenia, tak na towary sprowadzane ze wschodu dla Europy zachodniej, jako te\u017c i na produkta przemys\u0142u niemieckiego lub flamandzkiego a przeznaczane na okolice ruskie. Towary przychodz\u0105ce ze Wschodu znaczne tu c\u0142a op\u0142aca\u0107 musz\u0105, a ca\u0142a baczno\u015b\u0107 mieszczan dorpackich na to zwr\u00f3cona, aby liczne towarowe transporta nowej sobie nie wynalaz\u0142y drogi. To te\u017c czynny biskup Fryderyk najsro\u017cej poleca w\u00f3jtowi nowoza\u0142o\u017conego na granicy ruskiej zamku Neuhauze\u0144skiego, aby pod \u017cadnym pozorem nie przepuszcza\u0142 karawan moskiewskich tamt\u0119dy przez Kokenhuz\u0119 do Rygi d\u0105\u017c\u0105cych. Ale i w pa\u0144stwie zwi\u0105zkowem inflanckiem miasto Dorpat niepo\u015blednie zajmuje teraz miejsce, gdy\u017c w zwi\u0105zku z Ryg\u0105 i Rewlem czwart\u0105 tworzy kury\u0105, a pos\u0142\u00f3w swoich na sejmy cesarstwa niemieckiego ma prawo wysy\u0142a\u0107. Na jednym z tych sejm\u00f3w (w r. 1397) mistrz inflancki Konrad Jungingen autonomi\u0105 Dorpatu uroczy\u015bcie stwierdza. Przywileje mocarzy tak krajowych jak zagranicznych broni\u0105 wzrastaj\u0105cego coraz handlu Dorpatczan, a rada miejska otrzymuje nietylko prawo og\u0142aszania bez apelacyi wyrok\u00f3w \u015bmierci i bicia monety pod stemplem miastowym ale nawet i tak zwan\u0105 \u201ejuridictio in nobiles,\u201c kt\u00f3rej niejednokrotnie z wielk\u0105 surowo\u015bci\u0105 u\u017cywa. Jedn\u0105 z g\u0142\u00f3wnych przyczyn \u00f3wczesnej pot\u0119gi Dorpatu by\u0142o niew\u0105tpliwie to, \u017ce nale\u017ca\u0142 do miast hanzeatyckich i posiada\u0142 warsztaty do budowy statk\u00f3w po\u015brednicz\u0105cych w handlu z Nowgorodem przez jezioro Pejpus<\/a>, z kt\u00f3rem go \u0142\u0105czy Embach. O wspania\u0142o\u015bci miasta s\u0105dzi\u0107 mo\u017cna z odkopywania fundament\u00f3w gmach\u00f3w staro\u017cytnych, \u015bwiadcz\u0105cych o ich obszerno\u015bci. Pomi\u0119dzy niemi samych ko\u015bcio\u0142\u00f3w naliczono dot\u0105d a\u017c 11. S\u0105 to opr\u00f3cz katedry ko\u015bcio\u0142y: N. P. Maryi, \u015bw. Jana, \u015bw. Miko\u0142aja, \u015bw. Jak\u00f3ba, \u015bw. Marcina (a przy nim klasztor obszerny), \u015bw. Katarzyny (r\u00f3wnie\u017c z klasztorem), ko\u015bci\u00f3\u0142 zamkowy (na miejscu dzisiejszego obserwatoryum astronomicznego), nakoniec ko\u015bcio\u0142y \u015bw. Jerzego, \u015bw. Antoniego i \u015bw. Anny. Ludno\u015b\u0107 \u00f3wczesnego Dorpatu znaczn\u0105 by\u0107 musia\u0142a, gdy\u017c za rz\u0105d\u00f3w biskupich w czasie morowego powietrza zgin\u0119\u0142o 15,600 ludzi, nie zrz\u0105dziwszy wielkiego uszczerbku w ludno\u015bci, jak utrzymuje kronikarz. Do ko\u0144ca XV stulecia nie widzia\u0142 D. wrog\u00f3w zewn\u0119trznych przed bramami swemi, ale za to nie zbywa\u0142o mu na nieprzyjacio\u0142ach wewn\u0119trznych. Raz wszczyna si\u0119 sp\u00f3r o to (mi\u0119dzy zakonem rycerskim i kapitu\u0142\u0105) kto ma prawo by\u0107 wybranym na biskupa (1378); innym razem biskup przyzywa Litwin\u00f3w i Rusin\u00f3w na pomoc przeciw mistrzowi zakonu inflanckiego, kt\u00f3ry go do op\u0142acania pewnej daniny chce zmusi\u0107 (1396). W latach 1454 i 1477 biskup dorpacki, z woli papie\u017ca, po\u015bredniczy w uk\u0142adach pomi\u0119dzy arcybiskupem ryskim i prowincyonalnym mistrzem krzy\u017cackim; wszak\u017ce wyzna\u0107 nale\u017cy, \u017ce w cz\u0119stych zatargach pomi\u0119dzy temi najwy\u017cszemi w\u0142adzami Dorpat zwykle trzyma\u0142 stron\u0119 arcybiskup\u00f3w, za co znowu od zakonu krzy\u017cackiego niejednokrotnie cierpia\u0142 prze\u015bladowanie. Gdy z up\u0142ywem wieku XV wewn\u0119trzne niepokoje nieco ucich\u0142y, nowe wielkie niebezpiecz\u0144stwo zagrozi\u0142o Dorpatowi. Car Iwan III Wasylewicz, skruszywszy jarzmo mongolskie i z\u0142amawszy na zawsze pot\u0119g\u0119 rzplitej nowgorodzkiej, wtargn\u0105\u0142 z wojskiem do Inflant i wojn\u0119 rozpocz\u0105\u0142, pustosz\u0105c biskupstwo dorpackie. Dymi\u0105ce gruzy krwaw\u0105 jego oznacza\u0142y drog\u0119. Mistrz inflancki Walter Plettenberg, pomimo s\u0142abych si\u0142 jakiemi rozporz\u0105dza\u0142, tak stanowcze nad nieprzyjacielem odni\u00f3s\u0142 zwyci\u0119ztwo w r. 1502, \u017ce