{"id":12716,"date":"2020-04-25T17:53:57","date_gmt":"2020-04-25T15:53:57","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?page_id=12716"},"modified":"2020-04-27T01:36:09","modified_gmt":"2020-04-26T23:36:09","slug":"w","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w\/","title":{"rendered":"Litera W"},"content":{"rendered":"
\n
\n
\n
\n
\n
\n

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku<\/h3>\n

Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom XIII, XIV, XV (Uzupe\u0142nienia i dope\u0142nienia z tomu XV – kolorem czerwonym)<\/p>\n

Walente<\/a>, Walne<\/a>, Wandzin<\/a>, Waraszka<\/a>, Warbinis<\/a>, Warda<\/a>, Warmia<\/a>, Warnianis<\/a>, Warnia\u0144ce<\/a>, Warstaciszki<\/a>, Warwiszki<\/a>, Wasilczyki<\/a>, Wasilewicze<\/a>, Wasi\u0142\u00f3wka<\/a>, Wawiory<\/a>, Wazbudzie<\/a>, Wereszcze\u0144szczyzna<\/a>, Wersele<\/a>, Wersztominy<\/a>, Weso\u0142owo<\/a>, Weso\u0142\u00f3wka<\/a>, W\u0119gielnia<\/a>, Wiatro\u0142u\u017ca<\/a>, Wi\u0105zowe<\/a>, Widgerek<\/a>, Widuganki<\/a>, Widugiery<\/a>, Wiejsieje<\/a>, Wielhory<\/a>, Wielkimie<\/a>, Wielkonostra<\/a>, Wierciochy<\/a>, Wiergied\u017a<\/a>, Wiernieje<\/a>, Wier\u015bnianka<\/a>, Wiersnie<\/a>, Wierzbiszki<\/a>, Wigra\u0144ce<\/a>, Wigry<\/a>, Wiktoryszki<\/a>, Wiktowo<\/a>, Wilcze Bagno<\/a>, Wilejki<\/a>, Wilk<\/a>, Wilkenszyno<\/a>, Wilkieniki<\/a>, Wilkija<\/a>, Wilkopedzie<\/a>, Wilkowce<\/a>, Wilkowizna<\/a>, Wilkowo<\/a>, Wi\u0142kas<\/a>, Wi\u0142kokuk<\/a>, Wi\u0142konostry<\/a>, Wi\u0142kopedzie<\/a>, Wi\u0142kupie<\/a>, Windugiery<\/a>, Wingrany<\/a>, Wisztorty<\/a>, Wi\u015bniewko<\/a>, Witkowizna<\/a>, Witkowo<\/a>, Witkowszczyzna<\/a>, Wit\u00f3wka<\/a>, Wizgi<\/a>, Wizg\u00f3ry<\/a>, Wi\u017cajny<\/a>, Wnuczkowszczyzna<\/a>, Wodynis<\/a>, Wodzi\u0142ki<\/a>, Wojciech<\/a>, Wojckuniszki<\/a>, Wojczuliszki<\/a>, Wojnary<\/a>, Wojniunce<\/a>, Wojniuny<\/a>, Wojponie<\/a>, Wojponiszki<\/a>, Wojsznary<\/a>, Wojtokiemie<\/a>, Wolaninowo<\/a>, Wolininowo<\/a>, Wo\u0142kusz<\/a>, Wo\u0142kuszek<\/a>, Wo\u0142kuszne<\/a>, Wo\u0142onczuny<\/a>, Wo\u0142owiczowce<\/a>, Wo\u0142ownia<\/a>, Wo\u017ana Wie\u015b<\/a>, W\u00f3jtowce<\/a>, W\u00f3jtowskie W\u0142\u00f3ki<\/a>, W\u00f3jtowstwo<\/a>, Wronowo<\/a>, Wrotki<\/a>, Wr\u00f3bel<\/a>, Wudzinis<\/a>, Wychodne<\/a>, Wygoda<\/a>, Wygorzel<\/a>, Wyprynis<\/a>, Wysma\u0142y<\/a>, Wysoki<\/a>, Wysoki Most<\/a>, Wysokie<\/a>, Wysokie G\u00f3ry<\/a>, Wy\u017carne<\/a>.<\/p>\n

\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

Wabaliszki,<\/b> Waboliszki<\/i> al. Wobaliszki<\/i>, w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Szy\u0142gale, par. S\u0142owiki, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 21 w., 9 dm., 75 mk., 294 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kidule. W 1827 r. w\u015b rz\u0105d., ma 7 dm., 62 mk.<\/p>\n

Wajdeloty,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Kirsna, par. \u015awi\u0119to Jeziory, odl. od Kalwaryi 28 w., ma 7 dm., 15 mk.<\/p>\n

Wajdgiris<\/b> al. Wajtgiry<\/i>, os., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. \u015awiatoszyn, par. I\u0142gowo, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 43 w., ma 1 dm., 5 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wakuszanka,<\/b> rzeczka, w gub. grodzie\u0144skiej, prawy [b\u0142\u0105d: zapewne lewy\u2026]<\/span> dop\u0142. Narewki<\/a> (lew. dop\u0142yw Narwi<\/a>)<\/span>. [Nie myli\u0107 z rz. Wo\u0142kuszank\u0105<\/a><\/i>.]<\/span><\/p>\n

Walczewo,<\/b> os. nad rzk\u0105 Walczew\u0105 pow. maryampolski, gm. Kwieciszki, par. Maryampol (odl. 6 w.), ma 2 dm., 12 mk. W 1827 r. 1 dm., 10 mk.<\/p>\n

Waldaukadel,<\/b> maj\u0119tno\u015b\u0107, pow. go\u0142dapski, st. p. Tollmingkehmen. Wznies. wynosi tu 400 st. npm.<\/p>\n

Wale<\/b> [\u2026]<\/span> 2.) W.<\/b> al. Walle<\/i>, w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Gie\u0142gudyszki, par. Szaki, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 25 w., ma 10 dm., 134 mk. W r. 1827 9 dm., 106 mk. 3.) W.,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Le\u015bnictwo, par. W\u0142adys\u0142aw\u00f3w (odl. 11 w.), ma 12 dm., 113 mk. W 1827 r. 12 dm., 90 mk. 4.) W.<\/b> Borowe<\/i>, w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Tomaszbuda, par. Wysoka Ruda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 33 w., ma 5 dm., 40 mk. W 1827 r. 4 dm., 45 mk.<\/p>\n

Walenciszki,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Kalwarya (odl. 8 w.), ma 10 dm., 69 mk.<\/p>\n

Walenczuny,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. Gie\u0142gudyszki, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 32 w., ma 12 dm., 99 mk., 485 mr. W 1827 r. 9 dm., 110 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Gie\u0142gudyszki Dolne.<\/p>\n

Walente,<\/b> mo\u017ce Walencie<\/i>, al. Niekrzyce<\/i>, Niekrzysze<\/i>, w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Kopciowo, odl. od Sejn 28 w., ma 11 dm., 106 mk. W r. 1827 w\u015b rz\u0105d. Niekszysze w par. Sereje, ma 6 dm., 43 mk.<\/p>\n

Waleryan\u00f3w<\/b> [\u2026]<\/span> 4.) W.,<\/b> folw., pow. wy\u0142kowyski, gm. Olwita, par. Wierzbo\u0142\u00f3w, odl. od Wy\u0142kowyszek 11 w., ma 2 dm., 56 mk. 5.) W.,<\/b> os., pow. maryampolski, gm. i par. Poniemo\u0144. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wali\u0142y<\/b> 1.) w\u015b, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 1 okr. pol., gm. Gr\u00f3\u00addek, o 36 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku, 825 dzies. (355 roli i pod zabud., 103 \u0142\u0105k i pastw., 367 nieu\u017c.). Na gruntach wsi st. dr. \u017cel. poleskich, na przestrzeni Baranowicze-Bia\u00ad\u0142y\u00ads\u00adtok, pomi\u0119dzy st. \u017be\u00addnia (o 12 w.) a Brzo\u00adsto\u00adwica (o 21 w.), o 35 w. od Brze\u015bcia a 166 w. od Ba\u00adra\u00adno\u00adwicz. 2.) W.,<\/b> dobra, tam\u017ce, o 31 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku, wraz z 8 folw. maj\u0105 4720 dzies. (962 roli i pod zabud., 1252 \u0142\u0105k i pastw., 2228 lasu, 278 nieu\u017c.); w\u0142asno\u015b\u0107 Ot\u00adto\u00adna Jo\u00adna\u00adsa. 3.) W.,<\/b> pustkowie, tam\u017ce, 30 dzies. (27 roli i pod zabud., 3 lasu), w\u0142asno\u015b\u0107 Re\u00admu\u00adsze\u00adw\u00adskich. J. Krz.<\/i><\/p>\n

Walle,<\/b> pow. w\u0142adys\u0142awowski, ob. Wale<\/i>.<\/p>\n

Wallelischken,<\/b> w\u015b, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. p. Gumbinnen.<\/p>\n

Wallen,<\/b> ob. Wa\u0142y<\/i>.<\/p>\n

Walne,<\/b> w\u015b, i W. Ma\u0142e<\/i>, w\u015b, pow. augustowski, gm. Szczebro Olszanka, par. Wigry, odl. od Augustowa 17 w. W. ma 41 dm., 226 mk., W. Ma\u0142e 6 dm., 84 mk. W 1827 r. by\u0142o 18 dm., 106 mk.<\/p>\n

Walterkehmen,<\/b> w\u015b nad rz. Romint\u0105, pow. g\u0105bi\u0144ski. Stacya poczt. w miejscu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 par. ewang. W r. 1704 zmar\u0142 tutejszy pastor Donalejtys, poeta litewski. W r. 1709-50 by\u0142 tu pastorem Ruhig, autor pierwszego s\u0142ownika litewskiego, wydanego 1747 r. w Kr\u00f3lewcu. [W obw. kaliningradzkim ros. \u041e\u043b\u044c\u0445\u043e\u0432\u0430\u0442\u043a\u0430<\/span><\/i>.]<\/span><\/p>\n

Walterowo,<\/b> fol., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. Gie\u0142gudyszki, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 30 w., ma 1 dm., 20 mk.<\/p>\n

Walule,<\/b> fol. d\u00f3br Gie\u0142gudyszki Dolne, w pow. w\u0142adys\u0142awowskim. W 1827 r. by\u0142o 6 dm., 66 mk.<\/p>\n

Wa\u0142agbudzie,<\/b> Wa\u0142achbudzie<\/i>, mylnie Wia\u0142achbudzie<\/i>, w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Szy\u0142gale, par. S\u0142owiki, odl. 18 w. od W\u0142adys\u0142awowa, ma 5 dm., 68 mk., 435 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kidule. W r. 1827 by\u0142o 5 dm., 58 mk.<\/p>\n

Wa\u0142ajtyszki,<\/b> os., pow. maryampolski, gm. Antonowo, par. Pilwiszki, odl. od Maryampola 20 w., 1 dm., 14 mk. W 1827 r. 1 dm., 7 mk.<\/p>\n

<\/a>Wanacya<\/b> 1.) Rz\u0105dowa<\/i>, w\u015b i 2.) W.<\/b> Ksi\u0119\u017ca<\/i>, w\u015b nad rz. Kamienn\u0105, pow. i\u0142\u017cecki, gm. i par. Wierzbnik, odl. od I\u0142\u017cy 21 w. W. Rz\u0105d. ma 21 dm., 157 mk., 290 mr.; W. Ksi\u0119\u017ca 9 dm., 55 mk., 80 mr. W 1827 r. by\u0142o 10 dm., 76 mk. 3.) W.,<\/b> mylnie Wenecya<\/i>, w\u015b kurpiowska, pow. kolne\u0144ski, gm. i par. Turo\u015bl, odl. 24\u00bd w. od Kolna, 49\u00bd w. od \u0141om\u017cy. W 1802 r. by\u0142o 9 rolnik\u00f3w i karczmarz; w 1819 r. 9 roln., 10 cha\u0142upnik. i szynkarz, razem 102 mk. (w tem 23 m\u0119\u017c., 26 kob., 10 syn. i 10 c\u00f3rek starszych nad 10 lat, 17 syn. i 13 c\u00f3rek m\u0142odszych nad 10 lat, 2 parob., 1 dziewka); 21 koni, 26 wo\u0142\u00f3w, 26 kr\u00f3w, 13 ja\u0142ow., 15 \u015bwi\u0144, 11 owiec. Czynszu w\u0142o\u015bcianie p\u0142acili 106 z\u0142p. 6 gr. \u00bd szel. przytem i 2 z\u0142. 13 gr. dziesi\u0119ciny dworskiej, uiszczanej w XVIII w. do seminaryum w Pu\u0142tusku. Cha\u0142upnicy p\u0142acili do dworu po 3 z\u0142p. trzydni\u00f3wki; nadto ka\u017cdy gospodarz dawa\u0142 po 4 garn. owsa i tyle\u017c jarzyny i po 1 z\u0142p., ka\u017cdy za\u015b cha\u0142upnik po 2 garn. ozim. i tyle\u017c jarzyny i po 1 z\u0142p. na utrzymanie plebanii w Turo\u015bli. W 1827 r. 21 dm., 123 mk. (w tabelach mylnie wskazana par. Myszyniec). W r. 1878 by\u0142o 484 mr. 274 pr\u0119t. (w tem 130 mr. orn.). Pomi\u0119dzy W. i Lemanem le\u017cy osada \u201ePude\u0142ko\u201c (odl. 23 w. od Kolna, 51\u00bd od \u0141om\u017cy). Obr\u0119b le\u015bny W. wchodzi w sk\u0142ad stra\u017cy le\u015bnej Nowa Ruda i zawiera 1288 mr. lasu sosnow.; po\u0142o\u017cenie wzg\u00f3rzyste, miejscami bursztyn. Po\u0142awiaj\u0105 si\u0119 zaj\u0105ce i cietrzewie. Kana\u0142 Wanacki wchodzi w sk\u0142ad kana\u0142\u00f3w, wykopanych w 1854\u201462 w celu osuszenia b\u0142ot puszczy nowogrodzkiej. Wychodzi on z punktu, gdzie si\u0119 zbiegaj\u0105 kana\u0142y Wejdowski i Serafi\u0144ski boczny; wpada niedaleko od wsi Wanacyi do g\u0142\u00f3wnego kana\u0142u, przerzynaj\u0105cego rzek\u0119 Turo\u015bl<\/a>. Wanacki kana\u0142 ma d\u0142ugo\u015bci 1159 pr\u0119t.<\/p>\n

Wanaginie,<\/b> os., pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Olwita, odl. od Wy\u0142kowyszek 5 w., ma 1 dm., 9 mk.<\/p>\n

Wandalin\u00f3w,<\/b> folw., pow. grodzie\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. \u0141asza, nale\u017cy do d\u00f3br \u015awis\u0142ocz hr. Marty Krasi\u0144skiej.<\/p>\n

Wandlauszen<\/b> 1.) w\u015b, pow. pi\u0142ka\u0142owski, st. p. Mallwischken. 2.) W.,<\/b> w\u015b, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. p. Nemmersdorf.<\/p>\n

Wandynie,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Gudele, par. Wysoka Ruda, odl. od Maryampola 32 w., ma 10 dm., 97 mk.<\/p>\n

Wandzin<\/b> [\u2026]<\/span> 6.) W.,<\/b> os., pow. augustowski, gm. Balla Wielka, par. Teolin, odl. od Augustowa 68 w., ma 1 dm., 3 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wangen,<\/b> Wangi<\/i>, dawna ziemia litewska, mi\u0119dzy Dorsuniszkami a Prenami. W 1253 r. odst\u0105piona przez Mendoga zakonowi inflanckiemu.<\/p>\n

Wangi,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Pogiermo\u0144, par. Pokojnie, odl. od Maryampola 54 w.; ma 18 dm., 149 mk., 19 os., 638 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Jakimiszki. W 1827 r. jedna cz\u0119\u015b\u0107 mia\u0142a 3 dm., 35 mk.; druga 9 dm., 62 mk.<\/p>\n

Wanielki,<\/b> we w\u0142o\u015bc., pow. grodzie\u0144ski, w 4 okr. pol., gm. Kamionka, o 51 w. od Grodna, 75 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc.<\/p>\n

Wannaginnen,<\/b> w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. p. Kiauten.<\/p>\n

Wannagupchen<\/b> al. Awehnen<\/i>, w\u015b, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. p. Mallwischken.<\/p>\n

Wantociszki,<\/b> os., pow. kalwaryjski, gm. Balkuny, par. Miros\u0142aw. Niepodana w spisach urz\u0119d. nowszych.<\/p>\n

Warakiszki,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Pilwiszki, odl. od Maryampola 24 w., ma 4 dm., 47 mk. W 1827 r. 1 dm., 17 mk.<\/p>\n

Waraszka,<\/b> przyl. d\u00f3br Poniemo\u0144, w pow. sejne\u0144skim.<\/p>\n

Warbinis,<\/b> jedno z grupy drobnych jezior, znajduj\u0105cych si\u0119 w dobrach Krasnowo, pow. sejne\u0144skim.<\/p>\n

Warczule<\/b> 1.) al. Wargule<\/i>, w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski; gm. Kidule, par. Kajmele, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 28 w., ma 6 dm., 82 mk., 269 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kidule. W 1827 r. 8 dm., 52 mk., par. S\u0142owiki. 2.) W.,<\/b> w\u015b nad rz. Jotyj\u0105, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. Gie\u0142gudyszki, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 33 w., ma 4 dm., 56 mk., 205 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Gie\u0142gudyszki Dolne. W 1827 r. 4 dm., 41 mk.<\/p>\n

Warda,<\/b> folw., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Miros\u0142aw. W 1827 r. 1 dm., 5 mk.<\/p>\n

<\/a>Warkallen<\/b> 1.) pow. g\u0105bi\u0144ski, ob. <\/i>Medien<\/a><\/i>. 2.) W.,<\/b> pow. olszty\u0144ski, ob. Warka\u0142y<\/i>. 3.) W.,<\/b> w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. p. Kiauten.<\/p>\n

Warksze,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Gie\u0142gudyszki, par. Szaki, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 30 w., ma 9 dm., 98 mk., 8 os., 375 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Gie\u0142gudyszki Dolne. W 1827 r. 7 dm., 93 mk.<\/p>\n

Warkuliszki,<\/b> folw., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 41 w., ma 1 dm., 51 mk. W 1827 r. 1 dm., 8 mk.<\/p>\n

Warmia<\/a>,<\/b> (du\u017ca notka, w osobnym pliku)<\/span><\/i><\/p>\n

Warmiak<\/b> al. Wermiak<\/i>, w\u015b, pow. kolne\u0144ski, gm. \u0141yse, par. Myszyniec. W 1827 r. by\u0142o 22 dm., 142 mk.<\/p>\n

Warnagiry<\/b>, w spisie z r. 1827 Wornogiry<\/i>, w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Balkuny, par. Krakopol, odl. od Kalwaryi 39 w., ma 51 dm., 375 mk. W 1827 r. by\u0142o 36 dm., 252 mk.<\/p>\n

Warnakiele<\/b> al. Warnokiele<\/i>, w\u015b, pow. maryampolski, gm. Michaliszki, par. P\u0142utyszki, odl. od Maryampola 26 w., ma 10 dm., 88 mk. W 1827 r. by\u0142o 2 dm., 21 mk., par. Preny.<\/p>\n

Warnaliszki<\/b> al. Karcieliszki<\/i>. w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Jan\u00f3w, par. Ludwin\u00f3w, odl. od Kalwaryi 70 w., ma 8 dm., 36 mk., 162 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Ludwin\u00f3w. W 1827 r. 2 dm., 21 mk.<\/p>\n

Warnehen<\/b>, w\u015b, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. pocz. Gumbinnen.<\/p>\n

Warnen<\/b> 1.) w\u015b, pow. ragnecki, st. poczt. Kraupischken. 2.) W.,<\/b> w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. pocz. Tollmingkehmen.<\/p>\n

Warnianis<\/b> i Warninajtys<\/i>, jeziora, w pow. sejne\u0144skim, w pobli\u017cu wsi Warnia\u0144ce, w dobrach Lejpuny, zapewne w zlewie rzki Serejki.<\/p>\n

Warnia\u0144ce,<\/b> w spisie z r. 1827 Wornia\u0144ce<\/i>, w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Lejpuny, odl. 34 w. od Sejn, ma 20 dm., 159 mk., 13 osad, 737 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Lejpuny. W r. 1827 w\u015b prywatna, mia\u0142a 13 dm., 94 mk. Zapewne w pobli\u017cu tej wsi znajduj\u0105 si\u0119 jeziora: Warninajtys i Warnianis.<\/p>\n

Warningken<\/b> Klein<\/i> i Gross<\/i>, dwie wsi, pow. pi\u0142ka\u0142owski, st. p. Pilkallen (dla W. Klein) i Sodargen (dla W. Gross.)<\/p>\n

Warniszki,<\/b> pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Tomaszbuda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 2 w., ma 4 dm., 57 mk.<\/p>\n

Warnobuda,<\/b> w\u015b i os., pow. maryampolski, gm. Jaworowo, par. Ig\u0142\u00f3wka, odl. od Maryampola 14 w.; w\u015b ma 3 dm., 17 mk.; os. 1 dm., 17 mk. W 1827 r. 1 dm., 18 mk.<\/p>\n

Warnoszyle,<\/b> os., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Zyple, par. \u0141uksze, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 34 w., ma 1 dm., 27 mk.<\/p>\n

Warnow,<\/b> Warnold<\/i> (?), jedna z odn\u00f3g jeziora \u015aniardwy, na Mazurach pruskich.<\/p>\n

Warnow,<\/b> pierwotna nazwa wsi Ko\u015bcieliczki, w pow. malborskim.<\/p>\n

Warnupiany,<\/b> w spisie z r. 1827 Wornupiany<\/i>, w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Podawinie, par. Dauksze, odl. od Kalwaryi 23 w., w pobli\u017cu bagna Pale, ma 68 dm., 448 mk., 1396 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Ludwin\u00f3w. W r. 1827 w\u015b rz\u0105d., ma 40 dm., 318 mk.<\/p>\n

Warow,<\/b> Warowo<\/i>, Warowny<\/i>, m\u0142yn, w pow. chodzieskim, ob. Karczewnik<\/i> (Warow, nie Helmsgruen), Wierzbnik<\/i> (Helmsgruen) i Wierzbno<\/i>, jezioro (Warower See).<\/p>\n

Warowen,<\/b> pow. chodzieski, ob. Karczewnik<\/i>.<\/p>\n

War\u00f3w,<\/b> folw. do Ole\u015bnicy, pow. chodzieski.<\/p>\n

Warpechy<\/b> al. Werpechy Nowe<\/i> i Stare<\/i>, dwie wsi, pow. biel\u00adski gub. grodzie\u0144skiej, w 2 okr. pol., gm. Rajsk, o 13 i 15 w. od Biel\u00adska.<\/p>\n

Warschlegen,<\/b> w\u015b, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. p. Walterkehmen.<\/p>\n

Warsow<\/b> (dok.), miejscowo\u015b\u0107 pod Pelplinem, zachodzi w dok. Mestwina z r. 1284 (ob. Perlbach: P. U. B., str. 347). Dzi\u015b nieznana.<\/p>\n

Warstaciszki,<\/b> os., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Miros\u0142aw, odl. od Sejn 45 w., ma 1 dm., 20 mk.<\/p>\n

