{"id":12757,"date":"2020-04-27T01:37:25","date_gmt":"2020-04-26T23:37:25","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?page_id=12757"},"modified":"2020-04-27T01:37:25","modified_gmt":"2020-04-26T23:37:25","slug":"w-warmia","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w-warmia\/","title":{"rendered":"Litera W – Warmia"},"content":{"rendered":"
\n
\n
\n
\n
\n
\n

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku<\/h3>\n

Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom XIII.<\/p>\n

Warmia<\/a>.<\/p>\n

\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

Warmia,<\/b> niem. Ermland<\/i>, dokum. Warmia<\/i>, Wermenlant<\/i>, Ermin<\/i>, Erminlant<\/i>, Ermelandia<\/i>, nazwa obszaru dawnych Prus, stanowi\u0105cego pierwotnie jedno z terytory\u00f3w, a nast\u0119pnie jedn\u0105 z dyecezyi pruskich. I.<\/p>\n

<\/a>Ziemia warmi\u0144ska<\/i>, \u201eterra Warmiensis\u201c, jedno ze starych terytory\u00f3w pruskich, graniczy\u0142a na wsch\u00f3d z ziemi\u0105 barck\u0105<\/a>, i Natangi\u0105<\/a>, na p\u0142n.-zach\u00f3d z zatok\u0105 \u015awie\u017c\u0105, a na p\u0142d.-zach. z Pogezani\u0105<\/a>. Kraina ta mia\u0142a kszta\u0142t nieregularnego czworoboku, kt\u00f3rego najbardziej wysuni\u0119te punkty by\u0142y: na zach. staro\u017cytna osada \u201eWarmia\u201c (dzi\u015b Frombork), na p\u0142n. nieistniej\u0105ca ju\u017c os. Lenzenburg, niedaleko uj\u015bcia Pregla<\/a>, na wsch\u00f3d Licbark (niem. Heilsberg) nad \u0141yn\u0105, a na p\u0142d. G\u0142otowo (ob. Toeppen: \u201eHist. compar. Geogr\u201c, str. 16\u201318). Krzy\u017cacy wkroczyli do Warmii r. 1239, zdobyli najprz\u00f3d pod wodz\u0105 mistrza ziemskiego Hermana Balke gr\u00f3d pruski, p\u00f3\u017aniej przez Krzy\u017cak\u00f3w Balg\u0105 zwany, nad zatok\u0105 \u015awie\u017c\u0105. W grodzie tym zaraz si\u0119 usadowili. Gdy ich tu Warmiacy oblegali, przyszed\u0142 Krzy\u017cakom w pomoc ksi\u0105\u017c\u0119 brun\u015bwieki Otto, zwany Dzieckiem. Warmiacy zaczepieni z dw\u00f3ch stron, ponie\u015bli kl\u0119sk\u0119. Ju\u017c oko\u0142o r. 1241 zmusili ich rycerze do poddania si\u0119 i przyj\u0119cia wiary chrze\u015bcia\u0144skiej (ob. Dusburg w Script. rer. pr., I, str. 61\u201365). Lecz Warmiacy jeszcze kilkakrotnie za podniet\u0105 \u015awi\u0119tope\u0142ka, ks. pomorskiego, brali si\u0119 do or\u0119\u017ca. Wreszcie 1249 r. stan\u0119\u0142a za po\u015brednictwem legata papieskiego Jakuba Pantaleona (p\u00f3\u017aniejszego papie\u017ca Urbana IV), ugoda mi\u0119dzy zakonem a Warmiakami, Pomeza\u0144czykami i Natangianami. Akt tej ugody mie\u015bci wiele szczeg\u00f3\u0142\u00f3w o tych plemionach. Zakon przyrzeka im zupe\u0142n\u0105 wolno\u015b\u0107 osobist\u0105 (\u201eomnimodam libertatem personalem\u201c), dalej prawo nabywania i sprzeda\u017cy maj\u0105tku nieruchomego i ruchomego, z tem zastrze\u017ceniem, i\u017c je\u015bliby zapisali dobra nieruchome jakiemu ko\u015bcio\u0142owi lub osobie duchownej, ten, kto je otrzyma\u0142, winien by\u0142 sprzeda\u0107 je naturalnym sukcesorom nieboszczyka w. ci\u0105gu roku; w przeciwnym razie dobra przechodzi\u0142y na w\u0142asno\u015b\u0107 zakonu, bo, jak utrzymywali Krzy\u017cacy, sami b\u0119d\u0105c zgromadzeniem duchownem, nie mieli prawa odst\u0119powa\u0107 na rzecz innych duchownych d\u00f3br nieruchomych, kt\u00f3rych w\u0142asno\u015b\u0107 przyzna\u0142 im ko\u015bci\u00f3\u0142. Opr\u00f3cz tego nadaje im zakon prawo spadkowe i do krewnych rozci\u0105gaj\u0105ce si\u0119, podczas gdy za poga\u0144stwa dzieci tylko bra\u0142y sukcesy\u0119 po ojcu. Wolno im zawiera\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stwa, wyst\u0119powa\u0107 samodzielnie w s\u0105dach, robi\u0107 testamenty, zostawa\u0107 ksi\u0119\u017cmi lub zakonnymi, a szla\u00adch\u00adcie da\u0107 si\u0119 pasowa\u0107 na rycerzy (\u201equi sunt vel erant ex nobili prosapia pro creati, accingi possunt cingulo militari\u201c). Jako prawo \u015bwieckie obrali sobie po naradzie prawo Polak\u00f3w, swych s\u0105siad\u00f3w (\u201eelegerunt legem mundanam et secularia judicia Polonorum, vicinorum suorum), lecz prosili o to, aby pr\u00f3ba gor\u0105cego \u017celaza by\u0142a zniesion\u0105. Ze swej strony przyrzekaj\u0105, i\u017c nie b\u0119d\u0105 palili swych zmar\u0142ych wraz z lud\u017ami \u017cywymi, ko\u0144mi i ich kosztowno\u015bciami, lecz \u017ce ich b\u0119d\u0105 chowali na cmentarzach wedle zwyczaju chrze\u015bcia\u0144skiego. Przyrzekli tak\u017ce nie czyni\u0107 wi\u0119cej ofiar ba\u0142wanowi Curche po sko\u0144czonem \u017cniwie, ani innym bo\u017cyszczom; nie mie\u0107 \u017con wi\u0119cej jak jedn\u0119, nie sprzedawa\u0107 c\u00f3rek wydaj\u0105c je zam\u0105\u017c i nie kupowa\u0107 \u017con dla syn\u00f3w, nie zabija\u0107 wi\u0119cej, ani te\u017c kaza\u0107 zabija\u0107 swoje dzieci. Ktoby si\u0119 w przeci\u0105gu miesi\u0105ca nie da\u0142 ochrzci\u0107, mia\u0142 by\u0107 wygnany z kraju. Zobowi\u0105zali si\u0119 dalej wybudowa\u0107 pewn\u0105 liczb\u0119 ko\u015bcio\u0142\u00f3w w miejscach wskazanych, mianowicie 13 w Pomezanii<\/a>, 6 w Warmii i 3 w Natangii i to w przeci\u0105gu trzech lat. Krzy\u017cacy przyrzekli mianowa\u0107 do tych ko\u015bcio\u0142\u00f3w proboszcz\u00f3w, przeznaczaj\u0105c dla ka\u017cdego na utrzymanie po 4 w\u0142\u00f3ki roli i 4 lasu, dziesi\u0119ciny od 20 rade\u0142 (\u201edecimam viginti unchorum\u201c), dwa wo\u0142y, konia i krow\u0119. Nowonawr\u00f3ceni za\u015b przyrzekaj\u0105 nieograniczon\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 wojskow\u0105, przyznaj\u0105 zakonowi prawo odziedziczania maj\u0105tku w braku prawnych spadkobierc\u00f3w i zwozi\u0107 dziesi\u0119ciny do spichrz\u00f3w zakonu w ziarnie i przystaj\u0105 na to, \u017ce powy\u017csze prawa trac\u0105 wrazie niewierno\u015bci i odst\u0119pstwa (ob. Cod. Dipl. Warm., I, Nr. 19, str. 28\u20134 i Dzieje Krzy\u017cak\u00f3w przez Rogalskiego, I, 300\u2013302). W samej rzeczy stracili Warmiacy potem te prawa przez krwawe powstania. II.<\/p>\n

Dyecezya warmi\u0144ska<\/i>. Roku 1243 dnia 4 lipca podzieli\u0142 legat papieski Wilhelm z Modeny, moc\u0105 dekretu w Anagni wystawionego, ziemi\u0119 prusk\u0105 i che\u0142mi\u0144sk\u0105 na 4 dyecezye: sambijsk\u0105, warmi\u0144sk\u0105, pomeza\u0144sk\u0105 i che\u0142mi\u0144sk\u0105. Podzia\u0142 ten potwierdzi\u0142 papie\u017c Innocenty IV tego\u017c roku d. 8 pa\u017adz. Dyecezya warmi\u0144ska obejmowa\u0142a pierwotnie Pogezani\u0119, Warmi\u0119, Natangi\u0119 i dalej na wsch\u00f3d do niej przytykajce ziemie. Jako granice dyecezyi zaznaczy\u0142 legat: na zach. zatok\u0119 \u015awie\u017c\u0105, na p\u0142n. rz. Prego\u0142\u0119, na p\u0142d. jez. Dru\u017cno i wpadaj\u0105c\u0105 do niego strug\u0119 Wysok\u0119, wzd\u0142u\u017c kt\u00f3rej granica ci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 dalej ku wschodowi a\u017c do ziemi Litwin\u00f3w: \u201eTertiam quoque (sc. diocesim) limitavimus sicut claudit recens mare ab occidente et flumen quod dicitur Pregora, ab aquilone et stagnum praedictum Drusniae, a meridie ascendendo per praedictum Passalucense flumen, contra orientem usque ad terminos Letuinorum (ob. Cod. Dipl. Warm., I, Nr. 5, str. 7). Poniewa\u017c granica wschodnia by\u0142a tylko og\u00f3lnie oznaczona a kraje tu po\u0142o\u017cone dopiero p\u00f3\u017aniej zosta\u0142y podbite, dla tego stan\u0119\u0142a r. 1340 mi\u0119dzy bisk. warmi\u0144skim a sambijskim ugoda, moc\u0105 kt\u00f3rej granica i\u015b\u0107 mia\u0142a od Prego\u0142y wzd\u0142u\u017c rz. W\u0119gorapi a\u017c do jez. Swokisken, kt\u00f3re si\u0119 dzi\u015b zowie Mamry, zt\u0105d za\u015b wprost na wsch\u00f3d a\u017c do granicy litewskiej (ob. Cod. Dipl. Warm., I, Nr. 311, str. 500 i rozpraw\u0119 \u201eDie Grenzen des ermland. Bisthumssprengels seit d. XIII Jahrh.