niebezpiecze\u0144stwo przesiedlenia krajowc\u00f3w w g\u0142\u0105b kraj\u00f3w cara zupe\u0142nie usuni\u0119te zosta\u0142o a samodzielno\u015b\u0107 zwi\u0105zkowego pa\u0144stwa inflanckiego, do kt\u00f3rego i Dorpat nale\u017ca\u0142, nadal zapewniona. Na lat kilka zawarto przymierze, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej kilkakrotnie odnawiano. Dorpat zatem przez p\u00f3\u0142 nast\u0119pnego wieku cieszy\u0107 si\u0119 m\u00f3g\u0142 sta\u0142ym pokojem zewn\u0119trznym a przemys\u0142 i handel nanowo pocz\u0119\u0142y zakwita\u0107. Wszelako do wewn\u0119trznych niepokoj\u00f3w przy\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 w tym czasie i ruch reformacyi religijnej. Pierwsze ziarna nauki Lutra w r. 1524 przyni\u00f3s\u0142 do Dorpatu prosty kusznierz Melchior Hofman, rodem ze Szwabii. Ju\u017c w jesieni tego roku odwraca\u0142 ten improwizowany predykant lud dorpacki od katolicyzmu. Wyzna\u0107 atoli nale\u017cy, \u017ce jak w Rydze tak i w Dorpacie nic nie znamionuje prawdziwej reformy religijnej. Wszystko w tym ruchu zimne, obrachowane. B\u00f3g jest pozorem, interesa ziemskie przyczyn\u0105. Duchowie\u0144stwo, rycerze, szlachta i mieszczanie zaj\u0119ci s\u0105 wy\u0142\u0105cznie tylko zaspokajaniem spraw doczesnych. Pomimo zaprowadzenia reformacyi luterskiej w Dorpacie, biskup przy w\u0142adzy \u015bwieckiej pozostaje z warunkiem zachowania tolerancyi religijnej; pierwszy za\u015b i najgorliwszy predykant luteranizmu, \u00f3w s\u0142awny kusznierz Melchior Hofman, zostaje r\u00f3wnie gorliwym anabaptyst\u0105, wyklina uroczy\u015bcie rad\u0119 miejsk\u0105, za to, \u017ce go na probostwie farnem nie stwierdza a nast\u0119pnie, w sam dzie\u0144 Bo\u017cego Cia\u0142a w r. 1526, za pomoc\u0105 swojej ha\u0142astry otwiera drzwi do ko\u015bcio\u0142a N. P. Maryi, bluzni z kazalnicy przeciw nauce katolickiej, po czem, na czele rozbestwionej t\u0142uszczy, napada na klasztory i reszt\u0119 bogatych ko\u015bcio\u0142\u00f3w zniewa\u017ca i rabuje, a wkr\u00f3tce rzuca si\u0119 i na domy bogatszych mieszka\u0144c\u00f3w miasta. Gdy z kolei przypuszcza szturm do zamku dorpackiego, zostaje szcz\u0119\u015bliwie odpartym. Nast\u0119puje reakcya. Hofman raz na zawsze z miasta wyp\u0119dzony a ko\u015bcio\u0142y wyznawcom luteranizmu oddane. W jednej tylko katedrze dozwolono odprawia\u0107 nabo\u017ce\u0144stwo katolickie, ale mieszka\u0144com Dorpatu pod surowemi karami nie dozwolono na nie ucz\u0119szcza\u0107, kt\u00f3rego to zakazu w ci\u0105gu lat 30-tu \u015bci\u015ble si\u0119 trzymano (Arndt). Tymczasem w r. 1533 up\u0142yn\u0105\u0142 termin pokoju 50-letniego i car Iwan IV gro\u017any gotowa\u0107 si\u0119 zacz\u0105\u0142 do wojny z Inflantami za niep\u0142acenie daniny, kt\u00f3rej si\u0119 teraz gwa\u0142townie domaga\u0142. Zakon inflancki wyprawi\u0142 do niego pos\u0142\u00f3w, ale ci tylko na czas kr\u00f3tki zdo\u0142ali zaspokoi\u0107 cara obietnic\u0105 daniny, gdy\u017c w r. 1550 wkracza on do Inflant z silnem wojskiem, na 3 cz\u0119\u015bci podzielonem. Ziemie biskupstwa derpskiego pand<\/span>erwsze zniszczeniu uleg\u0142y. Upad\u0142 zamek Neuhauze\u0144ski przez m\u0119\u017cnego Uexk\u00fclla z garstk\u0105 wojownik\u00f3w w ci\u0105gu 6 tygodni walecznie broniony. Po kilkutygodniowem obl\u0119\u017ceniu Dorpatu kapitulacya zawart\u0105 zosta\u0142a; miasto podda\u0142o si\u0119 z warunkiem ocalenia \u017cycia mieszka\u0144c\u00f3w. Nap\u00f3\u0142 zlutrzony biskup Herman, wywieziony do Moskwy, tam \u017cycie w ub\u00f3stwie zako\u0144czy\u0142; na nim si\u0119 ko\u0144czy niezale\u017cno\u015b\u0107 tego biskupstwa w r. 1559, miasto za\u015b Dorpat w przeci\u0105gu lat 24 pozostaje w posiad\u0142o\u015bci Gro\u017anego cara. Tymczasem upad\u0142 i zwi\u0105zek hanzeatycki, skutkiem czego Dorpat, jako g\u0142\u00f3wne miejsce sk\u0142adowe towar\u00f3w przywozowych i wywozowych, traci zupe\u0142nie sw\u00f3j handel. Opr\u00f3cz tego gorsza jeszcze kl\u0119ska spada na jego nieszcz\u0119\u015bliwych mieszka\u0144c\u00f3w. Iwan Gro\u017any rozgniewany na mieszczan miasta Parnawy za to, \u017ce niby mieli zamiar podda\u0107 si\u0119 Polakom, wylewa\u0107 poczyna sw\u0105 zemst\u0119 na wszystkich