Warta<\/b> al. Warda<\/i>, w\u015b i fol. nad rz. Kiewlic\u0105, pow. kalwaryjski, gm. Balkuny, par. Miros\u0142aw, odl. od Kalwaryi 43 w., ma 8 dm., 32 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wartele<\/b> 1.) w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Wojtkobole, par. Gra\u017cysz<\/span>ki, odl. od Wy\u0142kowyszek 27 w., ma 27 dm., 205 mk. W 1827 r. by\u0142o 13 dm., 106 mk.; wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kalwarya. 2.) W.,<\/b> w\u015b i fol., pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Wisztyniec, odl. od Wy\u0142kowyszek 37 w.; fol. ma 11 dm., 54 mk.; w\u015b 37 dm., 249 mk. W r. 1827 r. w\u015b rz\u0105d., ma 30 dm., 175 mk. Wartelskie starostwo niegrodowe, w wojew. i pow. trockim, pod\u0142ug spis\u00f3w podskarbi\u0144skich z r. 1776, zostawa\u0142o w posiadaniu Ta\u00adde\u00adu\u00adsza Dzier\u017c\u00adbi\u00adc\u00adkiego, podkom. kr\u00f3lewskiego; op\u0142aca\u0142 on kwarty z\u0142p. 150, a hyberny z\u0142p. 50. Na sejmie z r. 1773 \u2014 1775 Stany Rzpltej nada\u0142y te dobra w posiadanie emfiteutyczne temu\u017c podkomorzemu, \u0142\u0105cznie z ststwem postawelskiem. By\u0142o drugie ststwo tej\u017ce samej nazwy, w wdztwie witebskiem, i tak\u0105\u017c sam\u0105 kwart\u0119 op\u0142aca\u0142o, ale dla rozr\u00f3\u017cnienia dodawano temu ostatniemu nazw\u0119 Orleja. 3.) W.,<\/b> ob. Widgirele<\/i>, w\u015b nieistniej\u0105ca obecnie pod t\u0105 nazw\u0105. Nale\u017ca\u0142a do par. Jeleniewo (pow. suwalski). Wchodzi\u0142a w r. 1838 w sk\u0142ad majoratu Kadaryszki<\/a>. W r. 1827 w\u015b rz\u0105d., ma 7 dm., 55 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Warty<\/b> 1.) mo\u017ce Wardy<\/i>, w\u015b nad rzk\u0105 Kiewlic\u0105, (lew. dop\u0142. Dawiny), pow. kalwaryjski, gm. i par. Krasna, odl. od Kalwaryi 19 w., ma 49 dm., 109 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Ludwin\u00f3w. W 1827 r. by\u0142o 30 dm., 225 mk. 2.) W.,<\/b> w\u015b nad bagnami Pale, pow. maryampolski, gm. Michaliszki, par. Preny, odl. od Maryampola 35 w., ma 33 dm., 257 mk. W 1827 r. by\u0142o 20 dm., 205 mk. 3.) W.,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Bartniki, odl. od Wy\u0142kowyszek 19 w., ma 32 dm., 377 mk. W 1827 r. by\u0142o 32 dm., 283 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Warwaruszkino,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Wisztyniec, odl. od Wy\u0142kowyszek 37 w., ma 7 dm., 58 mk. Spisy z 1827 i 1867 r. nie podaj\u0105 tej osady, widocznie utworzonej w ostatnich czasach.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Warwiszki,<\/b> w\u015b i fol. nad rz. Niemnem<\/a>, na p\u0142n. od uj\u015bcia Czarnej Ha\u0144czy<\/a>, pow. augustowski, gm. Wo\u0142owiczowce, par. Kopciowo, odl. od Augustowa 60 w., ma 23 dm., 301 mk. W 1827 r. by\u0142o 21 dm., 129 mk. W r. 1886 fol. W. lit. A. rozl. mr. 753: gr. or. i ogr. mr. 355, \u0142\u0105k mr. 19, past. mr. 53, lasu mr. 219, nieu\u017c. mr. 106; bud. drew. 7; las nieurz\u0105dzony. W\u015b W. os. 18, mr. 497. Folw. W. lit. B., oddzielony od d\u00f3br Warwiszki, rozl. w r. 1877 mr. 642: gr. or. i ogr. mr. 119, \u0142\u0105k mr. 38, past. mr. 19, lasu mr. 446, zaro\u015bli mr. 4, nieu\u017c, mr. 16; bud. drew. 9; las nieurz\u0105dzony, pok\u0142ady torfu i rudy \u017celaznej.<\/p>\n

Warzewo,<\/b> niem. Warsau<\/i>, Warsew<\/i>, 1789 Warszewo<\/i>, dok. 1281 Warsowe<\/i>, folw. na Kaszubach, pow. wejherowski, st. p. Krokowo; 328 ha (221 roli orn., 26 \u0142\u0105k, 41 lasu); 1885 r. 8 dm., 13 dym., 89 mk., 16 kat., 73 ew. W dok. zachodzi W. r. 1281, w przywileju Mestwina, przy ograniczeniu \u015awiecina, kt\u00f3ry ten\u017ce darowa\u0142 klasztorowi w Zarn\u00f3wcu (ob. P. U. B. v. Perlbach, str. 283). R. 1400 zachodzi p. n. \u201eWarschow\u201c. R. 1400 mia\u0142 ten folw. jeszcze stare prawo polskie. R. 1502 potwierdza Zygmunt August Janowi Puczkien m\u0142yn warzewski; to\u017c samo czyni r. 1663 W\u0142adys\u0142aw IV w Krakowie (ob. Prutz: Gesch. d. Kr. Neustadt, str. 209). R. 1620 cz\u0119\u015bci\u0105 darowa\u0142, cz\u0119\u015bci\u0105 za 800 z\u0142. sprzeda\u0142 te dobra Abraham Warzewski pannom benedyktynkom w Zarn\u00f3wcu. Wed\u0142ug taryfy z r. 1648, gdzie uchwalono pob\u00f3r podw\u00f3jny a akcyz\u0119 potr\u00f3jn\u0105, p\u0142aci\u0142a tu ksieni \u017carnowiecka 119 fl. 8 gr. (ob. Roczn. T. P. N. w Pozn., 1871, str. 194). W. nale\u017ca\u0142o w\u00f3wczas do pow. puckiego. Z pocz\u0105tku zarz\u0105dza\u0142y panny same tym folw., lecz r. 1705 pu\u015bci\u0142y go w dzier\u017caw\u0119. Opr\u00f3cz folw. by\u0142o tu 3 zagrodnik\u00f3w. R. 1748 Jan Gayk p\u0142aci dzier\u017cawy z\u0142. 600; r. 1770 Pawe\u0142 Dominik z\u0142. 1,000; od chowania \u017co\u0142nierza i podatk\u00f3w wojennych byli wolni; po m\u0105k\u0119 je\u017adzili do m\u0142yna Robaczka; na szarwark mieli dw\u00f3ch gbur\u00f3w z Sobie\u0144czyc (ob. Fankidejski, Klasztory \u017ce\u0144skie, str. 198). Wed\u0142ug topogr. Goldbecka z r. 1789 liczy\u0142 4 dymy (str. 248). Dzi\u015b nale\u017cy W. do klucza krokowskiego. K\u015b. Fr.<\/i><\/p>\n

Warzkowo,<\/b> niem. Warschkau<\/i>, dok. oko\u0142o 1220 r. Warsow<\/i>, 1662 Warskow<\/i>, 1678 Warskowo<\/i>, w\u015b na Kaszubach. pow. wejherowski, st. p. Rybi\u0144ska Karczma, par. kat. G\u00f3ra, filia do Wejherowa; 1162 ha (341 roli orn., 84 \u0142\u0105k, 318 lasu); 1885 r. 23 dm., 37 dym., 237 mk., 121 kat., 116 ew., z kt\u00f3rych na Warzykowski M\u0142yn nad Pia\u015bnic\u0105 przypada 23 mk. i 3 dm.; w\u015b zawiera 5 gburskich posiade\u0142 i wolne so\u0142ectwo. Odl. od Wejherowa 1\u00be mili. W. jest star\u0105 osad\u0105, kt\u00f3r\u0105 oko\u0142o r. 1220 k. \u015awi\u0119tope\u0142ek potwierdza cystersom w Oliwie jako nadan\u0105 przedtem przez Unis\u0142awa (ob. Perlbach: \u201eP. U. B.\u201c, str. 17). Wed\u0142ug inwentarza z r. 1658 by\u0142o tu 4 gbur\u00f3w i 2 miejsca puste, opr\u00f3cz tego m\u0142yn (ob. Prutz: Gesch. d. Kr. Neustadt, str. 140). Lustracya starostwa puckiego z r. 1671 opiewa wie\u015b Warskowo: Gbur\u00f3w tam bywa\u0142o 6, a so\u0142tys si\u00f3dmy, teraz tylko dwu i so\u0142tys. Szymon Elwart, so\u0142tys, z \u017con\u0105, dzieci ma pi\u0119cioro doros\u0142ych, siedzi na w\u0142\u00f3kach 2, podwody odprawuje jako inni. Micha\u0142 Runka, poddany, gbur i karczmarz, z \u017con\u0105, dzieci ma sze\u015bcioro, na w\u0142\u00f3kach 2, szarwarkuje jak i drudzy i czynszu daje fl. 1 gr. 20; kur 4, jaj 30; piwo pa\u0144skie powinien szynkowa\u0107. Ten\u017ce trzyma pusty ogr\u00f3d, daje od niego fl. 6. Ludwik Piper, gbur poddany, z \u017con\u0105, czynsz daje jak i drudzy. Aegidius Top, poddany, z \u017con\u0105, dzieci ma pi\u0119cioro, na w\u0142. 2, daje z nich fl. 30. A czynsz nadto drugi, kury i jaja jak i gbury. Piotr Poper, poddany, z \u017con\u0105, ma dzieci sze\u015bcioro, na w\u0142\u00f3kach 2, daje od roli czynszu fl. 30. Nadto drugi czynsz, kury i jaja jak i drudzy gburzy. Ten\u017ce Piper skar\u017cy\u0142 si\u0119 na pana Brandysa, przedtem komisarza w starostwie puckiem p. p. Gda\u0144czan, \u017ce on z administracyi swojej osad gburskich, byd\u0142o i konie jemu odebra\u0142. Na co poniewa\u017c by\u0142 przytomny pan Brandys odpowiada, i\u017ce\u015bmy mu kazali. Sprawuj\u0105c si\u0119 tedy powiedzia\u0142, \u017ce kiedy ten gbur szarwarkowa\u0107 nie chcia\u0142 i zawsze z nim k\u0142opot by\u0142, on z wiadomo\u015bci\u0105 pryncypa\u0142\u00f3w swoich p. p. Gda\u0144szczan, osad\u0119 mu t\u0105 wzi\u0105\u0142, i inszemu gburowi, kt\u00f3ry sposobniejszy by\u0142, odda\u0142 i na dow\u00f3d wy\u015bwiadcza\u0142 si\u0119 so\u0142tysem tej wsi i inszemi ch\u0142opy, kt\u00f3rzy to przyznali: \u017ce ta osada, wzi\u0119ta od Pipra, dana jest inszemu gburowi szarwarkowemu. My zrozumiawszy, i\u017c przez to byd\u0142a tego przeniesienie od jednego niepo\u017cytecznego do drugiego po\u017cytecznego gbura \u017cadnej ststwo szkody nie ma, wolnyme\u015bmy pana Brandysa uczynili. Jan Berga\u0144ski, z \u017con\u0105, na w\u0142\u00f3kach 2, arendarz, daje czynszu fl. 30. Piotr Hinika, kowal, poddany, z \u017con\u0105, nie ma, jeno ogr\u00f3d, daje fl. 7. J\u0119drzej Benkie, m\u0142odzieniec, na w\u0142. dwu, arendarz, daje czynszu fl. 30 (ob. str. 19; manuskrypt w Pelplinie). Dalej czytamy: Warzkowski M\u0142yn: M\u0142ynarz Gabryel Hochsielt, produkowa\u0142 konfirmacy\u0105 tera\u017aniejszego K. J. M. Jana III, przez niego kontraktu de dato w Pucku, d. 9 list 1609, wed\u0142ug kt\u00f3rego powinien m\u0142yn budowa\u0107 i trzyma\u0107 go swoim kosztem, a potem dawa\u0107 \u0142aszt \u017cyta co rok i wed\u0142ug lustracyi czynszu fl. 50. Na co powiada, \u017ce t\u0119 p\u0142aci\u0142 od rzeki, kt\u00f3re poniewa\u017c wypowiada i p\u0142aci\u0107 nie chce, dojrze\u0107 ma i sposobu szuka\u0107 pan administrator, jakoby ten czynsz nie gin\u0105\u0142. Staw tam jest, kt\u00f3rego nie ma zu\u017cywa\u0107 m\u0142ynarz, ale go na zamek spuszcza\u0107 (ob. str. 19). Wed\u0142ug wizyty Rybi\u0144skiego z r. 1780, liczy\u0142o W. 48 kt. i 44 ew., mesznego za\u015b dawa\u0142o 7 kor. \u017cyta i tyle\u017c owsa (str. 91 i 96). (ob. Topogr. Goldbecka. str. 248). K\u015b. Fr.<\/i><\/p>\n

Warzno<\/b> al. Warszowskie<\/i>, te\u017c Ja\u0144sborskie<\/i>, niem. Warschau See<\/i> i Rosche<\/i>, w dok. Warsen<\/i>, jezioro na Mazurach pruskich, pod Ja\u0144sborkiem, nale\u017cy do zlewu Narwi, do kt\u00f3rej jego wody uprowadza rzeka Pissa. \u0141\u0105czy si\u0119 z jez. Dybowskiem i jez. Kocie\u0142 za po\u015brednictwem strug: Swi\u0119cek i Wilkus. Uchodzi te\u017c do jeziora rzka Konopczanka, p\u0142yn\u0105ca od Bia\u0142y. Po jeziorze odbywa si\u0119 \u017cegluga parowa, statkami kursujacymi mi\u0119dzy Ja\u0144sborkiem a Lecem, Rynem, W\u0119goborkiem, po \u0142\u0105cz\u0105cych si\u0119 z sob\u0105 jeziorach. Za po\u015brednictwem Pissy sp\u0142awiano z Ja\u0144sborka na Mazowsze do r. 1821 r\u00f3\u017cne produkty (\u017cyto, spirytus, drzewo), a p\u00f3\u017aniej ryby. Kana\u0142 ja\u0144sborski, wykopany, w r. 1845\u201449, po\u0142\u0105czy\u0142 jezioro W. z jez. \u015aniardwy, przerzn\u0105wszy wa\u0142 pojezierza baltyckiego. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Warzno,<\/b> niem. Warschnau<\/i> al. Warsznau<\/i>, w\u015b i dobra ryc. na Ka\u00adszu\u00adbach, pow. kar\u00adtu\u00ads\u00adki, st. p. i paraf. kat. Kiel\u00adno (o 2 klm.). Do obwodu gminnego nale\u017cy 6 miejscowo\u015bci: Warz\u00adno, Koszary (4 dm., 27 mk.), Mit\u00adtel\u00adberg (1 dm., 9 mk.), Orze\u00adcho\u00adwo (2 dm., 20 mk.), R\u0119\u00adbi\u00ads\u00adka (15 dm., 103 mk.), Wa\u00adrze\u0144\u00adska Huta (7 dm., 64mk.). Obszar wynosi 707 ha (478 roli orn., 75 \u0142\u0105k, 16 lasu). Po raz pierwszy zachodzi W. w przywileju Mestwina z r. 1277, gdzie ten\u017ce po\u015bwiadcza, i\u017c ojciec jego ust\u0105pi\u0142 biskupowi ku\u00adjaw\u00adskie\u00admu r\u00f3\u017cne w\u0142o\u015bci, mi\u0119dzy niemi i \u201eWarsno cum lacu\u201c, t. j. Warzno wraz z jez. Tu\u00adcho\u00adm\u00adskiem, „quod tenuit Radnanus\u201c (ob. Perlbach: \u201eP. U. B.\u201c, str. 245, Nr 288, i \u201eMaj\u0105tki biskupie\u201c p. k\u015b. Kujota, str. 29 i 50). W XVII w. nale\u017ca\u0142o W. do d\u00f3br sto\u0142owych kapitu\u0142y w\u0142oc\u00ad\u0142a\u00adw\u00adskiej, kt\u00f3ra je w r. 1627 sprzeda\u0142a Wawrzy\u0144cowi Janzen. Wed\u0142ug taryfy z r. 1648, gdzie uchwalono pob\u00f3r podw\u00f3jny, a akcyz\u0119 potr\u00f3jn\u0105, p\u0142aci\u0142 w Warz\u00adnie Wielkiem Karol Jonca od 3 w\u0142. folw. 3 fl. (ob. Roczn. Tow. P. N. w Pozn., 1871, str. 175). Sympla wynosi\u0142a 1717 r. 1 z\u0142. 5 gr. 9 den. (ob. Cod. Belnensis w Pel\u00adp\u00adli\u00adnie, str. 83). Wizyta Rybi\u0144skiego z r. 1780 opiewa, \u017ce Warzno cum attinent., w\u0142asno\u015b\u0107 Illr. M. D. Jacobi \u0141ebi\u0144ski, liczy\u0142o 114 kat. i 4 akat., i dawa\u0142o mesznego 4 k. \u017cyta i tyle\u017c owsa (ob. str. 249 i 253). Wed\u0142ug topogr. Goldbecka z r. 1789 liczy\u0142a w\u015b szl. W., w pow. tczew\u00adskim, 52 dym.; dziedzicem by\u0142 \u0141e\u00adbi\u0144\u00adski (ob. str. 248); r. za\u015b 1858 Krah\u00admer. Ks. Fr.<\/i><\/p>\n

Wasaraby,<\/b> w spisach z r. 1867 W. Dzieko\u0144skie<\/i> i W. Wo\u0142owicze<\/i>, w\u015b i fol., pow. augustowski, gm. Balla Wielka, par. Teolin, odl. od Augustowa 55 w.; w\u015b; ma 7 dm., 81 mk.; fol. 1 dm., 5 mk. W 1827 r. by\u0142y trzy cz\u0119\u015bci: jedna mia\u0142a 5 dm., 31 mk.; druga 9 dm., 58 mk.; trzecia 8 dm., 16 mk.<\/p>\n

Waschken<\/b> al. Iwachken<\/i>, w\u015b, pow. \u0142ecki, st. p. Kallinowen.<\/p>\n

Wasilczyki,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Hutta, par. Wigry, odl. od Suwa\u0142k 14 w., ma 12 dm., 82 mk.; os. le\u015b, 1 dm., 3 mk. W 1827 r. by\u0142o 10 dm., 56 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wasilewicze,<\/b> w\u015b i fol. nad rz. Czarn\u0105 Ha\u0144cz\u0105, pow. augustowski, gm. Balla Wielka i Wo\u0142owiczowce, par. Teolin, odl. od Augustowa 59 w. Fol. ma 5 dm., 46 mk.; w\u015b (gm. Balla Wielka) ma 35 dm., 268 mk. W 1827 r. by\u0142o 13 dm., 77 mk. W r. 1887 fol. W. rozl. 629: gr: or. i ogr. mr. 419, \u0142\u0105k mr. 36, pastw. mr. 53, lasu mr. 111, nieu\u017c. mr. 10; bud. mur.6, drew. 5; las nieurz\u0105dzony. W sk\u0142ad d\u00f3br wchodzi\u0142y poprzednio wsi: W. os. 29, mr. 438; w\u015b Bugzda (ob. <\/i>Bugieda<\/a><\/i>) os. 18, mr. 463; w\u015b Sieniewicze al. Siniewicze os. 11, mr. 432; w\u015b Dzienisiewicze (Denisewicze) os. 29, mr. 568; w\u015b Babiszki os. 2, mr. 93; w\u015b Goryaczki (ob. Horaczki<\/a><\/i>) os. 19, mr. 504; w\u015b Niemnowo os. 3, mr. 3; w\u015b \u015awi\u0119toja\u0144skie os. 7, mr. 91; w\u015b Simoniszki os. 3, mr. 95. Dobra te oko\u0142o r. 1874 nale\u017ca\u0142y do hr. Witolda Wo\u0142\u0142owicza. Na fol. Ostasza<\/a> al. Ostaszewo, nale\u017c\u0105cym do tych d\u00f3br, znajduje si\u0119 bogaty pok\u0142ad wapna, na przestrzeni 20 mr. (odl. 3 w. od Niemna). Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wasilewka<\/b> 1.) w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Nowowola, o 18 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 305 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (206 roli, 90 \u0142\u0105k i pastw., 9 nieu\u017c.). 2.) W.,<\/b> folw., pow. cze\u00adry\u00adko\u00adw\u00adski, od 1880 r. Czer\u00adnia\u00adw\u00adskich, 100 dzies. (20 roli, 30 \u0142\u0105k, 43 lasu). 3.) W.,<\/b> w\u015b, pow. homelski, gm. Krasna Buda (o 8 w.), ma 259 dm., 1611 mk., cerkiew paraf. drewnian\u0105, zapasowy magazyn zbo\u017cowy gminny, krupiarnia. J.Krz.<\/i><\/p>\n

Wasilewo<\/b> al. Dzb\u00f3w<\/i>, fol., pow. cz\u0119\u00ads\u00adto\u00adcho\u00adw\u00adski, gm. Dzb\u00f3w, ma 4 dm., 20 mk., 210 mr. Nale\u017ca\u0142 do sukcesor\u00f3w genera\u0142a Za\u00adb\u00ad\u0142o\u00adc\u00adkie\u00adgo. 2.) W.,<\/b> fol., pow. suwalski, gm. Koniecb\u00f3r par. Raczki. W 1827 r. dm., 15 mk. 3.) W.,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Kibarty, odl. od Wy\u0142kowyszek 17 w., ma 10 dm., 34 mk.<\/p>\n

Wasilewszczyzna<\/b> 1.) w\u015b, pow. maryampolski, gm. Michaliszki, par. P\u0142utyszki, odl. od Maryampola 25 w., ma 13 dm., 122 mk. 2.) W.,<\/b> os., pow. maryampolski, gm. Gudele, par. Skrawdzie, odl. od Maryampola 30 w., ma 4 dm., 38 mk.<\/p>\n

Wasiliszki,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Urdomin odl. od Kalwaryi 19 w., ma 18 dm., 50 mk.<\/p>\n