\u201c, w \u201eZeitech. f. d. Gesch. Ermlands\u201c). Takiemi by\u0142y granice dyecezyi a\u017c do reformacyi. Po apostazyi bisk. sambijskiego Jerzego Polenz przesz\u0142a jurysdykcya nad t\u0105 zwini\u0119t\u0105 dyecezy\u0105, na biskup\u00f3w warmi\u0144skich. Lecz poniewa\u017c tu po wprowadzeniu reformacyi nie by\u0142o prawie wcale katolik\u00f3w, dla tego opiek\u0105 nad rozproszonymi tu i \u00f3wdzie wiernymi, g\u0142\u00f3wnie nad granic\u0105 dyecezyi, zajmowali si\u0119 duchowni z klasztor\u00f3w w Myszy\u0144cu i Kretyndze. \u015aredni\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 zawiadywali ksi\u0119\u017ca z \u015aw. Lipki i z Drangowskiego pod Tybi\u0105. Biskup Jan Wyd\u017cga zacz\u0105\u0142 si\u0119 te\u017c r. 1660 mianowa\u0107 bisk. sambijskim, ale rz\u0105d pruski protestowa\u0142 przeciwko temu i gdy Warmia przysz\u0142a pod ber\u0142o pruskie zosta\u0142 \u00f3w tytu\u0142 ca\u0142kiem zniesiony. Sambijska dyecezya obejmowa\u0142a ws<\/span>chodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u015awie\u017cej mierzei, ci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 potem przez mierzej\u0119 Kuro\u0144sk\u0105, wzd\u0142u\u017c granicy \u017cmujdzkiej i litewskiej, a\u017c do granicy oznaczonej r. 1340 mi\u0119dzy biskupstwem warmi\u0144skiem i sambijskiem. R.1821 zosta\u0142a dyec. warmi\u0144ska zn\u00f3w znacznie powi\u0119kszona. Moc\u0105 bulli \u201eDe saluto animarum\u201c przy\u0142\u0105czono do niej jeszcze 5 dekanat\u00f3w dawniejszej dyec. pomeza\u0144skiej: kiszporski, malborski, nytyski, sztumski i Fuerstenwerder, tak \u017ce teraz Wis\u0142a i Stara Wia\u0142a stanowi\u0105, tam granic\u0119. Obszaru obejmuje dzisiejsza dyecezya oko\u0142o 733 mil kwadr. Obszar ten nale\u017cy do 4 obwod\u00f3w regencyjnych, mianowicie: gda\u0144skiego, g\u0105bi\u0144skiego, kr\u00f3lewieckiego i kwidzy\u0144skiego. Na obszarze tym liczono w 1880 r. 2340331 dusz, mi\u0119dzy niemi 410216 katol. Liczba za\u015b polskich katolik\u00f3w wynosi wed\u0142ug jednych oko\u0142o 75000, wed\u0142ug drugich do 100000. Granicz\u0105ce dyecezye s\u0105,: \u017cmujdzka, augustowska, p\u0142ocka i che\u0142mi\u0144ska. Parafii liczy\u0142a dyecezya warm. (1880 r.) 136, kapelanii 9, filii 19, ksi\u0119\u017cy 280, dekanat\u00f3w wreszcie 16, mianowicie: olszty\u0144ski, brunsberski, elbl\u0105ski, dobromiejski, lidzbarski, liteweki, kt\u00f3ry r. 1885 po\u0142\u0105czony zosta\u0142 z dek. sambijskim, malborski, mazowiecki, melzacki, nytyski, reszelski, sambijski, zyborski, sztumski, wartemborski, ornecki. Zakon\u00f3w m\u0119zkich nie ma w dyecezyi. Dawniej byli reformaci w Kiszporku (do r. 1832) i w Kadynach (do r. 1826); bernardyni w Wartemborku (do r. 1832) i w Springborn pod Lidzbarkiem; wreszcie jezuici w Brunsberdze i Reszlu; tak\u017ce w dawniejszej dyec. sambijskiej by\u0142o kilka klasztor\u00f3w m\u0119zkich (ob. Sambia<\/a><\/i>). Klasztor\u00f3w \u017ce\u0144skich jest kilka, mianowicie katarzynki w Brunsberdze z 52 siostrami, w Fromborku (3), w Dobremmie\u015bcie (3), w Lidzbarku (29), w Reszlu (32), w Ornecie (34); siostry mi\u0142osierdzia \u015bw. Wincentego a Paulo s\u0105 w Olsztynie (5), w Malborku (4); boromeuszki w Brunsberdze (5); wreszcie szarytki w Kr\u00f3lewcu (10). Siedziba biskupa i kapitu\u0142y, sk\u0142adaj\u0105cej si\u0119 teraz z 2 pra\u0142at\u00f3w, 8 kanonik\u00f3w gremialnych i honorowych znajduje si\u0119 w Fromborku. Dawnej rezydowa\u0142a tu tylko kapitu\u0142a, biskupi za\u015b w Lidzbarku (Heilberg). Seminaryum dyecezyalne i liceum hozya\u0144skie s\u0105 w Brunsberdze. Z kasy rz\u0105dowej pobiera stolica biskupia 18505 tal., mianowicie biskup 9000, sufragan 800 tal., generalny wikary 800, zak\u0142ad emeryt\u00f3w 1370, zak\u0142ad demeryt\u00f3w 1465 tal.; kapitu\u0142a dostaje 12075 tal., mianowicie proboszcz tumski i dziekan po 1200 tal., dw\u00f3ch kanonik\u00f3w po 1000 tal., 3 po 900, trzech po 800, czterech kanonik\u00f3w honorowych po 100 tal., 7 wikarych po 250 tal., fabryka ko\u015bcielna 2027, seminaryum z sekularyzowanych d\u00f3br kolegiaty w Dobrem Mie\u015bcie 2471 tal. Liceum Hozyusza pobiera, g\u0142\u00f3wnie z zabranych d\u00f3br, 37730 marek. III.<\/p>\n

Biskupstwo warmi\u0144skie czyli w\u0142a\u015bciwa Warmia<\/i>. Wed\u0142ug aktu erekcyjnego z r. 1243 mia\u0142 zakon w czterech ustanowionych w\u00f3wczas dyecezyach posiada\u0107 \u2154 ziemi, biskupi za\u015b \u2153, z prawem zwierzchnictwa \u015bwieckiego (\u201ecum omni jurisdictione et jure\u201c). Nadto mieli biskupi prawo sprawowania wszelkich funkcyi biskupich tak\u017ce w dw\u00f3ch drugich dzia\u0142ach dyecezyi. W dyecezyi warmi\u0144skiej dokonano podzia\u0142u tylko w cz\u0119\u015bci podbitej, kt\u00f3ra na p\u0142n.-wsch\u00f3d graniczy\u0142a z zatok\u0105 \u015awie\u017c\u0105 i Prego\u0142\u0105 a\u017c do Wystrucia; na p\u0142d.-zach. za\u015b sz\u0142a granica od \u015awie\u017cej zatoki pod Elbl\u0105giem a\u017c do pola \u201eCurchsadel\u201c, kt\u00f3re przypomina dzisiejsza w\u015b Kurki; wreszcie na p\u0142d. ci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 granica zt\u0105d w prostej linii a\u017c do Wystrucia (ob. Zeitsch. f. d. Gesch. Ermlands, I, 51) Pierwszy biskup warmi\u0144ski Anzelm obra\u0142 swoj\u0119 dzielnic\u0119 w \u015brodku dyecezyi, dla bezpiecze\u0144stwa od napad\u00f3w pogan. Granice tej cz\u0119\u015bci, zwanej p\u00f3\u017aniej wy\u0142\u0105cznie biskupstwem warmi\u0144skiem\u201c, s\u0105 wed\u0142ug aktu Anzelma z 1254 r. (potwierdzonego przez Aleksandra IV r. 1255) nast\u0119puj\u0105ce: Na p\u0142n.-wschodzie: od uj\u015bcia rzeczki Runy, wpadaj\u0105cej do zatoki \u015awie\u017cej, wzd\u0142u\u017c Runy a\u017c do boru sosnowego, nale\u017c\u0105cego jeszcze do biskupstwa. Dalej stanowi\u0142 granic\u0119 b\u00f3r, dziel\u0105cy Natangi\u0105 od ziemi Pluth, ku granicom ziemi Wore na p\u0142n.