{"id":12754,"date":"2020-04-25T20:20:09","date_gmt":"2020-04-25T18:20:09","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?page_id=12754"},"modified":"2020-04-27T01:06:13","modified_gmt":"2020-04-26T23:06:13","slug":"l-litwa","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-litwa\/","title":{"rendered":"Litera L – Litwa"},"content":{"rendered":"
\n
\n
\n
\n
\n
\n

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku<\/h3>\n

Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom V<\/p>\n

Litwa<\/a>, Litewskie wojew\u00f3dztwa<\/a>, Litewskie gubernie<\/a>, Litwa pruska<\/a>.<\/p>\n

\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

<\/a>Litwa.<\/b> Pod na\u00adz\u00adw\u0105 Litwa rozumiemy zar\u00f3wno ziemie, kt\u00f3re s\u0105 siedzib\u0105 szczepu litewskiego, jak niemniej dawne posiad\u0142o\u015bci w. ks. litewskich, tworz\u0105ce niegdy\u015b obszerne pa\u0144stwo, co si\u0119 zjednoczy\u0142o z Polsk\u0105 w r. 1386 i tworzy\u0142o z ni\u0105 jedn\u0119 ca\u0142o\u015b\u0107 pa\u0144stwow\u0105 a\u017c do dni upadku polskiej rzplitej. Granice L., jako w. ksi\u0119stwa, by\u0142y bardziej obszerne, ni\u017c granice siedzib szczepu litewskiego. Szczep ten zajmowa\u0142 obszary ziem le\u017c\u0105cych mi\u0119dzy Baltykiem (prawie od uj\u015bcia Wis\u0142y a\u017c poza uj\u015bcie D\u017awiny) a \u015brodkowem porzeczem Niemna. R\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 \u00f3w szczep od innych s\u0105siednich j\u0119zykiem, obyczajem, a do ko\u0144ca XIV w. i kultem poga\u0144skim, zupe\u0142nie odr\u0119bnym. Szczep litewski w granicach wy\u017cej rzeczonych rozpada\u0142 si\u0119 na cztery plemiona. Og\u00f3lna na\u00adz\u00adwa ca\u0142ego szczepu by\u0142a\u2014Lettowie<\/i>. Nar\u00f3d Lett\u00f3w dzieli\u0142 si\u0119, wedle kronikarzy XII w.: na Kuron\u00f3w, p\u00f3\u017aniej nazywanych \u0141otyszami (\u0141otw\u0105), kt\u00f3rych cz\u0105stka nosi\u0142a miano Semigal\u00f3w; ci Kuronowie (Kors) zaj\u0119li najbardziej p\u00f3\u0142nocne okolice (Kurlandy\u0105 dzisiejsz\u0105 i Inflanty); na Litw\u0119 w\u0142a\u015bciw\u0105, (Letuwa); Prus\u00f3w, kt\u00f3rzy zajmowali pobrze\u017ca Baltyku od morza ku po\u0142udniowi, na praw. brzegu dolnej Wis\u0142y, ku wybrze\u017com rz. Drw\u0119cy (w dzisiejszych Prusach wschodnich); i wreszcie na plemi\u0119 Jad\u017awing\u00f3w<\/a> (Ja\u0107wie\u017c), kt\u00f3rzy mieszkali na po\u0142udnie od Narwi ku siedzibom polskiego szczepu Mazur\u00f3w. O tych ostatnich jest mniemanie, \u017ce byli nie latoro\u015bl\u0105 Lett\u00f3w, ale mieszanin\u0105 poga\u0144skich Mazur\u00f3w z Litwinami, posiadaj\u0105c\u0105 tylko wodz\u00f3w litewskich. (Patrz Domin. Szulca: \u201eO znaczeniu Prus dawnych\u201c Warszawa, 1846). Jad\u017awingowie wyt\u0119pieni byli w walce z Polsk\u0105 w XIII stul. Prusowie r\u00f3wnie\u017c wygin\u0119li, lecz pod naciskiem krzy\u017cackiego or\u0119\u017ca i krzy\u017cackich srogich, germanizuj\u0105cych praw. J\u0119zyk ich uleg\u0142 zatraceniu. Ostatnia kobieta m\u00f3wi\u0105ca po prusku \u017cy\u0107 przesta\u0142a w po\u0142owie XVII w. Z ca\u0142ego narodu Lett\u00f3w jeden tylko szczep litewski odegra\u0142 pewn\u0105 rol\u0119 dziejow\u0105. Z plemieniem L. \u0142\u0105czyli si\u0119 \u015bci\u015ble \u017bmudzini; ich powinowactwo plemienne jest bardzo bliskie. Ziemia tych ostatnich, mi\u0119dzy dzisiejszemi Prusami Wschod. a Kurlandy\u0105 po\u0142o\u017cona, wzi\u0119\u0142a sw\u0105 na\u00adz\u00adw\u0119 od wyrazu \u017biemajciej, t. j. okolica ni\u017csza, stok ku morzu, kt\u00f3rym to stokiem sp\u0142ywaj\u0105 do Baltyku rzeki litewsko-\u017cmudzkie: Niemen, Szwenta, Prego\u0142a, Okmiana, Sa\u0142anta (Patrz \u017bmud\u017a<\/a><\/i>). Granice plemienia w\u0142a\u015bciwie litewskiego wci\u0105\u017c si\u0119 zmienia\u0142y i teraz ulegaj\u0105 zmianom te miedze lingwistyczne, a nader trudne s\u0105 do okre\u015blenia. W\u0142a\u015bciwa L., jako siedziba plemienia litewskiego, zajmuje obecnie: gub. wile\u0144sk\u0105, suwalsk\u0105, w\u0105zki pas na p\u00f3\u0142noco-zachodzie gub. grodzie\u0144skiej, tudzie\u017c p\u00f3\u0142nocno-zachodnie okolice gub. mi\u0144skiej. Granice za\u015b w. ks. lit. obejmowa\u0142y przestrze\u0144 o wiele wi\u0119ksz\u0105, gdy\u017c to ksi\u0119stwo sk\u0142ada\u0142o si\u0119 z dzisiejszych gunbernij: witebskiej, mohilewskiej, wile\u0144skiej, kowie\u0144skiej, grodzie\u0144skiej, mi\u0144skiej i dzisiejszej suwalskiej (niekiedy smole\u0144skiej). Przestrze\u0144 w. ks. litews. wynosi\u0142a przeto oko\u0142o 5866 m. kw. Przestrze\u0144 ta w r. 1772 rozpada\u0142a si\u0119 pod wzgl\u0119dem administracyjnym na 10 wojew\u00f3dztw, sk\u0142adaj\u0105cych terytoryum \u00f3wczesnego w. ks. litews., wchodz\u0105cego w sk\u0142ad pa\u0144stwa polskiego; nie liczymy tu wojew. smole\u0144skiego, takowe bowiem znacznie wcze\u015bniej odpad\u0142o od Polski. (Patrz Litewskie wojew\u00f3dztwa<\/a><\/i>). Rozmaite okolice tego terytoryum, opr\u00f3cz podzia\u0142\u00f3w administracyjnych na wojew\u00f3dztwa, nosi\u0142y r\u00f3\u017cne na\u00adz\u00adwy, a mianowicie: wile\u0144skie woj. i cz\u0119\u015b\u0107 p\u00f3\u0142nocna trockiego nosi\u0142a na\u00adz\u00adw\u0119 w\u0142a\u015bciwej Litwy; po\u0142udniowa cz\u0119\u015b\u0107 trockiego, mi\u0119dzy lewym brzegiem Niemna, puszcz\u0105 augustowsk\u0105 i granic\u0105 prusk\u0105, nazywa\u0142a si\u0119 Traktem Zapuszcza\u0144skim<\/a>; woj. po\u0142ockie, witebskie, m\u015bcis\u0142awskie i cz\u0119\u015b\u0107 mi\u0144skiego wschodnia\u2014Bia\u0142\u0105-Rusi\u0105; nowogrodzkie z cz\u0105stk\u0105 trockiego (na po\u0142udnie od Grodna) i zachodnia cz\u0105steczka mi\u0144skiego\u2014Czarn\u0105 Rusi\u0105; i wreszcie po\u0142udniowe okolice wojew. brzesko-litewskiego i mi\u0144skiego tworz\u0105 tak zwano Polesie. W. ks. lit., \u015br\u00f3d prowincyj rzpltej polskiej, od czas\u00f3w unii 1569 r., stanowi\u0142o trzeci\u0105 prowincy\u0105 po W. Polsce i Ma\u0142ej Polsce. G\u0142\u00f3wne ognisko \u017cycia dziejowego L. stanowi\u0142y wybrze\u017ca \u015brodkowego i g\u00f3rnego Niemna i wpadaj\u0105cych do\u0144 rzek, zaludnione przez szczep litewski; o tej to wi\u0119c w\u0142a\u015bciwej Litwie wy\u0142\u0105cznie m\u00f3wi\u0107 tu b\u0119dziemy. Szczep litewski nale\u017cy do aborigen\u00f3w Europy. Pierwotne jego dzieje otoczone mitycznemi podaniami, \u015br\u00f3d kt\u00f3rych widzimy legend\u0119 o przybyciu z poza morza, a\u017c z Rzymu, Palemona, przyczyniaj\u0105cego si\u0119 do uspo\u0142ecznienia rzeczonego szczepu. Podanie to, bajeczne, jest prawdopodobnie odbiciem si\u0119 wspomnie\u0144 o najazdach zbrojnych gromad skandynawskich z poza morza. Najazdy skandynawskie stanowczo wp\u0142yn\u0119\u0142y w IX i X stul. na wyj\u015bcie L. ze stanu nawp\u00f3\u0142dzikiego. Odt\u0105d byt L. gminow\u0142adny przekszta\u0142ca si\u0119 na bardziej uspo\u0142eczniony. Ukazuj\u0105 si\u0119 kuningasi i wittingowie, t. j. naczelnicy, rodzaj kr\u00f3lik\u00f3w pokole\u0144 i gmin litewskich, przedtem nieznani. \u015alady najazdu skandynawskiego pozosta\u0142y do dzi\u015b na \u017bmudzi w podaniach i na\u00adz\u00adwie skandynawskiego brzmienia szla\u00adche\u00adc\u00adkich rodzin, np. Misztolt, Dowgird, Norwid, Dowkont i t. p. W czasach pierwotnych Litwa i \u017bmud\u017a \u017cy\u0142y wsp\u00f3lnie jednem \u017cyciem dziejowem. Doba historyczna rozdziela coraz bardziej dwa plemiona: nadmorskie dolne\u2014\u017bmud\u017a i ziemi\u0119 g\u00f3rn\u0105, wy\u017csz\u0105\u2014Auxtote, t. j. w\u0142a\u015bciw\u0105 Litw\u0119. Ta ostatnia to kolebka Litwin\u00f3w, to wy\u017cszy bieg Niemna i Wilii, okolice na po\u0142udnie od rzeki Niewia\u017cy, dop\u0142ywu Niemna, le\u017c\u0105ce. Ju\u017c w XI w. L. wystawion\u0105 by\u0142a na najazdy, kt\u00f3re przyczynia\u0142y si\u0119 do grupowania pojedy\u0144czych gmin w jedn\u0119 spo\u0142eczn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. By\u0142y to najazdy waregskich ksi\u0105\u017c\u0105tek, panuj\u0105cych nad krewickiemi ludami. Nast\u0119pstwem tych napad\u00f3w by\u0142o ho\u0142dowanie L., z ponad g\u00f3rnej Wilii, w. ks. Jaros\u0142awowi W\u0142odzimierzowiczowi. Lecz daleko wi\u0119kszego wp\u0142ywu na losy L. by\u0142y usadowienia si\u0119 niemieckich osadnik\u00f3w ponad doln\u0105 Wis\u0142\u0105 i u uj\u015b\u0107 D\u017awiny. Niemieccy osadnicy, a jak si\u0119 wkr\u00f3tce da\u0142o widzie\u0107 i bole\u015bnie uczu\u0107, zdobywcy, prawie jednocze\u015bnie stan\u0119li nad Wis\u0142\u0105 i D\u017awin\u0105. Krzy\u017cacy zacz\u0119li si\u0119 kolonizowa\u0107 w ziemi che\u0142mi\u0144skiej w roku 1225, a kawalerowie mieczowi przybyli do uj\u015bcia D\u017awiny w r. 1201. I tu i tam, pod pozorem aposto\u0142owania, rycerskie zakony szerzy\u0142y ucisk, zab\u00f3r i wyt\u0119pia\u0142y ludno\u015b\u0107 miejscow\u0105. Pierwsi ca\u0142em swem brzemieniem przyt\u0142aczali Prus\u00f3w, drudzy za\u015b \u0141otw\u0119. Oba te szczepy, pokrewne Litwinom, wci\u0105ga\u0142y i tych ostatnich w krwawe zapasy, lecz g\u0142\u00f3wnie L. wspiera \u0141otw\u0119 i walczy z kawalerami mieczowymi, nad kt\u00f3rymi nawet odnosi zwyci\u0119stwa w czasach, gdy na czele narodu litewskiego staje Ryngolt (r. 1230). W\u00f3dz ten bitny prawdziwym przodownikiem jest swego narodu na polu uspo\u0142ecznienia si\u0119. Drog\u0105 podboju wytwarza pa\u0144stwo \u015br\u00f3d dziedzin waregskich ksi\u0105\u017c\u0105tek, kt\u00f3rych zwyci\u0119\u017ca w wielkim boju pod Mohiln\u0105 (1235 r.); rozszerza granice swego pa\u0144stwa poza granice szczepu litewskiego; si\u0119ga do Prypeci, na po\u0142udniu, i do D\u017awiny g\u00f3rnej, na p\u00f3\u0142nocy, ujarzmiaj\u0105c Po\u0142ock, ustalaj\u0105c pobyt w\u0142adzy naczelnej tworz\u0105cego si\u0119 pa\u0144stwa \u015br\u00f3d siedzib krewickich, w Nowogr\u00f3dku. Zaledwie ta pierwsza posta\u0107 dziejowa Litwy znika, ukazuje si\u0119 na historycznej widowni inny w\u00f3dz, ksi\u0105\u017c\u0119, kt\u00f3ry g\u00f3ruje nad innymi ksi\u0105\u017c\u0119tami L. \u00f3wczesnej i jej imi\u0119 czyni g\u0142o\u015bnem w \u015bwiecie chrze\u015bcia\u0144skim. By\u0142 to Mendog (Mindowe, Mindows). L. pod naciskiem dw\u00f3ch niemieckich zakon\u00f3w skupia si\u0119, jednoczy w jedn\u0119 ca\u0142o\u015b\u0107, rozlewa si\u0119 po ziemiach s\u0142owia\u0144skich, wytwarza monarchi\u0105 poga\u0144sk\u0105, panuj\u0105c\u0105 nad ludami chrze\u015bcia\u0144skiemi. Wojny nieszcz\u0119\u015bliwe z zakonem mieczowym znagli\u0142y Mendoga do przyj\u0119cia chrztu. Oba zakony sprzymierza\u0142y si\u0119 na zgub\u0119 L. Ale i chrzest przyj\u0119ty z r\u0105k katolickich kap\u0142an\u00f3w (Wit b\u0142ogos\u0142awiony, P<\/span>olak, zakonnik, zostaje w\u00f3wczas biskupem katolickim ca\u0142ej Litwy), i poddanie si\u0119 Rzymowi, kt\u00f3ry go kr\u00f3lem uznaje, nie zdo\u0142a\u0142y ocali\u0107 niepodleg\u0142o\u015bci jego dziedzin. Krzy\u017cacy, w po\u0142\u0105czeniu z mieczowym zakonem, my\u015bl\u0105 o budowie pa\u0144stwa. Mendog, zagro\u017cony, wraca do poga\u0144skiej wiary i do walki z krzy\u017cactwem, kt\u00f3re nie zosta\u0142o wstrzymane przez stolic\u0119 apostolsk\u0105, od zabor\u00f3w i najazd\u00f3w. Postanawia on odt\u0105d walczy\u0107 ze wszystkiem co chrze\u015bcia\u0144skie, walczy wi\u0119c i z Polsk\u0105. L. staje si\u0119 najezdnicz\u0105, \u0142upie\u017ccz\u0105. \u015ar\u00f3d tych krwawych zagon\u00f3w zapoznaj\u0105 si\u0119 wtedy po raz pierwszy Polacy z Litwinami (1260 r.). Po kilkudziesi\u0119ciu latach najazdy L. wg\u0142\u0105b Polski si\u0119ga\u0142y a\u017c do mur\u00f3w Kalisza. W owej dobie na widowni dziej\u00f3w niema\u0142o imion ksi\u0105\u017c\u0105t, lecz wzajemny ich do siebie stosunek hierarchiczny nie jest dok\u0142adnie znany. Witines wreszcie zaczyna si\u0119 wyr\u00f3\u017cnia\u0107 jako w\u0142adzca naczelny Litwin\u00f3w, walcz\u0105cy wci\u0105\u017c i do\u015b\u0107 szcz\u0119\u015bliwie z krzy\u017cakami. Jest on za\u0142o\u017cycielem dynastyi, kt\u00f3ra da\u0142a si\u0119 pozna\u0107 \u015bwiatu i zas\u0142yn\u0119\u0142a na \u00f3wczesnej europejskiej p\u00f3\u0142nocy. Posuwa\u0142 on bardzo daleko swe najazdy w g\u0142\u0105b ziem, r\u00f3wnie krzy\u017cackich jak i polskich, i wielekro\u0107 na swych barkach d\u017awiga\u0142 brzemi\u0119 krwawego odwetu krzy\u017cak\u00f3w. W r. 1315 na tronie poga\u0144skiej L. zasiada syn Witinesa Gedemin; obejmuje on po ojcu, wraz ze spadkiem krwawej walki z zakonem, posiad\u0142o\u015bci do\u015b\u0107 obszerne; gdy\u017c opr\u00f3cz ziem m\u00f3wi\u0105cych j\u0119zykiem litewskim do pa\u0144stwa jego wchodzi\u0142y ziemie s\u0142owia\u0144skie (krewickie, t. j. bia\u0142oruskie). Granic\u0105 jego pa\u0144stwa na wschodzie by\u0142a Berezyna, na p\u00f3\u0142nocy przekracza\u0142a ona g\u00f3rn\u0105 D\u017awin\u0119, obejmowa\u0142a bowiem po\u0142ockie ksi\u0119stwo, a ku po\u0142udniowi si\u0119ga\u0142a w\u0142adza Litwy po Prype\u0107; na zachodzie o Biebrz\u0119 i Narew opiera\u0142a si\u0119, i miedz\u0105 wschodni\u0105 krzy\u017cackich siedzib do morza bieg\u0142a; Kurlandya wreszcie, \u00f3wczesna posiad\u0142o\u015b\u0107 kawaler\u00f3w mieczowych, zamyka\u0142a od p\u00f3\u0142nocy granice ksi\u0119stwa litewskiego w chwili, gdy je obejmowa\u0142 Gedymin. Pogrom krzy\u017cak\u00f3w, dokonany przeze\u0144 wnet po wst\u0105pieniu na tron, da\u0142 mu mo\u017cno\u015b\u0107 szybkiego rozszerzenia swej w\u0142adzy na po\u0142udniu poza Prypeci\u0105, szeroko, po dolny Dniepr. Waregscy ksi\u0105\u017c\u0119ta, os\u0142abieni walkami domowemi i upokorzeni mongolsk\u0105 przewag\u0105, niemocni byli do stawienia mu czo\u0142a. Wpr\u0119dce upadli w boju. W\u0142odzimierz Wo\u0142y\u0144ski, \u0141uck, Kij\u00f3w, \u017bytomierz i Perejas\u0142aw (w r. 1321) uznali w Litwinach swych pan\u00f3w. Gedymin sta\u0142 si\u0119 w ten spos\u00f3b najwi\u0119ksz\u0105 pot\u0119g\u0105 wschodniej Europy. Rozpostar\u0142 si\u0119 na ziemiach rusi\u0144skich, bra\u0142 spadek po waregskich ksi\u0105\u017c\u0105tkach. Maluczki co do pot\u0119gi ludek, ludek przy tem poga\u0144ski, obarcza\u0142 przewag\u0105 i dawa\u0142 miano swe obszernym ziemiom i ludom chrze\u015bcia\u0144skim. Odt\u0105d miano Litwina zaczyna s\u0142u\u017cy\u0107 nie tylko ludowi litewskiemu, ale ka\u017cdemu z mieszka\u0144c\u00f3w pa\u0144stwa Gedyminowego. Szczeg\u00f3lniej wschodni s\u0105siad Litwy, Moskwa, mianem Litwina hojnie obdarza\u0142a ka\u017cdego, co przybywa\u0142 z poza jej granic zachodnich, bez wzgl\u0119du a\u017cali pochodzi\u0142 ze s\u0142owia\u0144skiego, czy te\u017c z litews. szczepu. J\u0119zyk krewickich i rusi\u0144skich plemion (bia\u0142oruski i rusi\u0144ski), tudzie\u017c wiara wschodnia spotyka\u0142y si\u0119 wtem nowem pa\u0144stwie Gedyminowem cz\u0119\u015bciej ni\u017c mowa litewska i poga\u0144ski obyczaj Litwy. Panuj\u0105c na du\u017cych obszarach ziem rusi\u0144skich, Gedymin rozszerzy\u0142 tam system feudalny, zostawi\u0142 bowiem na drobnych dzielnicach dawnych ksi\u0105\u017c\u0105t waregskiego szczepu, ju\u017c przekszta\u0142conych na tubylc\u00f3w co do mowy i obyczaju. Zestosunkowanie bli\u017csze Gedymina z temi ziemiami s\u0142owia\u0144skiemi oddzia\u0142ywa\u0142o mocno na L., szczepi\u0105c w jej umy\u015ble poj\u0119cia chrze\u015bcia\u0144skie. Ksi\u0105\u017c\u0119, kt\u00f3ry przybra\u0142 tytu\u0142 kr\u00f3la L. i wielu Rusin\u00f3w (Rex Letwinorum et multorum Ruthenorum<\/i>), ustala rezydency\u0105 w\u0142adzy najwy\u017cszej w Starych Trokach a p\u00f3\u017aniej w Wilnie, mie\u015bcie przez siebie za\u0142o\u017conem przy zbiegu rzek Wilejki i Wilii. Poganizm w\u00f3wczas jeszcze g\u00f3rowa\u0142; by\u0142 on jednak tylko wiar\u0105 dynastyi i znacznej mniejszo\u015bci ludno\u015bci pa\u0144stwa. Wyznawa\u0142 go wy\u0142\u0105cznie lud litewski, i ze czci swych b\u00f3stw czerpa\u0142 hart do walki z krzy\u017cactwem. Pojedy\u0144cze obrazy tej walki, z ma\u0142emi przerwy w ci\u0105gu ca\u0142ego XIV stul. tocz\u0105cej si\u0119, przedstawiaj\u0105 mn\u00f3stwo ust\u0119p\u00f3w homerycznych prawdziwie boj\u00f3w. Wp\u0142yw Gedymina si\u0119ga\u0142 na p\u00f3\u0142nocy s\u0142owia\u0144skich rzeczypospolitych W. Nowogrodu i Pskowa, a zatem L., oko\u0142o po\u0142owy XIV stul., by\u0142a bezzaprzeczenia najwi\u0119ksz\u0105 pot\u0119g\u0105 europejskiego wschodu. Zabiegi W\u0142adys\u0142awa \u0141okietka, by z L. uczyni\u0107 sprzymierze\u0144ca w walce z krzy\u017cakami, uwie\u0144czone by\u0142y pomy\u015blnym skutkiem; w r. 1325 stan\u0105\u0142 pierwszy traktat przymierza mi\u0119dzy Polsk\u0105 a L., przyczem syn \u0141okietk\u00f3w, m\u0142odziutki Kazimierz, za\u015blubi\u0142 Aldon\u0119, c\u00f3rk\u0119 Gedymina. 