N<\/span>iemc\u00f3w bez wyj\u0105tku. To te\u017c i mieszka\u0144cy Dorpatu w r. 1571 uprowadzeni zostaj\u0105 do niewoli w g\u0142\u0105b najbardziej oddalonych posiad\u0142o\u015bci cara. Wielka cz\u0119\u015b\u0107 szlachty dorpackiej ko\u0144czy \u017cycie w wi\u0119zieniach, a miasto pozostaje niemal bez ludno\u015bci. Takiem je zasta\u0142 w 11 lat p\u00f3\u017aniej kr\u00f3l Stefan Batory, gdy (w roku 1582), skutkiem pokoju Zapolskiego Dorpat zosta\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 rzplitej polskiej. Kr\u00f3l poleca kancl. Janowi Zamojskiemu ustalenie porz\u0105dku w tem mie\u015bcie i jego okolicach, nadaje mu po-Tyzenhauzowskie dobra Ueltzen w pow. dorp. le\u017c\u0105ce, tudzie\u017c starostwo dorpackie. Z tego mianowicie czasu datuj\u0105 w okolicy Dorpatu cz\u0119sto napotka\u0107 si\u0119 daj\u0105ce portrety Jana Zamojskiego, kt\u00f3rego imi\u0119 u mieszka\u0144c\u00f3w tamtej szych dot\u0105d w wielkiem jest poszanowaniu. W tym czasie te\u017c i jezuici za\u0142o\u017cyli tu swoje kolegium a wspania\u0142y tum gotycki zabrzmia\u0142 pot\u0119\u017cnym g\u0142osem ka\u017c\u0105cego tam Piotra Skargi. Kiedy pomi\u0119dzy Karolem IX a Zygmuntem III wszcz\u0119\u0142a si\u0119 wojna o sukcesy\u0105 szwedzk\u0105. Szwedzi (r. 1600) szturmem zdobyli Dorpat. Lecz ju\u017c 13 kwietnia 1602 odebrali go napowr\u00f3t Polacy po d\u0142ugiem obl\u0119\u017ceniu, kt\u00f3rem dowodzi\u0142 dzielny Jan Karol Chodkiewicz. Jak dalece zniszczone zosta\u0142o miasto te mi cz\u0119stemi szturmami dowodzi najlepiej lustracya ko\u015bcio\u0142\u00f3w w roku 1613 w Inflantach odbyta. Z jedenastu wspania\u0142ych \u015bwi\u0105ty\u0144 dorpackich zasta\u0142 tam wizytator \u00f3wczesny Tecnon tylko dwa w mie\u015bcie a jeden na przedmie\u015bciu. Wszystkie inne zupe\u0142nemu zniszczeniu by\u0142y uleg\u0142y. W r. 1625, gdy wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w przez zaraz\u0119 zniszczon\u0105 zosta\u0142a, zdoby\u0142 to miasto bez \u017cadnego wysi\u0142ku kr\u00f3l Gustaw Adolf, a nast\u0119pnie sta\u0142e w nim ustanowi\u0142 rz\u0105dy, zaprowadzi\u0142 s\u0105dy nietylko cywilne ale i duchowne. Wspominany cz\u0119stokro\u0107 tum gotycki, kt\u00f3rego cz\u0119\u015b\u0107 ju\u017c w r. 1598 by\u0142a sp\u0142on\u0119\u0142a, przy powt\u00f3rnym po\u017carze (w r. 1624) ostatecznemu uleg\u0142 zniszczeniu. Wszak\u017ce pozosta\u0142ych jeszcze par\u0119 innych ko\u015bcio\u0142\u00f3w odnowi\u0142 Gustaw Adolf, po\u015bwi\u0119caj\u0105c one wy\u0142\u0105cznie wyznaniu protestanckiemu, kt\u00f3rego jak wiadomo by\u0142 bohaterem. O. O. Jezuit\u00f3w wyp\u0119dza on nietylko z Dorpatu ale i z zamku Ringen, w murach kt\u00f3rego Jezuici dorpaccy urz\u0105dzili byli ga\u0142\u0105\u017a swego kolegium, kt\u00f3re tam do r. 1626 przetrwa\u0142o, p\u00f3\u017aniej za\u015b sta\u0142o si\u0119 pastw\u0105 ognia szwedzkiego. W r. 1630 ten\u017ce kr\u00f3l zak\u0142ada w Dorpacie gimnazyum, kt\u00f3re nast\u0119pnie (w r. 1632) na stop\u0119 uniwersytetu podnosi i nadaje mu nazw\u0119 \u201euniversitas Gustaviana.\u201c Stanowisko i zas\u0142ugi tej \u201eGustawowej wszechnicy\u201c og\u00f3lnie zbyt przeceniano, zanim one do w\u0142a\u015bciwej miary sprowadzone nie zosta\u0142y cenn\u0105 prac\u0105 prof. Karola Schirrena, traktuj\u0105c\u0105 obszernie o jej przesz\u0142o\u015bci. Jako g\u0142\u00f3wne fazy jej istnienia oznacza Schirren lata 1632\u20141656,1689\u20141699 i 1699\u20141710. Za wz\u00f3r do urz\u0105dzenia tej czysto-szwedzkiej akademii s\u0142u\u017cy\u0142 jedynie uniwersytet upsalski, kt\u00f3rego wszystkie przywileje tutaj zastosowano. G\u0142\u00f3wnym celem tej szko\u0142y wy\u017cszej by\u0142o wykorzenienie resztek katolicyzmu a zaszczepienie elementu protestancko-szwedzkiego w krajach przez Gustawa Adolfa podbitych. Z 200 w owym czasie napisanych przez uczni\u00f3w dysertacyj wykazuje Schirren wyra\u017anie, i\u017c tylko Szwedzi i Finlandczycy ch\u0119tnie tu pobierali nauki, a regestr matryku\u0142y akademickiej dowodzi, i\u017c zaledwie 15% przypada na uczni\u00f3w inflanckich \u201eLivones\u201c a 1% na Kurlandczyk\u00f3w \u201eCurones;\u201c wszyscy bowiem inni uczniowie oznaczeni tam s\u0105 jako \u201eSueci\u201c lub \u201eFinnones.