-zach. od Melzaku, tego boru po\u0142owa nale\u017ca\u0142a do biskupa, a potem pewne miejsce nad rz. \u0141yn\u0105, od kt\u00f3rego br\u00f3d na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adkiem Kath (dzi\u015b w\u015b Katzen) by\u0142 o p\u00f3\u0142 mili oddalony. Dalszemi granicami by\u0142y: b\u00f3r Lakmedie (dzi\u015b Lindenmedie) pomi\u0119dzy Wielk\u0105 i Ma\u0142\u0105 Barty\u0105, rzeczka \u201eSchotiche\u201c, dzi\u015b \u201eAltes Zainfliess\u201c zwana, p\u0142yn\u0119\u0142a w pobli\u017cu, a nakoniec b\u00f3r \u201eKracotin\u201c, gdzie dzi\u015b wie\u015b tego\u017c na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adka. Na wsch\u00f3d stanowi\u0142a granic\u0119 linia przecinaj\u0105ca b\u00f3r \u201eKraoctin\u201c w ten spos\u00f3b, i\u017c granica biskupstwa ku Polsce przechodzi\u0142a o mil\u0119 od zamku reszelskiego, a\u017c do pola Kurchsadel, kt\u00f3re przypomina dzisiejsza w\u015b Kurki, w zach. cz\u0119\u015bci pow. olszty\u0144skiego. Na zach\u00f3d ci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 granica od pola Kurchsadel na mil\u0119 a\u017c do \u017ar\u00f3d\u0142a rz. Pasaryi, kt\u00f3ra odt\u0105d stanowi granic\u0119 a\u017c do punktu nad ni\u0105 po\u0142o\u017conego, o p\u00f3\u0142 mili od brodu \u201eChucanbrasch\u201c (nieco na p\u0142n. od rzeczki Waszkoniki, dop\u0142. Pasaryi). Od tego miejsca wprost do punktu, gdzie rzeczka Bauda przep\u0142ywa o 2 mile od zatoki \u015awie\u017cej, zt\u0105d wprost do rzeczki Narusy (Narzer Beck pod Fromborkiem), kt\u00f3ra odt\u0105d w oddaleniu 1\u00bd mili a\u017c do zatoki \u015awie\u017cej stanowi dalsza granic\u0119 (ob. Cod. dipl. Warm., I, Nr 31). Powy\u017cej wytkni\u0119te granice zachowa\u0142y si\u0119 prawie nienaruszone a\u017c do r. 1772, a w\u0142a\u015bciwie do dzi\u015b dnia, gdy\u017c rz\u0105d pruski dziel\u0105c Warmi\u0105 na 4 powiaty: brunsberski, lidzbarski, olszty\u0144ski i reszelski, ca\u0142o\u015bci jej nie naruszy\u0142. Ca\u0142y ten obszar obejmuje blisko 80 mil kwadr. i przedstawia pas ziemi ci\u0105gn\u0105cy si\u0119 od zatoki \u015awie\u017cej najprz\u00f3d w\u0105zko, a potem nagle rozszerzaj\u0105cy si\u0119 w Prusy wschodnie, dawniej ksi\u0105\u017c\u0119ce. Biskupstwo warmi\u0144skie otoczone od zachodu i wschodu ziemiami pruskiemi, a od p\u0142d. puszcz\u0105 bezludn\u0105, wskazane by\u0142o z g\u00f3ry na kolonizacy\u0105 niemieck\u0105, zar\u00f3wno dla tego, i\u017c od strony morza Niemcy mieli \u0142atwy przyst\u0119p, jak i dla tego, \u017ce biskupi byli Niemcami. Ruguj\u0105c powoli Prusak\u00f3w, zak\u0142adali stopniowo miasta i wsi niemieckie. Polska kolonizacya rozpocz\u0105\u0107 si\u0119 mog\u0142a dopiero wtedy, gdy ludno\u015b\u0107 polska rozsiedlaj\u0105ca si\u0119 w puszczy, dotar\u0142a w zbitej masie do granic biskupich. Nast\u0105pi\u0142o to dopiero w pocz\u0105tku panowania polskiego nad Warmi\u0105 w XV w., gdy biskupi Polacy lub Polakom przychylni, zmuszeni byli oprze\u0107 si\u0119 na \u017cywiole polskim. Gdy za\u015b Polacy dotarli do granic warmi\u0144skich, prowincya ta by\u0142a ju\u017c dobrze zaludniona, zaj\u0119li wi\u0119c przewa\u017cnie wioski prze. wojny spustoszone i rozszerzyli si\u0119 asymilizuj\u0105c resztki Prusak\u00f3w tam mieszkaj\u0105cych. By\u0142o w Warmii do\u015b\u0107 Polak\u00f3w ju\u017c w XIII w. (ob. O ludn. Pol., str. 546); ale by\u0142y to jednostki odosobnione, gin\u0105ce w\u015br\u00f3d obcego, niemieckiego i pruskiego \u017cywio\u0142u. Kolonizacya niemiecka. posuwaj\u0105ca si\u0119 z p\u00f3\u0142nocy na po\u0142udnie, przedstawia trzy okresy. Pierwszy obejmuje rz\u0105dy bisk. Henryka I Flemminga z Lubeki (1264\u20141300), kt\u00f3ry zaludni\u0142 p\u00f3\u0142nocn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 biskupstwa przybyszami z dolnych Niemiec, zk\u0105d sam pochodzi\u0142. Dla tego lud jeszcze dzi\u015b m\u00f3wi tu narzeczem dolno-niemieckim (plattdeutsch), zwanem narzeczem koz\u0142owskiem (Kaeslauer-Dialekt). Dla tego te\u017c z 12 miast warmi\u0144skich tylko dwa w\u00f3wczas za\u0142o\u017cone: Frombork i Brunsberga uzyska\u0142y prawo lubeckie. Biskup Eberhard z Nisy szl\u0105skiej (1300\u20141326), z kt\u00f3rym si\u0119 rozpoczyna drugi okres kolonizacyi, sprowadzi\u0142 osadnik\u00f3w z okolic g\u00f3rno-niemieckich a prawdopodobnie po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci z Szl\u0105ska i zaludni\u0142 nimi g\u0142\u00f3wnie \u015bredni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 biskupstwa, mi\u0119dzy Walsz\u0105 i Drw\u0119c\u0105, prawemi dop\u0142ywami Pasargi, a \u0141yn\u0105. W tym czasie otrzyma\u0142y przywileje, pr\u00f3cz Melzaku, Orneta nad Drw\u0119c\u0105, Dobre Miasto i Lidzbark nad \u0141yn\u0105. Ci osadnicy zachowali te\u017c wiernie swoje odr\u0119bne obyczaje i narzecze, zwane \u201ewroc\u0142awskiem\u201c. Tylko w Melzaku, gdzie si\u0119 po cz\u0119\u015bci osiedlili dolno-niemieccy osadnicy, u\u017cywaj\u0105 te\u017c tego dyalektu. Nast\u0119pni biskupi (w XIII i XIV w.), pochodz\u0105cy przewa\u017cnie z Warmii, obsadzili po\u0142udniow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 biskupstwa ludno\u015bci\u0105 warmi\u0144sk\u0105. Ona to przewa\u017cnie zaludni\u0142a miasta w tym okresie za\u0142o\u017cone, jak Olsztyn, Jeziorany al. Zybork, Reszel, Wartembork, Biskupice i Bisztynek; nie wykluczono od kolonizacyi starej pruskiej ludno\u015bci. Zt\u0105d posz\u0142o, te trzy z tych sze\u015bciu miast i to w\u0142a\u015bnie najbardziej ku ziemi che\u0142mi\u0144skiej wysuni\u0119te, mianowicie Olsztyn, Wartembork i Biskupice, p\u00f3\u017aniej \u0142atwo si\u0119 spolszczy\u0142y. Wszystkie te miasta, z wyj\u0105tkiem dwu wy\u017cej wymienionych, mia\u0142y prawo che\u0142mi\u0144skie: \u201einter jura municipalia, m\u00f3wi przywilej melzacki z r. 1312, jus culmense in Prussia praecipuum reputetur, eo quod sub regimine juris illius civitates in populo et honore divitiis multiplex recipiunt incrementum\u201c (ob. Cod. dipl. Warm., I, str. 284). Dla tego te\u017c i posiad\u0142o\u015bci ziemskie zwykle wydawano na prawie che\u0142mi\u0144skiem, tylko wyj\u0105tkowo nadano w\u0142o\u015bciom w obwodzie Fromborka i Brunsberka le\u017c\u0105cym, prawo lubeckie, na kt\u00f3rem te dwa miasta by\u0142y osadzone. Posiad\u0142o\u015bci te dziel\u0105 si\u0119 na dobra rycerskie i wsi w\u0142o\u015bcia\u0144skie. Pierwsze p\u0142aci\u0142y podatek od liczby p\u0142ug\u00f3w i rade\u0142 w maj\u0105tku u\u017cywanych, drugie od ilo\u015bci w\u0142\u00f3k. Dobra ryc. by\u0142y bez wyj\u0105tku zobowi\u0105zane do tak zwanej rekognicyi, t.j. do oddania rocznie 2 funt\u00f3w wosku i 1 fen. kolo\u0144skiego lub 5\u20146 che\u0142mi\u0144skich. Czasem ta danina jest podw\u00f3jna. S\u0142u\u017cba wojskowa, pomaganie w budowlach, rozbierania warowni i inne obowi\u0105zki by\u0142y postanowione wedle g\u0142\u00f3wnego przywileju che\u0142mi\u0144skiego. Tym, co takie dobra otrzymali, udzielano zwykle s\u0105downictwo wi\u0119ksze i mniejsze. Z s\u0105downictwa za\u015b p\u0142yn\u0119\u0142y znaczne dochody, kt\u00f3re ju\u017c to po cz\u0119\u015bci, ju\u017c to ca\u0142kiem lennikom odst\u0119pywano. Cz\u0119sto otrzymywa\u0142 lennik tej klasy, gdy ko\u015bci\u00f3\u0142 w jego dobrach by\u0142 fundowany, prawo patronatu. Tak samo by\u0142o mu wolno zak\u0142ada\u0107 m\u0142yny i karczmy, jako te\u017c wsi w\u0142o\u015bcia\u0144skie. Pszczo\u0142y le\u015bne, polowanie wi\u0119ksze i mniejsze, z wyj\u0105tkiem bobr\u00f3w, nale\u017ca\u0142o si\u0119 lennikowi na jego gruncie, a zwykle te\u017c uzyska\u0142 wolne rybo\u0142\u00f3wstwo w poblizkich wodach, lecz tylko na w\u0142asny st\u00f3\u0142 i z mniejszemi narz\u0119dziami. Z tych to lennik\u00f3w powsta\u0142a nowa szla\u00adch\u00adta warmi\u0144ska, kt\u00f3ra tu jednak nigdy nie wzi\u0119\u0142a przewagi nad mniejszymi w\u0142a\u015bcicielami z tej przyczyny, \u017ce siedzia\u0142a pod rz\u0105dem