25000 je\u0144c\u00f3w polskich, w\u00f3wczas przez L. zwr\u00f3conych Polsce, \u015bwiadczy wymownie o niszcz\u0105cym charakterze walk \u00f3wczesnych. Zestosunkowywa\u0142a si\u0119 L. tamtoczesna i z dalszym zachodem. Gedymin sprowadza\u0142 rzemie\u015blnik\u00f3w z miast hanzeatyckich (niemieckich\u2014jak Lubeka, Bremen) i ch\u0119tnie umiej\u0119tnym kolonistom dawa\u0142 w swem pa\u0144stwie przytu\u0142ek; mia\u0142 jednak g\u0142\u00f3wnie na widoku podniesienie poziomu dobrobytu i \u015bwiat\u0142a we w\u0142a\u015bciwej L.; zdobyte, wcielone prowincye pa\u0144stwa niewiele go obchodzi\u0142y. Gedymin, podobnie jak Mindows (Mendog), chcia\u0142 zosta\u0107 chrze\u015bcianinem, ale si\u0119 cofn\u0105\u0142 zez\u0142o\u015bci ku krzy\u017cakom. Chrze\u015bcianizm, chocia\u017c nie by\u0142 religi\u0105 pa\u0144stwow\u0105 do r. 1386, istnia\u0142 w pa\u0144stwie litewskiem poza granicami szczepu litewskiego. Szczep ten by\u0142 jedyn\u0105 poga\u0144sk\u0105 ludno\u015bci\u0105 w w. ks. litews. w chwili, gdy Jagie\u0142\u0142o nawraca\u0107 zacz\u0105\u0142 L.; by\u0142 to te\u017c w\u00f3wczas ostatni lud poga\u0144ski w Europie. Gedymina \u015bwietne dla, L. rz\u0105dy sko\u0144czy\u0142y si\u0119 jego zgonem w boju z krzy\u017cakami w r. 1338 czy te\u017c 1339. Ani rok, ani te\u017c miejsce zgonu pewnemi nie s\u0105,; jedni przy pierwszej dacie wskazuj\u0105 zamek Bayern, nad Niemnem przez krzy\u017cak\u00f3w wzniesiony; inni przy nast\u0119pnej dacie podaj\u0105 Wielon\u0119, jako miejsce jego bojowego zgonu. L., po jego \u015bmierci, rozpada si\u0119 na dzielnice, \u015br\u00f3d kt\u00f3rych przewodniczy Wilno, a w niem rz\u0105dzi najm\u0142odszy z siedmiu Gedyminowicz\u00f3w, Jawnuta. By\u0142 on zna\u0107 charakteru mniej twardego, nie umia\u0142 stan\u0105\u0107 na wysoko\u015bci potrzeb chwili, bo go inni dwaj bracia, Olgerd i Kiejstut, w bojach z g\u0142\u00f3wnym wrogiem, z krzy\u017cakami, do\u015bwiadcze\u0144si, obalaj\u0105 z naczelnej stolicy, a Olgerd wchodzi w posiadanie tronu. Rz\u0105dy jego, od r. 1341 sprawowane, ustalaj\u0105 or\u0119\u017cne w\u0142adztwo L. nad s\u0142owia\u0144skiemi ziemiami, gdzie dogorywa\u0142a w\u0142adza rozrodzonych ksi\u0105\u017c\u0105tek waregskiego szczepu. W\u0142adztwo litewskich ksi\u0105\u017c\u0105t nigdy tak szerokich nie zajmowa\u0142o przestrzeni jak przy Olgerdzie; si\u0119ga\u0142o ono na po\u0142udnie do Krymu, na p\u00f3\u0142nocy graniczy\u0142o z rzecz\u0105pospolit\u0105 pskowsk\u0105, a na wschodzie przekracza\u0142o g\u00f3rny Dniepr i o \u015brodkowy opiera\u0142o si\u0119. Rz\u0105dy olgerdowe obfituj\u0105 w walki z zakonem krzy\u017cackim i kawalerami mieczowymi, w starcia z Moskw\u0105 i Tatarami krymskimi, a nawet dociera\u0142 do siedzib tych ostatnich\u2014do p\u00f3\u0142wys. Krymu, gdzie zdoby\u0142 i z\u0142upi\u0142 znakomity Chersonez\u2014na kt\u00f3rego zgliszczach dzisiejszy Sewastopol wzniesiony. Przewaga Olgerda na p\u00f3\u0142nocy tak by\u0142a wielk\u0105, i\u017c rozci\u0105ga on sw\u00f3j protektorat nad rzecz\u0105pospolit\u0105 pskowsk\u0105 i nowogrodzk\u0105. Obok Olgierda stoi posta\u0107 brata jego Kiejstuta, kt\u00f3ry na \u017bmudzi rz\u0105dy sprawowa\u0142 i by\u0142 dla L. przedmurzem w walce z krzy\u017cakami. W r. 1381 Olg. \u017cy\u0107 przestaje, ale jeszcze za \u017cycia oddaje rz\u0105dy L. synowi Jagielle, kt\u00f3ry, chocia\u017c chwilowo by\u0142 wyzuty z tronu w. ks. litews. przez stryja Kiejstuta i musia\u0142 poprzestawa\u0107 na ma\u0142ej dzielnicy, z\u0142o\u017conej z Krewa i Witeb<\/span>ska, p\u00f3\u017aniej jednak Jagie\u0142\u0142o odzyskuje tron naczelny na L.; stryj Kiejstut ginie \u015bmierci\u0105 gwa\u0142town\u0105, a syn tego ostatniego, Witold, ucieka z wi\u0119zienia jagie\u0142\u0142owego do krzy\u017cak\u00f3w. By\u0142a to jedna z najkrytyczniejszych chwil dla niepodleg\u0142o\u015bci L. Krzy\u017cacy we w\u0142adzcach L. spodziewali si\u0119 mie\u0107 poparcie w swych zdobywczych na L. zamiarach. S\u0142abn\u0105cy duch rycerski na zachodzie europejskim by\u0142 do\u015b\u0107 pot\u0119\u017cnym sprzymierze\u0144cem dla \u0142upie\u017cczego i zaborczego zakonu. Popieranie plan\u00f3w krzy\u017cackich przez Witolda trwa\u0142o zbyt kr\u00f3tko. Pogodzi\u0142 si\u0119 wpr\u0119dce Witold z Jagie\u0142\u0142\u0105; i w\u00f3wczas to ten ostatni, widz\u0105c, \u017ce poganizm nie mo\u017ce d\u0142u\u017cej opiera\u0107 si\u0119 krzy\u017cakom, postanowi\u0142 przyj\u0105\u0107 chrzest, aby w ten spos\u00f3b nada\u0107 pewnego rodzaju znaczenie swemu ludowi, wprowadzaj\u0105c go do grona narod\u00f3w chrze\u015bcia\u0144skich. Do owej bowiem epoki \u015bwiat ucywilizowany patrza\u0142 na poga\u0144sk\u0105 L. jako na lud upo\u015bledzony, pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem ni\u017cej stoj\u0105cy, kt\u00f3remu nie pomaga\u0107, lecz raczej wyt\u0119pia\u0107 go nale\u017ca\u0142o. My\u015bl jagie\u0142\u0142owa przyobleka si\u0119 w szat\u0119 czynu, kiedy rycerstwo w Polsce, g\u0142\u00f3wnie ma\u0142opolskie, postanawia znale\u015b\u0107 m\u0119\u017ca dla swej m\u0142odziutkiej kr\u00f3lowej Jadwigi i sprzymierze\u0144ca do walki z krzy\u017cackim zakonem. Na wiosn\u0119, w r. 1385, rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 rokowania Jagie\u0142\u0142y z Polakami o ma\u0142\u017ce\u0144stwo z Jadwig\u0105; w tym celu wysy\u0142a on do Polski poselstwo. W rzeczonym roku 1385, 16 sierpnia, w Krewie, gdzie by\u0142a jego rezydencya \u00f3wczesna, czasowa, sk\u0142ada zapewnienie pos\u0142om, od matki Jadwigi, El\u017cbiety Bo\u015bniaczki (wdowy po Ludwiku W\u0119gierskim), wys\u0142anym, i\u017c dotrzyma obietnic wyg\u0142oszonych kr\u00f3lowej Jadwidze przez jego pos\u0142\u00f3w, na czele kt\u00f3rych by\u0142 brat, Skirgie\u0142\u0142o; obietnice sk\u0142ada\u0142y si\u0119 przewa\u017cnie z zapewnienia, i\u017c nie do\u015b\u0107, ze on sam chrzest przyjmie, ale i lud mu podleg\u0142y ochrzcony b\u0119dzie a jego pa\u0144stwo zjednoczone z Polsk\u0105. Rycerstwo polskie wnet potem obiera go kr\u00f3lem, i gdy Jagie\u0142\u0142o wyje\u017cd\u017ca na nowe swe kr\u00f3lowanie, d. 10 stycznia 1386 zaje\u017cd\u017caj\u0105 mu drog\u0119 w Wo\u0142kowysku wys\u0142annicy rycerstwa polskiego, witaj\u0105c go po raz pierwszy jako kr\u00f3la. Byli tam: Krystyn z Ostrowa, Piotr Szafraniec, podstoli krakowski, i Miko\u0142aj Bogorya, kasztelan zawichoski. Go\u015bciniec kr\u00f3lewski szed\u0142 z Wo\u0142kowyska przez Lublin, Sandomierz do Krakowa, gdzie staje w dzie\u0144 poniedzia\u0142kowy, d. 12 lutego; czwartek tego\u017c tygodnia by\u0142 dzie\u0144 jego chrztu, na kt\u00f3rym otrzymuje imi\u0119 W\u0142adys\u0142awa, a niedziela chwil\u0105 \u015blubu z Jadwig\u0105 (d. 18 lut.); w tydzie\u0144 potem koronuj\u0105 go w katedrze krakowskiej, d. 4 marca 1386 r. Akt ten, zespalaj\u0105c dynasty\u0105 litewsk\u0105 z Polsk\u0105, jednoczy, kojarzy plemiona i ziemie tworz\u0105ce w. ks. lit. z Polsk\u0105 i jest zarazem zamkni\u0119ciem dziej\u00f3w L. jako odr\u0119bnego pa\u0144stwa. Odt\u0105d jej losy z Polsk\u0105 \u015bci\u015ble zwi\u0105zane. Chrze\u015bcianizm, wedle obrz\u0105dku rzym.-katol., rozszerza\u0107 zacz\u0105\u0142 Jagie\u0142\u0142o, wnet po swem wst\u0105pieniu na tron polski, wy\u0142\u0105cznie \u015br\u00f3d litew. ludno\u015bci, bo to co by\u0142o s\u0142owia\u0144skiego szczepu, wyznawa\u0142o w pa\u0144stwie litewskiem wiar\u0119 wschod. ko\u015bcio\u0142a. Katolicyzm i przed r. 1386 mia\u0142 \u015br\u00f3d Litwin\u00f3w i aposto\u0142\u00f3w i swych zwolennik\u00f3w. Ju\u017c przy Mendogu zakonnicy \u015bw. Franciszka aposto\u0142uj\u0105 na L., za dni Olgierda chrze\u015bcianie obu wyzna\u0144 padu spotykaj\u0105 si\u0119 w Wilnie, gdzie staje nawet ko\u015bcio\u0142ek, przy kt\u00f3rym osiadaj\u0105 franciszkanie; \u015bmierci\u0105 oni okupuj\u0105 sw\u0105 gorliwo\u015b\u0107 apostolsk\u0105. Mo\u017cny Litwin Gastold (vel Gastowd) mia\u0142 by\u0107 fundatorem pierwszej tej misyi katolicyzmu na L. W r. 1387 run\u0119\u0142y \u015bwi\u0105tynie poga\u0144skie na L., gaje \u015bwi\u0119te wycinano a lud chrzcono. Sz\u0142o to bez oporu na L. w\u0142a\u015bciwej, na \u017bmudzi dopiero w r. 1413 mo\u017cna by\u0142o pokusi\u0107 si\u0119 o rozszerzanie chrze\u015bcia\u0144stwa. Brak oporu na L., gdy chodzi\u0142o o wyrzeczenie si\u0119 poganizmu, t\u0142umaczy si\u0119 oswojeniem stopniowem z chrze\u015bcia\u0144stwem w ci\u0105gu lat poprzednich, gdy\u017c patrzano ju\u017c d\u0142ugie lata zar\u00f3wno na apostolstwo katolickich zakonnik\u00f3w, franciszkan\u00f3w, z Polski przychodz\u0105cych, jak i na \u015bwi\u0105tynie wschodniego ko\u015bcio\u0142a, wznoszone przez \u017cony w. ks. litew., pospolicie rusinki, greck\u0105 wiar\u0119 wyznawaj\u0105ce (takiemi by\u0142y np. \u017cony Olgierda). Opr\u00f3cz tego lud litewski, do pos\u0142uchu przyzwyczajony i \u015blepo ulegaj\u0105cy woli w. kks., i tym razem, rozstaj\u0105c si\u0119 z poganizmem, z\u0142o\u017cy\u0142 dowody swej uleg\u0142o\u015bci. Pierwszym biskupem nowo kreowanej przez papie\u017ca Urbana VI dyecezyi litewskiej, raczej wile\u0144skiej, zosta\u0142 w r. 1387 Andrzej, her\u00adbu Jastrz\u0119biec, nazywany pospolicie Wasi\u0142\u0142o, uprzednio biskup cerete\u0144ski (ceretensis<\/i>, t. j. serecki, na Wo\u0142oszczy\u017anie) \u2020 1399. Opr\u00f3cz ko\u015bcio\u0142a katedralnego w Wilnie, kt\u00f3ry stan\u0105\u0142 na zgliszczach poga\u0144skiej \u015bwi\u0105tyni, pod wezw. \u015bw. Stanis\u0142awa, a po\u015bwi\u0119cony by\u0142 przez arcybisk. gnie\u017anie\u0144s. Bodz\u0119t\u0119, posiada\u0142a dyec. wile\u0144ska pierwotnie sze\u015b\u0107 tylko ko\u015bcio\u0142\u00f3w: w Wi\u0142komierzu, Niemenczynie, w Miednikach, Mejszagole, w Krewie, w Bolciach i w Hajnie, nie licz\u0105c kaplicy w Wilnie, kt\u00f3r\u0105, pod wezw. \u015bw. Andrzeja, fundowa\u0142 i uposa\u017cy\u0142 biskup Andrzej Wasi\u0142\u0142o (1397 r.). Uposa\u017cenia nowej katedry nadawane by\u0142y w Koronie, nawet a\u017c w Wielkopolsce, gdzie nada\u0142 Jagie\u0142\u0142o bisk. wil. K\u0142odaw\u0119, aby \u00f3w biskup, jak si\u0119 Bielski wyra\u017ca: \u201epoczciwie z dostatkiem wychowa\u0142.\u201c Opr\u00f3cz tego kr\u00f3l nada\u0142 Turogno czyli Tauroginy (1387 r.), p\u00f3\u017aniej Strzeszyn (1391 r.). Krzy\u017cacy, udaj\u0105c, ze tak\u017ce troszcz\u0105 si\u0119 o szybkie szerzenie si\u0119 katolicyzmu, w lat dwana\u015bcie po chrzcie Jagie\u0142\u0142y, zawieraj\u0105c na wysepce Salinie traktat z Witoldem, znaglili tego ostatniego do zobowi\u0105zania si\u0119, \u017ce wiar\u0119 chrze\u015bcia\u0144sk\u0105 rozszerza\u0107 b\u0119dzie gorliwie we wszystkich prowincyach swego pa\u0144stwa. Troska krzy\u017cacka rzekoma pr\u00f3\u017cn\u0105 by\u0142a, gdy\u017c chrze\u015bcia\u0144stwo rozszerza\u0142o si\u0119, dzi\u0119ki pracom r\u00f3wnie\u017c bisk. Wasi\u0142\u0142y, jak i jego nast\u0119pcy Jak\u00f3ba Plichty, her\u00adbu \u017bnin; rozszerza\u0142o si\u0119 atoli powoli, i bywa\u0142y przyk\u0142ady srogiego oporu litewskich ba\u0142wochwalc\u00f3w. Ten\u017ce bisk. Plichta (rodem Litw., \u2020 1407 vel 1408 r.), dzi\u0119ki tylko wymowie swej i umiarkowaniu, ocali\u0142 \u017cycie swoje od napadu ba\u0142wochwalc\u00f3w, kt\u00f3rzy uparcie stali przy dawnym kulcie poga\u0144skim. Skarga o wiele lat p\u00f3\u017aniej (w r. 1580), w li\u015bcie do nuncyusza papieskiego, bisk. Caligari, powiada, ze lud na L. \u201eob\u0142\u0105ka\u0142 si\u0119, pozbawiony nauki.\u201c (Patrz; list rzeczony umieszczony przy wyd. K<\/i>aza\u0144 sejmowych<\/i> k\u015b. Piotra Skargi, wyd. K. Turowskiego, 1857). Poga\u0144skie praktyki d\u0142ugo trwa\u0142y \u015br\u00f3d litews. ludu i poniek\u0105d do dzi\u015b trwaj\u0105 w niekt\u00f3rych okolicach L. Od czas\u00f3w Jagie\u0142\u0142y L. szybko przekszta\u0142ca si\u0119, jej instytucye staj\u0105 si\u0119 stopniowo do polsk. podobnemi, despotyzm wielk. ks. znika, chocia\u017c bardzo powoli, gdy\u017c jeszcze kr\u00f3l Aleksander, ze swego tytu\u0142u w. ksi\u0119cia litews., mia\u0142 zamiar \u015bcina\u0107 w Brze\u015bciu g\u0142owy opornych pan\u00f3w litewskich; ledwo go Polacy od tego odwiedli. Przymierze z Polsk\u0105 nie zmienia w niczem niepodleg\u0142o\u015bci L., owszem korzystnie wp\u0142ywa na przekszta\u0142cenie jej spo\u0142ecznych stosunk\u00f3w. Prawo w\u0142asno\u015bci, dawniej na L. b\u0119d\u0105ce udzia\u0142em tylko wielk. ksi\u0119cia, rozszerza si\u0119 po zjednoczeniu na g\u00f3ruj\u0105ce warstwy spo\u0142eczne; zjednoczenie z Polsk\u0105 budzi \u017cycie narodowe, nieistniej\u0105ce uprzednio, tworzy w\u0142asno\u015b\u0107 ziemsk\u0105, stan \u015bredni czyli szla\u00adch\u00adt\u0119 a wreszcie senat litewski, z kt\u00f3rym ksi\u0105\u017c\u0119 dzieli w\u0142adz\u0119. Pierwotna unia, z r. 1386, by\u0142a wyp\u0142ywem woli pojedy\u0144czej Jagie\u0142\u0142y, jako w. ks.; p\u00f3\u017aniej w r. 1401, ju\u017c w Wilnie, widzimy uni\u0105 zawart\u0105 przez pan\u00f3w litewskich dobrowolnie, bez nacisku w\u0142adzy; przymierze takie\u017c samo, wznowione w r. 1413, w Horodle, na lew. brzegu Bugu, jest stosunkowo uni\u0105 doskonalsz\u0105, bo oba spo\u0142ecze\u0144stwa, polskie i litewskie, przez usta swych przedniejszych stwierdzaj\u0105 uni\u0105 uprzedni\u0105. Takich akt\u00f3w, coraz to doskonalszych, stwierdzaj\u0105cych uni\u0105 jagie\u0142\u0142ow\u0105, historya wskazuje kilkana\u015bcie, a najdoskonalszym \u015br\u00f3d nich jest akt unii lubelskiej, zawartej w lipcu 1569 r. L. odt\u0105d staje si\u0119 sk\u0142adow\u0105 cz\u0105stk\u0105 rzpltej; ziemie dawnej Polski dla odr\u00f3\u017cnienia nazywaj\u0105 si\u0119 \u201ekoron\u0105.\u201c Praca wi\u0119c wewn\u0119trzna organizmu spo\u0142ecznego L., \u0142\u0105cz\u0105cego si\u0119 z Polsk\u0105, trwa\u0142a lat prawie 200, i przy ko\u0144cu wieku XVI zamkni\u0119ta zosta\u0142a uni\u0105 lubelsk\u0105. Praca ta przewa\u017cnie tyczy\u0142a si\u0119 \u017cycia wewn\u0119trznego, w zakresie kt\u00f3rego unia wytwarza\u0142a si\u0119 stopniowo; ka\u017cde pokolenie od r. 1386 do 1569 przybiera coraz to wi\u0119cej form \u017cyciowych Polski; coraz to szerzej j\u0119zyk polski rozlewa si\u0119 na niezmiernych L. obszarach. Do unii tembardziej podatne \u017cywio\u0142y znalaz\u0142y si\u0119 na L., i\u017c nie \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 tu ludy o wyrobionych ju\u017c jednakowo u obu narod\u00f3w warunkach rozwoju, lecz jednoczy\u0142 si\u0119 tu nar\u00f3d ucywilizowany, chrze\u015bcia\u0144ski, z ludami na wp\u00f3\u0142 tylko uspo\u0142ecznionemi, kt\u00f3re rozpoczyna\u0142y dopiero w\u0119dr\u00f3wk\u0119 \u017cycia historycznego. Wy\u017csza kultura ich n\u0119ci\u0142a, zaciekawia\u0142a; dla tego te\u017c one kojarzeniu szczerze sprzyjaj\u0105. Instynkta lepsze zawsze ch\u0119tnie jednocz\u0105 si\u0119 z tem co pi\u0119kne i wznios\u0142e. Nabycia prawne, spo\u0142eczne, by\u0142y widoczne. Tworzono szla\u00adch\u00adt\u0119 litewska, podczas sejm\u00f3w unii, a wi\u0119c obdarzano przywilejami wolnych ludzi tych, co byli niewolnikami; zapewniano prawo w\u0142asno\u015bci tam, gdzie jej nie znano; bo na L. wedle miejscowych \u00f3wczesnych poj\u0119\u0107 i praw ksi\u0105\u017c\u0119 by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem i swych poddanych i wszystkiego co oni posiadali. Unia nie by\u0142a wyp\u0142ywem pojedy\u0144czej woli lub czyjego\u015b kaprysu, nie tworzy\u0142 si\u0119 sztuczny aglomerat, kt\u00f3ry pod ciosem m\u0142ota zewn\u0119trznych okoliczno\u015bci m\u00f3g\u0142by si\u0119 rozpa\u015b\u0107, lecz by\u0142a to praca wiekowa wewn\u0119trznego \u017cyciowego procesu, w kt\u00f3rym czynniki dzia\u0142aj\u0105 \u015bwiadomie; p\u0142yn\u0119\u0142o to zjednoczenie z \u00f3wczesnego stanu rzeczy \u2014 sta\u0142o si\u0119 czynem; by\u0142o, bo by\u0107 musia\u0142o. Nie s\u0105 na dok\u0142adnem rozumieniu rzeczy oparte wyrazy wyrzeczone przez Iw. Gro\u017anego, gdy r. 1569 dosz\u0142a do\u0144 wiadomo\u015b\u0107 o \u00f3wczesnym sejmie lubelskim. \u201eA ja m\u00f3wi\u0142em, wyrazi\u0142 si\u0119 ten monarcha, \u017ce Litwini zawsze kr\u00f3lewscy.\u201c (Patrz owoczesne \u201ePami\u0119tniki T. Jew\u0142aszewskiego;\u201c w polskim przek\u0142adzie wyd. X. T. L.). Chciano temi wyrazami okre\u015bli\u0107 zupe\u0142ne oddanie si\u0119 L. woli kr\u00f3la Zyg. Aug.; mniemanie mylne. Ani ten kr\u00f3l, ani \u017caden inny, w tej sprawie nacisku nie wywiera\u0142, i opozycya r\u00f3wnie\u017c, je\u017celi si\u0119 spotyka\u0142a, to \u015br\u00f3d \u017cywio\u0142\u00f3w, kt\u00f3re sta\u0142y zewn\u0105trz narodu litewskiego. Byli to jedynie drobni, udzielni w\u0142adzcy, waregskiego podboju zabytki, na Rusi litewskiej. Ci jedynie wichrzyli i opozycy\u0105 sw\u0105 wyg\u0142aszali, nie mog\u0105c zawi\u015bci st\u0142umi\u0107, i\u017c r\u00f3d Gedymina ponad inne si\u0119 wyni\u00f3s\u0142. Inne, mniejsze opozycye, chocia\u017c nie pochodzi\u0142y z grona ksi\u0105\u017c\u0105tek waregskich, zawsze na prywacie by\u0142y oparte i z niej jedynie czerpa\u0142y sw\u0105 moc. Do najsilniejszych na polu tem warcho\u0142\u00f3w zalicza si\u0119 rokosz Gli\u0144skiego przy kr\u00f3lu Aleksandrze Jagiello\u0144czyku. Knowania te, jak i inne pojedy\u0144cze usi\u0142owania rozerwania unii, na ambicyi oparte, nie przynios\u0142y ziszczenia marze\u0144 wichrzycieli, dziejowego pochodu nie wstrzyma\u0142y. Zanim do ostatecznej unii przysz\u0142o, L. posiada swych wiel. ksi\u0105\u017c\u0105t oddzielnych, podleg\u0142ych kr\u00f3lowi polskiemu \u2014 byli to niejako zast\u0119pcy kr\u00f3l\u00f3w, przebywaj\u0105cych pospolicie we w\u0142a\u015bciwej Polsce, w tak zwanej Koronie, a mianowicie byli tam: Witold, Skirgie\u0142\u0142o, Swidrygie\u0142\u0142o, Zygmunt Kiejstutowicz. W roku 1501, podczas jednego z licznych wznowie\u0144 unii, zawarowanem by\u0142o, aby odt\u0105d kr\u00f3l polski i wielki ksi\u0105\u017c\u0119 by\u0142 jedn\u0105 osob\u0105. I rzeczywi\u015bcie widzimy to w latach nast\u0119pnych. Przy Zygmuncie I by\u0142 wprawdzie w Wilnie, w charakterze W. ksi\u0119cia lit., Zygmunt August, lecz on uprzednio zosta\u0142 pachol\u0119ciem jeszcze ukoronowany na kr\u00f3la polskiego, chocia\u017c ojciec \u017cy\u0142 i d\u0142ugie dnie rokowa\u0142.<\/p>\n

Herb Litwy<\/i> by\u0142a to Pogo\u0144 w polu czerwonem, pod mitr\u0105 ksi\u0105\u017c\u0119c\u0105, to jest je\u017adziec zbrojny na koniu bia\u0142ym rozp\u0119dzonym, a okrytym czaprakiem d\u0142ugim prawie do kopyt, z potr\u00f3jn\u0105 frendzl\u0105; m\u0105\u017c ten zbrojny, w he\u0142mie, z mieczem w prawej r\u0119ce do ci\u0119cia podniesionym, a z tarcz\u0105, w lewej, na kt\u00f3rej dwa krzy\u017ce z\u0142ote w jeden spojone. Posiadano jeszcze inny herb, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bciwie by\u0142 her\u00adbem nie L., nie pa\u0144stwa ale jedynie rodziny Jagiello\u0144skiej; nazywa\u0142 si\u0119 on Kolumny, sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z trzech \u017c\u00f3\u0142tych krzy\u017c\u00f3w w polu czerwonem. Kiejstutowicze u\u017cywali takowego her\u00adbu na tarczy Pogoni, zamiast krzy\u017ca; widzimy go r\u00f3wnie\u017c na monecie litewskiej, srebrnej, bitej przy Zygmuncie Augu\u015bcie, i oddzieln\u0105 nawet chor\u0105giew, z wyobra\u017ceniem owych kolumn, niesiono na pogrzebie Zygmunta I, niezale\u017cnie od chor\u0105gwi z Pogoni\u0105.<\/p>\n