\u201c \u017be przez ca\u0142y czas istnienia tego uniwersytetu tylko dw\u00f3ch tam si\u0119 kszta\u0142ci\u0142o Kurlandczyk\u00f3w wydaje si\u0119 ju\u017c dla tego prawdopodobnem, i\u017c Kurlandya, b\u0119d\u0105ca zawsze w zale\u017cno\u015bci od Rzplitej polskiej, kt\u00f3rej szczerze sprzyja\u0142a, niech\u0119tnie syn\u00f3w swoich do nieprzejednanych nieprzyjaci\u00f3\u0142 Polski na nauk\u0119 posy\u0142a\u0107 musia\u0142a. A jak nieznacz\u0105c\u0105 by\u0142a biblioteka uniwersytetu Gustawowego widzimy ju\u017c z tego, \u017ce w czasie obl\u0119\u017cenia Dorpatu przez wojska cara zdo\u0142ano j\u0105 szcz\u0119\u015bliwie schroni\u0107 wewn\u0105trz jednego tylko z licznych o\u0142tarzy w ko\u015bciele Panny Maryi. Dzia\u0142o si\u0119 to w r. 1656, w czasie kiedy profesorowie i uczniowie tej szko\u0142y g\u0142\u00f3wnej, uciekaj\u0105c przed wojskami cara, do Rewla si\u0119 byli schronili, gdzie jeszcze w ci\u0105gu kilku lat nast\u0119pnych kursa akademickie nie ustawa\u0142y, a\u017c nakoniec i ta dzia\u0142alno\u015b\u0107 usta\u0107 musia\u0142a. W r. 1689 otworzono na nowo uniwersytet w Dorpacie. Pozosta\u0142 on czem by\u0142 dawniej \u2014 ogniskiem elementu szwedzkiego, wp\u0142ywu za\u015b na o\u015bwiat\u0119 kraju nie wywiera\u0142 niemal \u017cadnego. Z powodu zbli\u017cenia si\u0119 wojsk nieprzyjacielskich w r. 1699 przeniesiono go do Parnawy, gdzie po ostatecznem zdobyciu Inflant szwedzkich przez Piotra Wielkiego, zamkni\u0119ty zosta\u0142 w r. 1710. Dorpat w tej porze ci\u0119\u017ckie przechodzi\u0142 koleje. M\u0119\u017cnie broniony przez szwedzkiego pu\u0142kownika Skytta, zdobytym zosta\u0142 w r. 1701 przez wojska rossyjskie. W kilka lat potem komendant Karyszkin bezpodstawnie obwini\u0142 ludno\u015b\u0107 dorpack\u0105 o zdrad\u0119, skutkiem czego mieszka\u0144cy miasta bez r\u00f3\u017cnicy stanu, wieku i p\u0142ci w r. 1708 w r. \u015br\u00f3d trzaskaj\u0105cych mroz\u00f3w lutowych zes\u0142ani zostali na wygnanie do Wo\u0142ogdy. Wielu z nich \u015bmier\u0107 podw\u00f3jnie bolesna ju\u017c w drodze zaskoczy\u0142a; tym za\u015b co na wygnaniu nie poumierali pozwoli\u0142 Piotr I w r. 1714 wr\u00f3ci\u0107 do zwalisk zniszczonego zupe\u0142nie Dorpatu. Niema\u0142ego znaczenia dla miasta by\u0142 rok 1722, W kt\u00f3rym mu dobra miejskie patrymonialne dekretem senatu petersburskiego zwr\u00f3cone zosta\u0142y. Jak dalece ubog\u0105 by\u0142a \u00f3wczesna rada miejska dorpacka wnosi\u0107 mo\u017cemy ju\u017c z tego, \u017ce na op\u0142acenie koszt\u00f3w, jakie wys\u0142uchanie owego upragnionego dekretu za sob\u0105 poci\u0105ga\u0142o, zaci\u0105gn\u0105\u0107 ona musia\u0142a sturublow\u0105 procentow\u0105 po\u017cyczk\u0119 u landrata Loewenwolde. Jakkolwiek tylko stopniowo zdo\u0142ali Dorpatczanie wybrn\u0105\u0107 ze stanu najzupe\u0142niejszej n\u0119dzy i ub\u00f3stwa, wszelako ju\u017c w r. 1723 widzimy miejscowego burmistrza, wydaj\u0105cego rozkaz, aby mieszka\u0144cy tak nielicznych w tym czasie dom\u00f3w dachy s\u0142omiane zamienili trwalszemi. W roku nast\u0119pnym 17 mieszczan przesiedla si\u0119 do Dorpatu. W r. 1725 liczono tam 6 rodzin miejskich, 2 pastor\u00f3w, 35 mieszczan wielkiej i 57 ma\u0142ej gie\u0142dy, co ju\u017c wielkim by\u0142o post\u0119pem w stosunku do roku 1721, a w ka\u017cdym razie s\u0142u\u017cy za dow\u00f3d prawdziwej \u017cywotno\u015bci mieszcza\u0144stwa niemieckiego, d\u017awigaj\u0105cego si\u0119 bezustannie z gruz\u00f3w i popio\u0142\u00f3w. Od r. 1755 do 1776 miasto znowu kilkakrotnie niszczonem by\u0142o przez po\u017cary. W latach 1763\u20141767 prowadzono fortyfikacye naoko\u0142o Dorpatu pod\u0142ug planu genera\u0142a Villebois, kt\u00f3ry z barbarzy\u0144sk\u0105 bezwzgl\u0119dno\u015bci\u0105 kaza\u0142 zbi\u0107 obiedwie wie\u017ce, ruin\u0119 tumu gotyckiego w owym czasie jeszcze zdobi\u0105ce. Fortyfikacye za\u015b jego z powodu rozmaitych niedogodno\u015bci zupe\u0142nie zaniechane zosta\u0142y. Istniej\u0105 dot\u0105d jeszcze \u015blady dawnych bastyon\u00f3w na g\u00f3rze \u201edomberg,\u201c stanowi\u0105cej obecnie najpi\u0119kniejsze miejsce dla przechadzki. W r. 1764 zwiedzi\u0142a Dorpat