ko\u015bcielnym, dbaj\u0105cym wi\u0119cej o pok\u00f3j, ni\u017c o zas\u0142ugi i odznaczenie si\u0119 w sztuce wojennej. Daleko wa\u017cniejsi s\u0105 w dziejach kolonizacyi biskupstwa warmi\u0144skiego za\u0142o\u017cyciele wsi w\u0142o\u015bcia\u0144skich, kt\u00f3re, r\u00f3wnie\u017c jak dobra ryc., na prawo che\u0142m. dawano. Za\u0142o\u017cenie wsi tych uskutecznia\u0142o si\u0119 w ten spos\u00f3b, i\u017c pewien obszar ziemi dawano osobie daj\u0105cej r\u0119kojmi\u0119, z obowi\u0105zkiem podatkowania od ilo\u015bci odebranych w\u0142\u00f3k wed\u0142ug prawa che\u0142m. Dziesi\u0105ta w\u0142\u00f3ka by\u0142a jako posiad\u0142o\u015b\u0107 so\u0142tysa woln\u0105 od czynszu i pa\u0144szcz<\/span>yzny, rzadko od dawania zbo\u017ca, kt\u00f3re si\u0119 w miejsce dziesi\u0119cin odstawia\u0142o. Wosku i pieni\u0119dzy nie wymagano. Od w\u0142\u00f3k pozosta\u0142ych p\u0142aci\u0142o si\u0119 czynsz roczny, zazwyczaj p\u00f3\u0142 grzywny, a cz\u0119sto te\u017c 2 kury, a plebanowi mesznego od w\u0142\u00f3ki 1 korzec pszenicy i 1 owsa. R\u00f3wnie\u017c wymagano od w\u0142\u00f3k tych\u017ce pa\u0144szczyzny (servitia rusticalia), a tylko sam so\u0142tys by\u0142 wolny, lecz za to w wyprawach s\u0142u\u017cy\u0142 konno w lekkiej zbroi, od czego gospodarze wolni byli, dopomagaj\u0105c zato przy budowlach itd. So\u0142tys dzier\u017cy\u0142 nad osad\u0105 s\u0105downictwo w sprawach mniejszych, w sprawach wi\u0119kszych, przez w\u00f3jta rozstrzyganych, bra\u0142 trzeci\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 dochod\u00f3w. Zreszt\u0105 by\u0142 so\u0142tys obowi\u0105zany \u015bci\u0105ga\u0107 od gospodarzy czynsz i sk\u0142ada\u0107 takowy do kas rz\u0105dowych, gdy\u017c on sam za ca\u0142\u0105 sum\u0119 by\u0142 odpowiedzialnym. So\u0142tysi zadawalniali si\u0119 zwykle w\u0142\u00f3kami wolnemi, reszt\u0119 oddawali innym osadnikom, kt\u00f3rzy jednakowo\u017c nie posiadali dzia\u0142\u00f3w swych z osobna, lecz wsp\u00f3lnie, o tyle, \u017ce rozdzieliwszy ca\u0142y obszar na pastwiska, ziemi\u0119 orn\u0105, las, \u0142\u0105ki itd., corocznie wydzielali losem dzia\u0142y dla ka\u017cdego. Prawo polowania i rybo\u0142\u00f3wstwa mia\u0142 so\u0142tys sam. Tak\u017ce zag\u0142\u00f3wne czyli kara za zabicie so\u0142tysa by\u0142a wy\u017csza. Celem \u015bci\u0105gania podatk\u00f3w i \u0142atwiejszego zarz\u0105du by\u0142o biskupstwo warmi\u0144skie podzielone na komory (Kammeraemter), w kt\u00f3rych zamieszkiwali burgrabiowie czyli kapitanowie. Komory te by\u0142y: Brunsberg, Orneta, Dobre Miasto, Lidzbark, Jeziorany, Reszel, Wartembork. Stanowi\u0142y one w\u0142asno\u015b\u0107 biskupa; do kapitu\u0142y za\u015b, kt\u00f3ra wed\u0142ug przywileju bisk. Anzelma posiada\u0142a trzeci\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 biskupstwa, nale\u017ca\u0142y: Melzak, Olsztyn i Frombork. Dochody ca\u0142ego biskupstwa, tak z cz\u0119\u015bci biskupiej jako i kapitulnej i kolegiaty w Dobrem Mie\u015bcie, wynosi\u0142y 1656 r. blizko p\u00f3\u0142 miliona marek dzisiejszej warto\u015bci (ob. Zeitsch. f. d. Gesch. Ermlands, 1880, str. 184 i 295). Biskupi warmi\u0144scy<\/i> obejmowali w\u0142adze w nast\u0119pnej kolei: Anzelm (1250\u20141264?); Henryk I Flemming (1264?\u20141300); Eberhard de Nysa (1300\u20141326); Jordan (1326\u201428); Henryk de Wogenap (1329\u20141334); Hermann de Praga (1338\u20141349); Jan I de Meissen, t. j. z My\u015bni (1350\u20141355); Jan II Streifrock (1355\u20141373); Henryk III Sauerbaum (1373\u20141401); Henryk IV Heilsberg v. Vogelsang (1401\u20141415); Jan III Abezier (1415\u20141424); Franciszek Kuhschmalz (1424\u20141457); Aeneas Silvius Piccolomini (1457\u20141458); Pawe\u0142 Stange v. Legendorf (1458\u20141467); Miko\u0142aj v. Tuengen (1467\u20141489); \u0141ukasz Watzelrode (1489\u20141512), wuj Kopernika, kt\u00f3rego r. 1497 powo\u0142a\u0142 na kanonika; Fabian Tetinger v. Lossainen (1512\u20141523); Maurycy Ferber (1523\u20141537); Jan v. Hoefen Dantiscus (1537\u20141548), poeta \u0142aci\u0144ski; Tidemann Giese (1549\u20141550); Stanis\u0142aw Hozyusz (1551\u20141579), pierwszy Polak, legat papiezki na soborze trydenckim, za\u0142o\u017cyciel Liceum Hosianum w Brunsbergu i kardyna\u0142; Marcin Kromer (1579\u20141589), historyk; Andrzej Batory (1589\u20141599), bratanek kr\u00f3la Stefana; Piotr Tylicki (1600\u20141604); Szymon Rudnicki (1604\u20141621); Jan Albert (1621\u20141633), z kr\u00f3lewskiej familii jagiello\u0144skiej; Miko\u0142aj Szyszkowski (1633\u20141643); Jan Karol Konopacki (1644); Wac\u0142aw Leszczy\u0144ski (1644\u20141659); Jan Stefan Wyd\u017cga (1659-1679); Micha\u0142 Stefan Radziejowski (1679-1688); Jan Stanis\u0142aw Zb\u0105ski (1688\u20141697); Andrzej Chryzostom Za\u0142uski (1698\u20141711), kt\u00f3rego Epistolae historico-familiares s\u0105 g\u0142\u00f3wnem \u017ar\u00f3d\u0142em dla hist. pol. od r. 1667\u20141710; Teodor Andrzej Potocki (1711\u20141723); Krzysztof Andrzej Jan Szembek (1724\u20141740); Adam Stanis\u0142aw Grabowski (1741\u20141766); Ignacy Krasicki (1767\u20141795), ostatni z bisk. polskich; Karol hr. v. Hohenzollern (1795\u20141803); ksi\u0105\u017c\u0119 J\u00f3zef v. Hohenzollern (1808-1836); Stanis\u0142aw v. Hatten (1836\u20141841); J\u00f3zef Ambro\u017cy Geritz (1841\u20141867); Filip Krementz (1867\u20141885), obecnie kardyna\u0142 i arcybiskup kolo\u0144ski; Andrzej Thiel (od r. 1885). R. 1351 uzyska\u0142 biskup Jan II Steifrock od Karola IV osobn\u0105 bul\u0105 z\u0142ot\u0105 tytu\u0142 ksi\u0119cia rzeszy niem., nadto prawo mianowania szla\u00adch\u00adty i bicia monety; z tego ostatniego jednak biskupi, wskutek ugody z zakonem zawartej, nie korzystali. Tytu\u0142u ksi\u0105\u017c\u0119cego u\u017cy\u0142 najprz\u00f3d biskup Leszczy\u0144ski, podpisuj\u0105c si\u0119 \u201eprinceps sacri Romani imperii\u201c. Opr\u00f3cz tego przys\u0142ugiwa\u0142y biskupom nast\u0119pne prawa: l) Nadawania posiad\u0142o\u015bci ziemskich osadnikom. 2) Najwy\u017csze s\u0105downictwo i prawodawstwo. 8) Mianowania urz\u0119dnik\u00f3w pa\u0144stwowych. 4) Potwierdzenia urz\u0119dnik\u00f3w miejskich, tudzie\u017c wilkierzy miast i korporacyi. 