J\u0119zyk litewski<\/i> do dzi\u015b jest mow\u0105 szczepu litewskiego. Granice jego trudne s\u0105 do oznaczenia; biegn\u0105 one w tym kierunku, w jakim oznaczyli\u015bmy tu wy\u017cej granice szczepu litewskiego. Na p\u00f3\u0142nocy rz. Niewia\u017ca, na p\u0142d. linia przebiegaj\u0105ca na p\u0142n. m. Grodna, mi\u0119dzy wsiami Ho\u017c\u0105 i Przewa\u0142k\u0105 (mniej wi\u0119cej 3 mile na p\u0142n. od Grodna), s\u0105 miedz\u0105 tego j\u0119zyka. Opr\u00f3cz tego obr\u0119bu miedz sta\u0142ych, j\u0119zyk ten spotyka si\u0119 w r\u00f3\u017cnych osadach sporadycznie rozrzuconych, a w czasach dawnych jego granice by\u0142y znacznie szersze. W miar\u0119 jak szczep litewski wytwarza\u0142 coraz to wi\u0119ksz\u0105 i wspanialsz\u0105 budow\u0119 pa\u0144stwow\u0105, szed\u0142 on bardziej na zatracenie. Tak by\u0142o jeszcze przed uni\u0105, w okresie poga\u0144skim. \u017bony i otoczenie ksi\u0105\u017c\u0105t, pospolicie pochodzenia s\u0142owia\u0144skiego, wnosi\u0142y j\u0119zyk bia\u0142oruski na dw\u00f3r ksi\u0105\u017c\u0105t, a tem samem ze sfer mo\u017cniejszych go wypiera\u0142y, przenosi\u0142y do chat ch\u0142opskich, gdzie wreszcie stale on zamieszka\u0142 i stamt\u0105d si\u0119 ju\u017c obecnie nie wychyla. Ju\u017c w XIII i XIV w. j\u0119zyk bia\u0142oruski, wielk\u0105 fal\u0105 otaczaj\u0105c mow\u0119 litewsk\u0105, podmywa\u0142 jej brzegi, uszczupla\u0142 jej siedziby. Podboje czynione na Rusi przez w. ks. lit. stanowczo szal\u0119 przewagi na stron\u0119 bia\u0142orusi\u0144skiej mowy przewa\u017cy\u0142y. Niemczyzna i polska mowa przedziera\u0142y si\u0119 na dwory ksi\u0105\u017c\u0105t, ale nie t\u0119pi\u0142y mowy litewskiej; germanizm czeka\u0142 a\u017c L. pokona, a wtedy czyni\u0142by z ni\u0105 co z mow\u0105 pokrewnych jej Prus\u00f3w, kt\u00f3rych j\u0119zyka zabroni\u0142 u\u017cywa\u0107 Prusom ich w\u0142adca, mistrz krzy\u017cacki, Siegfried von Feuchtwangen, rozkazem pi\u015bmiennym w r. 1309. Na mocy tego wzbronienia nikt z Prus\u00f3w nie m\u00f3g\u0142 wst\u0105pi\u0107 w zwi\u0105zki ma\u0142\u017ce\u0144skie, gdyby nie umia\u0142 m\u00f3wi\u0107 po niemiecku. Od czasu wprowadzenia wiary chrze\u015bcia\u0144skiej na mow\u0119 litewsk\u0105 patrzano na L. w\u0142a\u015bciwej podejrzliwie, widziano w niej zabytek dawnego, poga\u0144skiego kultu. Kazania m\u00f3wiono wprawdzie po litewsku, lecz wyroki s\u0105dowe nigdy w tym j\u0119zyku nie by\u0142y spisywane, i ani jednego dokumentu urz\u0119dowego pisanego po litewsku nie widzi historya. Dekrety pisano po bia\u0142orusku lub po \u0142acinie, chocia\u017c s\u0105dzono po litewsku, a nawet kazania nie d\u0142u\u017cej jak do XVII w. upowszechnione by\u0142y litewskie w Wilnie. Zast\u0105piono je tam polskiemi. S\u0105 wskaz\u00f3wki dziejowe, \u017ce Witold pragn\u0105\u0142 mow\u0119 swego rodzinnego ludu podnie\u015b\u0107 do godno\u015bci j\u0119zyka urz\u0119dowego, zast\u0119puj\u0105c w ten spos\u00f3b bia\u0142oruski, ale krzy\u017cacy mu to odradzili. Podczas doby unii lubelskiej ju\u017c ten j\u0119zyk by\u0142 jedynie mow\u0105 gminu wiejskiego; szla\u00adch\u00adta przek\u0142ada\u0142a polski, bia\u0142oruski lub \u0142acin\u0119, duchowie\u0144stwo za\u015b albo jeden z dwu wymienionych, lub te\u017c \u0142acin\u0119. Ruch reformacyjny w XVI stul. przyczyni\u0142 si\u0119 do podniesienia znowu, acz nie na d\u0142ugo, mowy litewskiej; u\u017cywano jej jako narz\u0119dzie r\u00f3\u017cnowierczej propagandy. T\u0142umaczono wtedy bibli\u0105, psalmy, uk\u0142adano pie\u015bni po litewsku do \u015bwi\u0105ty\u0144 protestanckich, drukowano wreszcie w r. 1561 w Kr\u00f3lewcu katechizm Marcina Lutra w przek\u0142adzie pruskim. Reakcya katolicka w XVII w. r\u00f3wnie\u017c pos\u0142ugiwa\u0142a si\u0119 j\u0119zykiem litewskim; podnosi\u0142o go gorliwie duchowie\u0144stwo katolickie; szczeg\u00f3lniej jezuici, kt\u00f3rzy si\u0119 uczyli j\u0119zyka litewskiego i wydali w nim ksi\u0105\u017cki do nabo\u017ce\u0144stwa, pisali pie\u015bni religijne, uk\u0142adali s\u0142owniki litewskie a nawet gramatyki. Mowa Litwin\u00f3w odznacza si\u0119 niepospolit\u0105 zwi\u0119z\u0142o\u015bci\u0105. Bogactwo j\u0119zyka tego niezmierne i przymiotnik\u00f3w mn\u00f3stwo, a zarazem i cieniowanie liczne spieszczen i zdrobnie\u0144 rozmaitych. Tworzenie si\u0119 przymiotnik\u00f3w i s\u0142\u00f3w z rzeczownik\u00f3w nie przedstawia w nim najmniejszej trudno\u015bci. Przy ca\u0142em bogactwie tej mowy posiada ona mn\u00f3stwo wyraz\u00f3w, kt\u00f3re s\u0105 wsp\u00f3lne j\u0119zykom s\u0142owia\u0144skim; nie jest to wszak\u017ce zapo\u017cyczenie, bo s\u0105 to wyrazy codziennej potrzeby, wyrazy konieczne, a zatem jednocze\u015bnie kiedy\u015b wraz ze S\u0142owianami zaczerpni\u0119te przez L. gdzie\u015b u wsp\u00f3lnego \u017ar\u00f3d\u0142a, w j\u0119zyku sanskryckim. O j\u0119zyku litewskim pisali liczni badacze, Niemcy przewa\u017cnie, a mianowicie: Adelung, Bohlen, Jenisch, Ruhig, Bopp, Milck; kk\u015b. Szyrwid i Bohusz; T. Narbutt, J. I. Kraszewski, Jaroszewicz, Kar\u0142owicz i inni. J\u0119zyki: \u0141otysz\u00f3w, \u017bmudzin\u00f3w, Prus\u00f3w i Jad\u017awing\u00f3w (zaginionych), Kur\u00f3w i Liw\u00f3w, s\u0105 narzeczami pokrewnemi mowie litewskiej i prawdopodobnie od\u0142amami jakiego\u015b wsp\u00f3lnego pnia, kt\u00f3ry by\u0142 w czasach przeddziejowych mow\u0105 lud\u00f3w mieszkaj\u0105cych na ogromnych pustyniach przed Baltykiem, mi\u0119dzy uj\u015bciem Wis\u0142y a D\u017awiny, opieraj\u0105c si\u0119 o g\u00f3rny brzeg Wilii i Niemna a o \u015brodkowy bieg Bugu. (Patrz: \u0141otysze<\/i>, Prusowie<\/i> i \u017bmud\u017a<\/a><\/i>). Lud litewski jest jasnow\u0142osy, zachowa\u0142 swe cechy odr\u0119bno\u015bci plemiennych bardzo wyrazi\u015bcie tam, gdzie si\u0119 nie zmiesza\u0142 z plemionami innemi, w g\u0142\u0119bi swych siedzib, oko\u0142o Trok, Wi\u0142komierza, Kowna. Tam on ros\u0142y, silny, o rysach regularnych, ale zmieszane z innemi szczepy plemi\u0119 litewskie kar\u0142owato i brzydko wygl\u0105da. Daje si\u0119 to wybornie spostrzega\u0107, skoro z Wo\u0142ynia wjedziemy do dawnej prowincyi litewskiej (powiaty: pi\u0144ski, nowogr\u00f3dzki, lidzki, grodzie\u0144ski), gdzie lud jest od wiek\u00f3w mieszanin\u0105 szczep\u00f3w litewskich ze s\u0142owia\u0144skiemi, krywickiego i polskiego pochodzenia. Pi\u0119kno\u015b\u0107 kobiet, s\u0142awiona w pie\u015bniach ludu litewskiego, tyczy si\u0119 \u015brodkowych okolic siedzib L.; pie\u015b\u0144 m\u00f3wi o d\u0142ugich warkoczach w\u0142os\u00f3w jasno-z\u0142ocistych, lecz nie rudych, o oczach niebieskich, licach \u015bwie\u017cych, rumianych. Praca twarda, wielowiekowa, wp\u0142ywa\u0142a na degeneracy\u0105 rasy, st\u0119pia\u0142a nawet uczucia, owa nadmierna, fizyczna praca i zale\u017cno\u015b\u0107 ludowa. St\u0105d te\u017c w ich pie\u015bni o uczuciu mi\u0142o\u015bci nie wiele si\u0119 m\u00f3wi. Mi\u0142o\u015b\u0107 zarysowuje si\u0119 jako uczucie czyste, g\u0142\u0119bokie, nie\u015bmia\u0142e, boj\u0105ce si\u0119 wynurzy\u0107 z tajnik\u00f3w duszy. Mi\u0142o\u015b\u0107 L<\/span>itwina, jak j\u0105 pie\u015b\u0144 maluje, daleka zawsze od tajemnej schadzki, kradzionego poca\u0142unku, od dwuznacznego wyrazu: zawsze jest ona wznios\u0142a, niczem nieskalana. W pie\u015bni litewskiej nigdzie nie brzmi g\u0142os skargi uwiedzionej dziewczyny, a r\u00f3wnie\u017c nigdzie swawolnego, nieprzystojnego \u017cartu. Weselna pie\u015b\u0144 nawet cz\u0119\u015bciej zawiera uczucie \u017calu za przesz\u0142o\u015bci\u0105, t\u0119sknoty, obawy nieznanego jutra, ni\u017c prawdziwego wesela. Lud ten zachowywa\u0142 \u015br\u00f3d swych puszcz do\u015b\u0107 d\u0142ugo obyczaj poga\u0144ski. Po nad dolnym Niemnem jeszcze w r. 1545 ks. pruski Albert zaleca\u0142 ludno\u015bci litewskiej, aby si\u0119 wstrzymywa\u0142a od praktyk poga\u0144skich; w sto lat p\u00f3\u017aniej podr\u00f3\u017cnik spotyka obrz\u0119dy poga\u0144skie \u015br\u00f3d litewskiego ludu w okolicach Wystrucia (Insterburg). Gwagnin tak\u017ce wspomina o niekt\u00f3rych praktykach poga\u0144skich zbyt d\u0142ugo zachowywanych na L. Ten\u017ce Gwagnin szeroce opisuje jakim by\u0142 stan ludu wiejskiego na L. w jego czasach (koniec XVI w.); stan to ucisku i poni\u017cenia. Wie\u015bniacy, m\u00f3wi Gwagnin, dni pi\u0119\u0107, czasem sze\u015b\u0107, panom swoim robi\u0105; poniedzia\u0142ek im si\u0119 na w\u0142asn\u0105 robot\u0119 zostawia; po wi\u0119kszej te\u017c cz\u0119\u015bci w dni niedzielne pracuj\u0105, gdy\u017c nie zachowuj\u0105 tu \u017cadnych \u015bwi\u0105t, w \u015bwi\u0119ta rol\u0119 obrabiaj\u0105, \u017cn\u0105, kosza, i t. d. Stan ten ucisku trwa\u0142 wieki i odbi\u0142 si\u0119 w usposobieniu ludu lit. Chocia\u017c L. jest i dzi\u015b jeszcze krajem do\u015b\u0107 le\u015bnym, a w wiekach ubieg\u0142ych obfitowa\u0142a w ogromne puszcze; wszak\u017ce upraw\u0105 roli od niepami\u0119tnych czas\u00f3w trudniono si\u0119, trzebi\u0105c lasy i wypalaj\u0105c pnie na trzebie\u017cach (po lit. lidach); liczne s\u0105 \u015blady w j\u0119zyku litewskim rozpowszechnionego u nich rolnictwa od niepami\u0119tnych czas\u00f3w. Wiele posiadaj\u0105 wyraz\u00f3w na oznaczenie pracy oko\u0142o roli i gatunk\u00f3w zbo\u017ca. Do prac polowych kobieta r\u0119ki nie przyk\u0142ada\u0142a, bo, jak m\u00f3wi litewskie przys\u0142owie, \u201ekoza nie byd\u0142o, dziewka nie czelad\u017a\u201c. Uprawia\u0142 wi\u0119c ziemi\u0119 wy\u0142\u0105cznie m\u0119\u017cczyzna. Socha, kt\u00f3r\u0105 Gwagnin uwa\u017ca\u0142 za narz\u0119dzie niepraktyczne do uprawy roli, i dzi\u015b jeszcze w u\u017cyciu. Gospodarstwo prowadz\u0105 trzypolowe; w\u0142asno\u015b\u0107 wsp\u00f3lna, gminna, nieznan\u0105 jest na L. Rolnictwo w rozmaitych miejscowo\u015bciach r\u00f3\u017cnie si\u0119 op\u0142aca; mo\u017cna jednak uwa\u017ca\u0107, \u017ce rolnik w okolicach bardziej urodzajnych zawsze otrzymuje osiem ziarn z jednego zasianego. Pszczelnictwo \u017ar\u00f3d\u0142em dochodu jest oddawna; bywa\u0142y czasy, i\u017c doch\u00f3d z pszcz\u00f3\u0142 uwa\u017cano za g\u0142\u00f3wny doch\u00f3d litewskiego gospodarstwa. Pasieki s\u0105 ju\u017c p\u00f3\u017aniejszym zwyczajem; pierwotnie za\u015b L. posiada\u0142a barcie \u015br\u00f3d puszcz w wielkiej ilo\u015bci i oddzielne pnie, kt\u00f3re, chocia\u017c rozsiane by\u0142y \u015br\u00f3d dzikich ost\u0119p\u00f3w, niemniej przechowywa\u0142y si\u0119 w ca\u0142o\u015bci, bo je strzeg\u0142o b\u00f3stwo oddzielne za dni poga\u0144skich, a w epoce p\u00f3\u017aniejszej surowe prawa przeciw wybieraczom miodu z cudzych pni. J\u0119zyk litewski posiada znaczn\u0105 ilo\u015b\u0107 wyraz\u00f3w okre\u015blaj\u0105cych r\u00f3\u017cne odcienia pracy pszczelniczej, co \u015bwiadczy o dawnem i powszechnem zajmowaniu si\u0119 t\u0105 ga\u0142\u0119zi\u0105 gospodarstwa. My\u015bliwstwo od wiek\u00f3w by\u0142o zaj\u0119ciem mieszka\u0144c\u00f3w L. i obszernie niem si\u0119 trudniono. Zwierz, liczniejszy ni\u017c teraz, by\u0142 po\u017cywieniem, a sk\u00f3ra jego przedmiotem handlu. Opr\u00f3cz nied\u017awiedzi, rysi, jeleni, borsuk\u00f3w, lis\u00f3w, wilk\u00f3w, kt\u00f3re tworz\u0105 trofea my\u015bliwskie teraz, polowano jeszcze na tury, dzi\u015b zaginione. Obfito\u015b\u0107 jezi\u00f3r, rzek, wytworzy\u0142a rybo\u0142\u00f3stwo niegdy\u015b rozwini\u0119te. Str\u00f3j mieszka\u0144c\u00f3w z domowych we\u0142nianych wyrob\u00f3w sk\u0142ada\u0142 si\u0119. Gwagnina uderza\u0142a tu jednostajno\u015b\u0107 szarej barwy stroju, \u015br\u00f3d kt\u00f3rej trudno mu by\u0142o odr\u00f3\u017cnia\u0107 jednych od drugich. Przy kaftanie, kt\u00f3ry si\u0119 spina na guziki lub p\u0119tlice, u\u017cywaj\u0105 ko\u017cucha baraniego. Czapki s\u0105 \u015bpiczaste z uszyma wisz\u0105cemi. P\u0142\u00f3tno niepospolit\u0105 gra rol\u0119 w stroju litewskiego ludu. Kobiety okrywaj\u0105 g\u0142owy p\u0142\u00f3ciennemi zawiciami, kt\u00f3re pod brod\u0105, podpina si\u0119. Lud tu nadzwyczaj religijny, powa\u017cnie zapatruj\u0105cy si\u0119 na \u017cycie i jego sprawy, a \u017ce w swym charakterze posiada du\u017co hartu woli, wi\u0119c i wiara g\u0142\u0119boko w jego sercu jest zaszczepion\u0105. Wsz\u0119dzie, gdzie wi\u0119ksz\u0105 mas\u0105 przebywa, w granicach dawnych swych siedzib, katolickim on jest; po za granicami starych siedlisk swych, to jest we wschodnich okolicach grodzie\u0144skiej gubernii i w po\u0142udniowych okolicach mi\u0144skiej, na ko\u0144czynach wschodnich wile\u0144skiej gubernii, gdzie si\u0119 po\u0142\u0105czy\u0142 z pierwiastkami s\u0142owia\u0144skiemi, gdzie s\u0105siaduje z bia\u0142oruskiem plemieniem, wyznawa\u0142 on katolicyzm wedle obrz\u0105dku unickiego, a zatem, od roku 1839, zaliczony zosta\u0142 do ko\u015bcio\u0142a prawos\u0142awnego. Ilo\u015b\u0107 i wyznanie litewskiego szczepu, na zasadzie dat urz\u0119dowej statystyki (1860-1863 r.) daje nam nast\u0119puj\u0105ce cyfry: powiat wile\u0144ski, na og\u00f3ln\u0105 liczb\u0119 136,152 mk. (nie licz\u0105c m. Wilna) 83,003 katol. a 53 prawos\u0142. L<\/span>itwin\u00f3w; pozosta\u0142a masa ludno\u015bci sk\u0142ada si\u0119 z ross. (983 praw.), B<\/span>ia\u0142orus\u00f3w (4,847 praw.), \u017b<\/span>yd\u00f3w 14,000, P<\/span>olak\u00f3w 47,140 i R<\/span>usin\u00f3w (684 praw.), a przytem ma\u0142ej ilo\u015bci T<\/span>atar\u00f3w (mahom. wyzn.). Pow. trocki z og\u00f3lnej liczby mk. 102,474, litw. 90,688 katol. a 382 praw., ross. 999 (praw.), bia\u0142orus. 1,260 (praw.), P<\/span>olak\u00f3w 4144 i \u017cyd\u00f3w 14,000. W lidzkim pow. na 108,735 mk. litw. 45,198 katol. a 19,427 praw., ross. 7,265 (praw.), bia\u0142orus. 23,016 (katol.), P<\/span>olak\u00f3w 7,385 katol., \u017b<\/span>yd\u00f3w 6444. W oszmia\u0144skim pow. na 128,666 mk., litw. 62,571 katol. a 2,527 praw., bia\u0142or. 27,394 (praw.) i P<\/span>olak\u00f3w 20,650 (katol.). Pow. \u015bwi\u0119cia\u0144ski na 104,358 og\u00f3\u0142u mk. posiada litw. 82,135 (z kt\u00f3rych 1,626 prawos\u0142., pozostali katol.), ross. 376 praw., P<\/span>olak\u00f3w 5,506 katol., bia\u0142or. 6,557 i \u017cyd\u00f3w 3,402. Wilejski pow. posiada mk. 116,753, z kt\u00f3rych litw. 28,925 katol. a 1820 praw., ross. 5,266 praw., bia\u0142or. 46,199 praw. a 2,609 katol., P<\/span>olak\u00f3w 24,092 katol., \u017b<\/span>yd\u00f3w 6,848 i T<\/span>atar\u00f3w 303. Pow. dzisie\u0144ski na 122,380 og\u00f3\u0142u mk. litw. 2,150 (praw.), bia\u0142or. 57,174 (praw.), ross. 41 praw., R<\/span>usin\u00f3w 14 (praw.) i P<\/span>olak\u00f3w 45,469 (katol.). Wyliczyli\u015bmy szczeg\u00f3\u0142owe daty statyst. powiat\u00f3w wile\u0144skiej gubernii, jest ona bowiem g\u0142\u00f3wn\u0105 siedzib\u0105 plemienia litewskiego; w innych za\u015b guberniach, na kt\u00f3re si\u0119 rozpada dawna L. [w guber. grodzie\u0144skiej, mi\u0144skiej i w pow. wi\u0142komierskim gub. kowie\u0144skiej \u2014 inne pow. kowie\u0144skiej gub. tworzy\u0142y niegdy\u015b \u017bmud\u017a<\/a><\/i> (ob.)], liczba litewskich plemion jest nast\u0119puj\u0105c\u0105: w grodzie\u0144skiej gub. L<\/span>itwin\u00f3w 260,096, z kt\u00f3rych prawos\u0142. 123,712 a katol. 136,384; w mi\u0144skiej gub. liczono ich (oko\u0142o 1862 r.) 64,344, z kt\u00f3rych 9,026 prawos\u0142. a 55,308 katol.; w powiatach wschodnich mi\u0144skiej gub. liczba ta jest tak maluczka, i\u017c zaledwie kilkaset g\u0142\u00f3w na powiat wynosi, np. w bobrujskim 230 g\u0142\u00f3w, w rzeczyckim 185. Je\u017celi do cyfr powy\u017cszych dodamy L<\/span>itwin\u00f3w w wi\u0142komirskim pow. (104,000) i suwalskiej gub. (214,000), to otrzymamy og\u00f3ln\u0105 ilo\u015b\u0107 L<\/span>itwin\u00f3w w granicach dawnego w. ks. litew. wynosz\u0105c\u0105 1,062,420 (w r. 1862). (Patrz Litwa pruska<\/i>). Litwa, od czasu unii lubelskiej tworz\u0105c jedn\u0119 z prowincyj Polski, uleg\u0142a jej losowi, w r. 1792 i 1795 by\u0142a ona wcielon\u0105 do pa\u0144stwa rossyjskiego i odt\u0105d tworzy z niem jednolit\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. (Ob. poni\u017cej Litewskie wojew\u00f3dztwa<\/a><\/i> i Litewskie gubernie<\/a><\/i>). Przy podziale Polski cz\u0119\u015b\u0107 trockiego wojew. tak zwany Zapuszcza\u0144ski Trakt<\/a>, nie wesz\u0142a, wraz z okolic\u0105 Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00ads\u00adto\u00adku, do Cesarstwa Rossyjskiego, ale dosta\u0142a si\u0119 Prusom, kt\u00f3re, po bitwie pod Jen\u0105 w r. 1806, wyzu\u0107 si\u0119 musia\u0142y z tego kawa\u0142ka L. Trakt Zapuszcza\u0144ski wszed\u0142 w 1807 r., na mocy traktu tyl\u017cyckiego, do tworz\u0105cego si\u0119 w. ks. warszawskiego i po r. 1815 wytworzy\u0142 wojew. augustowskie w og\u0142oszonem w\u0142a\u015bnie wtedy Kr\u00f3lestwie Polskiem; p\u00f3\u017aniej wojew. augustowskie na\u00adz\u00adwa\u00adno guberni\u0105, tego\u017c miana; a nareszcie guberni\u0105 suwalsk\u0105<\/a> (ob.). Okolice Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00ads\u00adto\u00adku wy\u017cej rzeczony tyl\u017cycki traktat odda\u0142 Rossyi, kt\u00f3ra wcieli\u0142a je do swego pa\u0144stwa pod mianem Obwodu Bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adkiego, a takowy w r. 1841 przy\u0142\u0105czono do gubernii grodzie\u0144skiej. M. D.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Litewskie wojew\u00f3dztwa<\/i>. Chocia\u017c Ru\u015b po\u0142udniowa wcze\u015bnie, bo od czasu Gedymina i Olgerda, ho\u0142dowa\u0142a Litwie, a dzielnice: kijowska, wo\u0142y\u0144ska, brac\u0142awska i inne, ju\u017c w dobie rzeczypospolitej s\u0105dzi\u0142y si\u0119 statutem litewskim, to jednak w sk\u0142ad terytorym W. ks. litew. wchodzi\u0142o tylko 11 prowincyj, mianowicie wojew\u00f3dztwa: wile\u0144skie, trockie, mi\u0144skie, nowogr\u00f3dzkie, brze\u015bcia\u0144skie albo brzeskie, m\u015bcis\u0142awskie, smole\u0144skie, witebskie, po\u0142ockie, inflanckie i ksi\u0119stwo \u017cmudzkie. Wszystkie one zajmowa\u0142y przestrzeni mniej wi\u0119cej 9900 mil kw., mia\u0142y 509 miast, przesz\u0142o 400000 dym\u00f3w i oko\u0142o 2,500,000 mk.; wspomnijmy wi\u0119c o ka\u017cdej i zaznaczmy po\u0142o\u017cenie geograficzne. 