Wasilkowo<\/b> [\u2026]<\/span> 2.) W.,<\/b> w\u015b, pow. biel\u00adski, gub. grodzie\u0144skiej, w 1 okr. pol., gm. \u0141osinka, o 28 w. od Biel\u00adska, ma 168 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. [\u2026]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wasilk\u00f3w<\/b> 1.) mto nadetat. nad fil. Supra\u015bl\u0105, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Czarnawie\u015b, o 29\u00bd w. na p\u0142d.-zachd. od Sok\u00f3\u0142ki a 8 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku, przy linii dr. \u017cel. warszawsko-petersburskiej, pod 53\u00b08′ p\u0142n. szer. a 41\u00b021′ wschod. d\u0142ug. W 1891 r. by\u0142o 508 dm. (2 murow.), 51 sklep\u00f3w i sk\u0142ad\u00f3w towar\u00f3w, 3,335 mk. (1,710 m\u0119\u017c., 1,625 kob.), w tej liczbie: 675 prawos\u0142., 1457 katol., 49 ewang., 1,154 \u017cyd\u00f3w. W 1807 r. by\u0142o tu 212 dm. i 677 mk., przewa\u017cnie \u017cyd\u00f3w; w 1860 r., 201 dm. i 1,381 mk. (65 prawos\u0142., 817 katol., 19 ewang. i 480 \u017cyd\u00f3w). Posiada cerkiew paraf. murowan\u0105, \u015bwie\u017co wzniesion\u0105 (1,531 parafian), uposa\u017con\u0105 96 dzies. (56 roli i pod zabud., 32 \u0142\u0105k i pastw., 8 nieu\u017c.), ko\u015bci\u00f3\u0142 katol. dawniej parafialny, 2 domy modlitwy \u017cydowskie, zarz\u0105d okr\u0119gu policyjnego dla 4 gmin powiatu i oddzielnego dla miasta, prz\u0119dzalni\u0105 i apretur\u0119 (firmy J. Kaminke) o 3 tamburach i 1,860 wrzecionach, 386 rzemie\u015blnik\u00f3w (267 majstr\u00f3w, 89 robotnik\u00f3w, 30 uczni\u00f3w), w tej liczbie 253 tkaczy (173 majstr\u00f3w, 50 robotnik\u00f3w, 30 uczni\u00f3w). W 1860 r. by\u0142a tu fabryka sukna, produkuj\u0105ca za 21,200 rs. i dwie nieznaczne garbarnie. Dochody miejskie w t. r. wynosi\u0142y 1,134 rs.; do miasta nale\u017ca\u0142o 2,360 dzies. (1,894\u00bd pod zabud. i roli, 351\u00bd \u0142\u0105k i pastw., 93 lasu, 21 nieu\u017c.). Przedmie\u015bcia zowi\u0105 si\u0119: Suchonie, Woroszy\u0142y i W\u00f3lka. Mieszka\u0144cy zajmuj\u0105 si\u0119 drobnym handlem i przemys\u0142em. O 8 wiorst od Wasilkowa na p\u00f3\u0142noc znajduje si\u0119 prze\u015bliczna puszcza buksztelska, s\u0142ynna z wyborowego gatunku drzewa, przewa\u017cnie d\u0119bu i sosny i obfito\u015bci zwierzyny. W niej dawnemi czasy polowali cz\u0119sto kr\u00f3lowie polscy i w. ks. litewscy; dotychczas przechowuje si\u0119 tradycya mi\u0119dzy osadnikami tej puszczy o owych polowaniach. A by\u0142a to puszcza obszerna, albowiem do dzi\u015b dnia, \u0142\u0105cznie z przyleg\u0142emi kry\u0144skiemi lasami, zawiera oko\u0142o 60,000 dziesi\u0119cin towarowego lasu. Uroczysko, na kt\u00f3rem za\u0142o\u017cone zosta\u0142o miasto, oddawna nosi\u0142o nazw\u0119 Wasilkowa i le\u017ca\u0142o w ziemi Jad\u017awing\u00f3w<\/a>. Pod\u0142ug og\u00f3lnego mniemania w okolicach W. zasz\u0142a d. 13 pa\u017adziernika 1282 r. bitwa pomi\u0119dzy Leszkiem Czarnym, a w ks. litew. Trojdenem, w kt\u00f3rej Polacy odnie\u015bli zwyci\u0119ztwo nad Litwinami i po\u0142\u0105czonymi z nimi Jad\u017awingami. W bitwie tej Jad\u017awingowie po raz ostatni wyst\u0119puj\u0105 na widowni dziejowej. Tu\u017c pod W., na prawo od szosy do Grodna wiod\u0105cej, znajduje si\u0119 cmentarzysko na wzg\u00f3rkach piaszczystych, w kt\u00f3rem ci\u0105gle wykopuj\u0105 w znacznej ilo\u015bci ko\u015bci ludzkie i ko\u0144skie, tudzie\u017c szcz\u0105tki broni staro\u017cytnej. Za\u0142o\u017cenie miasta przypada na druga, po\u0142ow\u0119 XVI w.; Zygmunt August bowiem dokumentem z d. 1 grud. 1567 r. poleci\u0142 Grzegorzowi Wo\u0142\u0142owiczowi, st\u015bcie m\u015bcibowskiemu, horodniczemu grodzie\u0144skiemu, dziedzicowi Ejszyszek, Oran, Dubnia i Zelwy, osadzi\u0107 miasto na ziemi kr\u00f3lewskiej, nad rz. Supra\u015bl\u0105, na uroczysku Wasilkowie, w pobli\u017cu puszczy Kry\u0144skiej, oraz wzni\u00f3s\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142. Tym\u017ce przywilejem na utrzymanie ko\u015bcio\u0142a i ksi\u0119dza przeznaczy\u0142 5 w\u0142\u00f3k, pod miasto za\u015b 10 w\u0142\u00f3k. Osadnik\u00f3w i ksi\u0119dza oswabadza od wszelkich powinno\u015bci publicznych i podatk\u00f3w. Regestra z 1578 r. podaj\u0105 W. jako mto w wojew\u00f3dztwie podlaskiem, bez wykazania poboru. W tym ju\u017c czasie W. wraz z folw. Studzianka i D\u0105br\u00f3wka stanowi\u0142 ststwo niegrodowe, nadane d. 21 lipca 1576 r. w nagrod\u0119 zas\u0142ug \u0141ukaszowi G\u00f3rnickiemu, st\u015bcie tykoci\u0144skiemu. Pierwszym plebanem by\u0142 ks. Miko\u0142aj Komarowski, kt\u00f3remu wydzielono na utrzymanie 15 w\u0142\u00f3k gruntu. Po nim obj\u0105\u0142 t\u0119 plebani\u0119 ks. Gabryel Grzyma\u0142a, kt\u00f3ry, nieprzestaj\u0105c na tych w\u0142\u00f3kn<\/span><\/span>ach, w czasie bytno\u015bci Zygmunta III w Grodnie poda\u0142 pro\u015bb\u0119 o powi\u0119kszenie funduszu, k\u0142ad\u0105c mi\u0119dzy innemi i t\u0119 przyczyn\u0119, \u017ce staw kr\u00f3lewski zalewa cz\u0119\u015b\u0107 pola do plebanii nale\u017c\u0105cego. Kr\u00f3l zaraz wys\u0142a\u0142 list do starosty \u0141ukasza G\u00f3rnickiego, zalecaj\u0105c \u017ceby wejrza\u0142 w po\u0142o\u017cenie i je\u017celi pleban niedostatek cierpi, b\u0105d\u017a dziesi\u0119cin\u0105 z folwarku, b\u0105d\u017a czemby rozumia\u0142 optrzy\u0142. Ale, \u017ce parafianie nie bardzo byli \u0142askawi na plebana za to, \u017ce kiedy oni w\u0142asnym kosztem przenie\u015bli ko\u015bci\u00f3\u0142 na inne miejsce, blisko rynku, gdzie na kupionym placu i plebani\u0119 przestawili, ks. Grzyma\u0142a przyw\u0142aszczy\u0142 to miejsce gdzie dawniej sta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, nie pozwalaj\u0105c go na wygon obraca\u0107, grabi\u0142 i sp\u0119dza\u0142 ich byd\u0142o; zt\u0105d k\u0142\u00f3tnie by\u0142y cz\u0119ste. Kiedy starosta od kr\u00f3la przys\u0142any zjecha\u0142 i wypytywa\u0142 mieszczan o fundusz ksi\u0119dza, ci jednozgodnie dowodzili, \u017ce pleban dosy\u0107 ma chleba, \u017ce staw kr\u00f3lewski niewiele mu szkodzi: sko\u0144czy\u0142o si\u0119 na tem, starosta kaza\u0142 dawa\u0107 ksi\u0119dzu na wosk i wino po 4 z\u0142ote co rok ze skrzynki miejskiej, a pi\u0105ty z\u0142oty z folwarku wasilkowskiego. W ostatnich czasach ko\u015bci\u00f3\u0142 ten zosta\u0142 zamkni\u0119ty i rozebrany, lecz za staraniem parafian na nowo odbudowany w r. 1880. Dzi\u015b, w miejscu dawnego drewnianego ko\u015bcio\u0142a wznosi si\u0119 pi\u0119kna \u015bwi\u0105tynia murowana, w stylu roma\u0144skim, kosztem parafian zbudowana. Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 konsekrowany p. w. Przemienienia Pa\u0144skiego w r. 1883. W pobli\u017cu W., we wsi Lipnikach przemieszkiwa\u0142 \u0141ukasz G\u00f3rnicki i w niej zapewne, dnia 22 lipca 1603 r. \u017cywot sw\u00f3j zako\u0144czy\u0142. Na sejmie z r. 1773\u20145 Stany Rzpltej przez oddzielne prawo zapewnia\u0142y do\u017cywotnie posiadanie ststwa wasilkowskiego Janowi Kruszewskiemu, chor\u0105\u017cemu ziemi biel\u00adskiej, z op\u0142at\u0105 kwarty 982 z\u0142p. 23 gr. Le\u015bnictwo rz\u0105d. wasilkowsko-supraskie obejmuje 6,568\u00bd dzies. 2.) W.,<\/b> ferma, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Czarnawie\u015b, o 33 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 242 dzies. ziemi orn. i pod zabud.; w\u0142asno\u015b\u0107 monasteru w Supra\u015blu. 3.) W.,<\/b> w\u015b, pow. rzeczycki, w 4 okr. pol. rzeczyckim, gm. Horwal, o 30 w. od Rzeczycy. S.G.\u2014J. Krz.<\/i><\/p>\n

Wasil\u00f3wka<\/b> 1.) w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Nowawola, o 18 w. od Sok\u00f3\u0142 2.) W.,<\/b> bia\u0142orus. Wasilouka<\/i>, w\u015b nad Berezyn\u0105, pow. bobrujski, w 2 okr. pol. i gm. Parycze, o 35 w. od Bobrujska, ma 24 osad.; kaplica par. prawos\u0142. Olnica. Miejscowo\u015b\u0107 le\u015bna, obfita w \u0142\u0105ki, grunta lekkie, lud rolniczy i flisaczy. 3.) W.,<\/b> uroczysko osiad\u0142e, pow. mi\u0144ski, w 2 okr. pol. rakowskim, gm. Stare-Sio\u0142o, o 24 w. od Mi\u0144ska. 4.) W.,<\/b> w\u015b, pow. klimowicki, gm. Chocimsk, ma 45 dm., 380 mk. A. Jel.<\/i><\/p>\n

Wasi\u0142\u00f3wka<\/b> al. Wasil\u00f3wka<\/i>, w\u015b, pow. augustowski, gm. Koniecb\u00f3r, par. Raczki, odl. 20 w. od Augustowa, ma 20 dm., 222 mk. W r. 1827 by\u0142o 15 dm., 91 mk. W\u015b ta wchodzi\u0142a dawniej w sk\u0142ad d\u00f3br Raczki.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Waszki,<\/b> w\u015b nad rzek\u0105 Pisn\u0105, pow. kolne\u0144ski, gm. Czerwone, par. Kolno, odl. 38 w. od \u0141om\u017cy. Mieszkaj\u0105 tu Kurpie. W\u015b ma 393 morg. (250 mr. roli). Ob. <\/i>Chludnie<\/a><\/i>. W 1827 r. by\u0142o 24 dm., 125 mk. Niegdy\u015b osada m\u0142ynarska; m\u0142yn zniesiono za czas\u00f3w pruskich, przy usp\u0142awnianiu Pisny; posiadaczom w zamian dano 2\u00bd morg. gruntu. Przy m\u0142ynie znajdowa\u0142o si\u0119 12 morg. \u0142\u0105k, z kt\u00f3rych kanon wynosi\u0142 7 z\u0142p. 6 gr. W 1819 r. znajdujemy na 17 w\u0142ok. 13 morg. magd. 16 czynsz., op\u0142acaj\u0105cych 225 z\u0142p. 15 gr. \u00bd szel. czynszu, 7 posiadaczy wieczystych \u0142\u0105k po m\u0142ynie i grunt\u00f3w nadanych w zamian za zniesiony m\u0142yn (sami Waszkiewicze), op\u0142acaj\u0105cych 7 z\u0142. 6 gr. wieczystego kanonu, 4 cha\u0142upnik., op\u0142acaj\u0105cych po 3 z\u0142p. trzydni\u00f3wki; w\u015b sama wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Ma\u0142y-P\u0142ock. Gromada dawa\u0142a dziesi\u0119cin\u0119 snopow\u0119 proboszczowi z Kolna. W 1819 r. 131 mk. (28 m\u0119\u017c., 30 kob., 15 syn., 11 c\u00f3rek starszych nad 10 lat, 24 syn., 19 c\u00f3rek m\u0142odszych nad 10 lat, 3 parob., 1 dziewka); 19 koni, 36 wo\u0142., 15 \u015bwi\u0144, 23 krowy, 29 owiec, 3 ja\u0142. Lud. Krz.<\/i><\/p>\n

Waszulki<\/b> al. Waszule<\/i>, niem. Waschulken<\/i>, w dok. Waysil<\/i>, Waschilis<\/i>, w\u015b, pow. niborski, st. poczt. Nibork (Neidenburg). W. m. Winryk v. Kniprode nadaje wiernym: Waszulowi (Waysel), Siedzis\u0142awowi, Alczo\u0142towi oraz Albrechtowi i jego braciom, w ziemi saskiej<\/a> 40 w\u0142. che\u0142m., z obowi\u0105zkiem 4 s\u0142u\u017cb pruskich; Waszul dostaje 20 w\u0142., Siedzis\u0142aw 10, Alczo\u0142t 8 a Albrecht 2. Dan w Dzia\u0142dowie, r. 1359. W r. 1395 Gunter, Jacek, Pie\u015bko i Mirko z W. prosz\u0105. w. m. Konrada v. Jungingen o odnowienie powy\u017cszego przywileju. W r. 1600 mieszkaj\u0105 tu sami Polacy (K\u0119trzy\u0144ski, O ludn. pol., 337).<\/p>\n

Wa\u015bki<\/b> 1.) w\u015b, pow. dzisie\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. i okr. wiejski Wierzchnie (o 2 w.), o 60 w. od Dzisny, 6 dm., 70 mk., (w 1865 r. 28 dusz rewiz.). 2.) W.,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. oszmia\u0144ski, w 2 okr. pol., o 29 w. od Oszmiany, 4 dm., 67 mk. (4 prawos\u0142., 11 katol., 4 mahom.). 3.) W.,<\/b> w\u015b i dobra, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 3 okr. pol., gm. Przy\u00adtu\u00adla\u00adn\u00adka, o 30 i 32 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku. W\u015b ma 62 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. i 53 nale\u017c\u0105cych do r\u00f3\u017cnych w\u0142a\u015bcicieli; dobra, w\u0142asno\u015b\u0107 Wik\u00adto\u00adra Rut\u00adko\u00adw\u00adskie\u00adgo, 119 dzies. (88 roli i pod zabud., 14 \u0142\u0105k i pastw., 14 lasu i 3 nieu\u017c.). 4.) W.,<\/b> w\u015b, pow. biel\u00adski gub. grodzie\u0144skiej, w 1 okr. pol., gm. \u0141osinka, o 29 w. od Biel\u00adska, ma 406 dzies, ziemi w\u0142o\u015bc. 5.) W.,<\/b> w\u015b, pow. pru\u017ca\u0144ski, w 3 okr. pol., gm., parafia praw. i katol. Szereszewo (o 3 w.), o 12 w. od Pru\u017cany, ma 30 dm., 180 mk. W\u015a ta, po\u0142o\u017cona \u015br\u00f3d niedost\u0119pnych b\u0142ot, w pewnych miesi\u0105cach niekomunikuje si\u0119 z reszta okolicy. Prowadz\u0105 do niej przez 2 wiorsty k\u0142adki w\u0105skie, u\u0142o\u017cone na palach w b\u0142ocie ubijanych. Ko\u0144mi dosta\u0107 si\u0119 do niej mo\u017cna korytem rzeczki, niezbyt g\u0142\u0119bokiej. 6.) W.,<\/b> w\u015b, pow. mi\u0144ski, w 2 okr. pol. rakowskim, gm. Stare-Sio\u0142o, przy dro\u017cynie ze wsi Tarasowa do folw. Lach\u00f3wki, ma 7 osad; miejscowo\u015b\u0107 do\u015b\u0107 le\u015bna, grunta szczerkowo-gliniaste. 7.) W.,<\/b> za\u015bc., nad rz. Ptycz, pow. mi\u0144ski, w 2 okr. pol., gm. Stare-Sio\u0142o, o 14 w. od Mi\u0144ska, ma 4 osady; grunta faliste, szczerkowo-gliniaste. Do niedawna okolica by\u0142a le\u015bna.<\/p>\n

Wa\u015bk\u00f3w<\/b> K\u0105t<\/i>, osada m\u0142y\u0144., pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 1 okr. pol., gm. Gr\u00f3dek, o 22 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku.<\/p>\n

Wawa,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Olita, par. Miros\u0142aw, odl. od Kalwaryi 50 w., ma 12 dm., 71 mk. Mieszka tu cz\u0119\u015bciowa szla\u00adch\u00adta. W 1827 r. 1 dm., 8 mk. i 7 dm., 77 mk.<\/p>\n

Wawiory,<\/b> al.Wawery<\/i> pow. sejne\u0144ski, gm. Kudrany, par. Liszkowo, odl. od Sejn 48 w., ma 17 dm., 102 mk., 11 os., 181 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Poniemo\u0144. W 1827 r. 12 dm., 69 mk.<\/p>\n

Wazbudzie,<\/b> pow. sejne\u0144ski, gm. Sereje, par. Miros\u0142aw, odl. 45 w. od Sejn, ma 22 dm., 184 mk. W r. 1827 w\u015b rz\u0105d., ma 13 dm., 93 mk., par. Sereje.<\/p>\n

Wazgajkiemie,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Balwierzyszki, par. Preny, odl. od Maryampola 37 w., ma 17 dm., 182 mk. W 1827 r. by\u0142o 9 dm., 128 mk.<\/p>\n

Wa\u017catkiemie,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Pogiermo\u0144, par. Prany, le\u017cy w stronie p\u00f3\u0142n. wschod. od Maryampola (odl. 49 w.), od Pren (st. poczt.) 7 w., ma 19 dm., 164 mk., 769 morg. W r. 1827 by\u0142o 13 dm., 101 mk.<\/p>\n

Wa\u017cginty<\/b> al. Waj\u017cginty<\/i>, okolica szla\u00adche\u00adc\u00adka, pow. nowogr\u00f3dzki, w 3 okr. pol., gm. i par. katol. Nowa-Mysz, o 59 w. od Nowogr\u00f3dka, w miejscowo\u015bci do\u015b\u0107 le\u015bnej. Maj\u0105 tu w\u0142asno\u015bci: Sie\u00adw\u00adru\u00adko\u00adwie (przesz\u0142o 1 w\u0142\u00f3k\u0119); San\u00adce\u00adwi\u00adczo\u00adwie (przesz\u0142o \u00be w\u0142\u00f3ki); Soplicowie (oko\u0142o 1 w\u0142\u00f3ki); Fi\u00adli\u00adpo\u00adwi\u00adczo\u00adwie (oko\u0142o \u00bd w\u0142\u00f3ki), Prawdopodobnie nazwa W. ma zwi\u0105zek z nazw\u0105 b\u00f3stwa poga\u0144skiego Waj\u017cganta, opiekuj\u0105cego si\u0119 lnem. A. Jel.<\/i><\/p>\n

Wa\u017cniszki<\/b> 1.) w\u015b nad b\u0142otami otaczaj\u0105cemi jez. Kolnino, pow. maryampolski, gm. Balwierzyszki, par. Gudele, odl. od Maryampola 27 w., ma 8 dm., 103 mk. W 1827 r. by\u0142o 6 dm., 54 mk., par. Balwierzyszki. 2.) W.,<\/b> al. Wozniszki<\/i>, w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Jan\u00f3w, par. Ludwin\u00f3w, odl. od Kalwaryi 7 w., ma 10 dm., 47 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Iwaniszki. W 1827 r. 3 dm., 37 mk., par. Kalwarya. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

W\u0105do\u0142ek,<\/b> jeziorko we wsi Dylewo Stare, pow. ostro\u0142\u0119cki.<\/p>\n

W\u0105do\u0142ki<\/b> 1.) w\u015b szlach. i w\u0142o\u015bc., pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, gm. i par. Zambrowo, odl. 28 w. od \u0141om\u017cy, 688 mr. Sk\u0142ada si\u0119 z kilku cz\u0119\u015bci, maj\u0105cych nazwy: a) W. Borowe<\/i>; r. 1827 by\u0142o 4 dm., 33 mk., b) W. Bu\u0107ki<\/i>, przyl. folw. Krajewo Korytki, ma 19 mr. fol. i 3 os., 12 mr. w\u0142o\u015bc. c) W. Raczki<\/i>, r. 1827 by\u0142o 9 dm., 64 mk.; d) W. Stare<\/i>, r. 1827 mia\u0142y 5 dm., 16 mk.; e) W. Szwejki<\/i>, w par. Miastk\u00f3w, mia\u0142y 5 dm., 16 mk. f) W. \u0106wi\u0119ki<\/i>, ob. \u0106wi\u0119ki W.<\/i>, W r. 1871 folw. W\u0105do\u0142ki Borowe rozl. mr.308: gr. or. i ogr. mr. 171, \u0142\u0105k mr. 31, past. mr. 6, lasu mr. 89, nieu\u017c, mr. 11; bud. drew. 13; las nieurz\u0105dzony. W\u015b W. Borowe os. 5, mr. 3; w\u015b W. Starawie\u015b os. 19, mr. 69; w\u015b W. Bucki os. 3, mr. 12. Wsi te z temi przezwiskami wymieniaj\u0105 akta s\u0105dowe ziemi \u0142om\u017c. z r. 1483. W r. 1578 w\u015b Wando\u0142ki Vertice Pratnik, w pow. zambrowskim, mia\u0142a 5 \u0142an. i 8\u00bd \u0142an.; Wando\u0142ki Antiqua 2 \u0142any, 6 zagr. (Pawi\u0144ski, Zr\u00f3d\u0142a Dziej., XVI, 377). 2.) W.,<\/b> fol. d\u00f3br Grodzisk, w pow. ostro\u0142\u0119ckim. W r. 1827 mia\u0142 2 dm., 12 mk.<\/p>\n

<\/a>W\u0105do\u0142owo<\/b> 1.) al. Chlewiotki-W\u0105do\u0142owo<\/i>, dzi\u015b Chlebiotki<\/i>, w\u015b, pow. \u0142om\u0142y\u0144ski, ob. Jab\u0142rzyki<\/i>. Jest to widocznie cz\u0119\u015b\u0107 obszaru dawnego W\u0105do\u0142owa. W dok. z r. 1423 w \u0141om\u017cy wydanym, wyst\u0119puje Micha\u0142 \u201ede Wandolowo\u201c (Kapica, Her\u00adbarz 440). Jest to gnia\u00adz\u00addo W\u0105\u00addo\u00ad\u0142o\u00adw\u00adskich h. Gra\u00adbie.<\/span> 2.) W.,<\/b> pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, gm. Sniadowo, ob. Grabowo<\/i>. 3.) W.,<\/b> w\u015b, pow. kolne\u0144ski, ob. <\/i>Koniecki<\/a><\/i> 3). 4.) W.,<\/b> ob. Koziki W<\/i>. 5.) W.,<\/b> pow. szczuczy\u0144ski, ob. Modzele<\/i> 7).<\/p>\n