cesarzowa Katarzyna II, przy kt\u00f3rej to sposobno\u015bci znaczne zapomogi pieni\u0119\u017cne zubo\u017ca\u0142ym mieszka\u0144com wyda\u0107 rozkazano. Mimo to wszystko mia\u0142 Dorpat w r. 1774 zaledwie 3300 mieszka\u0144c\u00f3w a dom\u00f3w 570, z kt\u00f3rej to liczby tylko 178 prawdziwemi by\u0142y domami; reszta za\u015b, wedle \u015bwiadectwa samego burmistrza, kt\u00f3rym by\u0142 w\u00f3wczas znany inflancki historyk Gadebusch, przedstawia\u0142a smutny widok najn\u0119dzniejszych chatek. Znakomity berli\u0144ski uczony Jan Bernouilli (o kt\u00f3rego podr\u00f3\u017cach po kraju naszym tak cenne zawiera wiadomo\u015bci ksi\u0105\u017cka Ksawerego Liskego pod tytu\u0142em \u201eCudzoziemcy w Polsce\u201c), zwiedzaj\u0105c Dorpat w r. 1778 zasta\u0142 go jeszcze \u201ema\u0142o do miasta podobnym.\u201c To te\u017c rzeczywiste odbudowanie Dorpatu odnie\u015b\u0107 musimy do pocz\u0105tku niniejszego stulecia, w kt\u00f3rym to czasie Cesarz Aleksander I za\u0142o\u017cy\u0142 tam uniwersytet tera\u017aniejszy. Je\u015bli to miasto obecnie do najokazalszych w kraju nadba\u0142tyckim nale\u017cy i liczy przesz\u0142o 30000 mieszka\u0144c\u00f3w, zawdzi\u0119cza to przewa\u017cnie uniwersytetowi. Gdyby ten ostatni nie by\u0142 poda\u0142 r\u0119ki tylokrotnie ogniem i mieczem niszczonemu grodowi, widzieliby\u015bmy nad Embachem lich\u0105 mie\u015bcin\u0119, wi\u0119cej do osady ni\u017c do miasta podobn\u0105. Historya Dorpatu jest zreszt\u0105 history\u0105 wszystkich nieportowych miast tutejszych prowincyj. Wi\u0119ksza ich liczba kwit\u0142a i rozwija\u0142a si\u0119 prawdziwie za czas\u00f3w zakonu krzy\u017cackiego, upada\u0142a za\u015b i do istotnej przychodzi\u0142a n\u0119dzy po licznych wojnach polsko-rosyjsko-szwedzkich, a odt\u0105d nader rzadko ze swej nico\u015bci zdo\u0142a\u0142a si\u0119 wyd\u017awign\u0105\u0107. Najwi\u0119ksz\u0105 ozdob\u0119 Dorpatu stanowi dot\u0105d owo wy\u017cej opisane wzg\u00f3rze, od wiek\u00f3w za Olimp dawnych Est\u00f3w uwa\u017cane, nosz\u0105ce obecnie nazw\u0119 \u201edombergu.\u201c Mie\u015bci\u0142a si\u0119 na nim niegdy\u015b cytadela tutejsza, okr\u0105\u017caj\u0105ca zamek, pa\u0142ac biskupi i katedr\u0119 gotyck\u0105 (Domkirche), kt\u00f3rej wspania\u0142e ruiny dot\u0105d podziwienie wzbudzaj\u0105. Dzisiaj ca\u0142y \u201edomberg\u201c stanowi w\u0142asno\u015b\u0107 uniwersytetu dorp., kt\u00f3remu w r. 1802 przez Aleksandra I wieczy\u015bcie darowany zosta\u0142. Wznosz\u0105 si\u0119 na nim: obserwatoryum astronomiczne, biblioteka uniwersytecka, teatr anatomiczny i ca\u0142y szereg instytut\u00f3w medycznych. Powierzchnia tego uroczego wzg\u00f3rza nadzwyczaj jest obszern\u0105. Dla tego te\u017c, pomi\u0119dzy wzniesionemi tu licznemi gmachami uniwersyteckiemi, we wszystkich kierunkach umiej\u0119tn\u0105 r\u0119k\u0105 rozci\u0105gni\u0119to wspania\u0142y park uniwersytecki, panuj\u0105cy doko\u0142a nad miastem i jego wzg\u00f3rkowat\u0105 okolic\u0105. Wielk\u0105 tego parku ozdob\u0119 stanowi wy\u017cej opisana pomnikowa ruina tumu; gmach ten by\u0142 tak rozleg\u0142ym, \u017ce dzisiaj w samem jego presbiterium ukryt\u0105 jest zr\u0119cznie biblioteka uniwersytecka, mieszcz\u0105ca w sobie przesz\u0142o 235,000 tom\u00f3w. W pobli\u017cu \u201edombergu\u201c le\u017c\u0105 najg\u0142\u00f3wniejsze gmachy miastowe jako: sam uniwersytet, ratusz wraz z okaza\u0142ym placem ratuszowym tudzie\u017c tak zwana kolumnada, s\u0105siedztwo Rossyi zdradzaj\u0105ca, bo na wz\u00f3r rosyjskich \u201egostinnych dwor\u00f3w\u201c w obszernym czworoboku liczne magazyny kupieckie mieszcz\u0105ca. Naprzeciw tej kolumnady, \u015br\u00f3d pi\u0119knie urz\u0105dzonych spacer\u00f3w, wznosi si\u0119 pomnik rossyjskiego feldmarsza\u0142ka ksi\u0119cia Barclay de Tolly. Na prawo i lewo od placu Barklaya, tam gdzie w dolinie Embachu pomi\u0119dzy dalszym wysokim brzegiem i samym strumieniem wi\u0119cej pozostaje miejsca, rozwija si\u0119 miasto w licznych szerokich i prostych ulicach, obfituj\u0105cych w okaza\u0142e budowy, tak publiczne jako i prywatne; za \u201edombergiem\u201c za\u015b wznosi si\u0119 dworzec kolei \u017celaznej tudzie\u017c pi\u0119knie po\u0142o\u017cona cz\u0119\u015b\u0107 miasta, w parowie le\u017c\u0105ca, a og\u00f3lnie zwana \u201eDomgraben.