1) Wojew\u00f3dztwo wile\u0144skie<\/i>, rdzenna dzielnica, L., ustanowione od r. 1413, czyli od pierwszej unii horodelskiej, graniczy\u0142o na p\u0142n. i p\u0142n.-zach. z Semigali\u0105 i wojew. trockiem; na zach. z wojew. trockiem; na po\u0142udnie z wojew. nowogr\u00f3dzkiem przypieraj\u0105c do Niemna; na wsch. z wojew. mi\u0144skiem i po\u0142ockiem. Mia\u0142o herb Pogo\u0144 bia\u0142\u0105 w polu czerwonem, liczy\u0142o powiat\u00f3w 5; wile\u0144ski, oszmia\u0144ski, lidzki, wi\u0142komirski i bras\u0142awski; z nich od r. 1569 t. j. od unii lubelskiej posy\u0142ano 10 pos\u0142\u00f3w na sejm krajowy, za\u015b trzej senatorowie: biskup, wojewoda i kasztelan otrzymali pierwsze miejsca po senatorach pozna\u0144skich. Od pocz\u0105tku do chwili ostatniego rozbioru by\u0142o biskup\u00f3w 29, wojewod\u00f3w 33, kasztelan\u00f3w 37; przesz\u0142o za kordon w cz\u0119\u015bci 1793 r. a ostatecznie w 1795 r. Z powodu niedok\u0142adnych pomiar\u00f3w niepodobna wykaza\u0107 akuratnie ilo\u015bci obszaru, a zarazem okre\u015bli\u0107 cyfry \u00f3wczesnego zaludnienia wojew. wile\u0144skiego, bo jej \u017cadne statystyki nie podaj\u0105; zauwa\u017cmy jednak, i\u017c wed\u0142ug lustracyi 1775 r. dym\u00f3w wiejskich i miejskich w dobrach duchownych, staro\u015bci\u0144skich i obywatelskich liczy\u0142o si\u0119 oko\u0142o 71,000; w tej liczbie dym\u00f3w miejskich oko\u0142o 7,000 a dym\u00f3w wiejskich oko\u0142o 64,000. miastem sto\u0142ecznem by\u0142o Wilno; inne wa\u017cniejsze: Oszmiana, Lida, Wi\u0142komierz, Bras\u0142aw i \u017bo\u0142udek. Powiat wile\u0144ski<\/i> pod koniec XVIII stulecia mia\u0142 przesz\u0142o 10,350 dym\u00f3w w dobrach ziemskich, w tem dym\u00f3w miejskich oko\u0142o 1,580, dym\u00f3w wiejskich przesz\u0142o 8,770. Do r. 1791 wed\u0142ug dawnych taryf op\u0142aca\u0142 podatek, mianowicie: podymnego 80,966 z\u0142., czopowego 10,355, pog\u0142\u00f3wnego 13,900 z\u0142., kwarty 38,047, m\u0142ynowego 1,612 z\u0142., razem oko\u0142o 144,880 z\u0142. Po ustawie za\u015b 3 maja komisya skarbowa wyznaczy\u0142a nast\u0119pne dodatkowe op\u0142aty rz\u0105dowi: ofiary 10-go grosza i 20% z d\u00f3br wszelkich 100,321 z\u0142., kwart nowych ze starostw 28,756 z\u0142., podymnego 15,993 z\u0142., p\u00f3\u0142podymnego z miast kr\u00f3lewskich 14,042 z\u0142., procentu z d\u00f3br pojezuickich 4.068 z\u0142., razem oko\u0142o 163,180 z\u0142. czyli wszystkiego oko\u0142o 308,080 z\u0142. Starostw w pow. wile\u0144skim niegrodowych by\u0142o 3: bystrzyckie, inturskie, kiernowskie, tudzie\u017c dzier\u017caw kr\u00f3lewskich 40, mianowicie: Burki\u0142y, Dojlidziany, Gie\u0142\u017cuny, Gie\u0142ony, Grycuny, Ganszlany, Gie\u017cuny, Grzybiany, Kieny, Kretony, Krumelany, K\u0142oczuny, \u0141owcze, \u0141awejkuny, \u0141awaryszki, \u0141awkuny, Miedniki, Miedziuny, Mozole, Milejkuny, Mejszago\u0142a, Matalujnie, Mozor\u00f3w, Niemicza, Niemenczyn, Pelikany, Piaz\u00f3w, Raku\u0144ciszki, Rotu\u0144ce, Sedaszniki, Smogury, Szuksztele, Szyrwinty, Szaterniki, Sterniki, Trokinowo, Troskuny, Udzia\u0142y, Wojciszuny, Wysoki Dw\u00f3r. Powiat oszmia\u0144ski<\/i> dzieli\u0142 si\u0119 na cz\u0119\u015bci: oszmia\u0144sk\u0105 i postawsk\u0105; w tym samym czasie liczy\u0142 dym\u00f3w przesz\u0142o 28,000 w dobrach ziemskich, w tem dym\u00f3w wiejskich oko\u0142o 25,250 i dym\u00f3w miejskich oko\u0142o 2,750. Wed\u0142ug dawnych taryf pow. oszmia\u0144ski op\u0142aca\u0142 podatku: podymnego 168,556 z\u0142., czopowego 18,329 z\u0142., pog\u0142\u00f3wnego 17,810 z\u0142., kwarty 52,018 z\u0142., m\u0142ynowego 3,014 z\u0142., razem 259,727 z\u0142. Po ustawie 3 maj\u0105 przyby\u0142o: ofiary 10-go grosza i 20% z d\u00f3br wszelkich 234,676 z\u0142., kwart staro\u015bci\u0144skich 68,181 z\u0142., podymnego 51,244 z\u0142., p\u00f3\u0142podymnego z miast kr\u00f3lewskich 2,426 z\u0142., p\u00f3\u0142procentu z d\u00f3br pojezuickich 7,301 z\u0142., razem 363,827 z\u0142., zatem ca\u0142y podatek wynosi\u0142 623,554 z\u0142. Powiat oszmia\u0144ski posiada\u0142 starostwa: oszmia\u0144skie, tr\u0105bskie, duckie, krewskie, inne kr\u00f3lewszczyzny wymienione w VI t. Vol. Leg. na str. str. 190\u2014194. Powiat lidzki<\/i> w r. 1775 liczy\u0142 dym\u00f3w w dobrach ziemskich, duchownych, obywatelskich i staro\u015bci\u0144skich 11,723, w tem dym\u00f3w wiejskich 10,974 i dym\u00f3w miejskich 749. Wed\u0142ug dawnych taryf pow. lidzki op\u0142aca\u0142 podatk\u00f3w: podymnego 67,701 z\u0142., czopowego 8,606 z\u0142., pog\u0142\u00f3wnego 13,227 z\u0142., kwarty 47,614 z\u0142., m\u0142ynowego 1,178 z\u0142., razem 138,327 z\u0142. Po ustawie 3 maja przyby\u0142o: ofiary 10-go grosza i 20% z d\u00f3br 58,956 z\u0142., kwart staro\u015bci\u0144skich 14,789 z\u0142., podymnego 8,704 z\u0142., p\u00f3\u0142podymnego z miast kr\u00f3l. 2,102 z\u0142., p\u00f3\u0142procent z d\u00f3br pojezuickich 2,333 z\u0142., razem oko\u0142o 85,975 z\u0142., a ca\u0142y podatek wynosi\u0142 przesz\u0142o 224,000 z\u0142. Pow. lidzki mia\u0142 starostw 7: borcia\u0144skie al. berszta\u0144skie, dubiejskie albo dubskie, koniawskie, nowodworskie, radu\u0144skie, stokliskie, wasiliskie i r\u00f3\u017cne kr\u00f3lewszczyzny (ob. Vol. Leg. VI, str. 187, 191). Powiat wi\u0142komierski<\/i> wed\u0142ug lustracyi 1775 r. liczy\u0142 dym\u00f3w mianowicie w dobrach ziemskich: miejskich 416, wiejskich 10,581; w dobrach duchownych: miejskich 185, wiejskich 986; w dobrach staro\u015bci\u0144skich: miejskich 391, wiejskich 2,281, razem dym\u00f3w 14,840. Powiat wi\u0142komierski op\u0142aca\u0142 podatk\u00f3w wed\u0142ug dawnych taryf: podymnego 137,112 z\u0142., czopowego 11,195 z\u0142., pog\u0142\u00f3wnego 17,440 z\u0142., kwarty 87,647 z\u0142., m\u0142ynowego 1,318 z\u0142., razem 254,713 z\u0142. Po ustawie 3 maja przyby\u0142o podatk\u00f3w: ofiary 10-go grosza i 20% z d\u00f3br 121,688 z\u0142., kwarty staro\u015bci\u0144skiej 48,987 z\u0142., podymnego 29,987 z\u0142., p\u00f3\u0142podymnego z miast kr\u00f3lewskich 1,555 z\u0142., \u00bd % z d\u00f3br jezuickich 1,447 z\u0142., razem oko\u0142o 203,666 z\u0142., a ca\u0142y podatek wynosi\u0142 458,379 z\u0142. Powiat wi\u0142komierski posiada\u0142 starostwa: bolnickie, kopiskie, onikszcia\u0144skie, subockie, pienia\u0144skie, uszpolskie, tudzie\u017c inne kr\u00f3lewsz<\/span>czyzny. (Ob. Vol. Leg. VI, str. 185, 190, 191). Powiat bras\u0142awski<\/i> wed\u0142ug lustracyi 1775 r. liczy\u0142 dym\u00f3w, mianowicie: w dobrach szla\u00adche\u00adc\u00adkich: miejskich 181, wiejskich 2,926; w dobrach duchownych: miejskich 148, wiejskich 1,193; w dobrach staro\u015bci\u0144skich: miejskich 358, wiejskich 1082; razem 5,888. Pow. bras\u0142awski op\u0142aca\u0142 podatk\u00f3w wed\u0142ug dawnej taryfy: podymnego 42,631 z\u0142., czopowego 5,099 z\u0142., pog\u0142\u00f3wnego 6190 z\u0142., kwarty 27,941 z\u0142., m\u0142ynowego 434 z\u0142., razem 82,296 z\u0142. Po ustawie 3 maja dodano: ofiary 10-go grosza i 20% z d\u00f3br 83,231 z\u0142., kwarty 54,607 z\u0142., podymnego 26,289 z\u0142., p\u00f3\u0142podymnego z miast kr\u00f3lewskich 458 z\u0142., \u00bd % z d\u00f3br pojezuickich 1,322 z\u0142.; razem 165,908 z\u0142., a ca\u0142y podatek wynosi\u0142 248,204 z\u0142. Pow. bras\u0142awski posiada\u0142 starostwa 2: bras\u0142awskie i opeskie, a przytem inne kr\u00f3lewszczyzny wymienione w VI t. Vol. Leg. na str. 186. Por\u00f3wnywaj\u0105c powy\u017csz\u0105 liczb\u0119 dym\u00f3w 71,000 w woj. wile\u0144skiem, wed\u0142ug lustracyi 1775 r., z podan\u0105 w konstytucyi z r. 1717 na 23,270 (ob. Vol. Leg. t. VI, str. 180), nale\u017cy przypuszcza\u0107, \u017ce lustracya pierwotna, o czem \u015bwiadcz\u0105 \u00f3wcze\u015bni pisarze, by\u0142a niesumienn\u0105, gdy\u017c niepodobie\u0144stwem jest, aby w przeci\u0105gu lat oko\u0142o 60 ludzkie osady, a zatem ludno\u015b\u0107 pomno\u017cy\u0142a si\u0119 wi\u0119cej ni\u017c we troje. Zaznaczmy, \u017ce niniejsza uwaga w zupe\u0142no\u015bci stosuje si\u0119 i do innych wojew\u00f3dztw, kt\u00f3re tu ni\u017cej opisywa\u0107 b\u0119dziemy. 2) Wojew\u00f3dztwo trockie<\/i> mia\u0142o pocz\u0105tek razem z wojew\u00f3dz. wile\u0144skiem w r. 1413, od pierwszej unii; herb: bia\u0142a Pogo\u0144 w czerwonem polu; od r. 1569 posy\u0142a\u0142o 8 pos\u0142\u00f3w na sejmy, a senatorowie mieli miejsce po kaliskich. Wojew. trockie graniczy\u0142o na p\u0142n. z Semigali\u0105, na zach. z ks. \u017cmudzkiem, Prusami elektoralnemi i wojew. podlaskiem; na po\u0142udnie z wojew\u00f3dztwem podlaskiem, opieraj\u0105c si\u0119 o rzek\u0119 Narew i wojew. brze\u015bcia\u0144skiem; na wsch. z wojew\u00f3dztwami nowogrodzkiem i wile\u0144skiem; mia\u0142o powiat\u00f3w 4: trocki, grodzie\u0144ski, kowie\u0144ski i upitski; przesz\u0142o za kordon 1795 r.; miasta wa\u017cniejsze: Grodno, Kowno, Troki, Upita, Bia\u00ad\u0142y\u00ads\u00adtok, \u015a<\/span>wis\u0142ocz, Skidel, Lipsk, Merecz, Kurczyn, Olkieniki, Olita, Po\u017caj\u015b\u0107, Bir\u017ce, Choroszcza, Wygry. <\/i>Powiat kowie\u0144ski<\/a><\/i> zamyka\u0142 w sobie starostwa: pre\u0144skie, wi\u0142kowyskie, dorsuniskie, wisztynieckie i inne kr\u00f3lewszczyzny (ob. Vol. Leg. VI, str. 185, 186, 189, 194). Wed\u0142ug lustracyi 1775 r. posiada\u0142 dym\u00f3w w dobrach szla\u00adche\u00adc\u00adkich: miejskich 233, wiejskich 3,248; duchownych: miejskich 20, wiejskich 481; staro\u015bci\u0144skich: miejskich 1,530, wiejskich 3,377; razem dym\u00f3w 8,889. Op\u0142aca\u0142 podatku wed\u0142ug taryfy dawnej: podymnego 75,957 z\u0142., czopowego 8,697 z\u0142., pog\u0142\u00f3wnego 15,370, kwarty 106,302, m\u0142ynowego 628 z\u0142., czynsz\u00f3w magdeburskich 9,268 z\u0142., razem 216,223 z\u0142. Po r. 1791 przyby\u0142o podatku ofiary 10-go grosza i 20% z d\u00f3br 32,638 z\u0142., kwarty 173,799 z\u0142., podymnego 16,135 z\u0142., p\u00f3\u0142podymnego z miast kr\u00f3lewskich 5,768 z\u0142., \u00bd % z d\u00f3br pojezuickich 431 z\u0142., razem 228,773 z\u0142., a ca\u0142y podatek wynosi\u0142 444,996 z\u0142. Powiat trocki<\/i> zamyka\u0142 w sobie starostwa: mereckie, niemonajckie, olkienickie, zy\u017cmorskie, \u0142o\u017adziejskie i inne kr\u00f3lewszczyzny wymienione w VI t. Vol. Leg. na str. 185, 188, 188, 189, 194. Liczy\u0142 dym\u00f3w: w dobrach szla\u00adche\u00adc\u00adkich: miejskich 92, wiejskich 2,792; w dobrach duchownych: miejskich 40, wiejskich 796; w staro\u015bci\u0144skich: miejskich 639, wiejskich 3,795; razem 8,154. Op\u0142aca\u0142 podatku wed\u0142ug taryfy dawnej: podymnego 51,425, czopowego 8,968 z\u0142., pog\u0142\u00f3wnego 14,762 z\u0142., kwarty 86,581 z\u0142., m\u0142ynowego 862 z\u0142., czynsz\u00f3w magdeburskich 6,400 z\u0142., razem 168,999 z\u0142. Po r. 1791 przyby\u0142o: ofiary 10-grosza i 20% z d\u00f3br 39,128, kwarty 106,199, podymnego 32,437 z\u0142., podymnego z miast kr\u00f3lewskich 5005, \u00bd % z d\u00f3br pojezuickich 133 z\u0142., razem 182,964 z\u0142., a ca\u0142y podatek wynosi\u0142 351,963 z\u0142. Powiat grodzie\u0144ski<\/a><\/i> zamyka\u0142 w sobie starostwa: filipowskie, przewalskie, przero\u015blskie, wasilkowskie i drobniejsze kr\u00f3lewszczyzny wymienione w VI t. Vol. Leg. na str. 186, 193. Posiada\u0142 dym\u00f3w: w dobrach szla\u00adche\u00adc\u00adkich: miejskich 2,518, wiejskich 22,689; w duchownych: miejskich 288, wiejskich 1383; w staro\u015bci\u0144skich: miejskich 1052, wiejskich 1395; razem dym\u00f3w 29,327. Op\u0142aca\u0142 podatku wed\u0142ug dawnej taryfy: podymnego 149,589 z\u0142., czopowego 26,220 z\u0142., pog\u0142\u00f3wnego 34,537 z\u0142., kwarty 23,996 z\u0142., m\u0142ynowego 1,400 z\u0142., czynsz\u00f3w magdeb. 10,019 z\u0142., razem 245,763 z\u0142. W roku 1791 przyby\u0142o podatku ofiary i procent\u00f3w z d\u00f3br 105,551 z\u0142., kwarty 28,171 z\u0142., podymnego 28,718 z\u0142., p\u00f3\u0142podymnego 5,897 z\u0142., \u00bd % z d\u00f3br pojezuickich 1,813 z\u0142., razem 170,153 z\u0142.; ca\u0142y podatek wynosi\u0142 415,915 z\u0142. Powiat upitski zamyka\u0142 w sobie starostwa: gulbi\u0144skie, sengwiejskie, szyma\u0144skie, szadowskie, wobolnickie, \u017cydejcza\u0144skie i inne kr\u00f3lewszczyzny wspomniane w VI t. Vol. Leg. na str. 185, 188, 189, 195. Wed\u0142ug lustracyi 1775 r. pow. upitski posiada\u0142 dym\u00f3w: w dobrach szla\u00adche\u00adc\u00adkich: miejskich 600, wiejskich 6,359; w duchownych: miejskich 186, wiejskich 703; w staro\u015bci\u0144skich: miejskich 30, wiejskich 1,366; razem 9,244. Wed\u0142ug dawnych lustracyj pow. upitski p\u0142aci\u0142 podatk\u00f3w: podymnego 89,551 z\u0142., czopowego 9,128 z\u0142., pog\u0142\u00f3wnego 15,837 z\u0142., kwarty 49,871 z\u0142., m\u0142ynowego 582 z\u0142., razem 164970 z\u0142. Od r. 1791 dodano: podatku ofiary 10-grosza i 20% 81,098 z\u0142., kwarty 44,422 z\u0142., podymnego 10,838 z\u0142., p\u00f3\u0142podymnego z miast kr\u00f3lewskich 277 z\u0142., \u00bd % z d\u00f3br pojezuickich 1,688, razem 138,322 z\u0142., a ca\u0142y podatek wynosi\u0142 303,292 z\u0142. 3) Wojew\u00f3dztwo mi\u0144skie<\/i>, ziemia krywicza\u0144ska, niegdy\u015b dzielnica ksi\u0119stwa po\u0142ockiego, sho\u0142dowana Litwie za Gedymina, powsta\u0142o r. 1569 czyli od unii lubelskiej, mia\u0142o herb: Pogo\u0144 cielistego koloru w polu bia\u0142em; obiera\u0142o na sejm 6 pos\u0142\u00f3w; senatorowie, mianowicie wojewodowie, zajmowali miejsce po pomorskich, kasztelanowie za\u015b po gda\u0144skich. Wojew. mi\u0144skie nale\u017ca\u0142o do biskupstwa wile\u0144skiego, s\u0105dzi\u0142o si\u0119 w trybuna\u0142ach: wile\u0144skim, tudzie\u017c na kadencyach: mi\u0144skiej i nowogr\u00f3dzkiej; graniczy\u0142o na p\u0142n. Z wojew.: po\u0142ockiem i witebskiem, na zach. z wojew\u00f3dztwem wile\u0144skiem i nowogrodzkiem, na p\u0142d. z wojew.: brze\u015bcia\u0144skiem i kijowskiem, tudzie\u017c z Ukrain\u0105 moskiewsk\u0105,; na wsch. z Ukrain\u0105 moskiewsk\u0105, opieraj\u0105c si\u0119 o Desn\u0119 i wojew. m\u015bcis\u0142awskie; mia\u0142o powiat\u00f3w 3; w\u0142asny mi\u0144ski, mozyrski i rzeczycki; przesz\u0142o za kordon 1793 r. Powiat mi\u0144ski<\/i>, z miastem sto\u0142ecznem Mi\u0144skiem nad \u015awis\u0142ocz\u0105 mia\u0142 dym\u00f3w w dobrach szla\u00adche\u00adc\u00adkich: miejskich 428, wiejskich 17,675; w dobrach duch\u00f3wnych: miejskich 3, wiejskich 3,710; w dobrach staro\u015bci\u0144skich: miejskich 1,082, wiejskich 235; razem 23,133. Op\u0142aca\u0142 podatk\u00f3w wed\u0142ug dawnej taryfy: podymnego 140,576 z\u0142., czopowego 16,524 z\u0142., pog\u0142\u00f3wnego 17,977 z\u0142., kwarty 14,329 z\u0142., m\u0142ynowego 3,046 z\u0142., razem 192,453 z\u0142. W r. 1791 dodano: ofiary 10 grosza i 20% z d\u00f3br 199,316 z\u0142., kwarty 4,866 z\u0142., podymnego 43,344 z\u0142., p\u00f3\u0142podymnego z miast kr\u00f3l. 6,426 z\u0142., \u00bd % z d\u00f3br pojezuickich 2,485, razem 256,438 z\u0142., a ca\u0142y podatek wynosi\u0142 448,941 z\u0142. Pow. mi\u0144ski posiada\u0142 ststwa radoszkowickie i krasnosielskie, tudzie\u017c inne kr\u00f3lewszczyzny wymienione w VI t. Vol. Leg. na str. 188 i 189. Wa\u017cniejsze miasta: Radoszkowicze, Dokszyce, Berezyna, Ihume\u0144, Kojdan\u00f3w, Borys\u00f3w, Rak\u00f3w. Powiat mozyrski<\/i> z miastem powiat. Mozyr albo Mozyrz nad Prypeci\u0105, mia\u0142 dym\u00f3w wed\u0142ug lustracyi 1775 r. w dobrach szla\u00adche\u00adc\u00adkich: miejskich 51, wiejskich 2,954; w dobrach duchownych: miejskich 27, wiejskich 1,185; w dobrach staro\u015bci\u0144skich: miejskich 99, wiejskich 1034; razem 5,350. Zamyka\u0142 w sobie starostwo mozyrskie i inne kr\u00f3lewszczyzny wykazane w VI t. Vol. Leg. na str. 192. Wa\u017cniejsze miasta: Ozarycze i Kimbar\u00f3wka. Op\u0142aca\u0142 podatku wed\u0142ug dawnej taryfy: podymnego 21,476 z\u0142., czopowego 4,588 z\u0142., pog\u0142\u00f3wnego 5,627 z\u0142., kwarty 21226 z\u0142., m\u0142ynowego 908 z\u0142., razem 53,826 z\u0142. W r. 1791 przyby\u0142o: ofiary i 20% z d\u00f3br 24,199 z\u0142., kwarty 9,893 z\u0142., podymn. 13,226 z\u0142., p\u00f3\u0142podymnego z miast kr\u00f3l. 1085 z\u0142., \u00bd % z d\u00f3br pojezuickich 4,533 z\u0142., razem 52,937 z\u0142., a ca\u0142y podatek wynosi\u0142: 106,763 z\u0142. Powiat rzeczycki<\/i> z miastem powiat. Rzeczyc\u0105 nad Dnieprem mia\u0142 dym\u00f3w wed\u0142ug lustracyi 1775 r. w dobrach szla\u00adche\u00adc\u00adkich: miejskich 320, wiejskich 2,842; w duchownych: miejskich 92, wiejskich 698; staro\u015bci\u0144skich: miejskich 176, wiejskich 1,548, razem 5,676. Op\u0142aca\u0142 podatku wed\u0142ug dawnej taryfy: podymnego 28,055 z\u0142., czopowego 4,932 z\u0142., pog\u0142\u00f3wnego 4,322 z\u0142., kwarty 28,788 z\u0142., m\u0142ynowego 906 z\u0142., razem 67,005 z\u0142. W r. 1791 dodano ofiary i 20% z d\u00f3br 50,257 z\u0142., kwarty 71,560 z\u0142., podymnego 18,719 z\u0142., p\u00f3\u0142podymnego z miast kr\u00f3l. 1,213 z\u0142., \u00bd % z d\u00f3br pojezuickich 722 z\u0142., razem 142,473 z\u0142., a ca\u0142y podatek wynosi\u0142 209,473 z\u0142. Pow. rzeczycki mia\u0142 ststwa: homelskie, rzeczyckie, rohaczewskie, bobrujskie, czeczerskie, propojskie i inne kr\u00f3lewszczyzny wymienione w VI t. Vol. Leg. str. 186, 188. 