5) Patronat nad ko\u015bcio\u0142ami w dzielnicy biskupiej. Dla ustanowienia nowych praw i podatk\u00f3w nadzwyczajnych odbywa\u0142y si\u0119 zwykle w Lidzbarku (rezydencyi biskupiej) sejmiki, na kt\u00f3rych prezydowa\u0142 biskup sp\u00f3lnie z delegatami kapitu\u0142y. W sejmikach tych brali udzia\u0142 pos\u0142owie z grona szla\u00adch\u00adty, wolnych w\u0142a\u015bcicieli i miast, z ka\u017cdego stanu po dw\u00f3ch z ka\u017cdego kameratu. Kiedy Warmia dosta\u0142a si\u0119 (r. 1466) pod panowanie Polski, sk\u0142adali biskupi i kapitu\u0142a, jako i ich lennicy i poddani, kr\u00f3lowi przysi\u0119g\u0119 wierno\u015bci. Hufce posi\u0142kowe warmi\u0144skie zostawa\u0142y pod dow\u00f3dztwem wojew. malborskiego. Biskup za\u015b prezydowa\u0142 na sejmie generalnym pruskim i by\u0142 tam reprezentantem ziemi warmi\u0144skiej, z kt\u00f3rej pos\u0142\u00f3w na sejm pruski nie wyprawiano. W senacie polskim zajmowa\u0142 biskup warmi\u0144ski miejsce po biskupie p\u0142ockim na przemiany z biskupem \u0142uckim. Musia\u0142 by\u0107 urodzonym w Prusach albo uzyska\u0107 indygenat pruski, a poniewa\u017c kapitu\u0142a obiera\u0142a kandydata z swego grona, dla tego ubiegaj\u0105cy si\u0119 o t\u0119 godno\u015b\u0107, je\u017celi nie by\u0142 kanonikiem, musia\u0142 wprz\u00f3d postara\u0107 si\u0119 o t\u0119 godno\u015b\u0107, je\u017celi nie by\u0142o wakansu to uprosi\u0107 jednego z kanonik\u00f3w o ust\u0105pienie mu miejsca. Sp\u00f3r dotycz\u0105cy sposobu obierania biskup\u00f3w, tocz\u0105cy si\u0119 mi\u0119dzy kapitu\u0142\u0105 a koron\u0105 polsk\u0105, zosta\u0142 za\u0142atwiony przez traktat w Piotrkowie 1512 r. zawarty, a przez papie\u017ca r. 1513 potwierdzony. Na mocy tego traktatu mianowa\u0142 kr\u00f3l polski z grona kapitu\u0142y, w przeci\u0105gu 8 dni po odebraniu wiadomo\u015bci o osieroceniu katedry, 4 kandydat\u00f3w, z kt\u00f3rych kapitu\u0142a jednego obiera\u0142a, prosz\u0105c kr\u00f3la o polecenie go celem potwierdzenia apostolskiego. P\u00f3\u017aniej jednak kr\u00f3lowie nieomal ca\u0142kiem ow\u0142adn\u0119li obiorem biskup\u00f3w. Kapitu\u0142a warmi\u0144ska sk\u0142ada\u0142a si\u0119 pierwotnie z 16 kanonik\u00f3w, na kt\u00f3rych czele sta\u0142o 4 pra\u0142at\u00f3w: prepozyt, dziekan, kantor i scholastyk. Wa\u017cniejsze sprawy rozstrzyga\u0142 biskup tylko za jej rad\u0105. Ju\u017c pierwszy bisk. Anzelm da\u0142 kapitule prawo uzupe\u0142niania siebie samej drog\u0105 wolnego wyboru i obierania biskupa z grona swojego. Kanonik\u00f3w za\u015b mia\u0142a wybiera\u0107 kapitu\u0142a w porozumieniu z biskupem. Na tych zasadach opiera\u0142a si\u0119 pomy\u015blno\u015b\u0107 katedry warmi\u0144skiej i zt\u0105d te\u017c pochodzi, \u017ce Krzy\u017cacy nie zdo\u0142ali zagarn\u0105\u0107 biskupstwa warmi\u0144skiego pod w\u0142adz\u0119 swoj\u0105, podczas kiedy trzema pozosta\u0142emi wnet zaw\u0142adn\u0119li, obsadzaj\u0105c je biskupami z po\u015br\u00f3d ksi\u0119\u017cy swego zakonu. Bisk. Anzelm wyposa\u017cy\u0142 kapitu\u0142\u0119 bardzo hojnie, odst\u0105piwszy jej trzeci\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swej dzielnicy, czyli dzisiejszy dekanat melzacki i olszty\u0144ski, z wszystkiemi prawami zwierzchnictwa. To te\u017c dzi\u015b jeszcze kapitule przys\u0142uguje prawo prezentacyi na 30 parafii, biskupowi na 70 (oko\u0142o), rz\u0105dowi tylko na 33, a osobom prywatnym na 6. Moc\u0105, traktatu toru\u0144skiego z r. 1466 stali si\u0119 biskupi, ze sprzymierze\u0144c\u00f3w Krzy\u017cak\u00f3w, lennikami korony polskiej. Traktat labiawski z r. 1656 odda\u0142 Warmi\u0105 w r\u0119ce elektora brandenburskiego, ale ju\u017c r. 1657 podpisa\u0142 Brandenburczyk we Welawie traktat wieczysty z Wac\u0142awem Leszczy\u0144skim, biskupem warmi\u0144skim, p\u00f3\u017aniej prymasem, w kt\u00f3rym elektor, wyswobodzony z lennictwa polskiego, za Warmi\u0105 dosta\u0142 Bytowo i L\u0119bork w lennictwo. Wreszcie r. 1772 zosta\u0142o biskupstwo warmi\u0144skie wcielone do kr\u00f3lestwa pruskiego. Dochody biskupie i kapitulne wzi\u0105\u0142 rz\u0105d w administracy\u0105, zobowi\u0105zuj\u0105c si\u0119 p\u0142aci\u0107 po\u0142ow\u0119 czystego dochodu, kt\u00f3re wed\u0142ug notyfikacyi z r. 1773 dla biskupa wynosi\u0142y 24045 tal. 12 sbr. 7 fen., a dla kapitu\u0142y 14094 tal. 29 sbr. 2 fen. W sprawach duchownych odda\u0142 Innocenty III r. 1211 okolice tutejsze prowizorycznie pod metropoli\u0105, gnie\u017anie\u0144sk\u0105, za\u015b r. 1255 przy\u0142\u0105czy\u0142 Innocenty IV biskupstwo warmi\u0144skie do metropolii rygskiej. Lecz stosunek ten zawsze by\u0142 bardzo lu\u017any, a za czas\u00f3w bisk. \u0141ukasza Watzelrode prawie ju\u017c ca\u0142kiem usta\u0142. Wreszcie Juliusz II uwolni\u0142 r. 1512 biskup\u00f3w warm. z pod w\u0142adzy arcybiskupiej, tak, \u017ce dzi\u015b samej stolicy apostolskiej podlegaj\u0105. P\u00f3\u017aniejsze zabiegi arcybiskup\u00f3w gnie\u017an. co do przywr\u00f3cenia dawnego stosunku sparali\u017cowali biskupi: Hozyusz (1554, 1556), Kromer (1577), Rudnicki (1613) i Szyszkowski (1634). Bandera biskupstwa warmi\u0144skiego przedstawia\u0142a Baranka wielkanocnego; D\u0142ugosz tak j\u0105 opisuje: \u201eItem decimum banderium episcopi et episcopatus Varmiensis, quod in campo pro medietate rubeo Agni Dei albam imaginem, vexillum parvulum pede uno supra se porrigentem et ex cujus gutture sanguis in calicem antepositum defluebat, item alteram medietatem campi albam tantummodo habet pro insigni\u201c. Hufiec, kt\u00f3ry biskup jako sprzymierzeniec Krzy\u017cak\u00f3w wys\u0142a\u0142 pod Tannenberg, liczy\u0142 przesz\u0142o 100 zbrojnych (ob. D\u0142ugosza Banderia Prutenornum, Script. rer. pruss., IV, 29).<\/p>\n

Warmia polska<\/i>. Biskupstwo warmi\u0144skie le\u017ca\u0142o prawie w\u015br\u00f3d Prus ksi\u0105\u017c\u0119cych i tylko w p\u00f3\u0142nocnym rogu od strony zach. dotyka\u0142o wojew. malborskiego. Tem si\u0119 te\u017c t\u0142umaczy, dla czego Warmia, maj\u0105ca w znacznej cz\u0119\u015bci ludno\u015b\u0107 polsk\u0105, i nale\u017c\u0105ca od r. 1466 do Polski, rz\u0105dzona od r. 1551 do 1795 przez 17 biskup\u00f3w Polak\u00f3w, przy pomocy duchowie\u0144stwa polskiego, ma\u0142o si\u0119 z Polsk\u0105 komunikowa\u0142a i ma\u0142o by\u0142a znana w ziemiach polskich. Uwa\u017ca\u0142a si\u0119 zreszt\u0105 Warmia za przedstawicielk\u0119 odr\u0119bno\u015bci Prus kr\u00f3lewskich w stosunku do Polski, ksi\u0105\u017c\u0119 biskup warmi\u0144ski by\u0142 z urz\u0119du marsza\u0142kiem na gienerale (wsp\u00f3lnym sejmie) ziem pruskich a otrzymawszy od Karola IV, cesarza, tytu\u0142 ksi\u0119cia rzeszy niem., czu\u0142 si\u0119 pokrzywdzonym w Rzeczypospolitej, kt\u00f3ra tytu\u0142\u00f3w, a zw\u0142aszcza zagranicznych, nie uznawa\u0142a. Zt\u0105d te\u017c to pochodzi\u0142o, \u017ce Warmia tak troskliwie przestrzega\u0142a warunku indygenatu pruskiego dla biskup\u00f3w. Rodziny szla\u00adche\u00adc\u00adkie polskie nie osiada\u0142y w Warmii na czas d\u0142u\u017cszy; trzyma\u0142y si\u0119 zwykle dworu biskupiego i kapitu\u0142y oraz d\u00f3br ko\u015bcielnych i klasztornych. Dzi\u015b napotyka si\u0119 tu i owdzie w zniemcza\u0142ych rodzinach szla\u00adche\u00adc\u00adkich polskie na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adka; o innych wiadomo, ze mieszka\u0142y przed niedawnym jeszcze czasem. W r\u00f3\u017cnych czasach w Warmii spotykamy nast\u0119pnie rodziny polskie: Bady\u0144scy, Bogda\u0144scy, Bro\u0144scy, Burchartowie, Bruscy, Bystramowie, Cichowscy, Chwosowie, Czajkowscy, Czarli\u0144scy v. Schedel, D\u0105browscy, Drygalscy, Filipowscy, G\u0105siorowscy-Helden, Gierczy\u0144scy, Gnatowscy, Grekowiczowie, Grzyma\u0142owie, Haty\u0144scy, Hozyuszowie, Jagody\u0144scy, Janoszycowie, Kalnasowie, Kami\u0144scy, Kobierzyccy, Kurowscy, \u0141\u0105ccy, \u0141\u0105czy\u0144scy; Matowie, Miecznikowscy, Mielicze, Milewscy, Moccy, Murzynowscy, Nyczowie, Openkowscy, P\u0142acheccy, Pakoszowie, P\u0142occy, Prawicze, Prusowie, Przeworscy, Przysiorowscy, Reszkowscy, Robakowscy, Rogalowie, Rostkowie, Ro\u017cy\u0144scy, Rusieccy, Sasowie, Sikorscy, \u015alescy, Soczy\u0144scy, Soko\u0142owscy, Stanis\u0142awscy, Strachowscy, \u015awiedliccy, Szajkowscy, Szymonowscy, Trzci\u0144scy, W\u0105tkowscy, Weissowie