\u201c Za ni\u0105 na p\u0142askiem wzg\u00f3rzu a\u017c do dworca kolei dalsze si\u0119 rozwijaj\u0105 ulice, pomi\u0119dzy kt\u00f3remi zdaleka widnieje obszerny ko\u015bci\u00f3\u0142 esto\u0144ski o bia\u0142ej wysokiej wie\u017cy. I po drugiej stronie Embachu znajduje si\u0119 jeszcze znaczna cz\u0119\u015b\u0107 miasta, broniona od wiosennych wylew\u00f3w nowoza\u0142o\u017conemi tamami, kt\u00f3re zdobi\u0105 pi\u0119kne spacery. W og\u00f3le powierzchowno\u015b\u0107 Dorpatu, w ci\u0105gu lat ostatnich niema\u0142o wygra\u0142a przez prawdziwie umiej\u0119tne za\u0142o\u017cenie skwer\u00f3w i spacer\u00f3w w najrozmaitszych jego cz\u0119\u015bciach, do czego si\u0119 g\u0142\u00f3wnie mia\u0142 przyczyni\u0107 wieloletni rektor uniwersytetu a tera\u017aniejszy prezes miasta (Stadthaupt) dr. G. Oettingen. Skutkiem ukazu cesarzowej Katarzyny II z r. 1783 Dorpat zosta\u0142 miastem powiatowem namiestnictwa ryskiego. Ukaz Paw\u0142a I z 7 (18) maja r. 1798 postanawia za\u0142o\u017cenie tutaj uniwersytetu. Rzeczywisty atoli dokument erekcyjny zaledwie w roku 1802 grudnia 12-go, w dzie\u0144 25-cioletniej rocznicy swoich urodzin wydaje m\u0142ody cesarz Aleksander I i wyposa\u017ca t\u0119 nowoza\u0142o\u017con\u0105 wszechnic\u0119 odpowiedniemi dochodami. Wtedy te\u017c wzniesiono g\u0142\u00f3wny gmach uniwersytecki na miejscu niegdy\u015b przez ko\u015bci\u00f3\u0142 N. P. Maryi zajmowanem. Odt\u0105d niejednokrotnie go rozszerzano i uzupe\u0142niano. Ilo\u015b\u0107 profesor\u00f3w i docent\u00f3w przechodzi 70. Student\u00f3w immatrykulowanych liczono w r. 1880 a\u017c 1105, wolnych za\u015b s\u0142uchaczy 17. Uniwersytet sk\u0142ada 5 fakultet\u00f3w, a mianowicie: protestancko-teologiczny, historyczno-filologiczny, fizyko-matematyczny, prawny czyli jurydyczny, tudzie\u017c medyczny. Do ostatniego zalicza si\u0119 i wydzia\u0142 farmaceutyczny. Nauki wyk\u0142adaj\u0105 tu najznakomitsi profesorowie, z kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 znaczna powo\u0142ywan\u0105 bywa z niemieckich zagraniczych uniwersytet\u00f3w, na wz\u00f3r kt\u00f3rych jak wiadomo i dorpacki jest urz\u0105dzonym. Odbywa tu swe studya nietylko m\u0142odzie\u017c z Inflant, Kurlandyi i Estonii, ale i znaczna ilo\u015b\u0107 Polak\u00f3w, a ci ostatni stosunkowo najwi\u0119cej wy\u017cszych stopni naukowych tutaj odbieraj\u0105, jak o tem z og\u0142aszanego w Dorpacie od czasu do czasu t. zw: \u201eAlbum academicum\u201c dok\u0142adnie przekona\u0107 si\u0119 mo\u017cna. W r. 1880 ilo\u015b\u0107 uczni\u00f3w w fakultecie teologicznym wynosi\u0142a 139, w historyczno-filologicznym liczono ich 151, w fizyko-matematycznym 78, w prawnym 212, medycznym by\u0142o 435 medyk\u00f3w i 90 farmaceut\u00f3w. Z tej liczby z samego kr\u00f3lestwa kongresowego by\u0142o 40 student\u00f3w: z Litwy, z Inflant polskich, Bia\u0142ej Rusi, Wo\u0142ynia, Podola i Ukrainy 102. z gub. inflanckiej czyli ryskiej 459, z Kurlandyi 207, z Estonii 124, z innych gubernij cesarstwa (przewa\u017cnie N<\/span>iemc\u00f3w, ale s\u0105 tak\u017ce pomi\u0119dzy niemi Rossyanie, Ormianie i \u017bydzi) 153, zagranicznych za\u015b poddanych 20. Z uniwersytetem po\u0142\u0105czone: seminaryum teologiczne, instytut medyczno-chirurgiczny z nowowzniesionym lazaretem niezwykle wielkich rozmiar\u00f3w, klinika po\u0142o\u017cnicza, teatr anatomiczny, wy\u017cej ju\u017c wymieniona biblioteka uniwersytecka licz\u0105ca przesz\u0142o 235,000 tom\u00f3w, muzeum sztuk pi\u0119knych i staro\u017cytno\u015bci, instytuty zoologiczny i mineralogiczny, gabinety: fizyczny, farmaceutyczny, farmakologiczny, rolniczy, fizyologiczny i patologiczny, laboratoryum chemiczn<\/span>e, znakomity ogr\u00f3d botaniczny, tudzie\u017c ws\u0142awione przez Struvego i Maedlera na ca\u0142\u0105 Europ\u0119 obserwatoryum astronomiczne. Mu<\/span>zeum staro\u017cytno\u015bci krajowych posiada znakomity zbi\u00f3r numizmat\u00f3w i zbrojowni\u0119. Te zbiory staro\u017cytno\u015bci pochodz\u0105 po wielkiej cz\u0119\u015bci z wykopalisk epoki przed-chrze\u015bcia\u0144skiej. Z uniwersytetem s\u0105 tak\u017ce po\u0142\u0105czone: szko\u0142a medyczna tudzie\u017c \u201eTowarzystwo przyjaci\u00f3\u0142 nauk przyrodniczych\u201c i \u201eUczone esto\u0144skie Towarzystwo.