4) Wojew\u00f3dztwo nowogr\u00f3dzkie<\/a><\/i>, niegdy\u015b dzielnica ksi\u0119stwa wo\u0142y\u0144skiego, sho\u0142dowanego Litwie w XIII w., do r. 1500 by\u0142o namiestnictwem, odt\u0105d przybra\u0142o miano wojew\u00f3dztwa a w 1569 r. otrzyma\u0142o prawo posy\u0142ania 6 pos\u0142\u00f3w na sejmy; herb: Pogo\u0144 bia\u0142a w polu czerwonem; senatorowie zasiadali po be\u0142skich. Od pocz\u0105tku do ostatniej doby mia\u0142o 30 wojewod\u00f3w i 19 kasztelan\u00f3w. Sk\u0142ada\u0142o si\u0119 z 3-ch powiat\u00f3w: w\u0142asnego nowogr\u00f3dzkiego wraz z ksi\u0119stwem s\u0142uckiem, s\u0142onimskiego i wo\u0142kowyskiego. Graniczy\u0142o na p\u0142n. z wojew\u00f3dztwami mi\u0144skiem i wile\u0144skiem; z tem ostatniem granice stanowi\u0142y w cz\u0119\u015bci rzeki Su\u0142a i Niemen; na zach. z pow. grodzie\u0144skim wojew. trockiego, na p\u0142d. z pow. pi\u0144skim wojew. brzeskiego, opieraj\u0105c si\u0119 o Prype\u0107 pod Petrykowem, na wsch. z powiatami mozyrskim i rzeczyckim wojew. mi\u0144skiego, zajmowa\u0142o przestrzeni oko\u0142o 900 mil kwadr., przesz\u0142o za kordon 1793\u20141795. Powiat nowogrodzki<\/a><\/i>, mieszcz\u0105cy w sobie ksi\u0119stwo s\u0142uckie, posiada\u0142 ststwo nowogrodzkie, kt\u00f3re si\u0119 zwykle zwa\u0142o ekonomi\u0105, liczy\u0142 dym\u00f3w wed\u0142ug lustracyi 1775 r. w dobrach szla\u00adche\u00adc\u00adkich: miejskich 2,585, wiejskich 28,619; w duchownych: miejskich 152, wiejskich 2,<\/span>992; staro\u015bci\u0144skich: miejskich 126, wiejskich 268; razem 34,742. Zamyka\u0142 wa\u017cniejsze miasta: Nowogr\u00f3dek<\/a>, S\u0142uck, Nie\u015bwie\u017c, Kopyl, H\u0142usk, Mir, Lubcz, Kleck, Petryk\u00f3w, Ciemkowicze, Korelicze, Sto\u0142bce, \u015awier\u017ce\u0144, Myse, Rubie\u017cewicze, Lachowicze, Zdzi\u0119cio\u0142 i inne. Op\u0142aca\u0142 podatku wed\u0142ug dawnej taryfy: podymnego 200,250 z\u0142., czopowego 32,561 z\u0142.) pog\u0142\u00f3wnego 30,060 z\u0142., kwarty 3,788 z\u0142., m\u0142ynowego 4,062 z\u0142., razem 270,123 z\u0142. W r. 1791 przyby\u0142o: podatku ofiary i 20% z d\u00f3br 254,365 z\u0142., kwarty 863 z\u0142., podymnego 58,263 z\u0142., p\u00f3\u0142podymnego z miast kr\u00f3lewskich 1,244 z\u0142., \u00bd2 % z d\u00f3br pojezuickich 9,140 razem 323,876 z\u0142. a ca\u0142y podatek wynosi\u0142 594,599 z\u0142. Powiat s\u0142onimski<\/i> z miastem sto\u0142ecznem S\u0142onim<\/a> odgranicza\u0142 si\u0119 od nowogr\u00f3dzkiego na p\u0142n. rz. Mo\u0142czadzi\u0105, dalej sz\u0142a granica pomi\u0119dzy Sto\u0142owiczami, Po\u0142ank\u0105, Us\u0142awiczami ku Pi\u0144szczy\u017anie z jednej strony i Buszaczem, Bytyniem i S\u0142onimem z drugiej. S\u0142onimski pow. zamyka\u0142 ststwa: soko\u0142owskie i zdzitowskie, tudzie\u017c inne kr\u00f3lewszczyzny, wymienione w VI t. Vol. Leg. na str. 187. Posiada\u0142 dym\u00f3w w dobrach szla\u00adche\u00adc\u00adkich: miejskich 1,042, wiejskich 6,885; w duchownych: miejskich 386, wiejskich 1,381; w staro\u015bci\u0144skich: miejskich 482, wiejskich 1,627; razem 11,803. Op\u0142aca\u0142 podatk\u00f3w wed\u0142ug dawnej taryfy: podymnego 66,003 z\u0142., czopowego 12,680 z\u0142., pog\u0142\u00f3wnego 10,722 z\u0142., kwarty 54,113 z\u0142., m\u0142ynowego 1,358 z\u0142., razem 144,877 z\u0142. W r. 1791 przyby\u0142o: podatku ofiary i 20% z d\u00f3br 65,139 z\u0142., kwarty 21,381, podymnego 4,710 z\u0142., p\u00f3\u0142podymnego z miast kr\u00f3lew. 1,858, \u00bd % z d\u00f3br pojezuickich 303 z\u0142., razem 93,393 z\u0142. a ca\u0142y podatek wynosi\u0142 238,270 z\u0142. Wa\u017cniejsze miasta: R\u00f3\u017canna, \u0141yszk\u00f3w. Powiat wo\u0142kowyski<\/i> z miastem sto\u0142ecznem Wo\u0142kowysk<\/a>, tudzie\u017c wa\u017cniejszemi jak M\u015bcib\u00f3w, Wo\u0142pa i inne, odgranicza\u0142 si\u0119 od pow. s\u0142onimskiego rz. Zelw\u0105, zamyka\u0142 w sobie ststwa: wo\u0142pi\u0144skie, ja\u0142owskie, m\u015bcibowskie, wo\u0142kowyskie i inne kr\u00f3lewszczyzny wymienione w VI t. Vol. Leg. na str. 186. Wed\u0142ug lustracyi 1775 r. liczy\u0142 dym\u00f3w w dobrach szla\u00adche\u00adc\u00adkich: miejskich 615, wiejskich 5,812; w duchownych: miejskich 110, wiejskich 1,325; w staro\u015bci\u0144skich: miejskich 769, wiejskich 972; razem 9,603. Op\u0142aca\u0142 podatku wed\u0142ug dawnych taryf: podymnego 56,752 z\u0142., czopowego 13,285 z\u0142., pog\u0142\u00f3wnego 11,882 z\u0142., kwarty 31,861 z\u0142., m\u0142ynowego 1390 z\u0142., czynsz\u00f3w magdeburskich 1,800 z\u0142., razem 116,972 z\u0142. W r. 1791 dodano: podatku ofiary i 20% z d\u00f3br 61,177 z\u0142., kwarty 19,424 z\u0142., podymnego 2,673 z\u0142., p\u00f3\u0142podymnego z miast kr\u00f3lewskich 2,140 z\u0142., \u00bd % z d\u00f3br pojezuickich 50 z\u0142., razem 85,463 z\u0142., ca\u0142y wi\u0119c podatek wynosi\u0142 202,435 z\u0142. 5) Wojew\u00f3dztwo brzeskie<\/i>, dawna dzielnica ksi\u0119stwa wo\u0142y\u0144skiego, zagarni\u0119ta przez Gedymina oko\u0142o 1316 r., pewniej ukonstytuowana od unii lubelskiej, mia\u0142a herb Pogo\u0144 bia\u0142\u0105 w polu czerwonem, z rycerzem przybranym w barwy b\u0142\u0119kitne; wysy\u0142a\u0142a 4-ch pos\u0142\u00f3w na sejmy, a senatorowie zasiadali po rawskich; wszystkich wojewod\u00f3w mia\u0142o 24; dzieli\u0142o si\u0119 na 2 powiaty: brzeski i pi\u0144ski; graniczy\u0142o od p\u0142n. z pow. mozyrskim wojew. Mi\u0144skiego, z ksi\u0119stwem s\u0142uckiem, powiatami: nowogr\u00f3dzkim, s\u0142onimskim i wo\u0142kowyskim wojew. nowogr\u00f3dzkiego, tudzie\u017c z powiatem grodzie\u0144skim wojew. trockiego; od zach. z ziemiami: biel\u00ads\u00adk\u0105, dro\u00adhi\u00adc\u00adk\u0105 i miel\u00adni\u00adc\u00adk\u0105 wojew. podlaskiego i wojew. lubelskiem; od p\u0142d. z ziemi\u0105 che\u0142msk\u0105, z powiatami: w\u0142odzimierskim, \u0142uckim i krzemienieckim wojew. wo\u0142y\u0144skiego; od wsch. z pow. owruckim wojew. kijowskiego; przesz\u0142o za kordon 1793\u20141795 r. cz\u0119\u015bciami. Powiat brzeski<\/i>, z miastem sto\u0142ecznem Brze\u015bcie Litewskie<\/a>, mia\u0142 dym\u00f3w w dobrach szla\u00adche\u00adc\u00adkich: miejskich 3,306, wiejskich 23,596; w duchownych miejskich 393, wiejskich 2,575; w staro\u015bci\u0144skich: miejskich 1,245, wiejskich 1,439; razem 32,554. Op\u0142aca\u0142 podatku wed\u0142ug dawnej taryfy: podymnego 217,196 z\u0142., czopowego 34,466 z\u0142., pog\u0142\u00f3wnego 37,447 z\u0142., kwarty 17,710 z\u0142., m\u0142ynowego 1,996 z\u0142., razem 308,817 z\u0142. W r. 1791 dodano: podatku ofiary i 20% z d\u00f3br 167,161 z\u0142., kwarty 6,263 z\u0142., podymnego 46,731 z\u0142., p\u00f3\u0142podymnego z miast kr\u00f3l. 4,420 z\u0142., \u00bd % z d\u00f3br pojezuickich 2,613 z\u0142., razem 227191 z\u0142., ca\u0142y wi\u0119c podatek wynosi\u0142 536,008 z\u0142. Zamyka\u0142 w sobie starostwa: kamienieckie i zio\u0142owskie, tudzie\u017c inne kr\u00f3lewszczyzny, wymienione w VI t. Vol. Leg. na str. 193. Wa\u017cniejsze miasta i miejscowo\u015bci: Pru\u017cana, Wysokie Litewskie, Kobry\u0144, Bia\u0142a, W\u0142odawa, Kode\u0144 i inne. Powiat pi\u0144ski<\/i> z miastem sto\u0142ecznem Pi\u0144sk, posiada\u0142 starostwo grodowe pi\u0144skie i kr\u00f3lewszczyzny wymienione w VI t. Vol. Leg. na str. 191, 193. Liczy\u0142 wed\u0142ug lustracyi 1775 r. dym\u00f3w w dobrach szla\u00adche\u00adc\u00adkich: miejskich 934, wiejskich 10,857; w duchownych miejskich 201, wiejskich 2,289; w staro\u015bci\u0144skich: miejskich 630, wiejskich 1754; razem 16,665. Op\u0142aca\u0142 podatk\u00f3w wed\u0142ug dawnych taryf: podymnego 75,712 z\u0142., czopowego 10,394 z\u0142., pog\u0142\u00f3wnego 17,500 z\u0142., kwarty 51,188 z\u0142., m\u0142ynowego 1,794 z\u0142., razem 156,588 z\u0142. W r. 1791 przyby\u0142o podatku ofiary i 20% z d\u00f3br 86,770, z kwarty 26,073 z\u0142., podymnego 21,405 z\u0142., p\u00f3\u0142podymnego z miast kr\u00f3l. 2,479 z\u0142., \u00bd % z d\u00f3br pojezuickich 5,024 z\u0142., razem 141,752 z\u0142. Ca\u0142y podatek wynosi\u0142 298,340 z\u0142. Wa\u017cniejsze miejscowo\u015bci: Jan\u00f3w, Tur\u00f3w, Dawydgr\u00f3dek, Ko\u017cangr\u00f3dek, \u0141achwa, \u0141ohiszyn, \u015aniady\u0144, \u0141unin. 6) Wojew\u00f3dztwo m\u015bcis\u0142awskie<\/i>, niegdy\u015b dzielnica kniazi\u00f3w Rurykowicz\u00f3w, za Olgerda ju\u017c Litwie ho\u0142duj\u0105ca, ukonstytuowane pewniej od unii w. ks. lit. z koron\u0105 w 1569 r., posy\u0142a\u0142o dw\u00f3ch pos\u0142\u00f3w na sejmy, mia\u0142o herb Pogoni\u0119 bia\u0142\u0105 w polu czerwonem na \u017c\u00f3\u0142tej chor\u0105gwi. Mia\u0142o wojewod\u00f3w 33, kasztelan\u00f3w 28. Senatorowie ci zasiadali po che\u0142mi\u0144skich (ob. Niesiecki I, str. 215, 283). Od p\u00f3\u0142nocy graniczy\u0142o z wojew\u00f3dztwem smole\u0144skiem, korytem rzek Wiekry i Meregi, z pow. orsza\u0144skim wojew. witebskiego; od zachodu i po\u0142udnia z powiatami: mi\u0144skim i rzeczyckim wojew. mi\u0144skiego, tudzie\u017c z regimentem smole\u0144skim; od wschodu z gub. bia\u0142ogrodzk\u0105, nale\u017c\u0105c\u0105 do posiad\u0142o\u015bci Moskwy; odesz\u0142o za kordon 1772 r. Zamyka\u0142o w sobie sstwa: kryczewskie, korsza\u0144skie, radomskie, m\u015bcis\u0142awskie i inne kr\u00f3lewszczyzny wymienione w VI t. Vol. Leg., str. 185, 192. Wa\u017cniejsze miasta: M\u015bcis\u0142aw sto\u0142eczne, Mohil\u00f3w, Czeryk\u00f3w, Propojsk, Bychow-Nowy. Wed\u0142ug lustracyi 1717 r. mia\u0142o posiada\u0107 dym\u00f3w 2,323, ale to, jake\u015bmy ju\u017c zauwa\u017cyli wy\u017cej, b\u0142\u0119dna cyfra, chocia\u017c zamieszczona w VI t. Vol. Leg. na str. 180\u2014182. 7) Wojew\u00f3dztwo po\u0142ockie<\/i>, cz\u0119\u015b\u0107 dawnego obszernego ksi\u0119stwa po\u0142ockiego, sho\u0142dowanego Litwie w wieku XIII, graniczy\u0142o na p\u00f3\u0142nocy z posiad\u0142o\u015bciami w. ks. moskiewskiego, od zachodu z Inflantami i wojew. wile\u0144skiem, od po\u0142udnia z wojew. mi\u0144skiem, od wschodu z wojew. witebskiem; mia\u0142o zawiera\u0107 oko\u0142o 1,000 mil kwadr. Wojew\u00f3dztwem ju\u017c by\u0142o w 1500 r., lecz pewniej si\u0119 ukonstytuowa\u0142o od r. 1569, wybiera\u0142o 2 pos\u0142\u00f3w na sejmy, a senatorowie zasiadali po lubelskich; mia\u0142o wojew. 21, kasztel. 16 (ob. Niesiecki, t. I, str. 189, 269), herb Pogoni\u0119 w bia\u0142em polu; dygnitarze nosili kontusze karmazynowe z b\u0142\u0119kitnemi wylotami; wojewodowie wybierani przez szla\u00adch\u00adt\u0119; w r. 1775, mianowicie w czasie 1 zaboru po rzek\u0119 D\u017awin\u0119 odesz\u0142o za kordon, a 1793 ca\u0142kiem przy\u0142\u0105czone do Rosyi. Mie\u015bci\u0142o w sobie sstwo dzi\u015bnie\u0144skie i inne kr\u00f3lewszczyzny wymienione w VI t. Vol. Leg. na str. 184, 187. Op\u0142aca\u0142o podatku przed rokiem 1791 z pozosta\u0142ej cz\u0119\u015bci: podymnego 55,698 z\u0142t; czopowego 8,123 z\u0142t.; pog\u0142\u00f3wnego 7,650 z\u0142t.; kwarty 3,181 z\u0142t.; m\u0142ynowego 896 z\u0142t.; czynsz\u00f3w magdeburskich 600 z\u0142t.; razem 76,149 z\u0142t. W r. 1791 dodano: ofiary 10-go grosza i 20% z d\u00f3br 109,875, kwarty 10,593 z\u0142t.; podymnego 27,771 z\u0142t.; p\u00f3\u0142podymnego z miast kr\u00f3lewskich 1,237 z\u0142t.; \u00bd % z d\u00f3br pojezuickich 6,555 z\u0142t., razem 156,032 z\u0142t. Ca\u0142y podatek wynosi\u0142 232,281 z\u0142t. 8) Wojew\u00f3dztwo witebskie<\/i>, cz\u0119\u015b\u0107 dzielnicy dawnego ksi\u0119stwa po\u0142ockiego, sho\u0142dowanego Litwie za Olgerda, ukonstytuowane ca\u0142kowicie podczas unii lubelskiej w r. 1569, posy\u0142a\u0142o na sejmy 4-ch pos\u0142\u00f3w, senatorowie zasiadali po p\u0142ockich; wojewodowie byli wybierani przez szla\u00adch\u00adt\u0119 i zatwierdzani przez kr\u00f3la; herb Pogonia bia\u0142a w polu czerwonem; wojewod\u00f3w by\u0142o 37, kasztel. 22 (ob. Niesiecki, t. I, str. 197, 274); dzieli\u0142o si\u0119 na dwa powiaty: witebski<\/i> i orsza\u0144ski<\/i>, od wojew. smole\u0144skiego w r. 1667 do\u0142\u0105czony; graniczy\u0142o na p\u0142n. z ziemi\u0105 pskowsk\u0105, na wsch. z ziemi\u0105 smole\u0144sk\u0105 i wojew. m\u015bcis\u0142awskiem, na p\u0142dn. z pow. mi\u0144skim wojew. mi\u0144skiego, na zach\u00f3d z wojew\u00f3dztwami: mi\u0144skiem i po\u0142ockiem. Powiat witebski<\/i> mie\u015bci\u0142 w sobie sstwa i kr\u00f3lewszczyzny wymienione w VI t. Vol. Leg. na str. 187, 193. W roku 1773 gdy nast\u0105pi\u0142 1-y rozbi\u00f3r kraju, znaczna cz\u0119\u015b\u0107 wojew. witebskiego odesz\u0142a za kordon, z pozosta\u0142ej jednak cz\u0119\u015bci powiatu do r. 1791 op\u0142acano podatku: podymnego 411 z\u0142t.; czopowego 12 z\u0142t., razem 423 z\u0142t. W r. 1791 dodano: ofiary i 20% z d\u00f3br 587 z\u0142t.; podymnego 195 z\u0142t., \u00bd % z d\u00f3br pojezuickich 111 z\u0142t., razem 894 z\u0142t., ca\u0142y wi\u0119c podatek 1,317 z\u0142t.; przesz\u0142o ca\u0142kiem za kordon 1793 r. Powiat orsza\u0144ski<\/i> mie\u015bci\u0142 w sobie sstwa: borysowskie, wielatyckie, orsza\u0144skie, lubosza\u0144skie i inne kr\u00f3lewszczyzny, wymienione w VI t. Vol. Leg. na str. 184, 188. W r. 1772 znaczna cz\u0119\u015b\u0107 p\u00f3\u0142nocna powiatu przesz\u0142a za kordon, odt\u0105d wi\u0119c obywatelstwo sejmikowa\u0142o w pogranicznem mku wojew. mi\u0144skiego, Cho\u0142opieniczach, a w r. 1793 reszta wojew. witebskiego przesz\u0142a pod panowanie rosyjskie. Powiat orsza\u0144ski wed\u0142ug lustracyi 1775 r. posiada\u0142 dym\u00f3w: wed\u0142ug lustracyi 1775 r. posiada\u0142 dym\u00f3w: w dobrach szla\u00adche\u00adc\u00adkich: miejskich 312, wiejskich 5,838; w dobrach duchownych: miejskich 10, wiejskich 701; w dobrach staro\u015bci\u0144skich: miejskich 42, wiejskich 1,916, razem 8,819. Do r. 1791 op\u0142aca\u0142 podatku podymnego 51,678 z\u0142t.; czopowego 7,742 z\u0142t.; pog\u0142\u00f3wnego 3,780 z\u0142t.; kwarty 46,224 z\u0142t.; m\u0142ynowego 1,590 z\u0142t., razem 111,015 z\u0142t. W r. 1791 dodano: podatku ofiary i 20% z d\u00f3br 66,852 z\u0142t.; kwarty 70,954 z\u0142t.; podymnego 21,389 z\u0142t.; p\u00f3\u0142podymnego z miast kr\u00f3lewskich 2,203 z\u0142t.; \u00bd % z d\u00f3br pojezuickich 2,255 z\u0142t., razem 163,654 z\u0142t., ca\u0142y wi\u0119c podatek wynosi\u0142 274,669 z\u0142t. 9) Wojew\u00f3dztwo smole\u0144skie<\/i>, niegdy\u015b dzielnica ksi\u0105\u017c\u0105t ruskich, sho\u0142dowana Litwie przez Witolda oko\u0142o 1403 roku, wed\u0142ug Stryjkowskiego, Miechowity i Kochowskiego zamieniona na wojew\u00f3dztwo w r. 1430. Mia\u0142o herb: Z\u0142ot\u0105 lask\u0119 na chor\u0105gwi czerwonej w polu szarem. Biskupstwo od roku 1613. Graniczy\u0142o na p\u00f3\u0142noc z ziemi\u0105 nowgorodzk\u0105, na wsch\u00f3d z ziemi\u0105 moskiewsk\u0105, na po\u0142udnie z siewiersk\u0105 i wojew. m\u015bcis\u0142awskiem, na zach\u00f3d z wojew. witebskiem; by\u0142o punktem ci\u0105g\u0142ych zatarg\u00f3w rzpltej z ksi\u0119stwem moskiewskiem, wzajemnie sobie wydzierane, a\u017c wreszcie w r. 1667; po nieszcz\u0119\u015bliwej wojnie rossyjskiej Jana Kazimierza z carem Aleksym, traktatem andruszewskim ust\u0105pione Moskwie w znacznej cz\u0119\u015bci, mianowicie: opr\u00f3cz okr\u0119g\u00f3w siebieskiego, newelskiego i orsza\u0144skiego. S\u0142awny traktat zawarty przez Grzymu\u0142towskiego w r. 1686, podpisany ze \u0142zami przez Jana III, potwierdzi\u0142 to ust\u0119pstwo, a sejm koronacyjny w r. 1764 poleci\u0142 osobnej komisyi wej\u015b\u0107 w ostateczne uk\u0142ady z Rosy\u0105 z rzeczy traktatu 1686 i wszelkie spory zako\u0144czy\u0107 (ob. Vol. Leg. t. VII, str. 158). Z tem wszystkiem te\u017c konstytucya chc\u0105c u\u0142atwi\u0107 egzultom, czyli wychod\u017acom smole\u0144skim i starodubowskim, bezpieczne sejmowanie, przepisa\u0142a porz\u0105dek zbiorowisk tak, \u017ce powiat smole\u0144ski mia\u0142 sejmikowa\u0107 odt\u0105d w ko\u015bciele bernardyn\u00f3w wile\u0144skich, a starodubowski u karmelit\u00f3w za Ostr\u0105 Bram\u0105, (ob. Vol. Leg. VII, 90). Jako\u017c wybierano po dw\u00f3ch pos\u0142\u00f3w na sejmy z ka\u017cdego powiatu i tylu\u017c deputat\u00f3w in partibus, na trybuna\u0142; kr\u00f3l za\u015b zachowa\u0142 tytu\u0142 w\u0142adcy ziemi smole\u0144skiej nawet po latach 1772 i 1793, kiedy cz\u0105stki Smole\u0144szczyzny ju\u017c ca\u0142kiem odesz\u0142y za kordon. Biskupstwo zachowa\u0142o tez swoje miano do ostatniej doby kraju, przedostatnim by\u0142 s\u0142awny Naruszewicz. Zauwa\u017cmy, i\u017c elekcy\u0105 Stanis\u0142awa Augus<\/span>ta podpisa\u0142o 97 dygnitarzy i szla\u00adch\u00adty smole\u0144skiej (ob. Vol. Leg. VII, str. 1201). Wojew. sk\u0142ada\u0142o si\u0119 z powiat\u00f3w: smole\u0144skiego i starodubowskiego, od pocz\u0105tku do ko\u0144ca istnienia kraju mia\u0142o biskup\u00f3w 18 (Niesiecki, I, str. 861), zasiadali po inflanckich; wojew. 33 (ib. 184), zasiadali po podolskich; kasztel. 27 (ib. 266), zasiadali po kamienieckich. 10) K<\/i>si\u0119stwo \u017cmudzkie<\/i>, dolna kraina historycznej Litwy, niegdy\u015b obszerna i posiadaj\u0105ca udzielnych ksi\u0105\u017c\u0105t, w wieku XIII ju\u017c sho\u0142dowana w\u0142adcom pokrewnej sobie Litwy; jako dzielnica ca\u0142kiem uporz\u0105dkowana wyst\u0119puje od r. 1569; posy\u0142a\u0142a 3 pos\u0142\u00f3w na sejmy, a rz\u0105dz\u0105cy ni\u0105 sstowie por\u00f3wnani z wojewodami zasiadali po \u0142\u0119czyckich. Mia\u0142o biskupstwo fundowane przez Jagie\u0142\u0142\u0119 w 1416 roku na pami\u0105tk\u0119 bitwy grunwaldzkiej; herb: Pogoni\u0119 bia\u0142\u0105 z jednej, a z drugiej Czarnego Nied\u017awiedzia w polu czerwonem; graniczy\u0142o od p\u00f3\u0142nocy z ksi\u0119stwem kurlandzkiem, od wschodu i po\u0142udnia z wojew. trockiem, dosi\u0119gaj\u0105c \u017ar\u00f3de\u0142 rzeki Lepony, za Wierzbo\u0142owem; od zachodu z Prusami elektoralnemi po rzece Szeszupa i dalej lini\u0105 ku Memlowi, tudzie\u017c parumilow\u0105 przestrzeni\u0105 z morzem Baltyckiem. By\u0142o na 700 mil kw. rozleg\u0142e. Gwagnin w ksi\u0119dze V, cz\u0119\u015bci 3 na stronicy 426 wyd. Bohomalca, wylicza tylko 7 powiat\u00f3w ksi\u0119stwa \u017cmudzkiego, lecz ich by\u0142o wed\u0142ug konstytucyi 1717 r. 23 (ob. u \u0141ubie\u0144skiego \u201e\u015awiat,\u201c str. 448), mianowicie: berza\u0144ski, berzynia\u0144ski, dyrwia\u0144ski, ejragolski, gondejnski, jaszwo\u0144ski, korkla\u0144ski, korszewski, kro\u017cski, pojurski, po\u0142\u0105gowski, p\u0142otelski, retowski, rosie\u0144ski, szadowski, twerski, telszewski, tendziagolski, u\u017cwencki, wiesznia\u0144ski, widuklewski, wilkijski, wielo\u0144ski. Bartoszewicz jednak nadmienia o 28 powiatach. Ks. \u017cmudzkie zamyka\u0142o w sobie sstwa: botockie, chwejda\u0144skie, gorzdowskie, jurborskie, p\u0142ungia\u0144skie, po\u0142\u0105gowskie, p\u0142otelskie, rosie\u0144skie, skirstymo\u0144skie, tyrkszla\u0144skie, tryskie, wilkijskie, wiksza\u0144skie, tudzie\u017c inne kr\u00f3lewszczyzny wymienione w VI t. Vol. Leg., str. 185\u2014187, 192. Sto\u0142ecznem miastem by\u0142y Miedniki, bodaj Miodniki, dzisiejsze Wornie, z rezydency\u0105 biskupi\u0105; inne wa\u017cniejsze miasta: Wierzbo\u0142\u00f3w, W\u0142adys\u0142aw\u00f3w, Wielona, Ejrago\u0142a, Kiejdany, Rossienie, Widukle, Twery, Ret\u00f3w, Szawie, P\u0142ungiany, U\u017cwenta, Telsze, Kretynga, Po\u0142\u0105ga, P\u0142otele i inne. Wed\u0142ug lustracyi 1775 r. ks. \u017cmudzkie liczy\u0142o dym\u00f3w: w dobrach szla\u00adche\u00adc\u00adkich: miejskich 509, wiejskich 16,717; w dobrach duchownych: miejskich 215, wiejskich 3,210; w dobrach staro\u015bci\u0144skich: miejskich 1,203, wiejskich 10,659. Op\u0142aca\u0142o podatku z obu repartycyi rosie\u0144skiej i szawelskiej wed\u0142ug starej taryfy: podymnego 305,368 z\u0142t.; czopowego 24,388 z\u0142t.; pog\u0142\u00f3wnego 39,991 z\u0142t.; kwarty 285,497 z\u0142t.; m\u0142ynowego 3,392 z\u0142t., razem 658,096 z\u0142t. W r. 1791 przyby\u0142o: podatku ofiary i 20% z d\u00f3br 174,136 z\u0142t.; kwarty 330,943 z\u0142t.; podymnego 72,529 z\u0142t.; p\u00f3\u0142podymnego z miast kr\u00f3lewskich 7,961 z\u0142t.; \u00bd % z d\u00f3br pojezuickich 4,515 z\u0142t., razem 589,085 z\u0142t. Ca\u0142y wi\u0119c podatek wynosi\u0142 1,247,181 z\u0142t., a na dzisiejsze pieni\u0105dze przesz\u0142o 337,000 rs. Do przej\u015bcia pod panowanie Rosyi, t. j. do 1795 r. ksi\u0119stwo \u017cmudzkie mia\u0142o biskup\u00f3w 35 (Niesiecki, I, 62), wojew. czyli sst\u00f3w 29 (i b. 161), kasztel. 