h. Poraj, Wierzbowscy, Wilamowscy, Wilka\u0144cowie, Wora\u0144scy, Wostrowscy, Wolscy, Wypczy\u0144scy, Zaworscy, \u017b\u00f3rawscy, \u017buchowscy (ob. K\u0119trzy\u0144ski, O ludno pol., str. 564-566). Inaczej mia\u0142a si\u0119 rzecz z ludno\u015bci\u0105 wiejsk\u0105, i niekt\u00f3rych miast, na p\u0142d. ku granicy polskiej po\u0142o\u017conych. Pomimo zabieg\u00f3w niemcz\u0105cych krzy\u017cackich ludno\u015b\u0107 polska, uczepiwszy si\u0119 biskupiego p\u0142aszcza, zdo\u0142a\u0142a sw\u0105 narodowo\u015b\u0107 utrzyma\u0107 a\u017c do po\u0142\u0105czenia si\u0119 z Polsk\u0105. W ostatnich czasach, kiedy rz\u0105d pruski zacz\u0105\u0142 dalej prowadzi\u0107 dzie\u0142o Krzy\u017cak\u00f3w, ludno\u015b\u0107 ta posiada\u0142a ju\u017c dosy\u0107 wyrobionej \u015bwiadomo\u015bci narodowej, aby zachowa\u0107 sw\u0105 mow\u0119, pomimo braku wy\u017cszej intelligiencyi, kt\u00f3rej grono jest zbyt szczup\u0142e. Sz\u0142o wprawdzie z po\u015br\u00f3d ludu nie ma\u0142o m\u0142odzie\u017cy do szk\u00f3\u0142 wy\u017cszych, ale takich, co zdobywszy stanowisko w \u015bwiecie uczonym, pozostali mimo to Polakami, jest ma\u0142o. Na wzmiank\u0119 zas\u0142uguj\u0105 Samuel Maciejowski, prof. Pietraszewski, t\u0142umacz Zendawesty, zmar\u0142y przed kilkunastu laty w Berlinie, dr. Sieniawski, autor \u201eBiskupstwa warmi\u0144skiego\u201c, wreszcie, k\u015b. dr. Schreiber, za\u0142o\u017cyciel Tow. czeladzi w Olsztynie, kt6re za jego staraniem posiada dom w\u0142asny dla posiedze\u0144. Dzisiejsz\u0105 ludno\u015b\u0107 polsk\u0105 w Warmii sk\u0142ada sam lud roboczy, rolniczy wiejski i rzemie\u015blniczy po miasteczkach. Kierownikami jego s\u0105 w\u0142o\u015bcianie, t. zw. gburzy. Granice kawa\u0142ka Warmii zaj\u0119tego przez polsk\u0105 przewa\u017cnie ludno\u015b\u0107, schodz\u0105 si\u0119 do\u015b\u0107 \u015bci\u015ble z granicami pow. olszty\u0144skiego i reszelskiego, kt\u00f3rego p\u0142n. cz\u0119\u015b\u0107 przecie\u017c jest wi\u0119cej niemieck\u0105,. Naturalne za\u015b granice tej polskiej Warmii s\u0105 od zachodu rzeka Pasarga (po sargi czyli moczary i szarugi mazurskie si\u0119gaj\u0105ca), wraz z jez. P\u0142u\u017ce\u0144skim, od p\u0142d.-wschodu jez. Pasymskie i Sirwi\u0144skie, od wschodu za\u015b rozlewiska jezi\u00f3r z sob\u0105 po\u0142\u0105czonych rzeczkami, jak Dadalskiego i \u0141owtrowskiego, od p\u0142n. za\u015b prosta linia od jez. B\u0142onkowskiego do Mor\u0105skiego. Powiat olszty\u0144ski obejmuje 23\u202286 mil kw., reszelski za\u015b 14\u202284, razem 38\u202270. Bior\u0105c z pow. reszelskiego tylko po\u0142ow\u0119 po\u0142udniow\u0105, dzi\u015b jeszcze g\u0119sto przez ludno\u015b\u0107 polsk\u0105, nasiad\u0142\u0105, b\u0119dzie to obszar 30\u202228 mil kw. Pow. olszty\u0144ski i reszelski obejmuj\u0105, 4 dekanaty biskupstwa warmi\u0144skiego: olszty\u0144ski, wartemborski, jeziora\u0144ski i reszelski. W dek. olszty\u0144skim jest 13 parafii: Olsztyn, Brunswa\u0142d, Gietrzwa\u0142d, Gry\u017aliny, Jonkowo, Olsztynek na Mazurach, Bart\u0105g al. Bert\u0105g, Dywity, Gutkowo al. Jetkowo, Nowy Kokendorf, Szemburk, Szembark i Wutryny. W Olsztynie kazania bywaj\u0105 na przemiany po polsku i po niemiecku. W N. Kokendorfie i w Jonkowie jest ju\u017c nie ma\u0142o Niemc\u00f3w. Pozosta\u0142e parafie s\u0105 prawie zupe\u0142nie polskie. Mieszkaj\u0105ce tu i owdzie rodziny niemieckie po niejakim czasie spolszczaj\u0105 si\u0119 zwykle. Kazania niemieckie bywaj\u0105 tu tylko 4 razy do roku, w drugie \u015bwi\u0119to Bo\u017c. Narodz., Wielkiejnocy, Zielonych \u015awi\u0105tek i w uroczysto\u015b\u0107 g\u0142\u00f3wnego patrona ko\u015bcio\u0142a, zarazem po polsku i niemiecku. Do dekanatu wartemborskiego nale\u017c\u0105 w Warmii: miasto Wartembork, Stary Wartembork, S\u0119tal, Klewki, W. Klebark, Purda, Barto\u0142ty, Ramzy, Lamkowo, Lesiny. Stary Wartembork, S\u0119tal i Lamkowo posiadaj\u0105 ju\u017c znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Niemc\u00f3w. W St. Wartemborku kazania niemieckie bywaj\u0105 podobno co czwart\u0105 niedziel\u0119. W S\u0119talu jest wi\u0119cej Niemc\u00f3w ni\u017c Polak\u00f3w, ale kazania s\u0105 jeszcze po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci po polsku. W Lamkowie jest po\u0142owa Niemc\u00f3w a przynajmniej takich co po niemiecku umiej\u0105 i kazania s\u0105 tam zapewne naprzemiany po polsku i po niemiecku. Inne parafie s\u0105 zupe\u0142nie polskie. W Klebarku by\u0142o przed kilku laty na 1600 komunikant\u00f3w tylko 25 nieumiej\u0105cych po polsku, a 130, kt\u00f3rzy i kazania w obu j\u0119zykach zrozumie\u0107 mogli. S\u0105, to po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci spolszczeni Niemcy. Kazania niemieckie w tych parafiach bywaj\u0105 4 razy do roku jak w dek. Olszty\u0144skim. Tylko w Wartemborku bywaj\u0105, co trzeci\u0105, niedziel\u0119. Dekanat jeziora\u0144ski ma 7 parafii, z kt\u00f3rych tylko dwie: Biskupiec i Biesowo maj\u0105 kazania polskie. W Biskupcu, obok Olsztyna i Wartemborka trzeciem mie\u015bcie polskim na Warmii, s\u0105 podobno trzy kazania polskie a czwarte niemieckie. W Biesowie, gdzie ju\u017c przewa\u017caj\u0105 Niemcy, i kazania niemieckie musz\u0105, by\u0107 cz\u0119stsze. Dekanat reszelski, z\u0142o\u017cony z 10 parafii, ma ju\u017c tylko dwie, w kt\u00f3rych bywaj\u0105, kazania polskie: Z\u0105dzbork, miasto le\u017c\u0105ce ju\u017c na Mazurach, i \u015awi\u0119tolipk\u0119 w pow. rastemborskim, s\u0142awn\u0105 jak Gietrzwa\u0142d odpustami. Zupe\u0142niejszy obraz pow. olszty\u0144skiego pod wzgl\u0119dem narodowo\u015bci daje statystyka urz\u0119dowa, opracowana z polecenia regiencyi przez dr. Grunenberg, w r. 1864 drukiem og\u0142oszona. Wed\u0142ug niego wynosi\u0142a ludno\u015b\u0107 pow. olszty\u0144skiego 47901 dusz: mi\u0119dzy niemi 35529 Pol. i 12372 Niem. Rodzin by\u0142o w pow. w og\u00f3le 9888, mi\u0119dzy niemi 7592 polskich, 2296 za\u015b niemieckich. Osad liczy\u0142 pow. 230, mianowicie 2 miasta: Olsztyn i Wartembork i 228 wsi. W Wartemborku by\u0142o 3143 mk. i to 1946 Pol. i 1197 Niem.; w Olsztynie liczono 4271 mk., 1841 Pol. i 2430 :Niem. Pomi\u0119dzy 228 os. wiejskiemi by\u0142o 59 czysto polskich, 35 za\u015b czysto niemieckich, 131 osad mia\u0142o ludno\u015b\u0107 mieszan\u0105, lecz w 13 tylko przewa\u017cali Niemcy. Wed\u0142ug Sembrzyckiego liczy pow. olszty\u0144ski obecnie 62331 mk., mi\u0119dzy nimi 36500 Polak\u00f3w. Pow. reszelski liczy\u0142 1886 r. 50143 mk., mi\u0119dzy nimi wed\u0142ug Schlotta (\u201eUebersicht des Reg. Koenigsberg\u201c) ludno\u015b\u0107 polska stanowi\u0142a 1861 r. sz\u00f3st\u0105 cz\u0119\u015b\u0107, co czyni przesz\u0142o 8000. Lecz cyfra ta jest za ma\u0142a. Polak, umiej\u0105cy po niemiecku, podawany bywa cz\u0119sto za Niemca. Wynika zt\u0105d, \u017ce w samem biskupstwie warmi\u0144skiem \u017cyje oko\u0142o 50000 Polak\u00f3w. Ludno\u015b\u0107 ta zapomniana i odci\u0119ta od reszty narodu, styka\u0142a si\u0119 tylko z s\u0105siednimi Mazurami pruskimi, luteranami. Przez d\u0142ugie lata lud tutejszy czytywa\u0142 tylko polskie ksi\u0105\u017cki do nabo\u017ce\u0144stwa, drukowane w okolicznych miastach Olsztynie, Mor\u0105gu, Sztumie i Kwidzynie, pe\u0142ne b\u0142\u0119d\u00f3w