W\u0105sosz<\/b> 1.) kol., pow. gos\u00adty\u0144\u00adski, gm. Czer\u00admno, par. ew. Gom\u00adbin, ma 40 mk., 56 morg. (w po\u0142owie \u0142\u0105ki, z pok\u0142adem torfu na 8 st\u00f3p g\u0142\u0119bokim). Ludno\u015b\u0107 niemiecka, trudni si\u0119 wyrobem ser\u00f3w i prowadzi plantacy\u0105 wierzbiny. Kolonia ta powsta\u0142a na obszarze nale\u017c\u0105cym do d\u00f3br Czer\u00admno. Na pocz\u0105tku XVI w. \u0142any kmiece dawa\u0142y dziesi\u0119cin\u0119 kollegiacie \u0142owickiej, a folw., zdawna odr\u0119bne, pleban. w Sobocie, kt\u00f3ry na mocy uk\u0142adu z kollegiat\u0105 odbiera\u0142 te\u017c i z \u0142an\u00f3w kmiec; (\u0141aski, L. B. II, 504). 2.) W.,<\/b> w\u015b i folw. nad rz. Pi\u00adli\u00adc\u0105, przy uj\u015bciu Bia\u0142\u00adki, pow. no\u00adwo\u00adra\u00addom\u00adski, gm. i par. Ko\u00adnie\u00adc\u00adpol, ma 13 dm., 88 mk., 272 mr. w\u0142o\u015bc. Folw. W. nale\u017cy do d\u00f3br Koniecpol 3.) W.,<\/b> w XVI w. Vansosche<\/i>, kol., pustkowie i folw. nad rz. Wart\u0105, pow. cz\u0119\u00adsto\u00adcho\u00adw\u00adski, gm. Po\u00adp\u00f3w, par. W\u0105\u00adsosz, odl. 30 w. na p\u0142n. od Cz\u0119\u00adsto\u00adcho\u00adwy. Ma ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany, szko\u0142\u0119 pocz\u0105tkow\u0105, 65 dm., 475 mk., 1388 morg. w\u0142o\u015bc., 502 mr. folw. (majorat gen. Mu\u00adcha\u00adno\u00adwa). Na obszarze W. powsta\u0142a Nowa Wie\u015b W\u0105\u00adso\u00ads\u00adka, maj\u0105ca 33 dm., 230 mk., 1361 morg. (582 mr. roli). W r. 1827 by\u0142o w og\u00f3le 49 dm., 483 mk. W. nale\u017ca\u0142 dawniej do starostwa brze\u017a\u00adnic\u00adkie\u00adgo, p\u00f3\u017aniej do paulin\u00f3w ja\u00adsno\u00adg\u00f3r\u00adskich, dzi\u015b prywatna. Wie\u015b zdawna kr\u00f3lewska, wchodzi\u0142a w sk\u0142ad ststwa brze\u017a\u00adnic\u00adkie\u00adgo. W r. 1564 w\u015b kr\u00f3lewska, w wojew. sie\u00adradz\u00adkim, mia\u0142a \u0142an\u00f3w 12 czynszowych; karczmarze mieli 1\u00bd \u0142ana, zdun na \u00bd \u0142anku; m\u0142yn na Warcie, m\u0142ynek na strudze Trzeb\u00adce. Doch\u00f3d 101 fl. 24 gr. 13 den. (Lustr., V, 172). W r. 1658 nadan\u0105 zosta\u0142a klasztorowi cz\u0119\u00adsto\u00adchow\u00ads\u00adkie\u00admu w nagrod\u0119 za obron\u0119 przeciw Szwedom. Ko\u015bci\u00f3\u0142 par. p. W. \u015bw. Andrzeja aposto\u0142a, istnia\u0142 ju\u017c zapewne w XIV W. Akta gnie\u017an. nazywaj\u0105 go \u201estarym\u201c w r. 1460. Patronat nale\u017ca\u0142 do kr\u00f3la. Pleban mia\u0142 szczup\u0142e uposa\u017cenie; stanowi\u0142a je karczma z rol\u0105, daj\u0105ca na pocz\u0105tku XVI w. czynszu grzywn\u0119 bez 2 gr. i 1 zagrodnik p\u0142ac\u0105cy fertony. \u0141\u0105ki ko\u015bcielne nad Wart\u0105 zaros\u0142e by\u0142y krzakami. Dziesi\u0119cin\u0119 pieni\u0119\u017cn\u0105, po 6 gr. z \u0142anu, p\u0142acili kmiecie z W. proboszczowi wie\u00adlu\u0144\u00adskie\u00admu, swemu za\u015b plebanowi meszne po 3 kor. \u017cyta, tyle\u017c owsa. \u0141any so\u0142tysie dawa\u0142y dziesi\u0119cin\u0119 plebanowi. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany stan\u0105\u0142 r. 1848 kosztem parafian (\u0141aski, L. B., I, 528 i przypisy). W. par., dek. cz\u0119\u00adsto\u00adcho\u00adw\u00adski, 1700 dusz. 4.) W.,<\/b> w\u015b i m\u0142yn nad rz. Ko\u00adnop\u00adk\u0105 (dop\u0142. War\u00adty), pow. cz\u0119\u00adsto\u00adchow\u00adski, gm. R\u0119k\u00adszo\u00adwice, par. Ko\u00adno\u00adpi\u00adska, o 11 w. na p\u0142d. od Cz\u0119\u00adsto\u00adcho\u00adwy, ma 28 dm., 172 mk., 666 morg, w\u0142o\u015bc. i 35 mr. osady m\u0142y\u0144., 1\u00bd mr. os. karcz. W r. 1827 by\u0142o 13 dm., 99 mk. 5.) W.,<\/b> w\u015b nad rz. Czar\u00adn\u0105, przy uj\u015bciu Kras\u00adnej, pow. ko\u00adnec\u00adki, gm. Du\u00adra\u00adcz\u00f3w, par. Ko\u0144\u00adskie (odl. 9 w.), ma 51 dm., 297 mk., 1249 morg. dwor. i 55 os. i 531 mr. w\u0142o\u015bc. W\u015b ta wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Ko\u0144\u00adskie. W 1827 r. by\u0142o 27 dm., 150 mk. Istnia\u0142a tu huta \u017celazna, produkuj\u0105ca do 1000 cent. rocznie. 6.) W.,<\/b> w\u015b, pow. ko\u00adnec\u00adki, gm. i par. Czer\u00admno, odl. od Ko\u0144\u00adskich 30 w., le\u017cy przy szosie, ma 15 dm., 174mk., 166 morg. w\u0142o\u015bc. W 1827 r. 5 dm., 22 mk; wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Czer\u00admno. 7.) W.,<\/b> w\u015b, pow. kie\u00adle\u00adc\u00adki, par. Kiel\u00adce. Podana w spisie z r. 1827 jako w\u015b rz\u0105dowa, wchodz\u0105ca w sk\u0142ad d\u00f3br g\u00f3rniczych. Nale\u017ca\u0142a poprzednio do d\u00f3br biskupich, a p\u00f3\u017aniej do ekonomii rz\u0105d. Kiel\u00adce. We wsi by\u0142o w\u00f3jtowstwo. 8.) W.,<\/b> dawniej W\u0105sosze<\/i>, osada miejska, dawniej miasteczko, nad rz. Wiss\u0105 (Wysi\u0105), pow. szczuczy\u0144ski, gm. i par. W\u0105sosz, odl. 8 w. na p\u0142d. od Szczuczyna, przy drodze do Radzi\u0142owa. Posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. murowany i drugi poklasztorny, tak\u017ce murowany, szko\u0142\u0119 pocz\u0105tkow\u0105, urz\u0105d gminny, m\u0142yn wodny, 170 dm., 2153 mk. i 5869 morg. ziemi nale\u017c\u0105cej do mieszczan. W r. 1827 by\u0142o 171 dm., 1242 mk. S\u0105d gm. okr. I i st. poczt. w Szczuczynie. Jestto dawna wie\u015b ksi\u0105\u017c\u0119ca w ziemi wizkiej. W\u0142adys\u0142aw, ks. mazow., syn Ziemowita, wykupi\u0142 r. 1435 od ks. Boles\u0142awa ziemi\u0119 wizk\u0105, zastawion\u0105 przez wspomnianego Ziemowita, ojca Boles\u0142awa, Janowi. On to by\u0142 podobno fundatorem parafii i ko\u015bcio\u0142a w W., on tez zapewne nada\u0142 osadzie prawo miejskie. W. jest wtedy wa\u017cnym centrem w ziemi wizkiej. Szczuczyn jeszcze nie istnieje, Radzi\u0142\u00f3w niema prawa miejskiego. Ksi\u0105\u017c\u0119 W\u0142adys\u0142aw potwierdza w W. r. 1437 sprzeda\u017c 10 w\u0142\u00f3k nadanych Szczukom. Jak\u00f3b Mora \u201ede Korytkowo\u201c wikaryusz w W\u0105soszach, dok. z r. 1471, nadaje swe posiad\u0142o\u015bci w Rutkach synowcowi swemu (Kapica, Her\u00adbarz 339).<\/span>Odbywaj\u0105 si\u0119 tu, podobno od pocz\u0105tku XV w., roki s\u0105dowe ziemskie ziemi wizkiej, Wed\u0142ug lustracyi z r. 1549 by\u0142o w og\u00f3le 60 \u0142an\u00f3w; z tych 44 czynszowych, 2 ko\u015bcielne, 6 w\u00f3jtowskich, 7 szla\u00adche\u00adc\u00adkich, 1 m\u0142ynarski. Z \u0142anu p\u0142acono po gr. 24 i dawano po 3 kor. pszenicy a 6 owsa. Targi tygodniowe w czwartki; trzy jarmarki do roku. Targowe czyni\u0142o do 4 z\u0142. rocznie; postrzygalnia 2 z\u0142. a waga z\u0142. 2 gr. 10. M\u0142yn\u00f3w by\u0142o 4, z tych 2 na Wissie a 2 na Grz\u0105skiej (\u201eGreska\u201c). Dw\u00f3r zniszczony w czasie wojny pruskiej; by\u0142 tylko ma\u0142y zrujnowany domek. Wed\u0142ug lustracyi z r. 1566 jest \u201esiedlisko dobre wielkie\u201c i m\u00f3g\u0142by by\u0107 \u0142\u0105cznym kosztem dw\u00f3r zbudowany \u201eali\u0107 urz\u0119dnik w plebanii mieszka\u201c (Lustr., IV, 31 i V, 106). W 1564 r. liczono do 300 dom\u00f3w p\u0142ac\u0105cych podatek. W. 1605 mieszczanin Andrzej Rogala ufundowa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 i klasztor karmelit\u00f3w. Wojny szwedzkie za Augusta II zniszczy\u0142y miasto. Cz\u0119ste po\u017cary (ostatni w r. 1834) zatar\u0142y pierwotny ostro\u0142ukowy charakter ko\u015bcio\u0142a parafialnego. Rozw\u00f3j pobliskiego Szczuczyna, zw\u0142aszcza od przeprowadzenia szosy war\u00adszaw\u00adsko-kowie\u0144skiej, kt\u00f3ra pomin\u0119\u0142a W\u0105sosz, odebra\u0142 tej osadzie dawniejsze znaczenie. Starostwo w\u0105soskie, sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 tylko z miasta i w\u00f3jtowstwa, pierwotnie cz\u0119\u015b\u0107 wiznie\u0144skiego, posiada\u0142 w r. 1771 Jakub \u0141aguna, kt\u00f3ry p\u0142aci\u0142 kwarty z\u0142. 62 gr. 7 a hyberny 459 gr. 22. W. parafia, dek. szczuczy\u0144ski (dawniej w\u0105soski), ma 6218 dusz. Do ko\u0144ca XVII w. Szczuczyn nale\u017ca\u0142 do par. w W\u0105soszu. W. gmina, rozleg\u0142o\u015bci 9257 morg. i 4087 mk. (\u015br\u00f3d sta\u0142ej ludno\u015bci 755 \u017cyd\u00f3w i 7 prot.). S\u0105d gm. okr. I i st. p. w Szczuczynie. W sk\u0142ad gm. wchodz\u0105: Bukowo-Du\u017ce, Jaki, K\u0119dzierowo, Kud\u0142aczewo, \u0141awsk, Niebrzydy, Nieciki, Szwelczyny, Szymany, W. i \u017bebry. Z tych tylko 4 s\u0105 wsiami w\u0142o\u015bcia\u0144skiemi, reszt\u0119 zamieszkuje drobna szla\u00adch\u00adta. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

W\u0105sowski,<\/b> w\u0142aciwie W\u0105soski<\/i>, powiat dawnej ziemi wiskiej, ob. W\u0105sosz<\/i>.<\/p>\n

Wdzi\u0119ko\u0144,<\/b> w\u015b szlach. i w\u0142o\u015bc. nad rz. Jab\u0142o\u0144, pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, gm. i par. Zambrowo, ma 1200 morg. W r. 1827 by\u0142o 34 dm., 198 mk.<\/p>\n

Wdzi\u0119k\u00f3w<\/b> (ob. Jab\u0142o\u0144<\/i>, t. III, 344), mylnie, za: Wdzi\u0119kon<\/i>.<\/p>\n

Wederyszki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. Gryszkabuda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 23 w., ma 9 dm., 71 mk.<\/p>\n

Weedern<\/b> 1.) posiad\u0142o\u015b\u0107 i os. karcz., pow. darkiejmski, st. p. Darkehmen. 2.) W.,<\/b> folw., pow. ragnecki, st. p. Kraupischken. 3.) W.,<\/b> posiad\u0142., pow. ragnecki, st. p. Lengwethen. 4.) W.<\/b> al. Werdehlischken<\/i>, w\u015b, pow. pi\u0142ka\u0142owski, st. p. Mallwischken. 5.) W.,<\/b> w\u015b, pow. ragnecki, st. p. Neu-Eggleningken.<\/p>\n

Wejda,<\/b> w\u015b \u015br\u00f3d b\u0142ot i las\u00f3w, pow. kolne\u0144ski, gm. \u0141yse, par. Myszyniec (odl. 14 w.), ma 38 osad, 1211 mr. (390 mr. roli) obszaru. Zamieszkana przez Kurpi. W r. 1827 by\u0142o 41 dm., 233 mk. W 1802 r. by\u0142o tu 14 roln., 6 cha\u0142upn., karczmarz; w 1819 r. 14 roln., 23 cha\u0142upn. i karczmarz, razem 229 mk. (53 m\u0119\u017c., 53 kob., 17 syn. i 9 c\u00f3r. starszych nad 10 lat, 47 syn. i 37 c\u00f3rek m\u0142odszych nad 10 lat, 7 parob., 3 dziewki), w tej liczbie 5 \u017cyd\u00f3w; 52 koni, 53 wo\u0142\u00f3w, 52 kr\u00f3w, 28 ja\u0142ow., 36 \u015bwi\u0144, 32 owiec. Gromada p\u0142aci\u0142a czynszu rocznie 243 z\u0142p. 10 gr., dziesi\u0119ciny dworskiej 8 z\u0142p. 24 gr. (uiszczanej poprzednio do seminaryum w Pu\u0142tusku). Cha\u0142upnicy p\u0142acili po 3 z\u0142p. trzydni\u00f3wki. Stra\u017c le\u015bna Wejda stanowi cz\u0119\u015b\u0107 le\u015bnictwa rz\u0105dowego nowogr\u00f3dzkiego, kt\u00f3rego granice tworz\u0105: Szkwa, granica pruska, kana\u0142y Wejda i Serafi\u0144ski. Obejmuje 8893 mr. i dzieli si\u0119 na 9 obr\u0119b\u00f3w: Wejda, Antonia, Pupkowizna, Zalas, Ksebki, Lipniki, Rudny Las, \u0141yse, Rzechutka. Ro\u015bnie tu przewa\u017cnie sosna, z wyj\u0105tkiem 647 mr. olszyny w obr\u0119bach Rzechutka i Rudny Las. Kana\u0142 Wejdowski stanowi cz\u0119\u015b\u0107 systemu row\u00f3w i kana\u0142\u00f3w, wykopanych w latach 1854\u20141862 w celu osuszenia b\u0142ot puszczy nowogr\u00f3dzkiej. Kana\u0142 Wejdowski poczyna si\u0119 przy lesie obr\u0119bu Wejda, ci\u0105gnie si\u0119 do zbiegu kana\u0142\u00f3w Serafi\u0144skiego bocznego i Wanackiego na d\u0142ugo\u015bci 1482 pr\u0119t., z kt\u00f3rych 1078 wykopano 1859 r., reszt\u0119 za\u015b w 1862 r. Kana\u0142 ten biegnie w kierunku p\u0142d. wzgl\u0119dem g\u0142\u00f3wnego kana\u0142u. Lud. Krz.<\/i><\/p>\n

Wejdo<\/b> (ob. Nowa Ruda<\/a><\/i>), mylnie, za: Wejda<\/i>.<\/p>\n

Wejliszki,<\/b> fol. i os., pow. wy\u0142kowyski, gm. Zielonka, par. Olwita, odl. od Wy\u0142kowyszek 8 w., le\u017cy na p\u0142n. od linii dr. \u017cel. na przestrzeni Wy\u0142kowyszki-Bob\u0142awka, ma 9 dm., 165 mk., 956 mr. (782 mr. roli, 103 mr. \u0142\u0105k, 27 mr. past. i 44 nieu\u017c.); osada ma 1 mr. W 1827 r. by\u0142o 14 dm., 176 mk.<\/p>\n

Wejpenis,<\/b> rzeczka, w pow. trockim, powsta\u0142a z krynic puszczy Mereckiej, p\u0142yn\u0119\u0142a przez ost\u0119p t. n., obszaru p\u00f3\u0142czwartej mili (Rewizya puszcz w. ks. l. z r. 1559).<\/p>\n

Wejse<\/b> al. Wejsy<\/i>, fol., pow. kalwaryjski, gm. i par. Krakopol, odl. od Kalwaryi 38 w., ma 7 dm., 32 mk.<\/p>\n

Wejwery,<\/b> w\u015b nad rz. Jesi\u0105, pow. maryampolski, gm. i par. Wejwery, le\u017cy przy szosie warszawsko-kowie\u0144skiej, odl 364 w. od Warszawy, 19 w. od Kowna, 32 w. od Maryampola, najbli\u017csza stacya dr. \u017cel. Mawrucie, le\u017cy o 3 w. na wsch\u00f3d-p\u0142n. Wie\u015b posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. murowany, seminaryum nauczycielskie ze szko\u0142\u0105, wzorow\u0105 stacy\u0105 pocztow\u0105 (ostatni\u0105 przed Kownem), urz\u0105d gm., 81 dm., 637 mk., 55 os., 1319 mr. W r. 1827 by\u0142o 30 dm., 249 mk. Do r. 1818 sta\u0142a tu ma\u0142a kaplica, na miejscu kt\u00f3rej wzni\u00f3s\u0142 Godlewski, dziedzic d\u00f3br Freda, ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany, filialny do Godlewa. W r. 1853 J\u00f3\u00adzef God\u00adle\u00adw\u00adski wzni\u00f3s\u0142 nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany. Wybudowanie kolei z Warszawy do Petersburga i z Kowna do Wierzbo\u0142owa wstrzyma\u0142o \u017cywy ruch podr\u00f3\u017cnych na szosie kowie\u0144skiej. Stacya w W. opustosza\u0142a a obszerny budynek dawnej poczty, nabyty przez w\u0142adz\u0119 naukow\u0105, s\u0142u\u017cy dzi\u015b za pomieszczenie dla seminaryum nauczycielskiego, licz\u0105cego \u015brednio oko\u0142o 100 uczni\u00f3w. Wie\u015b W. wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Freda. W. par., dek. maryampolski (dawniej sapie\u017cyski), 2489 dusz. W. gm. ma rozleg\u0142o\u015bci 15860 mr. i 6133 mk. (33 prawos\u0142., 134 prot. i 468 \u017cyd.). S\u0105d gm. okr. II w D\u0119bowej Budzie o 13 w. W sk\u0142ad gm. wchodz\u0105: Agliniszki, Bielewicze, Bilsk, Borsukime, Dziewago\u0142a, Giwie, Girniki-Morwa, Kieturakiszki, Kirsnakowizna, Kordaki, Ko\u017aliszki, Mawrucie, Nowina, Og\u00f3rkiszki, Pitkieliszki, Pobaliszki, Pobartupie, Pograndynie, Podejnupie, Pobajgtuwie, Podrzecze, Pokiekle, Popilwa, Potarzynie, Po\u017cery, Rumkie, Samaniszki, Skrawdzie, Stara-Ruda, Szylele, Tarputyszki, U\u017cbaliszki, Wejwery i Zoryszki Wielkie. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

We\u0142nianka,<\/b> rzeczka, w gub. grodzie\u0144skiej, lewy dop\u0142yw Rosi (Rossy), lewego dop\u0142. Niemna.<\/p>\n

Wembry,<\/b> fol. i dobra nad rzk\u0105 t. n. (dop\u0142. Szejmeny), pow. wy\u0142kowyski, gm. Bartniki, par. \u0141ankieliszki, odl. od Wy\u0142kowyszek 7 w. Fol. ma 6 dm., 67 mk. W 1827 r. 2 dm., 35 mk. W r. 1874 dobra W. sk\u0142ada\u0142y si\u0119 z fol. W. i Wiktoryn, rozl. mr. 737: fol. W. gr. orn. i ogr. mr. 427, \u0142\u0105k mr. 83, pastw. mr. 2, nieu\u017c. mr. 15; bud. mur. 16, drew. 5; gospodarstwo 4-pol.; fol. Wiktoryn gr. orn. o ogr. mr. 152, \u0142\u0105k mr. 52, nieu\u017c. mr. 6; bud. mur. 2, drew. 4. W\u015b Bojary os. 18, mr. 455.<\/p>\n

Wencz\u0142awka,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Olwita, odl. od Wy\u0142kowyszek 5 w., ma 32 dm., 269 mk. W r. 1827 by\u0142o 22 dm., 161 mk.<\/p>\n

Wenecya<\/b> 1.) pow. kolne\u0144ski, ob. Wanacya. <\/i>2.) W.,<\/b> w\u015b nieistniej\u0105ca obecnie. Wed\u0142ug reg. pob. pow. san\u00addo\u00admier\u00ads\u00adkie\u00adgo z r. 1578 w\u015b W., w par. W\u0105chocko, nale\u017c\u0105ca do klasztoru \u015bw. Krzy\u017ca, mia\u0142a 4 osad., 2 \u0142any, 1 kom. (Pawi\u0144ski, Ma\u0142op., 196).<\/p>\n

Weranga,<\/b> strumie\u0144, zapewne lewy dop\u0142. Niemna, p\u0142ynie przez obszar d\u00f3br Gie\u0142gudyszki, w pow. w\u0142adys\u0142awowskim.<\/p>\n

Werdeln,<\/b> dobra, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. p. Gumbinnen.<\/p>\n

Werecya,<\/b> rzeczka, w gub. grodzie\u0144skiej, dop\u0142yw \u015awis\u0142oczy z prawej strony, przyjmuje Werejk\u0119; ob. Warecia<\/i>.<\/p>\n