23 (ibid. 254). Terytoryum obecnej \u017bmudzi po zaborze w r. 1795, przechodz\u0105c rozmaite rozgraniczenia i zawar\u0142szy si\u0119 od r. 1845 w gub. kowie\u0144skiej, ca\u0142kiem si\u0119 zmieni\u0142o przez do\u0142\u0105czenie do niej z jednej strony cz\u0119\u015bci dawnych wojew\u00f3dztw trockiego i wile\u0144skiego i odci\u0119cie do kr\u00f3lestwa kongresowego, mianowicie do wojew\u00f3dztwa augustowskiego (dzi\u015b gub. suwalska) ca\u0142ej przestrzeni po rzek\u0119 Niemen, prawie od Kowna a\u017c po za Jurborg, do granicy pruskiej. Wielu pisa\u0142o o \u017bmudzi, lecz najtre\u015bciwsz\u0105 i najucze\u0144sz\u0105 o niej prac\u0105 jest Juliana Bartoszewicza, zamieszczona w XVIII t. Wielk. Encykl. Orgelbr. 11) Wojew\u00f3dztwo inflanckie<\/i>, ob. Inflanty<\/i>. Al. Jelski.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Gubernie litewskie<\/i>. W czasie podzia\u0142\u00f3w rzeczypospolitej i p\u00f3\u017aniej, granice pojedy\u0144czych dzielnic ci\u0105gle si\u0119 zmienia\u0142y, stosownie do woli nowego rz\u0105du; to te\u017c i wojew\u00f3dztwa litewskie podlega\u0142y tak\u017ce nieustannym przemianom terytoryalnym, p\u00f3ki si\u0119 nie ustali\u0142y granice gubernij takie, jakie je dzi\u015b widzimy. W r. 1795, zaraz po ostatnim zaborze, cesarzowa Katarzyna kaza\u0142a utworzy\u0107 z wojew\u00f3dztw: wile\u0144skiego, trockiego, nowogr\u00f3dzkiego i ksi\u0119stwa \u017cmudzkiego dwie gubernie: wile\u0144sk\u0105<\/i> i s\u0142onimsk\u0105<\/i>. W sk\u0142ad pierwszej wchodzi\u0142o ca\u0142e ksi\u0119stwo \u017cmudzkie, z cz\u0119\u015bci\u0105 wojew\u00f3dztwa wile\u0144skiego, a stolic\u0105 by\u0142o Wilno; s\u0142onimsk\u0105 za\u015b guberni\u0105 sk\u0142ada\u0142y ziemie odci\u0119te od wojew\u00f3dztw: nowogr\u00f3dzkiego, brze\u015bcia\u0144skiego, wile\u0144skiego i trockiego, albowiem powiaty: s\u0142onimski, nowogr\u00f3dzki, wo\u0142kowyski, lidzki, brzeski, kobry\u0144ski, pr\u00f3\u017ca\u0144ski i grodzie\u0144ski, a stolic\u0105 jej by\u0142 S\u0142onim. W r. 1796, na mocy ukazu cesarza Paw\u0142a z dnia 12 grudnia, a nie w roku 1797 jak mylnie podaj\u0105 inni, obie te gubernie z\u0142\u0105czono w jedn\u0119, pod na\u00adz\u00adwa, gubernii litewskiej<\/i>; atoli pi\u0119\u0107 lat tylko trwa\u0142y jej granice, gdy\u017c w r. 1801 cesarz Aleksander I rozkaza\u0142 j\u0105 rozdzieli\u0107 znowu na dwie, wile\u0144sk\u0105<\/i> i <\/i>grodzie\u0144sk\u0105<\/a><\/i>, jednak z zostawieniem im tytu\u0142u gubernij litewskich. S\u0142onim wtedy, stawszy si\u0119 miastem powiatowem, przeszed\u0142 do gub. grodzie\u0144skiej, a Grodno zamianowano gubernialnem. Jakkolwiek do r. 1840 zachodzi\u0142y ma\u0142e zmiany terytoryalne, istnia\u0142y wszak\u017ce dwie powy\u017csze gubernie litewskie, lecz w tym czasie z woli cesarza Miko\u0142aja odj\u0119to im na\u00adz\u00adw\u0119 litewskich, a w r. 1843 zmieni\u0142y si\u0119 nawet zupe\u0142nie ich granice przez utworzenie gub. kowie\u0144skiej z ksi\u0119stwa \u017cmudzkiego i rozmaite dokonane zmiany graniczne w innych guberniach by\u0142ego ks. litewskiego. Teraz, chocia\u017c na to niema osobnego postanowienia w\u0142adzy, litew. guberniami urz\u0119downie nazywaj\u0105: wile\u0144sk\u0105, grodzie\u0144sk\u0105 i kowie\u0144sk\u0105, w literaturze za\u015b i w potocznej mowie gub. mi\u0144ska nie od\u0142\u0105cza si\u0119 od litewskich, maj\u0105c zupe\u0142nie tamtych cechy; w\u0142a\u015bciw\u0105 bowiem Bia\u0142oru\u015b zawsze stanowi kraj obj\u0119ty dzi\u015b guberniami: mohilewsk\u0105 i witebsk\u0105; co wi\u0119cej, \u017ce do dzi\u015b dnia mi\u0144ska gubernia urz\u0119downie wchodzi w sk\u0142ad dyecezyi wile\u0144skiej, tudzie\u017c okr\u0119g\u00f3w: s\u0105dowego, naukowego i wojennego wile\u0144skich a niedawno jeszcze nale\u017ca\u0142a do genera\u0142-gubernatorstwa wile\u0144skiego. Al. Jelski<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Litwa pruska<\/i>. Litwini zajmuj\u0105 p\u00f3\u0142nocno-wschodni k\u0105t Prus wschodnich, mi\u0119dzy \u017ar\u00f3d\u0142ami Prego\u0142y, Labiaw\u0105 i K\u0142ajped\u0105. Granicz\u0105 na wsch\u00f3d z Litwinami pod ber\u0142em rosyjskiem \u017cyj\u0105cymi, na zach\u00f3d z Kuronami (ob.), na po\u0142udnie za\u015b z Mazurami. Z Litwinami pokrewni s\u0105 Kuronowie, zamieszkaj\u0105cy p\u00f3\u0142wysep kuro\u0144ski i wschodnie wybrze\u017ca zatoki kuro\u0144skiej od Labiawy pocz\u0105wszy a\u017c do K\u0142ajpedy. Powiaty, w kt\u00f3rych Litwini tworz\u0105 jeszcze dzi\u015b wi\u0119ksz\u0105 albo przynajmniej znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ludno\u015bci, s\u0105 w obwodzie regencyi g\u0105bi\u0144skiej: szy\u0142okarczemski, nizinowski, ragnecki, tyl\u017cycki. W kr\u00f3lewieckim obwodzie reg. mieszkaj\u0105 Litwini tylko w pow. labiawskim (ob.) i k\u0142ajpedzkim. Mapa etnograficzna Prus kr\u00f3lewskich, ksi\u0105\u017c\u0119cych i Warmii, u\u0142o\u017cona przez Koz\u0142owskiego (ob. Pami\u0119tnik Fizyograficzny, 1883), jest zatem pod tym wzgl\u0119dem niedok\u0142adna, nie zaliczaj\u0105c pow. labiawskiego wcale, a nizinowski tylko cz\u0119\u015bciowo do litewskich. Najg\u0119\u015bciej siedz\u0105 Litwini w pow. szy\u0142okarczemskim, nizinowskim, ragneckim i tyl\u017cyckim. Wed\u0142ug statystyki z r. 1878 z urz\u0119dowych, ale zdaniem naszem nie ca\u0142kiem wiarogodnych \u017ar\u00f3de\u0142 przez Weissa zestawionej (ob. Preuss. Littauen und Masuren, 1878, II, str. 199\u2014240), przypada\u0142o w pow. szy\u0142okarczemskim na 39332 mk. 23286 Litw., w nizinowskim na 50915 rok. 37345 Litw., w ragneckim na 52459 mk. 35143 Litw., w tyl\u017cyckim na 42538 mk. 19586 Litw. Na ko\u0144cu zesz\u0142ego stulecia nale\u017ca\u0142y jeszcze pow. wystrucki, pi\u0142ka\u0142owski, g\u0105bi\u0144ski i darkiejmski nieomal ca\u0142kiem, a sto\u0142upia\u0144ski, go\u0142dapski, ja\u0144sborski i w\u0119goborski, przynajmniej w znacznej cz\u0119\u015bci szczepowi litewskiemu; dzi\u015b jednak znajduj\u0105 si\u0119 tam Litwini tylko bardzo sporadycznie. Wed\u0142ug wzwy\u017c wymienionego, ale podejrzanego \u017ar\u00f3d\u0142a by\u0142o r. 1878 w pow. pi\u0142kalskim mi\u0119dzy 43141 mk. 2086 Litw., w sto\u0142upia\u0144skim mi\u0119dzy 45218 mk. 1038, w g\u0105bi\u0144skim mi\u0119dzy 47368 mk. tylko 16, w wystruckim mi\u0119dzy 67149 mk. 1813, w go\u0142dapskim wreszcie na Mazurach mi\u0119dzy 43233 mk. 386. \u017be i w darkiejmskim pow. mieszkaj\u0105 jeszcze Litwini, dowodzi ta okoliczno\u015b\u0107, \u017ce we wsi Ballethen po uko\u0144czeniu niem. nabo\u017ce\u0144stwa prawi\u0105 i \u015bpiewaj\u0105 jeszcze po litewsku. W w\u0119goborskim pow., tak\u017ce ju\u017c na Mazurach, j\u0119zyk lit. ju\u017c ca\u0142kiem wygin\u0105\u0142, tylko na\u00adz\u00adwy familijne i lokalne przypominaj\u0105 jeszcze dawniejsz\u0105 ludno\u015b\u0107 litewsk\u0105. Ale i w tych powiatach, gdzie ludno\u015b\u0107 lit. jeszcze przewa\u017ca, s\u0105 miasta i wsie z ko\u015bcio\u0142ami parafialnemi ju\u017c niemieckie, zw\u0142aszcza wy\u017csze i bogatsze stany. W og\u00f3le w ca\u0142ej pruskiej Litwie \u017cywio\u0142 niemiecki coraz bardziej si\u0119 rozpo\u015bciera. Przyczyny tego s\u0105 r\u00f3\u017cne. W szko\u0142ach ucz\u0105 ju\u017c tylko religii po litewsku, wszystkie inne przedmioty wyk\u0142adaj\u0105 w niem. j\u0119zyku. \u017bo\u0142nierz lit., kt\u00f3ry, ods\u0142u\u017cywszy swoje trzy lata w wojsku, wraca do swej wioski rodzinnej, m\u00f3wi najch\u0119tniej po niemiecku, pyszni si\u0119 z tego i patrzy z pewn\u0105 pogard\u0105 na swoich ziomk\u00f3w, nie umiej\u0105cych po niemiecku. Na jarmarkach i targach nawet zagorza\u0142y Litwin nieraz zmuszony m\u00f3wi\u0107 po niemiecku jak mo\u017ce, aby si\u0119 nie da\u0107 oszuka\u0107. Dalej w ka\u017cdej lit. wsi znajduj\u0105 si\u0119 ju\u017c niem. koloni\u015bci, kt\u00f3rzy si\u0119 niema\u0142o przyczyniaj\u0105 do germanizacyi. W ko\u0144cu predyka\u0144ci i nauczyciele albo s\u0105 Niemcami, albo je\u017celi s\u0105 pochodzenia litewskiego, to jednakow\u00f3\u017c, poniewa\u017c ca\u0142e ich wykszta\u0142cenie w gimnazyum i w Kr\u00f3lewcu na uniwersytecie by\u0142o niemieckie, w tym te\u017c lubuj\u0105 si\u0119 j\u0119zyku i tylko z konieczno\u015bci na kazalnicy przemawiaj\u0105 do ludu po litewsku; w potocznej za\u015b mowie, gdzie tylko mog\u0105, u\u017cywaj\u0105 j\u0119zyka niemieckiego. Wszystko to \u015bwiadczy, \u017ce j\u0119zyk litewski w Prusach wschodnich wnet wyginie, je\u017celi nie zajd\u0105 jakie nieprzewidywane zmiany polityczne na jego korzy\u015b\u0107. W obwodzie regencyi kr\u00f3lewieckiej tworz\u0105 Litwini 4.33 proc. ludno\u015bci, w g\u0105bi\u0144skiej 13.52, a w ca\u0142ych Prusach wschodnich, licz\u0105cych 1856421 mk. 8.11 proc. czyli 150555. Ale prawdopodobnie jest ich wi\u0119cej, jak czytamy w pol. \u017ar\u00f3d\u0142ach, kt\u00f3re ich liczb\u0119 podaj\u0105, na 200000 (\u201ePami\u0119tnik fizyograficzny,\u201c t. III, 1883, str. 485). Przestrze\u0144 ziemi przez Litwin\u00f3w zamieszka\u0142ej obejmuje oko\u0142o 200 mil kwadr., jest jednak tylko rzadko zaludniona, bo podczas kiedy w ca\u0142em pa\u0144stwie pruskiem rachuj\u0105 przeci\u0119ciowo 4100 mk. na mil\u0119 kwadr., przypada w Prusach wschodnich tylko 2800 na mil\u0119 kwadr., a w pow. szy\u0142okarczemskim tylko 2739, w ragneckim nawet tylko 2398. Dla tego miast tu ma\u0142o; w 11 powiatach, le\u017c\u0105cych we w\u0142a\u015bciwej Litwie pruskiej, jest tylko 10 miast; s\u0105 niemi K\u0142ajpeda (19796 mk.), Tyl\u017ca (19753), Wystru\u0107 (16303), G\u0105bin (9114), Ragneta, Pi\u0142ka\u0142y i Schirwindt, Sto\u0142upiany, Darkiejmy i Labiawa (4487). Pow. szy\u0142okarczemski i nizinowski nie maj\u0105 \u017cadnych miast, co si\u0119 w ca\u0142em kr\u00f3lestwie pruskiem tylko jeszcze raz powtarza w Prusach zachodnich, gdzie pow. kartuski tak\u017ce jest bez miasta. Niekt\u00f3re z tych miast powsta\u0142y dopiero w nowszym czasie: Darkiejmy np. dopiero r. 1725, Wystru\u0107 r. 1572, G\u0105bin dopiero r. 1724 wed\u0142ug planu przez kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma w\u0142asnor\u0119cznie nakre\u015blonego. Kr\u00f3l kaza\u0142 tam wystawi\u0107 56 dom\u00f3w mieszkalnych i sprzeda\u0142 je potem kolonistom; za dom nad rynkiem p\u0142acono 400 tal., w pobocznych ulicach 250 tal. Wsie s\u0105 g\u0119stsze, co kraj tak\u017ce zawdzi\u0119cza temu\u017c kr\u00f3lowi, kt\u00f3ry tu za\u0142o\u017cy\u0142 332 wsi; gdy\u017c morowe powietrze, sro\u017c\u0105ce si\u0119 na Litwie pruskiej od r. 1708\u20141711, poch\u0142on\u0119\u0142o wtedy 155,000 ludzi, tak \u017ce czwarta cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w pozosta\u0142a przy \u017cyciu; by spustosza\u0142e okolice zn\u00f3w zaludni\u0107, sprowadzi\u0142 kr\u00f3l niemieckich kolonist\u00f3w z r\u00f3\u017cnych stron. Pomimo to jeszcze r. 1721 by\u0142o tu 60000 pustych w\u0142\u00f3k. Dla tego tego\u017c roku przyby\u0142 kr\u00f3l sam w te strony, by si\u0119 naocznie przekona\u0107 o tutejszych stosunkach, i wyznaczy\u0142 komisy\u0105, kt\u00f3rej zadaniem by\u0142o opiekowa\u0107 si\u0119 melioracy\u0105 grunt\u00f3w. Wydano wtedy na ten cel od r. 1721\u201427 wi\u0119cej ni\u017c 6 milion\u00f3w talar\u00f3w, a poniewa\u017c dochody prowincyonalne na to nie wystarcza\u0142y, nadsy\u0142ano miesi\u0119cznie z Berlina 25000 tal. z kasy pa\u0144stwowej. Wtedy to na ca\u0142ej Litwie pruskiej powstawa\u0142y wioski nowe, jak grzyby w lesie. R. 1732 za\u015b obdarzy\u0142 kr\u00f3l 9000 wychod\u017ac\u00f3w zalcburskich gruntami tak\u017ce na Litwie i uwolni\u0142 ich na 3 lata od wszelkich podatk\u00f3w. Koleje \u017celazne przecinaj\u0105 Litw\u0119 prusk\u0105 w kilku kierunkach: kolej wschodnia (Ostbahn), \u0142\u0105cz\u0105ca Berlin z Kr\u00f3lewcem, dotar\u0142a do tego miasta r. 1853, a a\u017c do r. 1860 przeprowadzono j\u0105 na Tapiaw\u0119, Welaw\u0119, Wystru\u0107, G\u0105bin i Sto\u0142upiany a\u017c do polskiej granicy, gdzie Ejtkuny s\u0105 ostatni\u0105 stacy\u0105. Przez Wystru\u0107 przechodz\u0105 pr\u00f3cz wspomnionej co dopiero kolei jeszcze trzy inne; jedna idzie na p\u00f3\u0142noc przez Tyl\u017c\u0119 a\u017c do K\u0142ajpedy, druga na po\u0142udnie przez Darkiejmy, Go\u0142dap i E\u0142k do granicy polskiej od r. 1879, trzecia wreszcie w zachodnio-po\u0142udn. kierunku do Torunia,. W najnowszym czasie rozpocz\u0119to tak\u017ce przedwst\u0119pne prace do kolei mi\u0119dzy Labiaw\u0105 a Tyl\u017c\u0105 przez trz\u0119sawiska nad zatok\u0105 kuro\u0144sk\u0105. Bite trakty, \u0142\u0105cz\u0105ce wszystkie miasta i wi\u0119ksze wsie pomi\u0119dzy sob\u0105, s\u0105 tak liczne, \u017ce je tu wy\u0142uszcza\u0107 by\u0142oby rzecz\u0105 zbyteczn\u0105. Najbardziej o\u017cywiona jest jednak komunikacya wodna na Niemnie i kana\u0142ach z nim w zwi\u0105zku stoj\u0105cych, a wymienionych ju\u017c w tym s\u0142owniku na str. 931 a tomu IV. Skoro tylko flis\u00f3wka si\u0119 rozpocznie, wnet szeroki Niemen, jak tylko okiem si\u0119gniesz, pokryty jest niezliczonemi statkami, ob\u0142adowanemi to lnem, to konopiami, to zbo\u017cem, a mianowicie drzewem, czy to budulcowem, czy te\u017c opa\u0142owem. Wszystkie te statki d\u0105\u017c\u0105 z Polski do Tyl\u017cy, a st\u0105d do Kr\u00f3lewca. T\u0119dy to ca\u0142e lasy p\u0142yn\u0105 po wodzie, ogromne sosny, jod\u0142y i d\u0119by, kt\u00f3re w d\u0142ugie tratwy s\u0105 powi\u0105zane. Flisak\u00f3w litewskich nazywaj\u0105 tu powszechnie z<\/span> niemiecka dzimkami (Dzimken), kt\u00f3ra to na\u00adz\u00adwa jest tylko korupcy\u0105, wyrazu \u201e\u017bmudzini,\u201c bo z tych najwi\u0119cej si\u0119 rekrutuj\u0105. Ich mieszkanie stanowi prosta buda ze s\u0142omy; tam sypiaj\u0105, tam maj\u0105 swoj\u0119 \u017cywno\u015b\u0107 i inne przybory. Czasem znajduje si\u0119 na tych tratwach jeszcze ma\u0142y domek drewniany z kuchenka, i izdebkami: wtedy to jest mieszkanie \u017cyda, do kt\u00f3rego tratwa ca\u0142a i wszystko drzewo na niej nale\u017cy. Inne statki, nieraz olbrzymich rozmiar\u00f3w, \u0142adowane lnem, zbo\u017cem, sk\u00f3rami i innemi produktami, sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 tak\u017ce z samego nieobrobionego drzewa, \u0142ykiem tylko spojonego, tak \u017ce \u017celaza tam wcale nie znajdziesz. \u0141odzie te zowi\u0105 si\u0119 wiciny albo stru\u017ce, je\u017celi \u0142adunek jest pokryty dachem z desek; karopki za\u015b albo bojdaki, je\u017celi towary na nich spoczywaj\u0105ce s\u0105 tylko plecionk\u0105 z \u0142yka obsznurowane. Dla wielkich rozmiar\u00f3w posuwaj\u0105 si\u0119 te tratwy powoli, a gdy zmrok zapada, fli<\/span>sacy musz\u0105 zatrzymywa\u0107 si\u0119 nad brzegiem rzeki. Nie mog\u0105 si\u0119 te\u017c odwa\u017cy\u0107 na otwarte morze, ani na niebezpieczn\u0105 dla \u017ceglarzy zatok\u0119 kuro\u0144sk\u0105, lecz p\u0142yn\u0105 zawsze rzekami i kana\u0142ami, nieraz od morza Czarnego a\u017c do Baltyku. Mozolne i pe\u0142ne trud\u00f3w jest \u017cycie tratwiarzy litewskich; pomimo to kontentuja si\u0119 oni skromn\u0105 straw\u0105, sk\u0142adaj\u0105c\u0105 si\u0119 zwykle z kartofli, grochu, kaszy i zacierki; mi\u0119sa prawie wcale nie jedz\u0105, dorzucaj\u0105 tylko do potraw nieco s\u0142oniny. A je\u017celi dostan\u0105 jeszcze troch\u0119 gorza\u0142ki, s\u0105 ju\u017c ca\u0142kiem zadowoleni. Nie mniej skromny jest ich ubi\u00f3r: nosz\u0105 grub\u0105 siermi\u0119g\u0119 filcow\u0105, albo barankowa, z sier\u015bci\u0105 na wierzch przewr\u00f3con\u0105; pr\u00f3cz tego grub\u0105 koszul\u0119 z p\u0142\u00f3tna, na piersiach otwart\u0105, takie\u017c spodnie; na g\u0142owie maj\u0105 du\u017ce czapki baranie z kutasem, albo gruby kapelusz s\u0142omiany, na nogach chodaki z \u0142yka szyte, t. zw. pareski. Chodz\u0105 zim\u0105 i latem w tej samej ciep\u0142ej odzie\u017cy, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce ko\u017cuch nie tylko od zimna, ale i od skwaru strze\u017ce. Ci jednak, kt\u00f3rzy ju\u017c kilka razy odbyli flis\u00f3wk\u0119, post\u0119puj\u0105c niby za cywilizacy\u0105, kupuj\u0105 sobie nowomodne obuwie i czapk\u0119, kamizelk\u0119 o jaskrawej barwie, surdut i chustk\u0119 na szyj\u0119, co im jednak nie bardzo do twarzy. Flisacy litewscy to lud ros\u0142y i wysmuk\u0142y, \u015bredniej wielko\u015bci, nieraz zajmuj\u0105cych rys\u00f3w twarzy, czarnow\u0142osy, z niebieskiemi oczami, s\u0105 bardzo spokojni, nikomu w drog\u0119 nie wejd\u0105; cho\u0107 w Kr\u00f3lewcu nieraz ich ze stu razem widzie\u0107, jednak nikt si\u0119 na nich nie skar\u017cy; wa\u0142\u0119saj\u0105 si\u0119 z ulicy na ulic\u0119, gapi\u0105 si\u0119 zatrzymuj\u0105c si\u0119 przed ka\u017cdem oknem wystawnem, przed bud\u0105 teatraln\u0105, albo przed szwadronem dragon\u00f3w, podziwiaj\u0105c z\u0142ote szlifiy kapitana, co jedzie na czele z szabl\u0105 dobyt\u0105. Wszystko to