j\u0119zykowych i drukarskich. Kalendarzy nie by\u0142o wcale. Dopiero che\u0142mi\u0144skie kalendarze tu si\u0119 przedar\u0142y a za niemi inne. Dzi\u015b istniej\u0105 ju\u017c biblioteki ludowe i towarzystwa w\u0142o\u015bcia\u0144skie (w Gietrzwa\u0142dzie i Butrynach). W Olsztynie wychodzi na \u017cyczenie w\u0142o\u015bcian warmi\u0144skich ju\u017c od 8 lat dwa razy w tydzie\u0144 \u201eGazeta olszty\u0144ska\u201c. Przechowa\u0142y si\u0119 w ustach ludu dawne pie\u015bni religijne, jak: \u201eKto si\u0119 w opiek\u0119\u201c i \u201ePrzez Twoje \u015bwi\u0119te Zmartwychwstanie\u201c, lecz melodya ich uleg\u0142a zupe\u0142nej zmianie. Z zabytk\u00f3w przesz\u0142o\u015bci przechowa\u0142 si\u0119 w Wartemborku pomnik fundatora kaplicy przy tamecznym ko\u015bciele, kardyna\u0142a Andrzeja Batorego. Jestto monument marmurowy, 25 st\u00f3p 8 cali wysoki. W pami\u0119ci ludu utrzymuj\u0105 si\u0119 liczne podania do miejsc historycznych si\u0119 odnosz\u0105ce, jak np. o trzech krzy\u017cach pod Olsztynem, gdzie Jagie\u0142\u0142o pobi\u0142 Krzy\u017cak\u00f3w. Po wsiach wznosz\u0105 si\u0119 wysokie krzy\u017ce z wizerunkiem Zbawiciela i pi\u0119kne kapliczki na cze\u015b\u0107 N. M. Panny lub \u015bwi\u0119tych. Str\u00f3j ludowy ju\u017c prawie wsz\u0119dzie ust\u0105pi\u0142 miejsca miejskiemu. W niekt\u00f3rych okolicach zachowa\u0142y si\u0119 tylko jeszcze t. z. twarde mycki, to jest czapeczki na g\u0142owy dla niewiast zam\u0119\u017cnych. Jest to cz\u00f3\u0142ko aksamitne na sztywnej tekturze, g\u0142adkie na czole, zmarszczone i zszyte w tyle g\u0142owy, maj\u0105ce wierzch aksamitny albo te\u017c bia\u0142y czepcowy. Cz\u00f3\u0142ko wyszywane z\u0142otog\u0142owiem, wko\u0142o koronka bia\u0142a przy twarzy. Dziewcz\u0119ta za\u015b u\u017cywaj\u0105 mi\u0119kkich mycek, to jest czapeczek czyli czepeczk\u00f3w z bia\u0142ego mu\u015blinu lub tiulu, a na tym przewi\u0105zuj\u0105, g\u0142ow\u0119 t. z. kitajk\u0105, to jest jedwabn\u0105 chusteczk\u0105 koloru czerwonego lub niebieskiego. Lud uprawia wiele lnu, kt\u00f3ry si\u0119 doskonale udaje i dot\u0105d jeszcze prace oko\u0142o niego wykonywa gromadnie. Do rwania lnu przybywaj\u0105, s\u0105siedzi i s\u0105siadki z pomoc\u0105, tak samo i do tarcia lnu, a wtedy uczta w domu przy pracy, pocz\u0119stne, na kt\u00f3re ka\u017cda gospodyni si\u0119 sadzi. W wieczory zimowe prz\u0119d\u0105 cz\u0119sto jeszcze przy \u015bwietle \u0142uczywa. Na takich wieczorkach brzmi\u0105 \u015bpiewy pobo\u017cne, ale odzywaj\u0105, si\u0119 i \u015bwieckie. W ka\u017cdej chacie stoj\u0105 tu krosna, a Warmianka umie si\u0119 z niemi dobrze obchodzi\u0107. Wyrabiaj\u0105 za\u015b nie tylko p\u0142\u00f3tno z oprz\u0119dzionego lnu, ale te\u017c i tkaniny bawe\u0142niane, na kt\u00f3re zakupuj\u0105 po miastach bia\u0142\u0105 i farbowan\u0105 prz\u0119dz\u0119, a raczej nici kr\u0119cone bawe\u0142niane, z kt\u00f3rych robi\u0105 pasiate, kropkowane tkaniny na okrycie siebie, m\u0119\u017ca i dzieci. Kolory bywaj\u0105 w tych tkaninach czerwone, \u017c\u00f3\u0142te, niebieskie i brunatne, nie jaskrawe i dosy\u0107 gustownie dobierane. Lud ten nie zna gwiazdki i wieczerzy na wili\u0119. Podarki dzieciom daje \u201ePan B\u00f3g\u201c w pierwsze \u015bwi\u0119to Bo\u017cego Narodz. Nie roznosz\u0105 tu op\u0142atk\u00f3w, a na wielkanoc ksi\u0105dz nie \u015bwi\u0119ci, \u015bwi\u0119cone tu bowiem nieznane. W domu zmar\u0142ego wstrzymuj\u0105 si\u0119 od wszelkiej roboty, dop\u00f3ki cia\u0142o nie zostanie pochowanem. Skoro trumn\u0119 umieszczono ju\u017c na wozie, kieruj\u0105cy pogrzebem uderza pi\u0119\u015bci\u0105, po trzykro\u0107 w trumn\u0119, wo\u0142aj\u0105c: \u201eSiadaj duszo z nami !\u201c, a\u017ceby dusza, nieodst\u0119puj\u0105ca jeszcze cia\u0142a, nie musia\u0142a pieszo i\u015b\u0107 obok wozu. Wkr\u00f3tce po zar\u0119czynach narzeczeni obieraj\u0105, sobie dru\u017cb\u00f3w, placmistrzami zwanych, zwykle kogo z krewnych. Dru\u017cbowie ci maj\u0105 obowi\u0105zek zaproszenia go\u015bci na gody, tudzie\u017c obs\u0142ugiwania ich podczas uczty. \u015alub bierze si\u0119 zwykle we wtorek. W czwartek tedy przed \u015blubem przybywa dru\u017cba panny m\u0142odej, sam i ko\u0144 jego przystrojeni w wst\u0105\u017ceczki, do domu rodzic\u00f3w panny i nie zsiadaj\u0105c z konia wje\u017cd\u017ca do izby i w swej przemowie zapytuje: \u201eCzyli z konika zsiada\u0107 czyli na nim ma napowr\u00f3t wraca\u0107\u201c. Oni tedy prosz\u0105 aby zsiad\u0142 z konia, cz\u0119stuj\u0105, i powiadaj\u0105 mu, gdzie i do kogo ma jecha\u0107 i na wesele prosi\u0107. Wtedy obje\u017cd\u017ca dru\u017cba domy wskazane. W poniedzia\u0142ek przed \u015blubem wie\u0144ce wij\u0105. Na to dawniej dru\u017cba musia\u0142 zaprasza\u0107 dziewcz\u0119ta i ch\u0142opc\u00f3w, ale tylko w tej wiosce, w kt\u00f3rej m\u0142oda panna mieszka\u0142a. We wtorek rano dru\u017cba obje\u017cd\u017ca jeszcze raz domy, spraszaj\u0105c go\u015bci aby towarzyszyli m\u0142odej parze do ko\u015bcio\u0142a. Po oracyi dru\u017cby jad\u0105 wszyscy do ko\u015bcio\u0142a, a po \u015blubie udaj\u0105 si\u0119 najprz\u00f3d do ober\u017cy, albo te\u017c, je\u017celi \u015blub si\u0119 odbywa w tej samej wiosce, wprost do domu weselnego. Wieczorem zaczyna si\u0119 uczta godowa. Sto\u0142y pownosi\u0107 i potrawy na nich ustawi\u0107 jest obowi\u0105zkiem dru\u017cb\u00f3w. P\u00f3\u017ano w noc dopiero go\u015bcie si\u0119 rozchodz\u0105. Zamiejscowych bior\u0105 gospodarze wioski na noc. U nich zostaj\u0105 zwykle na obiedzie drugiego dnia. Po obiedzie wyje\u017cd\u017ca dru\u017cba znowu sprasza\u0107 go\u015bci do domu weselnego, w kt\u00f3rym si\u0119 bawi\u0105 zwykle jeszcze do czwartku lub pi\u0105tku. Narzecze warmi\u0144skie jeszcze dot\u0105d naukowo nie jest zbadane. Obok licznych odr\u0119bno\u015bci zachowa\u0142o ono wiele form staro\u017cytnych. Ludno\u015b\u0107 tutejsza wymawia w<\/i> przed i jak z<\/i>, tak np. zilk<\/i> zamiast wilk<\/i>, \u017cyzica<\/i> za \u017cywica<\/i>, zianek<\/i> za wianek<\/i>, wtr\u0105ca te\u017c z mazurska s<\/i>, m\u00f3wi\u0105c psiwo<\/i> zamiast piwo<\/i>. U\u017cywaj\u0105 tu form noja<\/i> za nam<\/i>, woja<\/i> za wam<\/i>. Przytaczamy na pr\u00f3b\u0119 wyj\u0105tek z opisu kiermasz\u00f3w na polskiej Warmii: \u201eTe\u017c to dzisiaj i ludu by\u0142o na tym odpu\u015bcie, bodajemci tu jeszcze nigdy tyle nie zidzia\u0142 (widzia\u0142), cho\u0107 mi ju\u017c \u0142osmy (\u00f3smy) dziesi\u0105tek na kark w\u0142azi. Ale te\u017c bu\u0142o i na co przyj\u015b\u0107, co to za \u015bliczne nabo\u017ce\u0144stwo, przytem \u0142adne pozietrze, \u017ce a\u017c pachnie, a i ten tryumf (muzyka) mi jeszcze w \u0142uszach brzmi. Kubalu, co to za jedni teraz muzykuj\u0105 na ch\u00f3rze? To wejcie dziadku wszystko s\u0105 gospodarskie syny, kt\u00f3rzy si\u0119 ko\u015bcielnej muzyki wyuczyli i nigdzie na weselach grywa\u0107 nie wychodz\u0105: Matani\u00f3w Fr\u0105cek grywa na tubzie, Zieczork\u00f3w J\u00f3zef na trompecie, Zientak\u00f3w Jochim na waltorni, Barzi\u0144skiego Kuba na tynorze, Duliusz\u00f3w Matys na bekornecie, Zielizi\u0119skiego Jendrys na pykolu a stary \u0141olander na b\u0119bu\u017ce\u201c. To wejta zuchy, a\u017c