Werejka,<\/b> rzeczka, w gub. grodzie\u0144skiej, prawy dop\u0142yw Wareci al. Werecyi.<\/p>\n

Weren\u00f3wko,<\/b> osada nie pomieszczona w nowszych spisach. Wed\u0142ug wykazu z r. 1827 le\u017cy w pow. kalwaryjskim, par. Miros\u0142aw, ma 10 dm., 70 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wereszcze\u0144szczyzna<\/b> al. Wereszewszczyzna, fol., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Ber\u017cniki, odl. 7 w. od Sejn. W r. 1887 folwark ten, oddzielony od d\u00f3br Krasnogruda, wraz z przyleg\u0142o\u015bciami \u017begary i Garboraj\u015b\u0107, jeziorami Ba\u0142abd\u017a [Ba\u0142\u0105d\u017a<\/i>]<\/span>, Sztabin, Sztabinki, Dru\u0107, Rejst, Dubelis, Dubelek i Pyrke\u0107 [<\/i><\/span>Pyre<\/a><\/i>] rozl. mr. 756: gr. or. i ogr. mr. 143, \u0142\u0105k mr. 60, past. mr. 24, lasu mr. 92, wody mr. 277, nieu\u017c. mr. 160; bud. drew. 4; las nieurz\u0105dzony, pok\u0142ady torfu.<\/p>\n

Wereszewszczyzna,<\/b> ob. Wereszcze\u0144szczyzna.<\/i><\/p>\n

Weretelnica,<\/b> uroczysko, pow. grodzie\u0144ski, w 1 ok. pol., gm. Ho\u017ca, o 21 w. od Grodna.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Werowskie,<\/b> jezioro, w gub. grodzie\u0144skiej, sp\u0142ywa do Kotry<\/a>.<\/p>\n

Werpiki,<\/b> w\u015b nad rzk\u0105 Naw\u0105, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. Gryszkabuda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 19 w., ma 3 dm., 16 mk. W 1827 r. by\u0142o 3 dm., 28 mk., par. Syntowty.<\/p>\n

Werschen,<\/b> w\u015b, pow. gierdawski, st. poczt. Muldszen.<\/p>\n

Wersele,<\/b> jezioro, w pow. suwalskim, przy wsi t. n., w pobli\u017cu granicy od Prus, na wsch\u00f3d-p\u0142n. od jez. Ha\u0144cza. Wyp\u0142ywa z niego rz. Blendzianka (Blindzianka), dop\u0142. Rospudy [B\u0142\u0105d: B\u0142\u0119dzianka nie jest dop\u0142ywem Rospudy. Jezioro Wersele zwa\u0142o si\u0119 pierwotnie Blindy<\/i>.]<\/span><\/p>\n

Wersele<\/b> 1.) w\u015b i folw. nad jeziorem t. n., pow. suwalski, gm. Paw\u0142\u00f3wka, par. Przero\u015bl, odl. od Suwa\u0142k 28 w., ma 11 dm., 97 mk. W 1827 r. by\u0142o 8 dm., 80 mk. 2.) W.<\/b> al. Werszele<\/i>, w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Lejpuny, odl. od Sejn 39 w., ma 14 dm., 137 mk. W r. 1827 by\u0142o 12 dm., 20 mk. (?).<\/p>\n

Wersze,<\/b> mylnie Wiersze<\/i>, w\u015b nad rz. Pent\u0105, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. Syntowty, odl. 19 w. od W\u0142adys\u0142awowa, ma 22 dm., 247 mk. W 1827 r. by\u0142o 22 dm., 201 mk.<\/p>\n

Werszele,<\/b> ob. Wersele<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wersztominy,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. \u015awi\u0119to-Jeziory, par. \u0141o\u017a<\/span>dzieje, odl. od Sejn 28 w., ma 46 dm., 487 mk. W r. 1827 jedna cz\u0119\u015b\u0107 w par. \u015awi\u0119to-Jeziory, mia\u0142a 18 dm., 113 mk.; druga, w par. \u0141o\u017a<\/span>dzieje, 6 dm., 79 mk. Por. <\/i>Kurdymokszty<\/a><\/i>.<\/p>\n

Werszupie,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Kidule, par. Kajmele, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 28 w., ma 12 dm., 107 mk. W 1827 r. by\u0142o 7 dm., 67 mk., par. S\u0142owiki.<\/p>\n

Werszwy,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Aleksota, par. Sapie\u017cyszki. Nie pomieszczona w spisie urz\u0119d. osad gub. suwalskiej z r. 1878. W 1827 r. by\u0142o 13 dm., 103 mk., par. Godlewo.<\/p>\n

Wertheim,<\/b> posiad\u0142o\u015b\u0107, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. p. Sodehnen.<\/p>\n

Werysowa,<\/b> folw., pow. grodzie\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. \u0141asza, o 31 w. od Grodna.<\/p>\n

Weso\u0142a<\/b> [\u2026]<\/span> 20.) W.<\/b> al. Weso\u0142e<\/i>, w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Sereje, odl. od Sejn 36 w., ma 8 dm. 38, mk. 21.) W.,<\/b> dawniej Praurimie<\/i>, wynios\u0142o\u015b\u0107 pod Aleksot\u0105, w pow. maryampolskim, miejsce przechadzki dla mieszka\u0144c\u00f3w. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Weso\u0142a<\/b> [\u2026]<\/span> 2.) W.,<\/b> uroczysko, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Roman\u00f3wka, o 24 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 59 dzies. (18 \u0142\u0105k i pastw.). [\u2026]<\/span><\/p>\n

Weso\u0142e,<\/b> w\u015b i folw., pow. maryampolski, gm. Aleksota, par. Godlewo, odl. od Maryampola 50 w. W\u015b ma 49 dm., 479 mk.; folw. ma 5 dm., 85 mk. W 1827 r. by\u0142o 3 dm., 25 mk.<\/p>\n

Weso\u0142e Oko,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Michaliszki, par. Ig\u0142\u00f3wka, odl. od Maryampola 17 w., ma 12 dm., 114 mk. W 1827 r. by\u0142o 4 dm., 48 mk.<\/p>\n

Weso\u0142owo<\/b> 1.) w\u015b, pow. suwalski, gm. Zaboryszki, par. Pu\u0144sk, odl. od Suwa\u0142k 20 w., ma 8 dm., 77 mk. W 1827 r. by\u0142o 3 dm., 32 mk. 2.) W.,<\/b> os., pow. maryampolski, par. Pokojnie. W nowszych spisach nie podawana. W 1827 r. mia\u0142a 1 dm., 17 mk.<\/p>\n

Weso\u0142owo<\/b> 1.) niem. Wessolowen<\/i>, w\u015b, pow. gierdawski, st. p. Abelischken. 2.) W.,<\/b> posiad\u0142o\u015b\u0107, pow. oleckowski, st. p. Duneyken. Osada istnia\u0142a ju\u017c XVII w. [Na wsch. od Wronek, na zach. brzegu rzeki E\u0142k, dzi\u015b nie istnieje.]<\/span> 3.) W.,<\/b> dobra ryc., pow. olszty\u0144ski, st. p. Gr. Purden. 4.) W.,<\/b> os., pow. z\u0105dzborski, st. p. Nikolaiken. 5.) W.,<\/b> w\u015b, pow. szczycie\u0144ski, st. p. Willenberg. 6.) W.,<\/b> niem. Wessolowen Gross<\/i> i Klein<\/i>, w\u015b i posiad\u0142o\u015b\u0107, pow. w\u0119goborski, st. p. Allenstein. 7.) W.,<\/b> niem. Wessolowo<\/i>, posiad\u0142o\u015b\u0107, pow. niborski, st. p. Koschlau. Albrecht Ko\u015bciesza, mistrz hutnicki w Kucborku, dostaje (w XVI w. ?) przywilej n<\/span>a 13 w\u0142\u00f3k i 7\u00bd morg. nad strumykiem Omulew oraz 2 w\u0142\u00f3ki pod maj\u0105tkiem jego w Kucborku (K\u0119trzy\u0144ski, O ludn. pol., 349).<\/p>\n

Weso\u0142\u00f3wka<\/b> [\u2026]<\/span> 15.) W.,<\/b> fol., pow. suwalski, gm. Paw\u0142\u00f3wka, par. Przero\u015bl, o 13 w. od Suwa\u0142k, ma 3 dm., 24 mk. W 1827 by\u0142o 2 dm., 28 mk. Dawniej wieczysta dzier\u017cawa, nale\u017c\u0105ca do ekonomii Przero\u015bl, d\u0142ugo zostawa\u0142a w posiadaniu Za\u00adrem\u00adb\u00f3w, od kt\u00f3rych j\u0105 naby\u0142 K. Mac\u00adkie\u00adwicz. Po sp\u0142aceniu kanonu, nabyta w r. 1877 na w\u0142asno\u015b\u0107. Obszaru 205 morg. 253 pr\u0119t., po\u0142o\u017cenie pag\u00f3rkowate, gleba \u017cytnia. Gaj olszowy i brzozowy i lasek \u015bwierkowy, po polu i lesie k\u0119py leszczynowe, obfituj\u0105ce w orzechy. Na \u0142\u0105kach dobywa si\u0119 torf na opa\u0142. 16.) W.,<\/b> fol., pow. sejne\u0144ski, gm. Krasnowo, par. Sejny, odl. od Sejn 6 w., ma 2 dm., 23 mk., 125 morg. (84 mr. roli, 37 mr. \u0142\u0105k). Pok\u0142ady torfu i wapienia. Fol. ten oddzielony od d\u00f3br Jenoraj\u015bcie. [Na p\u0142d.-wsch. od wsi Rynkojeziory.]<\/span> 17.) W.,<\/b> przyl. d\u00f3br Ho\u0142ny Mejera, pow. sejne\u0144ski, gm. Ho\u0142ny Wolmera, par. Ber\u017cniki. 18.) W.,<\/b> pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Sereje. 19.) W.,<\/b> pow. maryampolski, gm. Antonowo, par. Pilwiszki. 20.) W.,<\/b> os., pow. maryampolski, gm. Balwierzyszki, par. Gudele. Cztery ostatnie osady nie s\u0105 pomieszczone w spisie urz\u0119d. z r. 1878. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Westerplatte,<\/b> osada k\u0105pielowa nad Ba\u0142tykiem, ulubione miejsce wycieczek Gda\u0144szczan. Jest tu pi\u0119kny park, restauracya i kilka willi. Zak\u0142ad ten le\u017cy tu\u017c przy Nowym Porcie, w pow. gda\u0144skim miejskim, mi\u0119dzy zakr\u0119tem Wis\u0142y a morzem Ba\u0142tyckiem; st. pocz. i par. kat. Nowy Port. W r. 1885 by\u0142o 13 dm., 60 mk. sta\u0142ych. Od strony morza znajduj\u0105 si\u0119 tu silne fortyfikacye, \u0142\u0105cz\u0105ce si\u0119 z fortec\u0105 w Wis\u0142ouj\u015bciu i sza\u0144cami w Nowym Porcie. R. 1887 sprzedano 115784 bilet\u00f3w do zimnych k\u0105pieli morskich, a 3729 do ciep\u0142ych (ob. \u201eNowy Port\u201c, V, 304).<\/p>\n

W\u0119biskie,<\/b> os., pow. wy\u0142kowyski, gm. Gi\u017ce, par. Wy\u0142kowyszki (odl. 19 w.), ma 2 dm., 9 mk.<\/p>\n

W\u0119cz\u0142awka<\/b> al. W\u0119c\u0142awka<\/i>, w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Olwita, odl. od Wy\u0142kowyszek 5 w., ma 32 dm., 269 mk., 19 osad, 612 morg. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Pojeziory. W 1827 r. by\u0142o 22 dm., 161 mk.<\/p>\n

W\u0119dogiszki,<\/b> mylnie Wedegiszki<\/i>, w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Swiatoszyn, par. Poniemo\u0144, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 42 w., ma 4 dm., 39 mk. W 1827 r. by\u0142o 4 dm., 37 mk.<\/p>\n

W\u0119do\u0142\u00f3w, <\/b> w dok. Vendolow<\/i>, dzi\u015b Koniecki-W\u0105dolowo<\/i>, w\u015b drobnej szla\u00adch\u00adty, pow. kolne\u0144ski. W dok. z r. 1506 spisanym w Wiznie, wyst\u0119puje \u201eAndreas Conyczek de Vendolow\u201c (Kod. maz., 335). Dzi\u015b nazwa W. ust\u0105pi\u0142a miejsca nazwom cz\u0119\u015bciowych folwark\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W\u0119gielnia<\/b> 1.) w\u015b, pow. suwalski, gm. i par. Jeleniewo, odl. od Suwa\u0142k 8 w., ma 20 dm., 128 mk. W 1827 r. by\u0142o 12 dm., 71 mk. 2.) W., <\/b>kol., pow. suwalski, gm. Sejwy, par. Pu\u0144sk, odl. od Suwa\u0142k 23 w., ma 2 dm., 11 mk. 3.) W.,<\/b> ob. W\u0119gielnica<\/i>.<\/p>\n

W\u0119gielnica<\/b> 1.) al. W\u0119gielnia<\/i>, w\u015b w dobrach Krasnowo, pow. sejne\u0144ski. Nie podana w nowszych spisach. W r. 1827 mia\u0142a 2 dm., 8 mk. W r. 1854 podano tu 81 morg. 2.) W.<\/b> al. W\u0119gielnia<\/i>, os. w\u0142o\u015bc., pow. maryampolski, gm. Balwierzyszki, par. Gudele, odl. od Maryampola 22 w., ma 1 dm., 10 mk., 38 morg. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Iwaniszki. W r. 1827 by\u0142o 1 dm., 6 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>W\u0119gielsztyn,<\/b> niem. Engelstein<\/i>, w\u015b nad jeziorem stanowi\u0105cym cz\u0119\u015b\u0107 jez. Mamry, pow. w\u0119goborski, odl. 9 klm. od W\u0119goborka. Posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par., urz\u0105d poczt., 779 mk. Gleba czernoziemna. Jestto staro\u017cytna osada, w dawnej Galindyi<\/a>. Istnieje tu staro\u017cytne grodzisko i cmentarzysko. W\u015b za\u0142o\u017con\u0105 zosta\u0142a w r. 1406. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 paraf. przed reformacy\u0105 mia\u0142 za uposa\u017cenie 4 w\u0142\u00f3ki. W r. 1558 pastorem jest Polak Tortykowius. W XVIII w. nabo\u017ce\u0144stwo polskie i niemieckie. [B\u0142\u0105d: jezioro nie nale\u017cy do Mamr, nawet p\u00f3\u017aniej nie uda\u0142o si\u0119 ich po\u0142\u0105czy\u0107 Kana\u0142em Mazurskim, za\u015b Galindia le\u017ca\u0142a du\u017co bardziej na po\u0142udnie.]<\/span><\/p>\n

W\u0119glisko<\/b>, trzy osady i fol., pow. maryampolski, gm. Kwieciszki, par. Maryampol (odl. 4 w.). Trzy osady maj\u0105 3 dm., 41 mk.; fol. 3 dm.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>W\u0119gobork,<\/b> niem. Angerburg<\/i>, miasto powiatowe w Prusach Wschodnich, pod 54\u00b012’13” szer. p\u0142n. i 39\u00b024’30” d\u0142ug. wschod. od F, nad rz. W\u0119gorap\u0105, przy jej wyp\u0142ywie z poblizkiego jez. Mamry<\/a> i nad tym\u017ce jeziorem. Gleba do\u015b\u0107 \u017cy\u017cna, rozleg\u0142e \u0142\u0105ki i pastwiska. Klimat ostry i wilgotny, brak wody \u017ar\u00f3dlanej. Miasto posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. ewang., seminaryum nauczycielskie, szko\u0142\u0119 miejsk\u0105, szko\u0142\u0119 dla g\u0142uchoniemych, urz\u0105d powiatowy i kas\u0119 podatkow\u0105, st. pocz. II klasy z pocztami osobowemi do G\u0142\u0105bina, Gierdaw, Lecu i Go\u0142dapu, cztery jarmarki i wielki dwutygodniowy na p\u0142\u00f3tno (w czerwcu), targi dwa razy w tydzie\u0144, 4073 mk., trudni\u0105cych si\u0119 przewa\u017cnie rolnictwem. Rybo\u0142owstwo rz\u0105dowe i prywatne wydzier\u017cawione. Ryby wyprawiane s\u0105 do kr\u00f3lestwa polskiego. Po\u0142\u00f3w w\u0119gorzy zmniejszy\u0142 si\u0119 przez osuszenie b\u0142ot. Przy mie\u015bcie staro\u017cytne cmentarzysko. W r. 1335 wznie\u015bli tu Krzy\u017cacy zamek, zburzony r. 1365 przez Kiejstuta i 1398 r. odbudowany. Przy zamku zamieszkiwa\u0142 zwykle t. zw. Tischmeister krzy\u017cacki. Od r. 1420 mieszka tu w\u00f3jt. Osada wytworzona przy zamku otrzyma\u0142a prawo miejskie r. 1571. Tatarzy spustoszyli miasto r. 1657 a Szwedzi r. 1679. Podczas wojny siedmioletniej sta\u0142a tu za\u0142oga rossyjska. W r. 1746 genera\u0142 pruski Katte zaprowadzi\u0142 wodoci\u0105gi, zaopatruj\u0105ce studnie miejskie w wod\u0119 z W\u0119gorapi.<\/p>\n

W\u0119go<\/span>borski powiat,<\/i> w obwodzie reg. g\u0105bi\u0144skiej, ma 17\u202258 mil kw. obsszaru i 45000 mk. Polacy stanowi\u0105 15% ludno\u015bci, zajmuj\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniow\u0105 powiatu. Obszar powiatu stanowi\u0105cy cz\u0119\u015b\u0107 dawnej Galindyi<\/a>, obfituje w jeziora, tak \u017ce wody zajmuj\u0105 50413 mr. Opis powiatu skre\u015bli\u0142 Schmidt w dzie\u0142ku: \u201eDer Angerburger Kreis\u201c, 1860 r. J. B.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>W\u0119gorapa<\/b> al. W\u0119gra<\/i>, niem. Angerapa<\/i>, w\u0142a\u015bciwie Ungurupe<\/i> (w\u0119gorzowa rzeka po litew.), rzeczka w Prusach, jedno z ramion zr\u00f3d\u0142owych Prego\u0142y. Tworzy cz\u0119\u015b\u0107 kana\u0142u ja\u0144sborskiego<\/a>. Ob. Angerapa<\/a><\/i>, Mamry<\/a><\/i> i Prego\u0142a<\/a><\/i>. [1326 Wangrapia<\/i>, 1433 Wangrappe<\/i>, mo\u017ce pierwotnie ja\u0107w. Angurape<\/i> (w\u0119gorzowa rzeka).]<\/span><\/p>\n

W\u0119grza,<\/b> rzeczka, ob. W\u0119go<\/span>rapa<\/a><\/i>.<\/p>\n

W\u0119\u017cewo<\/b> 1.) niem. Wensewen<\/i> al. Wensoewen<\/i>, posiad\u0142o\u015b\u0107, pow. oleckowski, st. pocz. Kowale (Kowahlen). Tu si\u0119 mie\u015bci urz\u0105d stanu cywilnego okr\u0119gu W\u0119\u017cewo. W\u015b ta istnia\u0142a ju\u017c r. 1560. W r. 1562 nadaje Olbracht Jerzemu Nostyczowi 44 w\u0142\u00f3k boru zwanego W\u0119\u017cewo, w pow. stradu\u0144skim, z s\u0105downictwem wy\u017cszem i ni\u017cszem (K\u0119trz., O ludn. pol., 516). 2.) W.,<\/b> niem. Wensewen<\/i>, w dok. Wansoffen<\/i>, Springborn<\/i>, w\u015b, pow. ja\u0144sborski, st. pocz. Arys. Jerzy Ramung v. Ramek, komtur ry\u0144ski, nadaje Maciejowi W\u0119\u017cowskiemu r. 1484 na prawie magd. 10 w\u0142. w Springborn, mi\u0119dzy dwoma bagnami, z obowi\u0105zkiem jednej s\u0142u\u017cby zbrojnej. Rudolf v. Diepoltskirchen, komtur ry\u0144ski, odnawia Andrzejowi Bartko i W\u0119\u017cowskiemu przywilej na m\u0142yn nad strug\u0105 W\u0119\u017cowsk\u0105 oraz na 2\u00bd w\u0142. na prawie che\u0142m. Dan w Rynie r. 1496 (K\u0119trz., O ludn. pol., 476). 3.) W.,<\/b> niem. Wenschowen<\/i>, w\u015b, w dawnym pow. szesty\u0144skim (dzi\u015b z\u0105dzborski), obecnie nie istnieje. R. 1572 Andrzej Jonasz, ststa szestynski, sprzedaje Janowi z W. (Ihan Wonschewa) 2 w\u0142\u00f3ki so\u0142eckie za 120 grzyw., na Now\u0105 Stamk\u0105, dla za\u0142o\u017cenia wsi dannickiej na 12 w\u0142. che\u0142m. W\u015b ta zagin\u0119\u0142a (K\u0119trzy\u0144ski, O ludn. pol., 417). Br. Ch.<\/i><\/p>\n

W\u0119\u017cewski,<\/b> strumyk, pow. margrabowski, nad nim le\u017cy w\u015b W\u0119\u017c\u00f3wka (Ob. K\u0119trz., O ludn. pol., str. 501).<\/p>\n

W\u0119\u017c\u00f3wka,<\/b> niem. Wensowken<\/i>, w\u015b, pow. lecki, st. pocz. Widminnen. Bernard v. Balzhofen, komtur branden., nadaje r. 1475 Andrzejowi i Ma\u0107kowi Janom (Ihonen) na prawie magd. 5 w\u0142\u00f3k nad strum. W\u0119\u017cewskim. R. 1565 Wawrzyniec v. Halle, ststa oleckowski, sprzedaje Bro\u017cejowi synowi Oliasza w Juniach, 2\u00bd w\u0142. so\u0142eckich za 60 grzyw., celem za\u0142o\u017cenia wsi dannickiej na 23\u00bd w\u0142. che\u0142m. Mi\u0119dzy Radziami, Panistrugami, Drygalskiem al. Gawlikiem, Wydminami, Cybulkami i Juniami. R. 1600 zamieszkuj\u0105 W. sami Polacy (K\u0119trz., O ludn. pol., 501). Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wiado,<\/b> w\u015b nad jez. Bobrowickiem, pow. s\u0142onimski, w 1 okr. pol., gm. Hiczyce, o 85 w. od S\u0142onima, wraz ze wsi\u0105 Tupice al. Tupiczyce 1090 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (364 \u0142\u0105k i past., 85 lasu, 25 nieu\u017c.). Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad Wiadzkiej wo\u0142osti. Por. Rohaczew<\/i> (t. IX, 687) i Wiad\u0142o<\/i>.<\/p>\n

Wiadzka Wo\u0142ost\u2019,<\/b> ob. Wiad\u0142o<\/i>.<\/p>\n

Wiadzkie,<\/b> jezioro, tak si\u0119 nazywa\u0142o w XVI W. jezioro Bobrowickie, dzi\u015b le\u017c\u0105ce przez po\u0142ow\u0119 w pow. pi\u0144skim i s\u0142onimskim. Na brzegu jego w pow. s\u0142onimskim le\u017cy w\u015b Wiado, niegdy\u015b z zarz\u0105dem Wiadzkiej wo\u0142osti w w\u00f3jtowstwie Kleckiem i zt\u0105d nazwa. O W. jeziorze wzmiankuje dokum. z r. 1555 (ob. Pisc. kn. pinsk. i kleck. knia\u017c., str. 142). A. Jel.<\/i><\/p>\n