bawi ich wi\u0119cej ni\u017c budowy staro\u017cytne albo pyszne pa\u0142ace, na kt\u00f3re wcale nie patrz\u0105. Chocia\u017c nie posiadaj\u0105 nic wi\u0119cej nad to, co w\u0142a\u015bnie na sobie maj\u0105, jednak s\u0105 zawsze weseli. W podr\u00f3\u017cy snuje si\u0119 \u017cart po \u017carcie; zawsze mi\u0119dzy nimi \u017cywa toczy si\u0119 rozmowa. Wieczorem, gdy tratwy ju\u017c u brzegu uwi\u0105zane, zak\u0142adaj\u0105 ogie\u0144, kt\u00f3ry przez ca\u0142\u0105 noc si\u0119 pali. Potem jedni graj\u0105 na skrzypcach lub kobzie, a drudzy ta\u0144cz\u0105 i ch\u00f3rem lub kolej\u0105 \u015bpiewaj\u0105. W K\u0142ajpedzie lub Kr\u00f3lewcu sprzedaje \u017cyd ca\u0142y statek, bo wiciny nie mog\u0105 i\u015b\u0107 pod pr\u0105d wody i wyp\u0142aca flisakom ich zarobek, kt\u00f3ry przed wyzwoleniem z podda\u0144stwa wynosi\u0142 cz\u0119sto tylko rubla za ca\u0142\u0105 podr\u00f3\u017c. Za to kupuj\u0105 sobie harmonik\u0119, nowe skrzypce, albo fajk\u0119 ozdobn\u0105 i pe\u0142ni rado\u015bci wracaj\u0105 czasem parowcem, ale najcz\u0119\u015bciej pieszo i gromadami do domu. Na czele krocz\u0105 ci co sobie kupili nowe instrumenta muzyczne, na kt\u00f3rych teraz na przemian graj\u0105 bez przerwy; drudzy post\u0119puj\u0105 za nimi, \u015bpiewaj\u0105c i skacz\u0105c, cho\u0107 przy upale pot z nich si\u0119 leje. Kraj przez pruskich Litwin\u00f3w zamieszka\u0142y sk\u0142ada si\u0119 niemal ca\u0142kiem z rozleg\u0142ych nizin, spuszczaj\u0105cych si\u0119 z grzbietu wy\u017cyny uralsko-baltyckiej coraz bardziej ku zatoce kuro\u0144skiej. Doln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 tych nizin zajmuj\u0105 Kuro\u0144czycy (ob.), dalej w g\u0142\u0105b kraju siedz\u0105 Litwini zmieszani z Kuro\u0144czykami. Poniewa\u017c ta cz\u0119\u015b\u0107 kraju ju\u017c pod na\u00adzw\u00ad\u0105 kuro\u0144skich czyli litewskich nizin (ob. tom IV, str. 930) uwzgl\u0119dnion\u0105 zosta\u0142a, dla tego przechodzimy tu do opisu t. z. Szwajcaryi litewskiej ko\u0142o Tyl\u017cy si\u0119 rozci\u0105gaj\u0105cej. Na miano to zas\u0142uguje ta okolica tylko ze wzgl\u0119du na nieco ni\u017cej po\u0142o\u017cone kuro\u0144skie czyli litewskie niziny, bo w\u0142a\u015bciwych g\u00f3r i tu napr\u00f3\u017cnoby\u015b szuka\u0142; ale nad Niemnem, mil\u0119 ponad Tyl\u017c\u0105, wznosz\u0105 si\u0119 po obu stronach rzeki ma\u0142e wzg\u00f3rza, jedyne na ca\u0142ej Litwie pruskiej; to ko\u0144czyny pasma uralsko-baltyckiego. Ci\u0105gn\u0105 si\u0119 po lewej stronie Niemna od wsi Ober-Eisseln a\u017c do Tyl\u017cy, po prawej za\u015b od Schreitlaugken a\u017c do s\u0142awnej g\u00f3ry Rombinus<\/a> zwanej. Okolica ta nale\u017cy do najromantyczniejszych na Litwie pruskiej. G\u00f3ra Rombinus jest wprawdzie najwy\u017cej 150 st\u00f3p wysoka, ale poniewa\u017c w tej rozleg\u0142ej p\u0142aszczy\u017anie jest najwy\u017cszym punktem, dlatego u Litwin\u00f3w wielkiej za\u017cywa s\u0142awy; uwa\u017caj\u0105 j\u0105 za \u015bwi\u0119t\u0105, \u0142\u0105cz\u0105 z ni\u0105 pocz\u0105tki swej historyi, do niej przyczepiaj\u0105 r\u00f3\u017cne podania. Najprz\u00f3d jest g\u00f3ra ta dla Litwin\u00f3w niejako barometrem, zwiastunem powietrza, bo poniewa\u017c si\u0119 sk\u0142ada z gliniastych, wapiennych cz\u0119\u015bci, w kt\u00f3re z \u0142atwo\u015bci\u0105 wilgo\u0107 wsi\u0105ka, przeto jej powierzchnia zmienia cz\u0119sto sw\u0105 barw\u0119. Przy czystem powietrzu jest blado \u017c\u00f3\u0142ta, je\u017celi za\u015b zanosi si\u0119 na deszcz, pokrywa si\u0119 mg\u0142\u0105 i przybiera kolor czerwony. I na burze i nawa\u0142nice wywiera wp\u0142yw niema\u0142y. Tu bowiem chmury najd\u0142u\u017cej si\u0119 zatrzymuj\u0105, st\u0105d rozchodz\u0105 si\u0119 potem na wszystkie strony. Ze szczytu g\u00f3ry ma si\u0119 pi\u0119kny widok na \u017cu\u0142awy prusko-litewskie, gin\u0105ce a\u017c tam het pod horyzontem. Pod sob\u0105 widzisz Niemen, wij\u0105cy si\u0119 du\u017cem p\u00f3\u0142kolem, niby bia\u0142a wst\u0119ga \u015br\u00f3d \u0142\u0105k zielonych; po prawej stronie le\u017cy Tyl\u017ca z zamkiem staro\u017cytnym i licznemi wie\u017cami, po lewej ci\u0105gn\u0105 si\u0119 pi\u0119kne ogrody ragneckie, tusseine\u0144skie i wioski Ober-Eisseln. Czem w mitologii greckiej Olimp, tem w litewskiej, przynajmniej dawniej, by\u0142 Rombinus. G\u0119sty las pokrywa\u0142 t\u0119 \u015bwi\u0119t\u0105 g\u00f3r\u0119, wartkie potoki spada\u0142y z jej wierzcho\u0142ka, kt\u00f3ry zdobi\u0142 ogromny g\u0142az granitowy. Jeszcze dzi\u015b wida\u0107 tam \u015blady wa\u0142\u00f3w, czworogran tworz\u0105cych, kt\u00f3ry Pillis czyli Pillatis, t. j. zamkiem zowi\u0105. Tu czczono Potrymposa, tu kap\u0142ani udzielali wyroczni. A\u017c od Smole\u0144ska i Moskwy przychodzili tu bojarowie i ksi\u0105\u017c\u0119ta z podarunkami, sk\u0142adaj\u0105c je na kamieniu ofiarnym. I chorzy dotykali si\u0119 jego w nadziei, \u017ce przez to wyzdrowiej\u0105. Co rok zgromadza\u0142a si\u0119 tu L. ca\u0142a, by uczci\u0107 swego najwy\u017cszego Boga \u015bpiewami i ta\u0144cami. I arcykap\u0142an, kt\u00f3ry by\u0142 zarazem s\u0119dzi\u0105 najwy\u017cszym w kraju, mia\u0142 tu swoj\u0119 siedzib\u0119. Miecz na kamieniu ofiarnym wyryty wskazywa\u0142 t\u0119 jego w\u0142adz\u0119. Opr\u00f3cz Potrymposa czcili Litwini na tej g\u00f3rze i Lajm\u0119, bogini\u0119 szcz\u0119\u015bcia i nieszcz\u0119\u015bcia. Niewiasty jej s\u0142u\u017cbie si\u0119 oddaj\u0105ce zwano \u0142aumami; do o\u0142tarzy na jej cze\u015b\u0107 wzniesionych zbli\u017ca\u0142y si\u0119 niewiasty tylko w \u015bwi\u0105tecznym stroju. Do niej pielgrzymowali nowo\u017ce\u0144cy, prosz\u0105c o szcz\u0119\u015bliwe ma\u0142\u017ce\u0144stwo. Naoko\u0142o g\u0142\u00f3wnej \u015bwi\u0105tyni, na wierzcho\u0142ku g\u00f3ry si\u0119 znajduj\u0105cej, wznosi\u0142y si\u0119 liczne warownie i okopy, zabezpieczaj\u0105ce j\u0105 od nag\u0142ych napad\u00f3w; po prawej stronie sta\u0142a warownia Ramige, naprzeciwko po lewej stronie rzeki Ragaina, sk\u0105d dzisiejsze miasto Ragneta wzi\u0119\u0142o sw\u0105 na\u00adz\u00adw\u0119. Wzg\u00f3rza, na kt\u00f3rych te twierdze sta\u0142y, zowi\u0105 Litwini jeszcze dzi\u015b g\u00f3rami zamkowemi; ich \u015blady s\u0105 jeszcze do\u015b\u0107 wyra\u017anie zachowane. Gdy krzy\u017cacy kraj ten podbili (1283), uleg\u0142y i owe warownie zniszczeniu, a wajdeloci ratowali si\u0119 ucieczk\u0105, pozostawiaj\u0105c bogate skarby na \u0142up zwyci\u0119zcom. Jeszcze przed 50 laty wykopywano z Rombinusa nieraz z\u0142ote \u0142a\u0144cuszki, pasy, sprz\u0105czki, miednice, i jeszcze dzi\u015b opowiadaj\u0105 sobie o rombinusowej cynie, kt\u00f3r\u0105 w\u00f3wczas korcami sprzedawano do Tyl\u017cy; nie by\u0142a to cyna lecz czyste srebro, a przebieg\u0142y kupiec sta\u0142 si\u0119 wkr\u00f3tce bogatym panem. Ale najkosztowniejsze skarby spoczywaj\u0105 jeszcze, jak podanie niesie, we wn\u0119trzu g\u00f3ry. Chocia\u017c wajdelot\u00f3w ju\u017c nie by\u0142o, pozosta\u0142y jednak wed\u0142ug mniemania ludu \u0142aumy na g\u00f3rze. Na dniu wprawdzie nie mog\u0142y si\u0119 wi\u0119cej pokazywa\u0107, ale po zachodzie s\u0142o\u0144ca wychodzi\u0142y z g\u00f3ry i nieraz s\u0142yszano ich weso\u0142e pl\u0105sy i \u015bpiewy. Dobrych i pobo\u017cnych obdarza\u0142y, a z g\u0142upich na\u015bmiewa\u0142y si\u0119. Wida\u0107 st\u0105d, \u017ce lit. \u0142aumy to ukrai\u0144skie rusa\u0142ki. Jeszcze na pocz\u0105tku bie\u017c\u0105cego stulecia weselnicy, jad\u0105c mimo g\u00f3ry, zatrzymywali si\u0119 tu na chwil\u0119, by si\u0119 pomodli\u0107, o pomy\u015blno\u015b\u0107 prosz\u0105c, a narzeczona sk\u0142ada\u0142a podarek na kamieniu ofiarnym. \u00d3w kamie\u0144 by\u0142 okr\u0105g\u0142y, z czerwonego granitu, i mierzy\u0142 15 \u0142okci w obwodzie; na jednej stronie by\u0142 5 st\u00f3p, na drugiej 9 st\u00f3p wysoki, a le\u017ca\u0142 jeszcze g\u0142\u0119boko w ziemi; na powierzchni by\u0142 miecz wyryty. Gdy go przed 60 laty rozstrzela\u0107 postanowiono, ostrzega\u0142y podobno \u0142aumy ludzi przed owym bezbo\u017cnym zamiarem, przepowiadaj\u0105c srogie kary. Ale daremnie. Tedy nuc\u0105c sm\u0119tne pie\u015bni po\u017cegna\u0142y si\u0119 po raz ostatni z g\u00f3ra, i w \u015bwi\u0105tecznym stroju z koronami na g\u0142owie zesz\u0142y na d\u00f3\u0142; tam skin\u0119\u0142y na rybaka, kt\u00f3ry ich przewi\u00f3z\u0142 na drug\u0105 stron\u0119 rzeki i przepowiedzia\u0142y wtedy, \u017ce ta \u017ce \u015bwi\u0119ta g\u00f3ra stoczy si\u0119 jeszcze kiedy\u015b do rzeki. I spe\u0142ni\u0142y si\u0119 ich s\u0142owa; przy rozstrzelaniu twardego g\u0142azu bowiem zostali jedni poranieni, drudzy za\u015b zacz\u0119li niedomaga\u0107 i wkr\u00f3tce pomarli, a m\u0142ynarz Schwarz z pobliskiej wioski Barden, kt\u00f3ry z najwi\u0119kszego od\u0142amu sobie by\u0142 zrobi\u0142 kamie\u0144 m\u0142y\u0144ski, zgin\u0105\u0142 nag\u0142\u0105 \u015bmierci\u0105, dostawszy si\u0119 w ko\u0142o m\u0142y\u0144skie. Dopiero od tego czasu usta\u0142y kary, a odt\u0105d, kto tylko m\u00f3g\u0142, stara\u0142 si\u0119 cho\u0107by kawa\u0142ek owego kamienia ofiarnego pozyska\u0107, przechowuj\u0105c go skwapliwie jako talizman najpewniejszy. Miejsce, na kt\u00f3rem \u00f3w kamie\u0144 le\u017ca\u0142, jest tylko ju\u017c w mniejszej cz\u0119\u015bci zachowane; wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107, podorywana coraz bardziej z roku na rok, zanurzy\u0142a si\u0119 rzeczywi\u015bcie w rzece, jak przepowiedzia\u0142y \u0142aumy. Ale pomimo to g\u00f3ra Rombinus jeszcze dzi\u015b uchodzi za \u015bwi\u0119t\u0105; i m\u0142odzi i starzy z trwog\u0105 i pewn\u0105 czci\u0105 na\u0144 wst\u0119puj\u0105 i to tylko we dnie, w nocy stroni\u0105 od niej. I bogini Laima \u017cyje jeszcze mi\u0119dzy ludem; gdy si\u0119 zdarzy co\u015b niespodzianego, m\u00f3wi Litwin: \u201eTaip Laima leme,\u201c to Laima tak zrz\u0105dzi\u0142a; a gdy co\u015b wa\u017cniejszego podejmuje: \u201eSu Laima laimesu,\u201c t. j. z Lajm\u0105 b\u0119d\u0119 szcz\u0119\u015bliwy. I stara lipa tej bogini po\u015bwi\u0119cona, stoj\u0105ca u st\u00f3p Rombinusa we wsi Bardehnen, jeszcze dzi\u015b u ludu w wielkiem zostaje poszanowaniu. Przedtem bowiem by\u0142y wszystkie lipy jej po\u015bwi\u0119cone, a w lipcu, kiedy sta\u0142y w pe\u0142nym rozkwicie, obchodzono te\u017c jej \u015bwi\u0119to. Posta\u0107 Litwina wcale poka\u017ana; s\u0105 ro\u015bli i silni, zdatni do ci\u0119\u017ckiej pracy i trzymaj\u0105, si\u0119 prosto. W\u0142os maj\u0105 jasny, oczy niebieskie albo szare, cer\u0119 zdrow\u0105, wyraz twarzy wyrazisty, wog\u00f3le dobre robi\u0105 wra\u017cenie. O bystro\u015bci ich umys\u0142u \u015bwiadcz\u0105 ich trafne przys\u0142owia: \u201eDiewas dawe dantis, Diewas dus ir dunas\u201c: B\u00f3g da\u0142 z\u0119by, B\u00f3g da i chleba; albo: \u201eLiga raita atj\u00f3j, pesczia atst\u00f3j\u201c: choroba przyje\u017cd\u017ca na koniu, pieszo odchodzi. Litwin jest tak\u017ce odwa\u017cny i przebieg\u0142y, ale cz\u0119sto podejrzliwy i hardy; jest i pracowity, ale tylko by zaspokoi\u0107 w\u0142asne potrzeby; zanadto nie lubi si\u0119 nat\u0119\u017ca\u0107: je\u017celi podczas \u017cniwa grozi deszcz, bynajmniej si\u0119 nie \u015bpieszy. W ka\u017cdym Niemcu widzi swego wroga, kt\u00f3ry go chce wyzyska\u0107. A\u017c do r. 1848 ka\u017cda Litwinka nosi\u0142a odzie\u017c tylko w\u0142asnej roboty. Ale nowsza cywilizacya i pod tym wzgl\u0119dem nowe wprowadza zwyczaje. Wioski na Litwie pruskiej r\u00f3\u017cny przedstawiaj\u0105 widok, stosownie do zamo\u017cno\u015bci mieszka\u0144c\u00f3w. Bogaty w\u0142o\u015bcianin ma obszerny dom drewniany, s\u0142om\u0105 pokryty; zamieszkuje jednak tylko du\u017c\u0105 przedni\u0105 izb\u0119 i ma\u0142\u0105 stancy\u0105 tu\u017c za ni\u0105; reszta domu obr\u00f3cona jest na potrzeby gospodarskie. Cha\u0142upy ubo\u017cszych s\u0105 z gliny ulepione, niskie i ciasne, tak\u017ce s\u0142om\u0105 pokryte. Latem przenosi si\u0119 zamo\u017cny gbur do t. z. \u201ekletis,\u201c ma\u0142ego domku drewnianego, stoj\u0105cego w \u015brodku na podw\u00f3rzu. Do tego domku jest przybudowana altanka, w kt\u00f3rej siedzi babusia, kt\u00f3ra wygrzewaj\u0105c si\u0119 na s\u0142o\u0144cu i prz\u0119d\u0105c, opowiada ciekawym wnukom o Potrymposie, Laimie i Rombinusie. W\u0142a\u015bciwych okien nie ma w tym domku, s\u0105 tylko ma\u0142e otwory, kt\u00f3re na noc okienn<\/span>icami zamykaj\u0105. Tu sk\u0142ada zamo\u017cny Litwin swoje skarby, po\u015bciel, bielizn\u0119 i inne rzeczy; dla stra\u017cy sypia tu zawsze kilku z familii. Tu podejmuj\u0105 tak\u017ce go\u015bci, na co osobny urz\u0105dzony jest pok\u00f3j. Ale i z innych wzgl\u0119d\u00f3w kletis w wielkiem stoi poszanowaniu u Litwin\u00f3w; tu bowiem odbywa si\u0119 na drugi dzie\u0144 po weselu zdj\u0119cie wie\u0144ca i oczepiny, kt\u00f3rych to obrz\u0119d\u00f3w dokonywaj\u0105 z dalekiej staro\u017cytno\u015bci si\u0119gaj\u0105cemi ceremoniami. Do hucznych zabaw Litwin pruski zbyt sk\u0142onny. \u017baden interes, \u017caden kontrakt, \u017cadne kupno nie zostanie za\u0142atwione bez w\u00f3dki; zdaje si\u0119 jednak, \u017ce ten na\u0142\u00f3g wkrad\u0142 si\u0119 do nich z obczyzny, bo ich narodowym i ulubionym napojem jest t. z. \u201eallus\u201c czyli \u201eallaus\u201c, wyrabiany z chmielu i j\u0119czmienia. Ten jak przedtem tak i dzi\u015b jeszcze przy ka\u017cdem weselu, przy chrzcinach i pogrzebach i przy innych uroczysto\u015bciach ca\u0142emi beczkami zapijaj\u0105, tak, \u017ce wielki elektor brandenburski wyda\u0142 swego czasu rozporz\u0105dzenie: przy zar\u0119czynach nie pi\u0107 wi\u0119cej jak jedn\u0119 beczk\u0119, przy weselu najwy\u017cej cztery. Ale Litwini tych przepis\u00f3w nigdy nie przestrzegali i dzi\u015b jeszcze wesela bardzo hucznie wyprawiaj\u0105. Bawi\u0105 si\u0119 tedy 3\u20145 dni; ca\u0142e pokrewie\u0144stwo z ob\u00f3jga stron bierze w nich udzia\u0142, ta\u0144cz\u0105 p\u00f3\u017ano w noc, a nad ranem zn\u00f3w si\u0119 schodz\u0105 do go\u015bcinnego domu; nie rozje\u017cd\u017caj\u0105 si\u0119 pr\u0119dzej, a\u017c ostatni\u0105 kropl\u0119 wypij\u0105, czego znakiem kurek z beczki wyj\u0119ty, kt\u00f3ry w ko\u0144cu gospodyni przynosi na misce. Odje\u017cd\u017caj\u0105cych go\u015bci obdarza gospodarz to pi\u0119kn\u0105 sztuk\u0105 p\u0142\u00f3tna, to bielizn\u0105, ale za to s\u0105 i go\u015bcie zobowi\u0105zani m\u0142odej parze co\u015b podarowa\u0107, a nie jeden przynosi, by tylko nie zabrak\u0142o napoju, zaraz z sob\u0105 to beczk\u0119 allusa, to po\u0142cie t\u0142uste i t. d. tak, \u017ce gospodarz zazwyczaj nic nie traci. Jeszcze wystawniej wyprawiaj\u0105 pogrzeby. Zje\u017cd\u017caj\u0105 si\u0119 krewni ze wszystkich stron, czasem 80 do 100. Trumn\u0119 wybijaj\u0105 bia\u0142ym at\u0142asem, cia\u0142o ubieraj\u0105 w najkosztowniejsze szaty, na jakie si\u0119 zdoby\u0107 mog\u0105. Potem wstawiaj\u0105 trumn\u0119 do najwi\u0119kszego pokoju, gdzie stoi przez d\u0142u\u017cszy czas, aby ksi\u0105dz m\u00f3g\u0142 podziwia\u0107, jak bogato i strojnie wszystko przyrz\u0105dzono; w tym\u017ce celu zdejmuj\u0105 nawet na cmentarzu jeszcze raz wieko, aby si\u0119 ka\u017cdy m\u00f3g\u0142 napatrze\u0107 do woli. Jak wesele, tak i pogrzeb bez muzyki odby\u0107 si\u0119 nie mo\u017ce; dla tego bogatsi nawet zdaleka wojskow\u0105 sprowadzaj\u0105 kapel\u0119. Wino i allus zn\u00f3w lej\u0105 si\u0119 strumieniem, a sto\u0142y uginaj\u0105 si\u0119 pod ci\u0119\u017carem pieczywa, mi\u0119dzy kt\u00f3rem baby, do kt\u00f3rych u\u017cyto kilka korcy pszenicy, niepo\u015blednie zajmuj\u0105 miejsce. Bo zaradna gospodyni ju\u017c gdy nieboszczyk niebezpiecznie zachorowa\u0142, zacz\u0119\u0142a tuczy\u0107 wieprze, cielaki i g\u0119si. Nieraz taka uczta do 1000 tal. kosztuje i nie puszczaj\u0105 go\u015bci pr\u0119dzej, a\u017c wydatki rzeczywi\u015bcie tyle wynosz\u0105, bo cz\u0119sto w testamencie nieboszczyk wyra\u017anie to sobie zastrzeg\u0142. Przed 200 laty nie zna\u0142 Litwin pruski gorza\u0142ki, nast\u0105pi\u0142o to dopiero, gdy rz\u0105d pruski na piwo c\u0142o na\u0142o\u017cy\u0142; a\u017c do owego czasu pili Litwini pr\u00f3cz allusa jeszcze inny trunek z miodu i wody przyprawiony, middus zwany, kt\u00f3rego jednak obecnie rzadko ju\u017c tylko u\u017cywaj\u0105. Nasze pojedy\u0144cze piwo zowi\u0105 pywas. W czasie upa\u0142\u00f3w pokrzepiaj\u0105 si\u0119 cienkuszem, kt\u00f3ry puspywe i skinkis nazywaj\u0105. Taniec narodowy zowi\u0105 keppurinis czyli kapeluszowy; jest poniek\u0105d do kontradansa podobny. Ta\u0144cz\u0105 go tylko dziewcz\u0119ta i to zwykle cztery pary, z kt\u00f3rych po\u0142owa ma kapelusze na g\u0142owie, kt\u00f3re podczas ta\u0144ca co chwila zdejmuj\u0105, pozdrawiaj\u0105c si\u0119 i k\u0142aniaj\u0105c si\u0119 swemu vis-a-vis; czasem te\u017c przelatuj\u0105 mi\u0119dzy sob\u0105 to w t\u0119, to w ow\u0119 stron\u0119, uciekaj\u0105 i goni\u0105 si\u0119, przy czem wielk\u0105 pokazuj\u0105 zwinno\u015b\u0107. Gdy muzyce ju\u017c tchu zabraknie, tedy dziewcz\u0119ta same r\u00f3\u017cne wy\u015bpiewuj\u0105, pie\u015bni. Przy ko\u0144cu ostatniej zwrotki powtarzaj\u0105 obecni coraz: sweiks, t. j. b\u0105d\u017a zdr\u00f3w; albo gerksweiks, pijcie zdrowo; albo ant sweikatos, na zdrowie. W og\u00f3le do muzyki i do \u015bpiewu ka\u017cdy Litwin ju\u017c z natury jest uzdolniony. I najtrudniejszych melodyj uczy si\u0119 dziecko w kr\u00f3tkim czasie z wielk\u0105 \u0142atwo\u015bci\u0105. Ka\u017cde niemal umie wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 pie\u015bni religijnych i narodowych na pami\u0119\u0107. Skrzypce prawie w ka\u017cdym znajduj\u0105 si\u0119 domu; przedtem mieli i rodzaj harfy, kanklis zwanej, w\u0142asnej roboty. Pieszo Litwin nie lubi chodzi\u0107, lecz konno je\u017adzi do ko\u015bcio\u0142a, na targ, do przyjaciela, na pole, cho\u0107 ma niedaleko; nawet dzieci od 4\u20146 lat dosiadaj\u0105 tu ju\u017c konia i bez siod\u0142a i uzdy, trzymaj\u0105c si\u0119 grzywy, wyprawiaj\u0105 swoje harce; st\u0105d powsta\u0142o przys\u0142owie: \u201eLitwin rodzi si\u0119 z cuglami w