\u201c Opr\u00f3cz tego posiada Dorpat kilka wi\u0119kszych zak\u0142ad\u00f3w naukowych, jak np. za\u0142o\u017cona tu w r. 1846 szko\u0142a weterynarzy, gimnazyum klasyczne, dwa seminarya nauczycielskie, szko\u0142a \u017ce\u0144ska miastowa i kilka szk\u00f3\u0142 \u017ce\u0144skich prywatnych, z kt\u00f3rych jedna ju\u017c w roku 1555 by\u0142a za\u0142o\u017con\u0105. Istniej\u0105 tu i liczne fabryki jako to: piwowarnie, znakomita fabryka kafli, fabryka cygar, s\u0142awiona og\u00f3lnie pralnia parowa i t. d. Istniej\u0105 i 3 drukarnie tudzie\u017c dwie bardzo znaczne ksi\u0119garnie. Ma tak\u017ce w Dorpacie swoje siedlisko \u201eTowarzystwo rolnicze dla Inflant p\u00f3\u0142nocnych\u201c, nier\u00f3wnie wi\u0119kszemi wyposa\u017cone \u015brodkami ni\u017c istniej\u0105ce w Rydze takie\u017c Towarzystwo rolnicze dla Inflant po\u0142udniowych. Jak wielk\u0105 jest dzia\u0142alno\u015b\u0107 obu Towarzystw rolniczych wnosi\u0107 mo\u017cna ju\u017c z tego, i\u017c ka\u017cde z nich wydaje oddzielny kalendarz rolniczy, uwzgl\u0119dniaj\u0105cy cokolwiek odmienn<\/span>e stosunki miejscowe Inflant p\u00f3\u0142nocnych i po\u0142udniowych. R\u00f3wnoleg\u0142a odleg\u0142o\u015b\u0107 Dorpatu od Rygi, Pskowa, Parnawy, Narwy i Rewla, tudzie\u017c wyborna komunikacya z temi miastami (b\u0105d\u017a wod\u0105, b\u0105d\u017a kolej\u0105 \u017celazn\u0105) u\u0142atwiaj\u0105 po\u015brednictwo w handlu krajowym. Kilka statk\u00f3w parowych ustala komunikacy\u0105 przez obszerne jezioro Pejpus, na kt\u00f3rem opr\u00f3cz tego licz\u0105 corocznie przesz\u0142o 700 mniejszych statk\u00f3w, po\u015brednicz\u0105cych w handlu zbo\u017cowym, lnianym i drzewianym. Obr\u00f3t coroczny kapita\u0142\u00f3w w dorpackim banku miastowym przechodzi 10 milion\u00f3w rs. rocznie. Gmach bankowy stanowi obecnie jedn\u0119 z g\u0142\u00f3wnych ozd\u00f3b miasta. Przychody tej u\u017cytecznej instytucyi obracane bywaj\u0105 przewa\u017cnie na podtrzymywanie licznych tu istniej\u0105cych zak\u0142ad\u00f3w dobroczynnych, tudzie\u017c znakomitej stra\u017cy ogniowej, na czele kt\u00f3rej cz\u0119stokro\u0107 ju\u017c widziano profesor\u00f3w uniwersyteckich. Dorpat ma 6 dorocznych jarmark\u00f3w. Z tych najznakomitszym jest styczniowy, na nim si\u0119 bowiem par\u0119set tysi\u0119cy rubli zwyk\u0142o obraca\u0107. Liczba przewa\u017cnie z N<\/span>iemc\u00f3w z\u0142o\u017conej ludno\u015bci wynosi\u0142a w r. 1880 przesz\u0142o 30,000 dusz p\u0142ci obojga. Rossyan spotykamy tu g\u0142\u00f3wnie pomi\u0119dzy pomniejszem kupiectwem. W r. 1867 liczono ich og\u00f3\u0142em 1866. W tym\u017ce roku liczono w Dorpacie 240 \u017cyd\u00f3w, 174 \u0141<\/span>otysz\u00f3w i 9720 E<\/span>st\u00f3w. Estowie sk\u0142adaj\u0105 przewa\u017cnie klas\u0119 s\u0142u\u017c\u0105cych. Dorpat posiada 3 obszerne ko\u015bcio\u0142y protestanckie, 1 cerkiew prawos\u0142awno-rossyjsk\u0105, 1 cerkiew prawos\u0142awno-czucho\u0144sk\u0105 i 1 ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymsko-katolicki \u015b. Jana Ewangelisty z r. 1863. Ten ostatni wchodzi W sk\u0142ad obszernego dekanatu petersburskiego i nale\u017cy do arc<\/span>hidyecezyi mohilewskiej. Obs\u0142uguj\u0105cy go kap\u0142an jest jednocze\u015bnie kapelanem uniwersyteckim i docentem religii rzymsko-katolickiej przy uniwersytecie. Liczba parafian rzymsko-katolickiego wyznania w roku 1880 wynosi\u0142a 517 p\u0142ci obojga. Powiat dorpacki ma 10043 w. kw. rozleg\u0142o\u015bci i dzieli si\u0119 na 2 okr\u0119gi: dorpacki 6277 w. kw. i werroski 3766 w. kw. W okr\u0119gu naukowym dorpackim by\u0142o 1876 r. 520 szk\u00f3\u0142 pocz\u0105tkowych. Gustaw Manteuffel<\/i>.