ci mi si\u0119 chce ich pochwali\u0107. Ale jeszcze zi\u0119cej chwa\u0142y zas\u0142u\u017cyli te nieboraki ksi\u0119\u017ca, jak ci si\u0119 pocili, co ci mieli za prac\u0119; ale te\u017c i nie dziw, na tyle narodu czterech ksi\u0119\u017cy; przy tem trzy kazania, suma, procesya, tyle ludzi do s\u0142uchania i do komunikowania, wszyscy czterej jeszcze \u0142ostali w s\u0142uchanicach i do nieszporu ledwo sko\u0144cz\u0105\u201c. Maj\u0105tek przechodzi z ojca na syna. Gdzie si\u0119 jaki Niemiec o\u017ceni, wnet nauczy si\u0119 troch\u0119 po polsku, a dzieci ju\u017c zupe\u0142nie polskie. Gospodarze posiadaj\u0105 zwykle po 2 w\u0142\u00f3ki che\u0142mi\u0144skie dosy\u0107 dobrej roli. Opr\u00f3cz nich s\u0105 jeszcze t. z. ogrodnicy, posiadaj\u0105cy w\u0142asn\u0105 cha\u0142up\u0119 i par\u0119 morg\u00f3w roli; trudni\u0105 si\u0119 wszyscy rolnictwem. Zak\u0142ad\u00f3w fabrycznych jest bardzo ma\u0142o. Kolej toru\u0144sko-wystrucka przerzyna na 12 milowej przestrzeni sam \u015brodek polskiej Warmii, \u0142\u0105cz\u0105c zarazem jej trzy miasta: Olsztyn, Wartembork i Biskupiec. Ludno\u015b\u0107 protestancka osiad\u0142a na Warmii dopiero po okupacyi pruskiej. Hozyusz bowiem, wr\u00f3ciwszy z soboru Trydenckiego, rozporz\u0105dzi\u0142, aby \u017caden protestant w granicy biskupstwa nie mieszka\u0142, ani \u017cadnych d\u00f3br nie posiada\u0142. Rz\u0105d pruski zni\u00f3s\u0142 ten zakaz, a potem umieszcza\u0107 zacz\u0105\u0142 po miastach za\u0142ogi luterskie i urz\u0119dnik\u00f3w, nadto u\u0142atwia\u0142 rodzinom ewangielik\u00f3w roboczych osiedlanie si\u0119 na Warmii. Za\u0142ogi otrzyma\u0142y naturalnie swoich predykant\u00f3w, a gminy luterskie swoich katechet\u00f3w, kt\u00f3rzy nie tylko uczyli w szkole ale i spe\u0142niali funkcye ko\u015bcielne. Ju\u017c r. 1817 by\u0142o na Warmii 1364 rodzin protestanckich, licz\u0105cych blisko 6000 dusz. R. 1836 za\u015b 10 miast warmi\u0144skich mia\u0142o swoich predykant\u00f3w i nauczycieli. W 1880 r. by\u0142o ju\u017c 22000 prot., t. j. dziesi\u0105ta cz\u0119\u015b\u0107 ludno\u015bci (ob. \u201eWestfaelisches Volksblatt\u201c, 1886, Nr 316). \u0179r\u00f3d\u0142a<\/i>: Dr. Sieniawski \u201eBiskupstwo warmi\u0144skie\u201c, Pozna\u0144, 1878; Freiburger Kirchenlexikon v. Wetzel u. Welte, mieszcz\u0105cy obszerny artyku\u0142 o Warmii pi\u00f3ra obecnego biskupa dr. Andrzeja Thiel; Zeitschrift f. Gesch. u. Alterth. Ermlands; Cod. dipl. Warmiensis. K\u015b. Romuald Frydrychowicz.<\/i><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom XIII. Warmia. Warmia, niem. Ermland, dokum. Warmia, Wermenlant, Ermin, Erminlant, Ermelandia, nazwa obszaru dawnych Prus, stanowi\u0105cego pierwotnie jedno z terytory\u00f3w, a nast\u0119pnie jedn\u0105 z dyecezyi pruskich. I. Ziemia warmi\u0144ska, \u201eterra Warmiensis\u201c, jedno ze starych […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":12850,"parent":12628,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"h5ap_radio_sources":[],"footnotes":""},"class_list":["post-12757","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"yoast_head":"\nLitera W - Warmia - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w-warmia\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - Warmia\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom XIII. Warmia. Warmia, niem. Ermland, dokum. Warmia, Wermenlant, Ermin, Erminlant, Ermelandia, nazwa obszaru dawnych Prus, stanowi\u0105cego pierwotnie jedno z terytory\u00f3w, a nast\u0119pnie jedn\u0105 z dyecezyi pruskich. I. Ziemia warmi\u0144ska, \u201eterra Warmiensis\u201c, jedno ze starych […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w-warmia\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"657\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1024\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"34 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/w-warmia\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/w-warmia\\\/\",\"name\":\"Litera W - Warmia - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/w-warmia\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/w-warmia\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"datePublished\":\"2020-04-26T23:37:25+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/w-warmia\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/w-warmia\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/w-warmia\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"width\":657,\"height\":1024},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/w-warmia\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Litera W – Warmia\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"width\":931,\"height\":990,\"caption\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\\\/\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Litera W - Warmia - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w-warmia\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - Warmia","og_description":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom XIII. Warmia. Warmia, niem. Ermland, dokum. Warmia, Wermenlant, Ermin, Erminlant, Ermelandia, nazwa obszaru dawnych Prus, stanowi\u0105cego pierwotnie jedno z terytory\u00f3w, a nast\u0119pnie jedn\u0105 z dyecezyi pruskich. I. Ziemia warmi\u0144ska, \u201eterra Warmiensis\u201c, jedno ze starych […]","og_url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w-warmia\/","og_site_name":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/","og_image":[{"width":657,"height":1024,"url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","type":"image\/jpeg"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"34 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w-warmia\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w-warmia\/","name":"Litera W - Warmia - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w-warmia\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w-warmia\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","datePublished":"2020-04-26T23:37:25+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w-warmia\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w-warmia\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w-warmia\/#primaryimage","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","width":657,"height":1024},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w-warmia\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Litera W – Warmia"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","name":"Jaminy Indexing Team","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/jzi.org.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization","name":"Jaminy Indexing Team","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","width":931,"height":990,"caption":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/"]}]}},"jetpack_likes_enabled":true,"jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12757","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12757"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12757\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12628"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12757"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}