r\u0119ku\u201c. Ju\u017c od pocz\u0105tku reformacyi Litwini pruscy s\u0105 wyznania luterskiego; bardzo pobo\u017cni; nabo\u017ce\u0144stwa nikt nie opu\u015bci, cho\u0107by by\u0142a najwi\u0119ksza s\u0142ota i cho\u0107 ma kilka mil drogi. Gdy przyst\u0119puj\u0105 do sto\u0142u Pa\u0144skiego, podaj\u0105 sobie na miejscu r\u0119ce na znak zgody. Skoro tylko kilku zbierze si\u0119 w ko\u015bciele, zaczynaj\u0105 zaraz \u015bpiewa\u0107. Kazania s\u0142uchaj\u0105 z nat\u0119\u017con\u0105 uwag\u0105, po drodze je omawiaj\u0105 a je\u017celi czego\u015b nie zrozumieli, id\u0105 do kaznodziei, prosz\u0105c o wyja\u015bnienie spornej kwestyi. Przy wzruszaj\u0105cych ust\u0119pach w kazaniu zachodz\u0105cych, zaczyna najprz\u00f3d jeden ze starszych wzdycha\u0107 i p\u0142aka\u0107, niebawem wtoruj\u0105 mu drudzy tak rzewnie, i\u017c kaznodzieja nieraz jest zmuszony przerwa\u0107 mow\u0119, a\u017c si\u0119 uspokoj\u0105. Daj\u0105 te\u017c na mod\u0142y, prosz\u0105c o zdrowie, o b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo na inwentarzu, o dobre \u017cniwo, dobr\u0105 pogod\u0119 i t. d., zupe\u0142nie jak nasz ludek polski w Prusach zachodnich. Z katolickich czas\u00f3w zachowa\u0142o si\u0119 pr\u00f3cz tego jeszcze wiele innych zwyczaj\u00f3w. Ka\u017cdy Litwin, wchodz\u0105c do ko\u015bcio\u0142a, schyla g\u0142ow\u0119 przed o\u0142tarzem i przed ka\u017cdym krzy\u017cem, i modli si\u0119 kl\u0119cz\u0105c. W niekt\u00f3rych okolicach zamawia kazanie za zmar\u0142ych, co mu zast\u0119puje nasz\u0119 msz\u0119 \u015bw. \u017ca\u0142obn\u0105. Co wi\u0119cej zwiedza nawet czasem katolickie ko\u015bcio\u0142y i tu dla pewniejszego osi\u0105gni\u0119cia skutku, daje tak\u017ce na t\u0119 sam\u0119 intency\u0105, jak u luterskiego pastora, a w dzie\u0144 \u015bw. Jana Nepomucena daje sobie tak\u017ce \u015bwi\u0119ci\u0107 ziele \u015bwi\u0119toja\u0144skie, kt\u00f3remu cudown\u0105 moc przypisuje. To te\u017c katolicyzm coraz wi\u0119ksze tu robi post\u0119py. W nowszym czasie urz\u0105dzono dla tutejszych katolik\u00f3w nawet osobny dekanat litewski, zostaj\u0105cy pod jurysdykcy\u0105 biskupa warmi\u0144skiego. Najwi\u0119cej przyczyni\u0142o si\u0119 do tego towarzystwo \u015b. Bonifacego i Wojciecha, kt\u00f3re wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142\u00f3w za\u0142o\u017cy\u0142o i utrzymuje. Wed\u0142ug szematyzmu z r. 1879 nale\u017cy do tego lit. dekanatu 6 parafij: Tyl\u017ca z 695 komunikantami, Robkoje (426), Szygale (683), Bilderwejcze (666), Riedelsberg (340), Szyby (590). Nadto istniej\u0105 parafie litewskie w K\u0142ajpedzie (1096) i Wystruciu (172), do os\u00f3bnego dekanatu sambijskiego przy\u0142\u0105czone. Mi\u0119dzy luterskimi Litwinami szerzy si\u0119 obecnie sekta Maldeningk\u00f3w, kt\u00f3rych mo\u017cna stawi\u0107 na r\u00f3wni z szerzej znanymi pietystami. Do mowy swej Litwini mocno s\u0105 przywi\u0105zani, ceni\u0105 j\u0105 jako skarb najdro\u017cszy. Dla tego nienawidz\u0105 Niemc\u00f3w, kt\u00f3rzy im j\u0105 wydrze\u0107 usi\u0142uj\u0105. Powszechnie znane jest u nich przys\u0142owie: \u201eG\u0142upi jak Niemiec\u201c, albo: \u201eNiemcy b\u0119d\u0105 wnet tak m\u0105drymi jak Litwini\u201c. Germanizacyjnym d\u0105\u017cno\u015bciom rz\u0105du pruskiego opieraj\u0105 si\u0119 jak mog\u0105. Gdy przed 20 laty jaki\u015b zagorza\u0142y radca szkolny Rettich wszystkie szko\u0142y rz\u0105dowe zniemczy\u0107 usi\u0142owa\u0142, uda\u0142 si\u0119 Gisevius, nauczyciel gimnazyalny w Tyl\u017cy, zas\u0142u\u017cony badacz w dziedzinie literatury litewskiej, z pro\u015bb\u0105 do \u00f3wczesnego kr\u00f3la Fryderyka Wilhelma IV, aby j\u0119zyk Litwin\u00f3w pruskich ratowa\u0142 od zguby. Petycya ta odnios\u0142a po\u017c\u0105dany skutek. A gdy w ostatnich latach zn\u00f3w zacz\u0119to rugowa\u0107 j\u0119zyk litewski ze szko\u0142y, wys\u0142ali Litwini petycy\u0105, pokryt\u0105 tysi\u0105cami podpis\u00f3w, prosz\u0105c o zachowanie swego j\u0119zyka. Opr\u00f3cz Giseviusza po\u0142o\u017cyli niema\u0142e zas\u0142ugi oko\u0142o zbadania j\u0119zyka litewsk. August Schleicher, kt\u00f3ry r. 1856 wyda\u0142 litew. gramatyk\u0119 w Pradze, dalej Bogumi\u0142 Mielke, kantor w Pilka\u0142ach, kt\u00f3ry napisa\u0142 gramatyk\u0119 litew. p. t.: \u201eAnfangsgr\u00fcnde der lit. Sprache\u201c, K\u00f6nigsberg 1800; wreszcie Kurchssat w swojem znakomitem dziele: \u201eBeitr\u00e4ge zur Kunde der lit. Sprache\u201c, I, 1843; II, 1849. J\u0119zyk Litwin\u00f3w pruskich dzieli si\u0119 na dwa ma\u0142o co r\u00f3\u017cni\u0105ce si\u0119 od siebie narzecza, na g\u00f3rno-litewskie i dolno-litewskie czyli \u017cmudzkie; na p\u0142n. oko\u0142o K\u0142ajpedy m\u00f3wi\u0105 po dolno-litew.; dalej na p\u0142d. po za Niemnem po g\u00f3rno-litew. Ob. k\u015b. Fr. Malinowski: \u201eKr\u00f3tka wiadomo\u015b\u0107 o trzech j\u0119zykach nadbaltyckich\u201c, w Warcie, dziele zbiorowem z r. 1874, str. 115; dalej O. Glagau \u201eLittauen\u201c, 1869, str. 134\u2014135; inne dzie\u0142a przytacza Encykl. Orgel. pod wyrazem Litwa<\/i>. Klasyczna literatura Litwin\u00f3w pruskich nie jest bogata; posiadaj\u0105 bowiem tylko jedn\u0119 epope\u0119, p. t. \u201ePory roku\u201c, napisan\u0105 przez Krystyana Dunaleites (po \u0142ac. Dunalitius), proboszcza w Tolmingkehmen. W niej opisuje poeta stare zwyczaje litewskie, skar\u017c\u0105c si\u0119 na obce wp\u0142ywy. Epope\u0119 t\u0119 wyda\u0142 prof. Rhesa w Kr\u00f3lewcu w niem. t\u0142umaczeniu r. 1818 w hexametrach, w kt\u00f3re i orygina\u0142 jest uj\u0119ty. Drugie wydanie sporz\u0105dzi\u0142 Schleicher r. 1865, dodawszy obja\u015bnienie tekstu. Dunaleites napisa\u0142 tak\u017ce t. z. Pasakos czyli bajki w hexametrach, kt\u00f3re Rhesa og\u0142osi\u0142 drukiem r. 1824. Do starszych zabytk\u00f3w literatury litew. nale\u017cy t\u0142umaczenie luterskiego katechizmu z XVI w. Skarby w literaturze ludowej z\u0142o\u017cone nie po\u015bledniej s\u0105 warto\u015bci. Na pierwszem miejscu wymieniamy pie\u015bni ludowe \u201edainos\u201c, kt\u00f3re tradycyonalnie przechodzi\u0142y z pokolenia na pokolenie. I dzi\u015b jeszcze przy r\u00f3\u017cnych okazyach nowe tworz\u0105 si\u0119 pie\u015bni, mniej wprawdzie wyko\u0144czone, \u015bwiadcz\u0105ce jednak wymownie o poetycznym ustroju Litwin\u00f3w. Znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 tych pie\u015bni zebra\u0142 i wyda\u0142 Herder (\u201eVolkslieder\u201c, Leipzig, 1779). Za jego przyk\u0142adem poszli: Rhesa, Gisevius i Nesselman, kt\u00f3rzy wiele pie\u015bni og\u0142osili drukiem w \u201ePreuss. Prov. Bl\u00e4tter\u201c. Tre\u015b\u0107 ich po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci erotyczna; trzymaj\u0105 si\u0119 jednak zawsze w granicach przyzwoito\u015bci; wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odgrywa w nich ruta, zast\u0119puj\u0105ca rzadki tu mirt. Drugie opiewaj\u0105 wiosn\u0119, skowronka, ogr\u00f3dek, rolnictwo, rybo\u0142\u00f3stwo, rumaka; pie\u015bni wojennych jest ma\u0142o. Niekt\u00f3re nosz\u0105 na sobie pi\u0119tno dalekiej staro\u017cytno\u015bci, wymieniaj\u0105c jeszcze starych bog\u00f3w, zw\u0142aszcza Perkuna. Szczeg\u00f3lny rodzaj pie\u015bni tworz\u0105 zagadki wierszowane. Pr\u00f3cz tego maj\u0105 Litwini bogaty zas\u00f3b pie\u015bni nabo\u017cnych czyli \u201egiesmes\u201c; pie\u015bni \u017ca\u0142obne nazywaj\u0105 \u201erandos\u201c. Zachowa\u0142y si\u0119 te\u017c u nich jeszcze r\u00f3\u017cne stare przemowy, ju\u017c to w prozie, ju\u017c to w wierszach. Ciekawe s\u0105 mianowicie zaproszenia na wesele, kt\u00f3re deklamuje dru\u017cba, siedz\u0105c na koniu wst\u0119gami r\u00f3\u017cnobarwnemi przystrojonym. By jeszcze cho\u0107 s\u0142\u00f3wkiem wspomnie\u0107 o dziennikarstwie prusko-litewskiem, nadmieniamy, \u017ce obecnie proboszcz Kurschat w Kr\u00f3lewcu wydaje tygodnik p. t. \u201eKeleiwis\u201c, t. j. Pielgrzym, w konserwatywnym duchu. Drugie pisemko wychodzi\u0107 zacz\u0119\u0142o r. 1863 w Szy\u0142okarczmie p. t. \u201eLietuwininku Paslas\u201c, t. j. Goniec litew., kt\u00f3re propaguje liberalne tendencye. Oba czasopisma maj\u0105 licznych abonent\u00f3w. K\u015b. Fr.<\/i><\/p>\n

(W dope\u0142nieniu artyku\u0142u niniejszego o stosunkach litewskich w Rossyi, wypada nam doda\u0107 z \u201eWile\u0144skiego Wiestnika\u201c nast\u0119puj\u0105ce cyfry. Wiadomo, \u017ce d. 4 marca 1864 r. wydane zosta\u0142o rozporz\u0105dzenie, moc\u0105 kt\u00f3rego zapewniono urz\u0119downie korzy\u015bci, przywileje i po\u017cyczki pieni\u0119\u017cne osobom pochodzenia rossyjskiego, kt\u00f3reby chcia\u0142y w tym kraju zachodnim nabywa\u0107 grunta rz\u0105dowe lub prywatne. Ot\u00f3\u017c wp\u0142yw rozporz\u0105dzenia tego w ci\u0105gu 4-ch pierwszych lat przytoczona gazeta okazuje w nast\u0119puj\u0105cem zestawieniu. W marcu 1864 r. by\u0142o w 4-ch guberniach: wile\u0144skiej, kowie\u0144skiej, grodzie\u0144skiej i mi\u0144skiej 987 obywateli ziemskich pochodzenia niepolskiego (wile\u0144. 144, kow. 306, grodz. 30, mi\u0144. 507), posiadaj\u0105cych razem 1,516,338 dzies. ziemi (wile\u0144. 146,897, kow. 270,084, gro dz. 55,266, mi\u0144. 1,044,091); 14,505 obywateli pochodzenia polskiego (wil. 3,705, kow. 6,370, grodz. 1,171, mi\u0144. 3,259), posiadaj\u0105cych razem 7,017,055 dzies. ziemi (wile\u0144. 1,581,110, kowie\u0144. 1,467,495, grodz. 904,059, mi\u0144. 3,064,391). W d. 1 lipca 1870 r. by\u0142o 2,129 obywateli ziemskich niepolskiego pochodzenia. (wil. 379, kow. 508, grodz. 250, mi\u0144. 992), posiadaj\u0105cych 2,371,140 dzies. ziemi (wil. 337,845, kow. 385,566, grodz. 295,303, mi\u0144. 1,352,426); 13,774 obywateli pochodzenia polskiego (wil. 3,501, kow. 6,234, grodz. 1,060, mi\u0144. 2,979), posiadaj\u0105cych razem 6,292,048 dzies. ziemi (wil. 1,416,259, kow. 1,373,427, grodz. 700,383, mi\u0144. 2.801,979). Niepolacy nabyli 615,000 dzies. z wolnej r\u0119ki, 110,000 na licytacyi, 130,000 dzies. od skarbu. Literatura<\/i> odnosz\u0105ca si\u0119 do opisu Litwy jest w naszym j\u0119zyku bardzo bogat\u0105. Nie maj\u0105c zamiaru poda\u0107 wyczerpuj\u0105cej bibliografii, zwracamy tylko uwag\u0119 na dzie\u0142o Ja\u00adro\u00adsze\u00adwi\u00adcza \u201eObraz Litwy\u201c, Wilno 1844\u201445, t. 3; Sy\u00adro\u00adko\u00adm\u00adli \u201eWycieczki po Litwie\u201c, Wilno 1858; Lach\u00adni\u00adc\u00adkie\u00adgo \u201eStatystyka gub. lit.-grodz.\u201c, Wilno 1817; odpowiednie ust\u0119py w \u201e<\/span>Staro\u017cytnej Polsce\u201c, w \u201eGeografii Polski\u201c Ta\u00adto\u00admi\u00adra w \u201eEncykl. Orgelbr.\u201c i t. p. Czyt. te\u017c art. Ch\u0142opickiego \u201eK\u0142osy\u201c t. XVII; J. F. No\u00adwa\u00adkow\u00adskie\u00adgo \u201eBibl. Warsz.\u201c 1857; hr. St. Tarnowskiego \u201eListy z Wilna\u201c w Przegl\u0105dzie polskim\u201c; dzie\u0142a Konst. hr. Tysz\u00adkie\u00adwi\u00adcza \u201eO kurhanach na Litwie i Rusi\u201c, Berlin 1868; art. Doboszy\u0144skiego w \u201eKraju\u201c (1882\u201483); prace A. H. Kir\u00adko\u00adra i rozliczne obszerniejsze artyku\u0142y w niniejszym \u201eS\u0142owniku\u201c, przy kt\u00f3rych s\u0105 tak\u017ce cytowane \u017ar\u00f3d\u0142a). Wydawnictwa dokument\u00f3w odnosz\u0105cych si\u0119 do przesz\u0142o\u015bci L., wylicza \u201eBibliografia historyi polskiej\u201c, L. Finkla, t. I, nr. 946\u2014963. Prace odnosz\u0105ce si\u0119 do etnografii L., n. 12084 do 12243. Specyaln\u0105 bibliografi\u0119 prac tycz\u0105cych si\u0119 L. opracowa\u0142 Baltramaitis: \u201eSbornik bibliogr. materia\u0142ow dla geogr., etnogr. i statist. Litwy\u201c (Zapiski imp. rus. geogr. obszcz., t. XXI, Petersb., 1891, str. 289). Nowsze opracowania dziej\u00f3w L. og\u0142osili: Barabaszew A., \u201eLietopisnyje istoczniki dla istorii Litwy w srednije wieka\u201c. Petersburg, 1888. St. Smolka: \u201eKiejstut i Jagie\u0142\u0142o\u201c (Pam. Ak. Um., t. VII, 1889 r.). A. Lewicki: \u201ePowstanie Swidrygie\u0142\u0142y\u201c (Rozpr. hist. fil. Akad. Um., t. XXIX). A. Prochaska: \u201eCodex epistolaris Vitoldi\u201c (wyd. Ak. Um.). Liczne prace J\u00f3zefa Wolffa, jak: \u201eR\u00f3d Gedymina\u201c<\/span> i inne. P. D. Briancew: \u201eIstoria lit<\/span>owskago gosudarstwa\u201c. Wilno, 1889 rok, str. 659. Latkowski L: \u201eMendog kr\u00f3l litewski\u201c, Krak\u00f3w, 1892, str. 154. Skirmunt Konstancya: \u201eZ najstarszych czas\u00f3w plemienia litewskiego\u201c, Krak\u00f3w, 1892. Lubowskij Matwiej: \u201eOb\u0142astnoje dielenie i miestnoje uprawlenie litowsko-ruskaho gosudarstwa\u201c, Moskwa, 1893 r., str. VIII, 884 i C. Odnosi si\u0119 ta praca do XV i XVI w. Por. Kwart. Hist., t. IX, 567. Downar – Zapolskij: \u201eGosudarstw. chaziajstwo Wielik. knia\u017a. Litow. pri Jagiellonach\u201c, t. I, Kij\u00f3w, 1901, str. 929. \u0141appo I. I.: \u201eWielikoje knia\u017c. litowskoje za wremia ot zaklucz. lublinskoj unii do smerti Stefana Batorija (1569\u20141586), Petersburg, tom I, 1901, str. 780. Ocen\u0119 tej pracy poda\u0142 Witold Nowodworski (Kwart. hist, r. 1902). J. K. Kochanowski: \u201eWitold w. ks. litewski\u201c, Lw\u00f3w, 1900.<\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom V Litwa, Litewskie wojew\u00f3dztwa, Litewskie gubernie, Litwa pruska. Litwa. Pod na\u00adz\u00adw\u0105 Litwa rozumiemy zar\u00f3wno ziemie, kt\u00f3re s\u0105 siedzib\u0105 szczepu litewskiego, jak niemniej dawne posiad\u0142o\u015bci w. ks. litewskich, tworz\u0105ce niegdy\u015b obszerne pa\u0144stwo, co si\u0119 zjednoczy\u0142o […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":12850,"parent":12628,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"h5ap_radio_sources":[],"jetpack_post_was_ever_published":false,"footnotes":""},"class_list":["post-12754","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"yoast_head":"\nLitera L - Litwa - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-litwa\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - Litwa\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom V Litwa, Litewskie wojew\u00f3dztwa, Litewskie gubernie, Litwa pruska. Litwa. Pod na\u00adz\u00adw\u0105 Litwa rozumiemy zar\u00f3wno ziemie, kt\u00f3re s\u0105 siedzib\u0105 szczepu litewskiego, jak niemniej dawne posiad\u0142o\u015bci w. ks. litewskich, tworz\u0105ce niegdy\u015b obszerne pa\u0144stwo, co si\u0119 zjednoczy\u0142o […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-litwa\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2020-04-26T23:06:13+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"657\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1024\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"91 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/l-litwa\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/l-litwa\\\/\",\"name\":\"Litera L - Litwa - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/l-litwa\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/l-litwa\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"datePublished\":\"2020-04-25T18:20:09+00:00\",\"dateModified\":\"2020-04-26T23:06:13+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/l-litwa\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/l-litwa\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/l-litwa\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp.jpg\",\"width\":657,\"height\":1024},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/l-litwa\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Litera L – Litwa\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"width\":931,\"height\":990,\"caption\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\\\/\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Litera L - Litwa - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-litwa\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - Litwa","og_description":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom V Litwa, Litewskie wojew\u00f3dztwa, Litewskie gubernie, Litwa pruska. Litwa. Pod na\u00adz\u00adw\u0105 Litwa rozumiemy zar\u00f3wno ziemie, kt\u00f3re s\u0105 siedzib\u0105 szczepu litewskiego, jak niemniej dawne posiad\u0142o\u015bci w. ks. litewskich, tworz\u0105ce niegdy\u015b obszerne pa\u0144stwo, co si\u0119 zjednoczy\u0142o […]","og_url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-litwa\/","og_site_name":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/","article_modified_time":"2020-04-26T23:06:13+00:00","og_image":[{"width":657,"height":1024,"url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","type":"image\/jpeg"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"91 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-litwa\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-litwa\/","name":"Litera L - Litwa - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-litwa\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-litwa\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","datePublished":"2020-04-25T18:20:09+00:00","dateModified":"2020-04-26T23:06:13+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-litwa\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-litwa\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-litwa\/#primaryimage","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp.jpg","width":657,"height":1024},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/l-litwa\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Litera L – Litwa"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","name":"Jaminy Indexing Team","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/jzi.org.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization","name":"Jaminy Indexing Team","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","width":931,"height":990,"caption":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/"]}]}},"jetpack_likes_enabled":true,"jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12754","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12754"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12754\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12628"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12754"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}