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom II. Dorpat. Dorpat (po niemiecku Dorpat lub Doerpt, po esto\u0144sku Tartolin, po \u0142otewsku Tehrpat, w starych rossyjskich kronikach Jurjew, w niem. Darpt lub Derpt, w \u0142aci\u0144skich Tarbatum, w polskich Derpt), miasto powiatowe a przedewszystkiem […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":12850,"parent":12628,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"h5ap_radio_sources":[],"jetpack_post_was_ever_published":false,"footnotes":""},"class_list":["post-12759","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"yoast_head":"\nLitera D - Dorpat - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/d-dorpat\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - Dorpat\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom II. Dorpat. Dorpat (po niemiecku Dorpat lub Doerpt, po esto\u0144sku Tartolin, po \u0142otewsku Tehrpat, w starych rossyjskich kronikach Jurjew, w niem. Darpt lub Derpt, w \u0142aci\u0144skich Tarbatum, w polskich Derpt), miasto powiatowe a przedewszystkiem […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/d-dorpat\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"657\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1024\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"25 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/d-dorpat\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/d-dorpat\\\/\",\"name\":\"Litera D - Dorpat - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/d-dorpat\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/d-dorpat\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"datePublished\":\"2020-04-26T22:43:16+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/d-dorpat\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/d-dorpat\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/d-dorpat\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"width\":657,\"height\":1024},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/d-dorpat\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Litera D – Dorpat\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"width\":931,\"height\":990,\"caption\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\\\/\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Litera D - Dorpat - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/d-dorpat\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - Dorpat","og_description":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom II. Dorpat. Dorpat (po niemiecku Dorpat lub Doerpt, po esto\u0144sku Tartolin, po \u0142otewsku Tehrpat, w starych rossyjskich kronikach Jurjew, w niem. Darpt lub Derpt, w \u0142aci\u0144skich Tarbatum, w polskich Derpt), miasto powiatowe a przedewszystkiem […]","og_url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/d-dorpat\/","og_site_name":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/","og_image":[{"width":657,"height":1024,"url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","type":"image\/jpeg"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"25 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/d-dorpat\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/d-dorpat\/","name":"Litera D - Dorpat - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/d-dorpat\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/d-dorpat\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","datePublished":"2020-04-26T22:43:16+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/d-dorpat\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/d-dorpat\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/d-dorpat\/#primaryimage","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","width":657,"height":1024},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/d-dorpat\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Litera D – Dorpat"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","name":"Jaminy Indexing Team","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/jzi.org.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization","name":"Jaminy Indexing Team","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","width":931,"height":990,"caption":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/"]}]}},"jetpack_likes_enabled":true,"jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12759","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12759"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12759\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12628"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12759"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}