Wialica,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Kibarty, par. Wierzbo\u0142\u00f3w, odl. od Wy\u0142kowyszek 17 w., ma 10 dm., 24 mk.<\/p>\n

Wiartell<\/b> Gross<\/i> i Klein<\/i>, w\u015b, pow. ja\u0144sborski, st. p. Ja\u0144sbork (Johannisburg).<\/p>\n

Wiatrak<\/b> 1.) os., pow. olkuski, gm. i par. Kid\u00f3w. 2.) W.<\/b> Naramicki<\/i>, os., pow. wielu\u0144ski, par. Naramice; w r. 1827 by\u0142 1 dm., 3 mk. 3.) W.<\/b> Rudzki<\/i>, pow. wielu\u0144ski, par. Ruda; w 1827 r. 1 dm., 5 mk. 4.) W.<\/b> Sko\u00adto\u00adw\u00adski<\/i> (Cho\u00adto\u00adw\u00adski ?), pow. wie\u00adlu\u0144\u00adski, par. Cho\u00adt\u00f3w; w 1827 r. 1 dm., 5 mk. 5.) W.<\/b> \u015awi\u0105\u00adt\u00adko\u00adw\u00adski<\/i>, pow. wie\u00adlu\u0144\u00adski, par. Lu\u00adtu\u00adt\u00f3w; w 1827 r. 1 dm., 7 mk. 6.) W.<\/b> Ur\u00adba\u0144\u00adski<\/i>, pow. wie\u00adlu\u0144\u00adski, par. Ruda; w 1827 r. 1 dm., 5 mk. 7.) W.,<\/b> os., pow. ja\u00adno\u00adw\u00adski, gm. An\u00adno\u00adpol, par. Swie\u00adcie\u00adch\u00f3w. 8.) W.,<\/b> os., pow. ry\u00adpi\u0144\u00adski, gm. W\u0105\u00adpielsk, par. Ra\u00addziki. 9.) W.,<\/b> os., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Syntowty, ma 1 dm., 13 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wiatro\u0142u\u017ca,<\/b> rzka, w pow. suwalskim, poczyna si\u0119 na wsch\u00f3d od wsi Kaletnik a na p\u0142d. od wsi Wiatro\u0142u\u017ca (gm. Hutta), p\u0142ynie ku p\u0142d. pod Bobrowiszkami [<\/span>Bobrowisko<\/a>], przep\u0142ywa jezioro t. n., z kt\u00f3rego przechodzi pod wsi\u0105 Piertanami do jez. Pierty (ob. Kr\u00f3lowek<\/a>), nale\u017c\u0105cego do systematu jez. Wigry, zlewaj\u0105cego swe wody do Czarnej Ha\u0144czy<\/a>. D\u0142uga oko\u0142o 6 w. Przyjmuje z praw. brzegu przed wej\u015bciem do jez. Pierty dop\u0142yw Mani\u00f3wk\u0119<\/a>. J\u00f3z. Bliz.<\/i><\/p>\n

Wiatro\u0142u\u017ca<\/b> 1.) w\u015b i fol. nad rzk\u0105 t. n., pow. suwalski, gm. Huta, par. Kaletnik, odl. od Suwa\u0142k 12 w.; fol. ma 10 dm., 63 mk.; w\u015b 1 dm., 3 mk. W 1827 r. by\u0142o 14 dm., 81 mk. 2.) W.,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Zaboryszki, par. Jeleniewo, odl. 16 w. od Suwa\u0142k, ma 11 dm., 125 mk. W 1827 r. by\u0142o 9 dm., 54 mk.<\/p>\n

Wiaz\u00f3wka<\/b> 1.) w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Kamionna, o 36 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 233 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (46\u00bd \u0142\u0105k i past., 16\u00bd nieu\u017c.). 2.) W.<\/b> al. Wiazki<\/i>, w\u015b, pow. bobrujski, w 1 okr. pol. i gm. Kaczerycze, paraf. prawos\u0142. w miejscu, o 32 w. od Bobrujska, ma 27 osad. Cerkiew paroch. p. wez. \u015bw. Eliasza, ma z dawnych zapis\u00f3w przesz\u0142o 2\u00bd w\u0142\u00f3ki ziemi ornej i \u0142\u0105k na 56 woz\u00f3w; oko\u0142o 1000 parafian. 3.) W.,<\/b> bia\u0142oros. Wiazouka<\/i>, w\u015b, pow. ihume\u0144ski, w gm. Ju\u00adre\u00adwo, ma 10 osad, 4.) W.,<\/b> w\u015b, pow. lepelski. Maj\u0105 tu Ra\u00adfa\u0142 Reutt 39 dzies. i Wac\u00ad\u0142aw i Emi\u00adlia Bo\u00adgi\u0144\u00adscy 126 dzies. 5.) W.,<\/b> w\u015b tam\u017ce. Maj\u0105 tu cz\u0119\u015bci: Alek\u00adsie\u00adjen\u00adko\u00adwie (80 dzies.), Lek\u00adsio\u00adn\u00adko\u00adwie (w 6 dzia\u0142ach 71 dzies.), Mi\u00adlew\u00adscy (w 2 dzia\u0142ach 32 dzies.) i Ig\u00adna\u00adcy Pasz\u00adkie\u00adwicz (18 dzies.). J. Krz.-A. Jel.<\/i><\/p>\n

Wia\u017cno,<\/b> Wie\u017cno<\/i>, sio\u0142o i dobra, pow. pru\u017ca\u0144ski, w 3 okr. pol., gm. Horodeczna, u 34 w. od Pru\u017cany. Sio\u0142o ma 117 dzies. ziemi cerkiewnej (39 \u0142\u0105k i pastw., 8 lasu, 15 nieu\u017c.), dobra za\u015b 386 dzies. ziemi dworskiej (80 \u0142\u0105k i pastw., 103 lasu, 51 nieu\u017c.); w\u0142asno\u015b\u0107 Zaj\u00adko\u00adw\u00adskich.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wi\u0105zowe<\/b> al. Wi\u0105zowiec<\/i>, jezioro \u015br\u00f3d las\u00f3w dawnej P<\/span>uszczy A<\/span>ugustowskiej<\/a>, w le\u015bnictwie Ha\u0144cza, w pobli\u017cu kana\u0142u [Kana\u0142u Augustowskiego]<\/span>, na p\u0142n. [Powinno by\u0107: na po\u0142udnie.]<\/span> od jez. Szlamy w pow. sejne\u0144skim [Po 1866 r., wcze\u015bniej i dzi\u015b w pow. augustowskim.]<\/span>. Ma 10 morg. obszaru. [Wg. mapy z 1839 nosi\u0142o nazw\u0119 Naczwidok<\/a><\/i>, dzi\u015b jezioro przecina granica z Bialorusi\u0105.]<\/span><\/p>\n

Wica,<\/b> rzeczka, w pow. pru\u017ca\u0144skim, w po\u0142\u0105czeniu z Much\u0105 tworzy rzk\u0119 Pru\u017can\u0119.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wice<\/b> 1.) pow. maryampolski, ob. <\/i>Bobik\u0142y<\/a><\/i>. 2.) W.,<\/b> ob. Wicie<\/a><\/i>.<\/span><\/p>\n

Wichrowa,<\/b> niem. Wicherau<\/i>, rzeczka na Warmii, lewy dop\u0142yw \u015awini, uchodz\u0105cej z lew. brzegu do Ilmy, praw. dop\u0142. W\u0119gorapy (lew. dop\u0142. Prego\u0142y).<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wicie<\/b> 1.) w XVI w. Wiczye<\/i>, w\u015b i folw., pow. \u0142o\u00adwi\u00adc\u00adki, gm. Jeziorko, par. Ko\u00adci\u00adszew, odl. 9 w. od \u0141o\u00adwi\u00adcza, ma 63 dm., 437 mk., 362 mr. dwor. (folw. stanowi wieczyst\u0105 dzier\u017caw\u0119, nale\u017c\u0105c\u0105 do d\u00f3br ks. \u0142o\u00adwi\u00adc\u00adkie\u00adgo); w\u015b ma 55 osad, 1256 morg. w\u0142o\u015bc. (715 mr. pastw. i 36 mr. nieu\u017c.). W 1827 r. by\u0142o 54 dm., 347 mk.; 1864 r. 57 osad i 367 mk. W\u015b ta, stara osada w kasztelanii \u0142o\u00adwi\u00adc\u00adkiej, nale\u017ca\u0142a zdawna do klucza \u0142o\u00adwi\u00adc\u00adkie\u00adgo d\u00f3br arcybiskupich. Kanonicy kollegiaty \u0142o\u00adwi\u00adc\u00adkiej mieli tu nadane sobie \u0142\u0105ki, kt\u00f3re kmiecie arcybiskupi cz\u0119sto wypasali, \u015bci\u0105gaj\u0105c na siebie przeto kl\u0105twy kanonik\u00f3w. A\u017ceby po\u0142o\u017cy\u0107 koniec tym zaj\u015bciom Jan \u0141aski, arcyb., r. 1519 da\u0142 kanonikom w zamian za te \u0142\u0105ki dziesi\u0119cin\u0119 ze wsi \u015awi\u0119te, w kasztelanii skier\u00adnie\u00adwic\u00adkiej a par. Ma\u00adk\u00f3w, warto\u015bci 3 grzyw., za\u015b kmiecie zobowi\u0105zali si\u0119 p\u0142aci\u0107 z tych \u0142\u0105k arcybiskupowi 3 grzyw. rocznie (\u0141aski, L. B., II, 530). Wed\u0142ug reg. pob. pow. gos\u00adty\u0144\u00adskie\u00adgo z r. 1579 w\u015b Wie\u00adzie, nale\u017c\u0105ca do arcyb. gnie\u017an., mia\u0142a \u0142an. 1\u00bd, \u0142an. so\u0142tysich 3, zagr. 3 (Pawi\u0144ski, Mazowsze, 205). 2.) W.<\/b> Wschodnie<\/i>, mylnie Wice<\/i>, i W. Stare<\/i>, dwie wsi, pow. gar\u00adwo\u00adli\u0144\u00adski, gm. i par. Wil\u00adga. W. Wschodnie maj\u0105 17 dm., 103 mk., 235 morg.; W. Stare 19 dm., 172 mk., 129 morg. W r. 1576 Wicie, w\u015b w par. Mni\u00adsze\u00adwo. Adam Mni\u00adsze\u00adw\u00adski p\u0142aci tu od \u00bd \u0142an. W r. 1827 Wicie w\u015b, w par. Mni\u00adsze\u00adwo, ma 30 dm., 280 mk. 3.) W.<\/b> Ro\u017celskie<\/i>, al. <\/i>Bobik\u0142y<\/a><\/i>, w\u015b i folw., i W. Wojszwidowskie<\/i>, w\u015b, pow. maryampolski, gm. Poniemo\u0144 Po\u017caj\u015bcie, par. Poniemo\u0144, odl. od Maryampola 50 w.; W. Ro\u017celskie maj\u0105 18 dm., 150 mk.; folw. 1 dm.; W. Wojszwidowskie 9 dm., 50 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wiciuny<\/b> Prywatne<\/i> i Rz\u0105dowe<\/i>, dwie wsi, pow. maryampolski, gm. Freda, par. Poniemo\u0144, odl. od Maryampola 46 w. i 53 w. W. Prywatne maj\u0105 56 dm., 127 mk.; W. Rz\u0105dowe 6 dm., 58 mk. W 1827 r. by\u0142o 5 dm., 36 mk. i 4 dm., 50 mk.<\/p>\n

Wicki,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. grodzie\u0144ski, w lokr. pol., gm. G\u00f3rnica, o 17\u00bd w. od Grodna, ma 218 dzies. (6 \u0142\u0105k i pastw.).<\/p>\n

Wi\u0107,<\/b> rzeczka, dop\u0142yw rzeczki Jesi, w pow. maryampolskim, uchodzi pod Rynkunami.<\/p>\n

Wideryszki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, ob. Wederyszki<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Widgerek,<\/b> jedno z drobnych jezior nale\u017c\u0105cych do d\u00f3br rz\u0105d. Kadaryszki<\/a>, w pow. suwalskim.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wiergied\u017a,<\/b> uroczysko w pow. sejne\u0144skim, gm. Giby, na mapie z 1839 r.: <\/i><\/span>Giedzie<\/a><\/i>.<\/p>\n

Widgirek,<\/b> os., pow. wy\u0142kowyski, gm. Wisztyniec, par. Wi\u017cajny. Nowsze urz\u0119dowe spisy nie podaj\u0105 tej osady. Wed\u0142ug spisu z r. 1827 w\u015b W., w par. Jeleniewo, mia\u0142a 7 dm., 37 mk., par. Jeleniewo, mia\u0142a 7 dm., 37 mk. [By\u0107 mo\u017ce Widgirki<\/i> ko\u0142o wsi Grzybina, na p\u0142n.od jez. I\u0142giel, tu\u017c zagranic\u0105 na obecnym terytorium LItwy. Por. Wartele<\/a><\/i> 3)]<\/span><\/p>\n

Widgiry<\/b> 1.) w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Karkliny, par. Kieturw\u0142oki, odl. od Wy\u0142kowyszek 17 w., ma 70 dm., 719 mk. We wsi jedna z wi\u0119kszych osad w\u0142o\u015bc. ma 154 morg., druga 93 mr. W 1827 r. by\u0142o 43 dm., 403 mk. W\u015b ta wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Karkliny. 2.) W.,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Wojtkobole, par. Gra\u017cyszki, odl. od Wy\u0142kowyszek 24 w., ma 58 dm., 435 mk. Jedna z wi\u0119kszych osiad. w\u0142o\u015bc. ma 91 morg. W 1827 r. by\u0142o 18 dm., 118 mk. 3.) W.,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. Gryszkabuda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 25 w., ma 29 dm., 243 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Le\u015bnictwo. W 1827 r. 19 dm., 135 mk. 4.) W.,<\/b> os., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, par. I\u0142gowo, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 35 w., ma 2 dm., 27 mk. W 1827 r. 2 dm., 23 mk.<\/p>\n

Widgrele,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Podawinie, par. Dauksze, odl. od Kalwaryi 31 w., ma 21 dm., 108 mk., 283 morg. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Ludwin\u00f3w. W 1827 r. 8 dm., 59 mk.<\/p>\n

Wid\u0142y<\/b> 1.) osada karczemna, pow. lidzki, w 2 okr. pol., od 30 w. od Lidy a 21 w. od Ejszyszek, 1 dm., 11 mk. \u017cyd\u00f3w. 2.) W.,<\/b> za\u015bc., pow. \u015bwi\u0119\u00adcia\u0144\u00adski, w 1 okr. pol., gm. \u0141yn\u00adtu\u00adpy (o 4 w.), okr. wiejski i dobra By\u00adsze\u00adw\u00adskich Dworczany, 8 dusz rewiz. 3.) W.,<\/b> uroczysko, przy uj\u015bciu do Pe\u0142ch\u00f3wki strumienia wyp\u0142ywaj\u0105cego ze stawu Ostro\u017ca\u0144skiego, pow. biel\u00adski gub. grodzie\u0144skiej, w par. Pierlejewo, nale\u017cy do wsi Twarogi Lackie. 4.) W.,<\/b> uroczysko pmi\u0119dzy Tro\u015bcianic\u0105 i Muchawcem, pow. kobry\u0144ski, stanowi cz\u0119\u015b\u0107 wsi Sawickie. 5.) W.,<\/b> Wi\u0142y<\/i>., uroczysko, pow. pru\u017ca\u0144ski, w 4 okr. pol., gm. bia\u0142owiesko-aleksandrowska, o 57 w. od Pru\u017cany, nale\u017cy do wsi Bia\u0142a. J. Krz.<\/i><\/p>\n

Widno<\/b> 1.) dobra, pow. pru\u017ca\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. Kotra, o 13\u00bd w. od Pru\u017cany, w\u0142asno\u015b\u0107 An\u00addrzej\u00adko\u00adwi\u00adcz\u00f3w, ma wraz z urocz. Chmieliszcze 650 dzies. (407 \u0142\u0105k i pastw., 40 lasu, 65 nieu\u017c.). 2.) W.<\/b>-Wie\u017cki<\/i>, dobra, pow. pru\u017ca\u0144ski, w 3 okr. pol., gm. murawiewska, o 43 w. od Pru\u017cany, 65 dzies. (14 \u0142\u0105k i pastw., 6 nieu\u017c.); w\u0142asno\u015b\u0107 G\u00f3r\u00adskich. 3.) W.,<\/b> pow. \u0142otew. Wydni<\/i>, w\u015b, pow. rze\u00ad\u017cy\u00adc\u00adki, par. Buk\u00admuj\u00ad\u017ca, w\u0142asno\u015b\u0107 Mac\u00adkie\u00adwi\u00adcz\u00f3w, 650 dzies. obszaru. 4.) W.<\/b> al. Chotiszcze<\/i>, pow. rze\u00ad\u017cy\u00adc\u00adki, w\u0142asno\u015b\u0107 Ma\u00adryi Pod\u00adre\u00adzo\u00adwej, 183 dzies.<\/p>\n

Widok<\/b> 1.) Mokotowski<\/i>, w\u015b i folw., pow. gr\u00f3jecki, gm. Czersk, par. Chyn\u00f3w, odl. 9 w. od Gr\u00f3jca, ma 116 mk. Folw. ten i w\u015b utworzone zosta\u0142y w ostatnich czasach z cz\u0119\u015bci le\u015bnictwa Potycz, zwanych: Wielki las, Brzozowy las, Grabina i Podg\u00f3rki. W r. 1874 folw. W. M. rozl. mr. 478: gr. orn. i ogr. mr. 169, \u0142\u0105k mr. 19, pastw. mr. 8, lasu mr. 276,f nieu\u017c. mr. 6; bud. drew. 12; p\u0142odozm. 6-pol; las nieurz\u0105dzony. W\u015b W. M. os. 10, mr. 74. 2.) W.,<\/b> kol., pow. noworadomski, gm. i par. Wielgom\u0142yny, ma 10 dm., 106 mk., 170 morg. 3.) W.,<\/b> folw., pow. kolne\u0144ski, gm. Czerwone, par. Kolno, wraz z folw. G\u00f3rnica ma 496 mr. (276 mr. roli).<\/p>\n

Widomla,<\/b> w\u015b i dobra, pow. brzeski gub. grodzie\u0144skiej, w 3 okr. pol., gm. Turna, o 28 w. od Brze\u015bcia. W\u015b ma 653 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. i 17 dzies. nale\u017c\u0105cej do \u0141ukasza Szewela; dobra, w\u0142asno\u015b\u0107 Mi\u00adcha\u00ad\u0142a Gra\u00adbo\u00adw\u00adskie\u00adgo, 829 dzies. (209 \u0142\u0105k i pastw., 24 lasu, 12\u00bd nieu\u017c.).<\/p>\n

Widowo,<\/b> w\u015b, pow. biel\u00adski gub. grodzie\u0144skiej, w 1 okr. pol., gm. Pasynki, o 1\u00bd w. od Biel\u00adska, 412 dzies. (55 \u0142\u0105k i pastw., 2 lasu, 17 nieu\u017c.); w\u0142asno\u015b\u0107 mta Biel\u00adska.<\/p>\n

Widuganki,<\/b> jezioro w dobrach Lejpuny, w pow. sejne\u0144skim.<\/p>\n

Widugiery,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Krasnowo, par. Pu\u0144sk, odl. od Sejn 12 w., ma 43 dm., 409 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Krasnowo. W 1827 r. w\u015b mia\u0142a 18 dm., 175 mk.; os. 2 dm., 21 mk.<\/p>\n

Widuszyle,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Zyple, par. \u0141uksze, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 34 w., ma 4 dm., 42 mk. W 1827 r. 6 dm., 52 mk.<\/p>\n

Widzgiry,<\/b> os. le\u015bna, pow. kalwaryjski, gm. i par. Olita, odl. od Kalwaryi 54 w., ma 7 dm., 15 mk., 236 mr. Nale\u017cy do d\u00f3br Gudzieniszki.<\/p>\n

Wid\u017agowo,<\/b> w\u015b i dobra, pow. biel\u00adski gub. grodzie\u0144skiej, w 3 okr. pol., gm. Grodzisk, o 30 w. od Biel\u00adska. W\u015b ma 64 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc.; dobra nale\u017c\u0105 w cz\u0119\u015bci do Bro\u00adni\u00ads\u00ad\u0142a\u00adwa Lesz\u00adczy\u0144\u00adskie\u00adgo (112 dzies.), w cz\u0119\u015bci do Aleksandra Zes\u00adsela (45 dzies.).<\/p>\n

Wid\u017cgaj\u0142y,<\/b> te\u017c Widzgaj\u0142y<\/i> i Wad\u017cgaj\u0142y<\/i>, w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Urdomin, odl. od Kalwaryi 17 w., ma 18 dm., 151 mk., 12 os., 589 mr. W r. 1827 jedna cz\u0119\u015b\u0107 mia\u0142a 7 dm., 91 mk., druga 5 dm., 51 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Kirsna.<\/p>\n

Wiecie<\/b> al. Wicie<\/i>, w\u015b, pow. maryampolski, gm. Aleksota, par. Godlewo, ma 12 os., 28 mr.; nale\u017ca\u0142a do fol. Marwa. Por. Wicie Ro\u017celskie<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wiejsieje<\/b> 1.) jezioro, zwane tak\u017ce Ha\u0144cza<\/i> (ob.), w pow. sejne\u0144skim, przy wsi Wiejsieje, ma 5\u20225 wiorst kw. obszaru. Wyp\u0142ywa z niego rzeka Ha\u0144cza Bia\u0142a<\/a> (dop\u0142. Niemna<\/a>). 2.) W.<\/b> al. Powiejsieje<\/i>, na mapie woj. topogr. Wiejsice<\/i> [w\u0142a\u015bciwie Wiejsieje<\/i>]<\/span>, jezioro, w pow. sejne\u0144skim, na zach. od jeziora Ha\u0144cza (odl. 2 w.). Ci\u0105gnie si\u0119 w kierunku od zach. ku wschod. i \u0142\u0105czy si\u0119 w\u0105skim przesmykiem z jez. Powie\u015bniki. D\u0142ugo\u015b\u0107 od wschodu ku zach. wynosi 4 w. Wznies. brzeg\u00f3w 465 st. npm. Na \u015brodku jeziora wyspa. Na p\u0142n. brzegu mie\u015bci si\u0119 folw. Podwiejsiejki. Przep\u0142ywa przez nie rzka Zapsia<\/a> (Zopse) al. Gniada, kt\u00f3ra uchodzi z praw. brz. do Ha\u0144czy Bia\u0142ej<\/a>. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wiejsieje,<\/b> dawniej te\u017c Wysoki Dw\u00f3r<\/i>, w\u015b, folw. i dobra nad jeziorem Ha\u0144cza al. Wiejsieje, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Wiejsieje le\u017c\u0105 o 20 w. na wsch\u00f3d od Sejn, \u015br\u00f3d wy\u017cyny pojezierza, na p\u0142n. kra\u0144cu jeziora. Na obszarze d\u00f3br s\u0105 dwa m\u0142yny wodne, gorzelnia, smolarnia. W\u015b by\u0142a jeszcze r. 1800 miasteczkiem, targowiskiem zapewne. Spis z r. 1827 zalicza W. do rz\u0119du wsi. Obecnie jest tu ko\u015bci\u00f3\u0142 par. murowany, szko\u0142a pocz\u0105tkowa, s\u0105d gm. okr. IV, urz\u0105d gm., 146 dm., 2273 mk. (\u017cyd\u00f3w przewa\u017cnie). W r. 1827 by\u0142o 63 dm., 737 mk. Najbli\u017csza stacya poczt. we wsi Kopciowo. W. s\u0105 star\u0105 wsi\u0105 litewsk\u0105, nadan\u0105 wraz z przyleg\u0142ym obszarem Andrzejowi Siemienowiczowi, kniaz. s\u0142uckiemu, przez Zygmunta Augusta. Andrzej czy te\u017c Jerzy kn. s\u0142ucki za\u0142o\u017cy\u0142 tu podobno r. 1562 (1526 ?) parafi\u0105 i zbudowa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142. Nast\u0119pnie przesz\u0142y te dobra w r\u0119ce kn. Massalskich. Biskup wile\u0144ski Massalski rozpocz\u0105\u0142 tu budow\u0119 wielkiego ko\u015bcio\u0142a. Oko\u0142o r. 1800 sta\u0142y pod dachem od lat 20 niewyko\u0144czone mury, gro\u017c\u0105ce ruin\u0105. Zapewne te\u017c Massalscy zbudowali tu zamek warowny na sw\u0105 rezydency\u0105. Ten\u017ce biskup podarowa\u0142 jeszcze za \u017cycia swego dobra Wiejsieje Wik\u00adto\u00adryi z Ogi\u0144skich Ogi\u0144skiej, wdowie, kt\u00f3r\u0105 wyda\u0142 za swego plenipotenta Mateusza \u017byniewa, kt\u00f3ry za rz\u0105d\u00f3w pruskich uzyska\u0142 tytu\u0142 hrabiego. Podobno biskup w\u0142o\u017ay\u0142 na Ogi\u0144sk\u0105 obowi\u0105zek uko\u0144czenia i utrzymywania ko\u015bcio\u0142a, czego jednak\u017ce nie wykona\u0142a, poprzestaj\u0105c na cz\u0119\u015bciowej restauracyi w r. 1817 zrujnowanej mocno budowli. Po \u015bmierci \u017byniewa dobra przesz\u0142y do r\u0105k Ogi\u0144skich, w spadku po \u017conie. Nast\u0119pnie przesz\u0142y dobra na hr. Ame\u00adli\u0105 z Ogi\u0144skich Wo\u0142owiczow\u0105. Ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany, lecz nie sklepiony, ma 42 \u0142okcie wysoko\u015bci, 70 \u0142ok. d\u0142ugo\u015bci w nawie a 14 w presbiteryum przy 50 \u0142ok. szeroko\u015bci w nawie a 22 w presbiteryum. Wewn\u0105trz 3 o\u0142tarze. Pod ko\u015bcio\u0142em sklepione podziemia. Pomnik\u00f3w niema. Dach kryty dach\u00f3wk\u0105. W osadzie istnia\u0142a oko\u0142o r. 1850 ku\u017anica \u017celazna, produkuj\u0105ca do 120 centn. rocznie. Dobra W. sk\u0142ada\u0142y si\u0119 w r. 1883 z folw.: W., Wysokie, Podwiejsiejki, os. m\u0142yn.: M\u0142ynek i Pozopsie, nomenklatury Ogrodniki. Obszar og\u00f3lny mr. 8093: folw. W. gr. orn. i ogr. mr. 80, \u0142\u0105k mr. 139, nieu\u017c. mr. 7; bud. mur. 5, drew. 2; folw. Wysokie, gr. orn. i ogr. mr. 586, \u0142\u0105k mr. 265, pastw. mr. 5, wody mr. 7, nieu\u017c. r. 11; bud. mur. 1, drew. 15; folw. Podwiejsiejki gr. orn. i ogr. mr. 559, \u0142\u0105k mr. 192, pastw. mr. 12, wody mr. 2, nieu\u017c. mr. 16; bud. mur. 1, drew. 10; os. M\u0142ynek gr. orn. i ogr. mr. 31, \u0142\u0105k mr. 12, nieu\u017c. mr. 2; bud. drew. 3; os. Pozopsie gr. orn. i ogr. mr. 106, \u0142\u0105k mr. 44, wody mr. 11, nieu\u017c. mr. 2; bud. drew. 6.; obszar w\u00f3d w 14 jeziorach mr. 2517; lasu urz\u0105dzonego mr. 3485. W sk\u0142ad d\u00f3br wchodzi\u0142y poprzednio wsi: w\u015b W. os. 91, mr. 1136; w\u015b Kajliny os. 6, mr. 256; w\u015b Bryniszki os. 7, mr. 319; w\u015b Bobry os. 23, mr. 715; w\u015b Radziwi\u0142a\u0144ce os. 13, mr. 646; w\u015b Sapie\u017cyszki os. 9, mr. 459; w\u015b Pozopsie os. 18, mr. 840; w\u015b Potery os. 11, mr. 569; w\u015b Kowalki os. 21, mr. 791; w\u015b Ruda os. 6, mr. 321; w\u015b Jakiela\u0144ce os. 4, mr. 246; w\u015b Powie\u015bniki os. 12, mr. 490; w\u015b Ogrodniki os. 6, mr. 226; w\u015b Gierwiele os. 3, mr. 192; w\u015b Pietraszki os. 19, mr. 699; os. Koledziszki os. 1, mr. 183; os. Saranciszki os. 1, mr. 5. W. par., dek. sejne\u0144ski (dawniej \u0142ozdziejski), 4123 dusz. W. gmina, nale\u017cy do s\u0105du gm. okr. IV w os. Wiejsieje, ma obszaru 29250 mr. i 6074 mk.; w\u015br\u00f3d sta\u0142ej ludno\u015bci 32 prot. i 2069 \u017cyd\u00f3w. W sk\u0142ad gm. wchodz\u0105: Bobry, Bryniuki, Czuwa\u0144ce-\u0141osiewickie, Cz.-Mereckie, Gausty, Gierwele, Gudele, Jakiela\u0144ce, Kajliny, Klepacze, Kowalki, Kol\u0119dziszki, Lejbogole, \u0141osiewicze, M\u0142ynek, Ogrodniki, Potery, Pietraszki, Podwiejsiejki, Polu\u0144ce, Powie\u015bniki, Pozopsie, Purwiszki, Radziwi\u0142a\u0144ce, Ruda, Sapie\u017cyszki, Saranciszki, Smorluny, Stankuny, Wiejsieje i Wysokie.<\/p>\n

Wielamowicze,<\/b> w XVI w. Wielimowiczy<\/i>, w\u015b i dobra, pow. brzeski gub. grodzie\u0144skiej, w 5 okr. pol., gm. Wo\u0142czyn, o 26 w. od Brze\u015bcia. W\u015b ma 550 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (157 \u0142\u0105k i past., 8 nieu\u017c.), 55 cerkiewnej (10 \u0142\u0105k. i pastw., 5 nieu\u017c.). Dobra nale\u017c\u0105 w cz\u0119\u015bci do Dob\u00adrzy\u00adnie\u00adc\u00adkich, posiadaj\u0105cych 120 dzies. (15 \u0142\u0105k, 12 nieu\u017c.), w cz\u0119\u015bci do Sa\u00adko\u00adwi\u00adcz\u00f3w, maj\u0105cych 188 dzies. (50 \u0142\u0105k i pastw., 19\u00bd las\u00f3w, 2 nieu\u017c.). Opr\u00f3cz tego Jakub \u0141ozieba, ma tu osad\u0119, obejmuj\u0105c\u0105 12 dzies. Wed\u0142ug \u201ePiscowoj ksi\u0119gi\u201c z r. 1558 W., sio\u0142o w dawnej wo\u0142o\u015bci berznickiej, ekonomii grodzie\u0144skiej, graniczy\u0142o z pastwiskami dworu berznickiego i sio\u0142ami Tatarynowiczy, Pomorzany, Sziemieniszki.<\/span> Le\u017ca\u0142o nad jeziorem. By\u0142o 9 w\u0142\u00f3k osadnych. M. K. Wit.<\/i><\/p>\n

Wielhory<\/b> al. Wielgory<\/i>, przyl. d\u00f3br Roho\u017cyn, w pow. augustowskim.<\/p>\n

Wieliczkowicze<\/b> 1.) w\u015b, pow. brzeski gub. grodzie\u0144skiej, w 5 okr. pol., gm. Wo\u0142czyn, o 39 w. od Brze\u015bcia, 469 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (43 \u0142\u0105k i pastw., 11 nieu\u017c.). 2.) W.,<\/b> w\u015b, pow. lepelski, 100 dzies. ziemi, nale\u017ca\u0142a do d\u00f3br Mosarz, dawniej Szczytt\u00f3w, potem Korsak\u00f3w, w ko\u0144cu Zabie\u0142\u0142owej, dzi\u015b uw\u0142aszczona. Za czas\u00f3w Rzpltej wchodzi\u0142a w sk\u0142ad sstwa \u0141adosno.<\/p>\n

Wieliczkowo<\/b> 1.) fol., pow. trocki, w okr. pol., gm. Troki, okr. wiejski Bobr\u00f3wki, o 2 w. od Trok, 1 dm., 3 mk. katol., 1955 dzies. rozleg\u0142y; w 1865 r. w\u0142asno\u015b\u0107 Wa\u00adsi\u00adle\u00adw\u00adskich. Por\u00f3w. Bo\u0142biany<\/i>. 2.) W.,<\/b> fol., pow. brzeski gub. grodzie\u0144skiej, w 4 okr. pol., gm. Ratajczyce, o 31 w. od Brze\u015bcia; nale\u017cy do d\u00f3br G\u00f3rki, bar. Ar\u00adtu\u00adra Mo\u00adren\u00adhei\u00adma.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wieliczk\u00f3wka,<\/b> rzeczka, w gub. grodzie\u0144skiej, lewy dop\u0142yw Narewki<\/a>.<\/p>\n

Wieliska,<\/b> w\u015b i dobra, pow. brzeski gub. grodzie\u0144skiej, w 4 okr. pol., gm. Kamieniec Litewski, o 25 w. od Brze\u015bcia. W\u015b ma 130 dzies. (34 \u0142\u0105k i pastw.); dobra, w\u0142asno\u015b\u0107 Ma\u00adcie\u00adjo\u00adw\u00adskich, 206 dzies. (21 \u0142\u0105k i pastw., 29 lasu, 13 nieu\u017c.).<\/p>\n

Wielka<\/b>.., nazwy z\u0142o\u017cone, zaczynaj\u0105ce si\u0119 od tego przymiotnika, rozmieszczone s\u0105 przewa\u017cnie na podstawie brzmienia drugiego wyrazu.<\/p>\n

Wielka Kurwia,<\/b> niem. Grass Curvien<\/i>, w\u015b i nadle\u015bnictwo nad jez. Niskie, pow. ja\u0144sborski, st. Turo\u015bl (Turoscheln).<\/p>\n

Wielki Las<\/b> al. Wielgilas<\/i>, le\u015bnictwo i wybud., pow. ja\u0144sborski, nad jez. Niskie.<\/p>\n

Wielkie Folwarki<\/b> 1.) w\u015b, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 1 okr. pol., gm. Zab\u0142ud\u00f3w, o 18 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku, 810 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (101 \u0142\u0105k i past., 28 lasu, 72 nieu\u017c.). Ze wzg\u00f3rz w pobli\u017cu wsi W. F. i Tylwica al. Talwia bierze pocz\u0105tek rz. Supra\u015bl. 2.) W. F.,<\/b> osada, tam\u017ce, 64 dzies. (11 \u0142\u0105k i past. i 1 nieu\u017c.).<\/p>\n

Wielkie Jeziory<\/b> al. Wielkojeziory<\/i>, fol., pow. wy\u0142kowyski, gm. Olwita, par. Wy\u0142kowyszki (odl. 4 w.), ma 9 dm., 57 mk. W r. 1887 fol. Wielkie Jeziory rozl. mr. 771: gr. or. i ogr. mr. 444, \u0142\u0105k mr. 76, past. mr. 144, lasu mr. 71, nieu\u017c. mr. 28, obszar sporny mr. 8; bud. mur. 4, drew. 11; p\u0142odozm. 13-pol., las nieurz\u0105dzony. Do fol. nale\u017ca\u0142a poprzednio w\u015b Kumiecie os. 21, mr. 181.<\/p>\n

Wielkie Rogalskie,<\/b> jezioro, w pow. \u0142eckim, ob. Rogalskie<\/a><\/i>.<\/p>\n

Wielkie Sio\u0142o<\/b> 1.) w\u015b, pow. dzi\u00adsie\u0144\u00adski, w 2 okr. pol., gm. i dobra, ks. Puzyn\u00f3w, Ihumenowo (o 1 w.), okr. wiejski Ksaweryn, 74 dusz rewiz 2.) W. S.,<\/b> w\u015b, pow. lidzki, w 1 okr. pol., gm., okr. wiejski i dobra, hr. Tyszkiewicz\u00f3w, \u017byrmuny (o 2 w.), o 12 w. od Lidy ku Wilnu, 9 dm., 112 mk. katol. (w 1865 r. 42 dusz rewiz.). Obok karczma, zwana Sielanka. 3.) W. S.,<\/b> w\u015b nad rzk\u0105 Chmielowszczyzn\u0105, pow. lidzki, w 3 okr. pol., gm. i dobra, hr. Urus\u00adkich, \u017bo\u0142udek, okr. wiejski Kra\u00adsu\u00adle, o 45 w. od Lidy, 32 dm., 272 mk. (w 1865 r. 100 dusz rewiz.). 4.) W. S., <\/b>w\u015b, pow. lidzki, w 4 okr. pol., gm. Lebioda, okr. wiejski i dobra, Wa\u00ad\u017cy\u0144\u00adskich, Go\u0142\u00add\u00f3w, 65 dusz rewiz. 5.) W. S.<\/b> al. Wielka Wie\u015b<\/i>, w\u015b nad rzk\u0105 Ho\u0142d\u00f3wk\u0105, pow. lidzki, w 4 okr. pol., gm. Wasiliszki (o 7 w.), okr. wiejski Szejbakpol, o 32 w. od Lidy, 15 dm., 192 mk. (w 1865 r. 64 dusz rewiz.); nale\u017cy do d\u00f3br Ko\u015bcieniewo, Kos\u00adtro\u00adwi\u00adc\u00adkich. 6.) W. S.,<\/b> w\u015b i folw., pow. oszmia\u0144ski, w 2 okr. pol., gm. Po\u0142oczany, okr. wiejski Koby\u0142ki, st. pocz. i dr. \u017cel. lipawsko-rome\u0144skiej Mo\u0142odeczno, o 67 w. od Oszmiany. Folw. ma 1 dm., 10 mk. katol.; w\u015b za\u015b 11 dm., 79 mk. t. wyz. Spis z 1865 r. podaje dwie wsi, z kt\u00f3rych jedna ma 25 dusz rewiz.; nale\u017cy do Cywi\u0144skich; druga za\u015b 18 dusz rewiz. i stanowi w\u0142asno\u015b\u0107 Ro\u00admul\u00adt\u00f3w. Dobra, maj\u0105ce oko\u0142o 50 w\u0142\u00f3k, przez kilka wiek\u00f3w nale\u017ca\u0142y do ro\u00addzi\u00adny Sa\u00adko\u00adwi\u00adcz\u00f3w h. Kor\u00adwin. W 1816 r., ze \u015bmierci\u0105 J\u00f3\u00adze\u00adfa Sa\u00adko\u00adwicza, deputata trybuna\u0142u g\u0142\u00f3wnego litew., przesz\u0142y na jego siostr\u0119 An\u00adn\u0119 Ra\u00addzi\u00adsze\u00adw\u00adsk\u0105, od kt\u00f3rej w 1835 r. nabywa pra\u0142at wile\u0144ski Cy\u00adwi\u0144\u00adski. Poczem krewnego jego Ze\u00adno\u00adna Cy\u00adwi\u0144\u00adskie\u00adgo. 7.) W. S.,<\/b> w\u015b, pow. \u015bwi\u0119cia\u0144ski, w 1 okr. pol., gr. \u0141yntupy (o 17 w.), okr. wiejski i dobra Szyryn\u00f3w, Kluszczany, 44 dusz rewiz. 8.) W. S. <\/b>al. Wielkosiele<\/i>, za\u015bc., pow. \u015bwi\u0119cia\u0144ski, w 2 okr. pol., gm. \u0141abonary (o 7 w.), okr. wiejski i dobra \u017bar\u00adnow\u00adskich, Styrnie, 1 dusza rewiz, 9.) W. S.,<\/b> w\u015b, pow. wilejski, w 1 okr. pol., gm. Horodek (o 9 w.), okr. wiejski i dobra, Dru\u017c\u00adbi\u00adc\u00adkich, Cho\u0142\u00adch\u0142a, o 35 w. od Wilejki, przy b. dr. poczt. z Mo\u0142odeczna do gran. pow. mi\u0144skiego, 22 dm., 150 mk. (w 1865 r. 41 dusz rewiz. i 1 jednodworc\u00f3w). 10.) W. S.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, okr. wiejski Siemierniki, 9 dusz rewiz.; nale\u017cy do d\u00f3br Poradowszczyzna, Kor\u00adni\u00adc\u00adkich. 11.) W. S.,<\/b> w\u015b, pow. wilejski, w 1 okr. pol., gm. Mo\u0142odeczno (o 1\u00bd w.), okr. wiejski Wielkie Sio\u0142o, o 20\u00bd w. od Wilejki, przy b. dr. poczt. z Wilna do Mi\u0144ska, ma 52 dm., 461 mk. prawos\u0142. W 1865 r. mia\u0142a 50 dusz rewiz. w cz\u0119\u015bci nale\u017c\u0105cej do d\u00f3br Mo\u0142odeczno, Tysz\u00adkie\u00adwi\u00adcz\u00f3w, 149 w cz\u0119\u015bci do d\u00f3br Wielkie Sio\u0142o, \u0141o\u00adpa\u00adci\u0144\u00adskich i 12 dusz w cz\u0119\u015bci skarbowej. W 1880 r. sp\u0142on\u0119\u0142a. W sk\u0142ad okr\u0119gu wiejskiego wchodz\u0105 wsi: Wielkie Sio\u0142o i Samale, oraz za\u015bc. \u0141azowiec, w og\u00f3le w 1865 r. 228 dusz rewiz. w\u0142o\u015bc. uw\u0142aszcz. I 12 b. w\u0142o\u015bc. skarbowych. 12.) W. S.,<\/b> w\u015b, pow. pru\u017ca\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. Wielkie Sio\u0142o, o 10 w. na p\u0142n.-wsch. od Pru\u017cany, 2569 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (800 \u0142\u0105k i pastw., 128 nieu\u017c.). By\u0142a tu kaplica kat. parafia Szeresz\u00f3w. Gmina, po\u0142o\u017cona w \u015brodkowej cz\u0119\u015bci powiatu, graniczy od p\u0142n. z gm. Kotra, od wschodu z gm. Kotra i Dobuczyn, od po\u0142udnia z gm. michaj\u0142owsk\u0105, a od zach. z gm. Szeresz\u00f3w i Suchopol, dzieli si\u0119 na 4 okr\u0119gi (starostwa) wiejskie, obejmuje 7 miejscowo\u015bci, ma 394 dm. w\u0142o\u015bc. (obok 10 nale\u017c\u0105cych do innych stan\u00f3w), 2411 mk. w\u0142o\u015bc., uw\u0142aszczonych na 5275 dzies. 13.) W. S.,<\/b> w\u015b, pow. s\u0142onimski, w 2 okr. pol., gm. Mie\u017cewicze, o 28 w. od S\u0142onima, stanowi w\u0142a\u015bciwie cz\u0119\u015b\u0107 wsi ko\u015bcielnej Przew\u0142oka (Pierewo\u0142oka). 14.) W. S.,<\/b> w\u015b, pow. wo\u0142kowyski, w 1 okr. pol., gm. Podorosk, o 21 w. od Wo\u0142kowyska, 389 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. 15.) W. S.,<\/b> w\u015b, pow. nowoaleksandrowski, w 4 okr. pol., o 19 w. od Nowoaleksandrowska. 16.) W. S.,<\/b> w\u015b nad rzk\u0105 Woronk\u0105, lew. dop\u0142. Is\u0142oczy, pow. mi\u0144ski, w 2 okr. pol. i gm. Rak\u00f3w, o 37 w. od Mi\u0144ska, ma 37 osad; miejscowo\u015b\u0107 falista, grunta szczerkowe, \u017cytnie. 17.) W. S.,<\/b> bia\u0142oros. Wialikoje Sio\u0142o<\/i>, w\u015b nad rzk\u0105 Piereka\u0142k\u0105, lew. dop\u0142. Su\u0142y, pow. mi\u0144ski, w 3 okr. pol. kojdanowskim, gm. Rubie\u017cewicze, o 12 w. od Kojdanowa (poczta), o 52 w. od Mi\u0144ska. Ma 63 osad, szk\u00f3\u0142k\u0119 wiejsk\u0105. Za podda\u0144stwa by\u0142a ta wie\u015b dziedzictwem \u0141\u0105\u00ads\u00adkich. Miejscowo\u015b\u0107 lekko falista, z gleb\u0105 szczerkow\u0105, \u017cytni\u0105, \u0142\u0105ki dobre. 18.) W. S.,<\/b> w\u015b i folw. poradziwi\u0142\u0142owski, pow. nowogr\u00f3dzki, w 4 okr. pol. i gm. Mir, o 49 w. od Nowogr\u00f3dka. W\u015b ma 39 osad; folw. oko\u0142o 24 w\u0142\u00f3k. Miejscowo\u015b\u0107 lekko falista, ma\u0142ole\u015bna, grunta dobre, pszenne. 19.) W. S.,<\/b> pow. nowogr\u00f3dzki, gm. Horodyszcze, ob. Sio\u0142o Wielkie<\/i>. 20.) W. S.,<\/b> w\u015b, pow. sie\u0144ski, gm. Rasna, ma 22 dm., 140 mk., cerkiew paraf. drewnian\u0105. 21.) W. S.,<\/b> w\u015b, pow. dryssie\u0144ski, par. O\u015bwiej. 22.) W. S.,<\/b> w\u015b, pow. po\u0142ocki, w 3 okr. pol., gm. niko\u0142ajewska, posiada urz\u0105d gminny. Nadane w 1563 r. przez Zygmunta Augusta Tymoteuszowi Romejko-Hurko (ob. Krynki<\/i>). Nast\u0119pnie stanowi\u0142a kr\u00f3lewszczyzn\u0119 (ob. Vol. Leg., VI, 263). W 1730 r. sstwo wielkosielskie posiada\u0142 Ste\u00adfan Pe\u00adrott, rotmistrz pow. orsza\u0144skiego. J. Krz.-A. Jel.<\/i><\/p>\n

Wielkimie,<\/b> mo\u017ce Wilkije<\/i>, jezioro, w pow. sejne\u0144skim, gm; Lejpuny, ma 12 mr. obszaru. Wpada do\u0144 rz. \u015awinarka, wyp\u0142ywa rz. Wilkija.<\/p>\n

Wielkonostra,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, ob. Wi\u0142konostry<\/i>.<\/p>\n

Wielkosiele,<\/b> ob. Wielkie Sio\u0142o<\/i> 8).<\/p>\n

Wielobory,<\/b> dawniej Wielebory<\/i>, w\u015b, pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, gm. Kossaki, par. Rutki. Wed\u0142ug reg. pob. ziemi \u0142om\u017cy\u0144skiej z r. 1578 w\u015b W. mia\u0142a 6 \u0142an., 1 zagr, (Pawi\u0144ski, Mazowsze, 379).<\/p>\n

Wielogrod, <\/b>tak zowie si\u0119 Meklemburg; wyraz ten z\u0142o\u017cony jest z nordyckiego wyrazu mikil, t. j. wielki, i burg, t. j. gr\u00f3d, jest wi\u0119c t\u0142umaczeniem Wielogrodu. Tak nazywa Je Ibrahim, syn Jakuba, kt\u00f3rego kronik\u0119 odkryto przed kilku laty w Konstantynopolu. \u017byd ten przebywa\u0142 za czas\u00f3w cesarza Ottona I w Wielogrodzie. K\u015b. Fr.<\/i><\/p>\n

Wieprze<\/b> 1.) litew. Weprej<\/i>, w kronikach krzy\u017cackich Wepereu<\/i>, mko i dobra nad rz. \u015awi\u0119t\u0105, pow. wi\u0142komierski, na pograniczu pow. wile\u0144skiego, w 1 okr. pol., gm. Wieprze, o 16 i 17 w. od Wi\u0142komierza, st. poczt. Pogie\u0142o\u017ce, st. dr. \u017cel. Jan\u00f3w (o 18 w.), ma 76 mk., ko\u015bci\u00f3\u0142 katol. paraf., zarz\u0105d gminy, szko\u0142\u0119 ludow\u0105, m\u0142yn wodny. Ko\u015bci\u00f3\u0142 paraf., p. w. N. M. P. R\u00f3\u017ca\u0144cowej, z drzewa wzniesiony zosta\u0142 w 1616 r. przez dziedzica Szemiotta. Parafia tutejsza, dekanatu wi\u0142komierskiego, ma 3520 wiernych i nosi nazw\u0119 z\u0142o\u017cona parafii Upniki\u2014Wieprze z fili\u0105 w Upnikach. Gmina, po\u0142o\u017cona w p\u0142d:-zachod. zak\u0105tku powiatu, graniczy od p\u0142d. i wsch. z gub. wile\u0144sk\u0105, od p\u0142n.-wschodu z gm. Konstantyn\u00f3w i Siesiki, od zachodu z gm. Jan\u00f3w i Aleksandrowo pow. kowie\u0144skiego, obejmuje 37 miejscowo\u015bci, ma 381 dm. w\u0142o\u015bc. (obok 22 nale\u017c\u0105cych do innych stan\u00f3w), 3960 mk. w\u0142o\u015bcian, uw\u0142aszczonych na 4263 dzies. Dobra W., z folw. Kowaluki i Bataniszki, maj\u0105 2473 dzies. (667 ziemi u\u017cyt., 566 nieu\u017c., 1240 lasu), Przed uw\u0142aszczeniem w\u0142o\u015bcian dobra mia\u0142y 64 chat, 203 dusz \u015bw. rewiz., 190 w\u0142\u00f3k czyli 3800 dzies. Dobre \u0142\u0105ki, u\u017cy\u017anione wylewami rz. \u015awi\u0119tej, gleba dobra. S\u0142ynna niegdy\u015b puszcza wieprzowska ci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 na kilka mil, obecnie bardzo zniszczona i na osady zamieniona, do czego da\u0142a pocz\u0105tek \u0142owczyna Kossakowska, kt\u00f3ra na pocz\u0105tku bie\u017c\u0105cego wieku znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 las\u00f3w rozparcelowa\u0142a. Sta\u0142a tu dawna warownia Litewska, wspomniana w kronice Wiganda w 1384 r. pod nazw\u0105 Weperen. Dotychczas pozosta\u0142y ruiny tego zamku. W\u0142asno\u015b\u0107 niegdy\u015b Kie\u017cgaj\u0142\u00f3w, nast\u0119pnie ks. Ogi\u0144skich, od kt\u00f3rych drog\u0105 wiana przesz\u0142a do Sze\u00admiot\u00adt\u00f3w, od tych za\u015b, r\u00f3wnie\u017c jako wiano, do Tyzenhauz\u00f3w. W 1808 r. Ignacy hr. Tyzenhauz sprzedaje J\u00f3zefowi hr. Kossakowskiemu, \u0142owczemu litew., po nim w dziale otrzymuje c\u00f3rka jego Pe\u00adla\u00adgia, \u017cona Alek\u00adsan\u00addra de Saint Clair, ci w 1855 r. sprzedaj\u0105 Ksa\u00adwe\u00adre\u00admu i An\u00adnie z Roe\u00adme\u00adr\u00f3w Pod\u00adbe\u00adres\u00adkim, od kt\u00f3rych nabywa dzisiejszy w\u0142a\u015bciciel A\u00addam hr. Pla\u00adter. 2.) W.,<\/b> pow. rze\u00adczy\u00adc\u00adki, ob. Wiepry<\/i>. J. Krz.<\/i><\/p>\n

Wierch Jedlina,<\/b> uroczysko do wsi Podkamionka, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Kamionka, o 9 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 79\u00bd dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. i 4\u00bd dzies. nale\u017c\u0105cej do Wr\u00f3\u00adb\u00adle\u00adw\u00adskich.<\/p>\n

Wierchdubie<\/b> 1.) al. Wierchduby<\/i>, w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. grodzie\u0144ski, w 5 okr. pol., gm. Berszty, o 49 w. od Grodna, 195 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (82 \u0142\u0105k i pastw., 10 nieu\u017c.). 2.) W.,<\/b> uroczysko, tam\u017ce, gm. Sobolany, o 40 W. od Grodna, nale\u017cy do wsi Stara Ruda.<\/p>\n

Wierch\u0142owce,<\/b> w\u015b i uroczysko, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Kamionka, o 5 w. od Sok\u00f3\u0142ki; w\u015b ma 125 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc., uroczysko nale\u017cy do Jana Milenkiewicza i ma 1\u00bd dzies.<\/p>\n

Wiercholesie<\/b> 1.) uroczysko do wsi Ozdobicze, pow. grodzie\u0144ski, w 4 okr. pol., gm. Kamionka. 2.) W.<\/b>, uroczysko, tam\u017ce, w\u0142asno\u015b\u0107 Kol\u00adman\u00adczu\u00adka, ma 10 dzies.<\/p>\n

Wierchpole,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. grodzie\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. Ho\u017ca, o 21 w. od Grodna, mi\u0119dzy lini\u0105 dr. \u017bel. warsz.-petersb. a Niemnem, wraz z urocz. Prorwa (Przerwa) i Kryniczne ma 1624 dzies. (1134 pod zabudow. i roli, 140 \u0142\u0105k i pastw., 40 lasu, 310 nieu\u017c.).<\/p>\n

Wierchpolnica,<\/b> uroczysko do wsi Polnica 2-ga, pow. grodzie\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. Ho\u017ca.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wierchpolnickie,<\/b> uroczysko, pow. grodzie\u0144ski, ob. <\/i>Plebaniszki<\/a><\/i> 3).<\/p>\n

Wiercieliszki,<\/b> w\u015b i dobra, pow. grodzie\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. Wiercieliszki, o 10 w. od Grodna. W\u015b ma 918 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (138 \u0142\u0105k i pastw., 6 nieu\u017c.) i 50\u00bd dzies. ziemi cerkiewnej, kaplica kat. par. Grodno. Dobra, w\u0142asno\u015b\u0107 Bis\u00adpin\u00adg\u00f3w, dawniej Mi\u00adcha\u00ad\u0142a Wa\u00adli\u00adc\u00adkie\u00adgo, podstolego koron., wraz z folw. Sko\u0142ubowem i chut. Swiecznikowem maj\u0105 2523 dzies. (380\u00bd \u0142\u0105k i pastw., 91\u00bd lasu, 51 nieu\u017c.). Dobra wchodzi\u0142y w 1588 r. w sk\u0142ad ekonomii grodzie\u0144skiej. Gmina obejmuje 57 miejscowo\u015bci, ma 407 chat w\u0142o\u015bc. (obok 164 dm. nale\u017c\u0105cych do os\u00f3b innych stan\u00f3w), 5202 mk. w\u0142o\u015bcian, uw\u0142aszczonych na 7438 dzies.<\/p>\n

Wiercie\u0144<\/b> 1.) Bo\u0107kowski<\/i>, okolica, pow. biel\u00adski gub. grodzie\u0144skiej, w 2 okr. pol., gm. Malesze, o 13 w. od Biel\u00adska, 129\u00bd dzies. (12 \u0142\u0105k i past., 8\u00bd lasu, 2 nieu\u017c.). 2.) W.,<\/b> Wielki<\/i> i Ma\u0142y<\/i>, dwie wsi i osada, tam\u017ce, w 4 okr. pol., gm. Siemiatycze, o 37 w. od Biel\u00adska. Wsi maj\u0105 39 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc., osada za\u015b 320 dzies. (44 \u0142\u0105k i pastw. 113 nieu\u017c.).<\/p>\n

Wierciochy,<\/b> 1.) pow. przasnyski, ob. Krajewo-W<\/i>. 2.) W.,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Koniecb\u00f3r, par. Raczki, odl. od Suwa\u0142k 21 w., od Raczek 6 w., ma 32 dm., 247 mk. W 1827 r. 11 dm., 63 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Raczki. Wspomniana w akcie erekcyjnym ko\u015bcio\u0142a w Raczkach z r. 1599. Krzysztof Pac, kanclerz w. ks. lit., sporz\u0105dzaj\u0105c testament 20 listopada 1678 r., powiada w nim: \u201eTargowa\u0142em dla niego (Kazimierza-Micha\u0142a Paca, na\u00f3wczas kawalera malta\u0144skiego) Raczki i Wierciochy, przyleg\u0142e Dowspudzie mojej, \u017ceby pami\u0105tk\u0119 jak\u0105 po mnie mia\u0142 i chcia\u0142em je zapisa\u0107 na kawaler\u00f3w malta\u0144skich litewskich, kt\u00f3rzyby z domu mego byli\u201c (Akt Tryb. G\u0142\u00f3w., 1685 r.). Zamiar ten widocznie nie doszed\u0142 do skutku, gdy\u017c jeszcze w r. 1710 w rejestrze zmar\u0142ych w\u0142o\u015bcian na zaraz\u0119 w dobrach Raczki i Szczodrochy, w\u0142asno\u015bci Ste\u00adfa\u00adna Ku\u00adro\u00adwi\u00adcza, stra\u017cnika wtwa trockiego, tak\u0105 znajdujemy wzmiank\u0119: \u201ewe wsi Wierciochy (nale\u017c\u0105cej do maj\u0119tno\u015bci Szczodroch) wymar\u0142o ludzi powietrzem 120, pozosta\u0142o: Ko\u017cuch jeden z \u017con\u0105, Lewom stary chromy jeden, kt\u00f3ry i chleba sobie nie zarobi, krawiec jeden g\u0142uchy i ten sobie chleba nie zarobi\u201c (Akta s\u0105du grodz. grodzie\u0144., VII, str. 431\u20142). Dopiero oko\u0142o r. 1748, gdy J\u00f3zef i Balbina Pacowie, starostowie chwiejda\u0144scy, nabyli od Ejdziatowicza Raczki, i W. przej\u015b\u0107 musia\u0142y na ich w\u0142asno\u015b\u0107, stanowi\u0105c odt\u0105d nieod\u0142\u0105czn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u201ehrabstwa raczkowskiego\u201c. (Akta Tryb. G\u0142\u00f3w., 1749 r., \u2116102). Od J\u00f3zefa Paca nabywa je Ludwik Pac, p\u00f3\u017aniejszy genera\u0142, z mocy aktu darowizny z d. 5 marca 1797 r. (Wykaz hypot. w archiwum ko\u015b. w Raczkach). Odt\u0105d stanowi\u0142y jego w\u0142asno\u015b\u0107, a\u017c do przej\u015bcia d\u00f3br pacowskich na skarb. M. R. Witan.<\/i><\/p>\n

Wierciszewo,<\/b> w XVI w. Wierciszowo<\/i>, w\u015b nad rz. Biebrz\u0105, pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, gm. Borzejewo, par. Wizna. Mieszka tu drobna szla\u00adch\u00adta a zarazem i w\u0142o\u015bcianie. W 1827 r. by\u0142o 10 dm., 63 mk. Wed\u0142ug lustr. z r. 1549 by\u0142o tu 13 \u0142an\u00f3w (Lustr., 4\u201428). Wed\u0142ug reg. pob. pow. wiznie\u0144skiego z r. 1577 kilku drobnych posiadaczy mia\u0142o 8 \u0142an. i 6 mr. (Pawi\u0144ski, Mazowsze, str. 357). Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wierciszki,<\/b> pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Tomaszbuda, par. Gryszkabuda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 28 w., ma 6 dm., 82 mk.<\/p>\n

Wiernieje<\/b> (nazwa w\u0105tpliwa [prawid\u0142owa]<\/span>, z mapy woj.-topogr., mo\u017ce Szuralis<\/i>), jezioro, w pow. sejne\u0144skim, w gm. Wiejsieje, o 2 w. na p\u0142n. od osady i Jeziora Wiejsieje. Ma brzegi pag\u00f3rkowate, bezle\u015bne, wznies. do 490 st. npm. Ci\u0105gnie si\u0119 \u0142ukowato od zach. ku wschodowi na d\u0142ugo\u015b\u0107 3\u00bd w., szer. od \u00bd do 1 w. Obszar wynosi do 360 mr. Na brzegu p\u0142n. le\u017c\u0105 Jakielnice [Jakiela\u0144ce]<\/span> i Purwiszki. Rzeczka Zapsia [b\u0142\u0105d]<\/span> uprowadza wody jeziora.<\/p>\n

Wierobieje,<\/b> Wieroboje<\/i> i Wierobije<\/i>, w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Krakopol, odl. od Kalwaryi 34 w., ma 34 dm., 233 mk., 27 os., 949 mr. W 1827 r. by\u0142o 26 dm., 170 mk. Nale\u017ca\u0142a do fol. Krakopol.<\/p>\n

Wierpol,<\/b> w\u015b, pow. brzeski gub. grodzie\u0144skiej, w 5 okr. pol., gm. Rogacze, o 53 w. od Brze\u015bcia, 298 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (15 \u0142\u0105k i past.) oraz 81 dz. nale\u017c\u0105cej do r\u00f3\u017cnych w\u0142a\u015bcicieli (8\u00bd \u0142\u0105k i pastw., 10 lasu, 5\u00bd nieu\u017c.). Pomi\u0119dzy wsi\u0105 a s\u0105siednim lasem, w miejscowo\u015bci zwanej Mogi\u0142kami al. Grabark\u0105, kilka r\u00f3wnoleg\u0142ych nasyp\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Wiersznie,<\/b> os., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Dobrowola, par. Poniemo\u0144 Fergisa, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 46 w., 2 dm., 13 mk.<\/p>\n

Wiersznowo,<\/b> b\u0142oto \u015br\u00f3d las\u00f3w, w cz\u0119\u015bci wschodniej pow. w\u0142adys\u0142awowskiego.<\/p>\n

Wierszo\u017cygle,<\/b> pow. maryampolski, ob. Wirszo\u017cygle<\/i>.<\/p>\n

Wierszupie,<\/b> pow. w\u0142adys\u0142awowski, ob. Werszupie<\/i>.<\/p>\n

Wierszupka<\/b> (z litew. wiersz-upis<\/i> \u2014 rzeka zwierz\u0105t), rzeczka, w pow. wile\u0144skim, lewy dop\u0142yw Wilii, do kt\u00f3rej uchodzi pod dworem Wierszupka. Nad W. odkry\u0142 Kirkor r\u00f3\u017cne staro\u017cytno\u015bci i z\u0142o\u017cy\u0142 je w muzeum wile\u0144skiem.<\/p>\n

Wierszupka<\/b> 1.) dw\u00f3r przy uj\u015bciu rzki t. nazwy do Wilii, pow. wile\u0144ski, w 6 okr. pol., gm. Mickuny, o 10 w. od Wilna, 1 dm., 38 mk. katol., browar, m\u0142yn wodny; w 1865 r. w\u0142asno\u015b\u0107 Alek\u00adsan\u00add\u00adro\u00adwi\u00adcz\u00f3w. Niegdy\u015b letnia rezydencya ksi\u0105\u017c\u0105t litewskich i zwierzyniec. W pobli\u017cu miejsce zwane \u201e\u0142a\u017ani\u0105 Barbary\u201c. 2.) W.,<\/b> za\u015bc., pow. wile\u0144ski, w 3 okr. pol., o 43 w. od Wilna, 1 dm., 5 mk. \u017cyd\u00f3w. 3.) W.,<\/b> za\u015bc. nad rzk\u0105 \u0141omian\u0105, pow. trocki, w 2 okr. pol., o 45 w. od Trok, 1 dm., 12 mk. katol.<\/p>\n

Wierszustanie,<\/b> rzeczka, w pow. trockim, prawy dop\u0142yw Niemna, uchodzi mi\u0119dzy Druskienikami a Liszkowem.<\/p>\n

Wierszust\u0119ga,<\/b> za\u015bc. rz\u0105d. nad rzk\u0105; t. nazwy, pow. trocki, w 4 okr. pol., o 70 w. od Trok, 1 dm., 4 mk. katol.<\/p>\n

Wierszwy<\/b> al. Wierszuny<\/i>, pow. maryampolski, ob. Werszwy<\/i>.<\/p>\n

Wier\u015bnianka,<\/b> os. le\u015b., pow. sejne\u0144ski, gm. Pokrowsk, odl. od Sejn 11 w., 1 dm., 12 mk. [K. O. Falk podejrzewa (Wier\u015bnie) o \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w ja\u0107wieski.]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wier\u015bnie,<\/b> jezioro, pow. sejne\u0144ski, przy wsi t. n., o 2 w. na zach. od jez. Gieret, o 1 w. na p\u0142d. od jez. Bia\u0142e. Dalszym ci\u0105giem jeziora jest rozleg\u0142e bagno, lasem poros\u0142e, zwane Milowe<\/a>. [K. O. Falk podejrzewa \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w ja\u0107wieski.]<\/span><\/p>\n

Wier\u015bnie<\/b> 1.) w\u015b nad jez. t. n., pow. sejne\u0144ski, gm. Pokrowsk, odl. 11 w. od Sejn, ma 3 dm., 78 mk. Osada le\u015bna Wier\u015bnianka ma 1 dm., 12 mk. W r. 1827 by\u0142o 8 dm., 66 mk., par. Kaletnik. 2.) W.,<\/b> ob. Wiersznie<\/i>.<\/p>\n

Wierzbianki,<\/b> niem. Wierszbianken Gross<\/i> i Klein<\/i>, w\u015b i le\u015bnicz\u00f3wka, pow. go\u0142dapski st. p. Grabowen.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wierzbiszki,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Kadaryszki, par. Lubowo, odl. od Suwa\u0142k 24 w., ma 6 dm., 75 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kadaryszki<\/a>. W 1827 r. by\u0142o 8 dm., 82 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wierzbo\u0142owo<\/b> al. Wierzbo\u0142\u00f3w<\/i>, niem. Wirballen<\/i>, miasto, stacya dr. \u017cel. i komora celna, pow. wy\u0142kowyski. Miasto le\u017cy w dolinie rzeki Szyrwinty, wznies. \u015brednio do 227 st. npm., nad dwoma drobnemi strumieniami, uchodz\u0105cymi do Szyrwinty (z lew. brzegu) o 3 w. na p\u0142n. od miasta. Komora celna i stacya dr. \u017cel., na odnodze Wilno-Wierzbo\u0142\u00f3w, le\u017c\u0105 nad rzk\u0105 Lepon\u0105 (dop\u0142. Szyrwinty), o 5 w. na zach. od miasta, w gminie Kibarty. Miasto odl. 14 w. na zach. od Wy\u0142kowyszek, z kt\u00f3remi po\u0142\u0105czone jest drog\u0105 bit\u0105, stacya dr. \u017cel. i komora odl. 2\u00bd klm. od pogranicznej stacyi pruskiej w Ejtkunach, 64 w. od Kr\u00f3lewca, a 178 w. od Wilna, 92 w. od Suwa\u0142k. Miasto posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. ewang., szko\u0142\u0119 2-klas. og\u00f3ln\u0105, szko\u0142\u0119 ewang. S\u0105d pokoju dla W. znajduje si\u0119 w Wy\u0142kowyszkach, urz\u0105d poczt., tel., stacya dr. \u017cel. w os. Kibarty<\/a>, lecz nosz\u0105 urz\u0119dow\u0105 nazw\u0119 Wierzbo\u0142\u00f3w. Miasto ma 258 dm., 2667 mk. (1237 m\u0119\u017c., 1430 kob.) i obok tego 1368 zapisanych do ksi\u0105g ludno\u015bci sta\u0142ej lecz nieobecnych (skutkiem emigracyi i osiedlania si\u0119 dla zarobku w gm. Kibarty, licz\u0105cej 9271 mk.). Co do wyznania w mie\u015bcie jest 14 prawos\u0142., 1940 \u017cyd\u00f3w (49%), zreszt\u0105 katolicy. Ewangielicy maj\u0105cy tu sw\u00f3j ko\u015bci\u00f3\u0142 par., mieszkaj\u0105 w obr\u0119bie gm. Kibarty (przesz\u0142o 3000). W r. 1827 by\u0142o 242 dm., 1826 mk. Osada przy komorze ma obecnie do\u015b\u0107 znaczn\u0105 ludno\u015b\u0107. W r. 1870 by\u0142o 10 dm., 42 mk. Utworzenie si\u0119 znacznego centra handlowego w Kibartach przy st. kol. i komorze (do 6000 mk.) odebra\u0142o miastu wszelkie znaczenie handlowe i zamieni\u0142o w biedn\u0105 osad\u0119, zamieszkan\u0105 przewa\u017cnie przez \u017cyd\u00f3w. W. powsta\u0142 na obszarach las\u00f3w nale\u017c\u0105cych do starostwa jurborskiego. Pierwotnie by\u0142 wiosk\u0105 na trakcie zapuszcza\u0144skim<\/a>, za\u0142o\u017con\u0105 jakoby za rz\u0105d\u00f3w Bony pod nazw\u0105 Nowa Wola i stanowi\u0105c\u0105 centr rozleg\u0142ego le\u015bnictwa. Wraz ze starostwem jurborskiem oddany by\u0142 konstytucy\u0105 z r. 1593 na opraw\u0119 posagu \u017cony Zygmunta III a nast\u0119pnie p\u00f3\u017aniejszych kr\u00f3lowych (Cecylii Renaty, Maryi Ludwiki, Eleonory). Parafi\u0105 utworzy\u0107 tu mia\u0142a Bona w r. 1554. Prawo miejskie, magdeburskie, nada\u0142 osadzie Zygmunt III r. 1593. W r. 1643 Jan W\u015bcieklica, dworzanin JK. Mo\u015bci, z \u017con\u0105 Ma\u00adry\u0105 z Te\u00adba\u0144\u00adskich za\u0142o\u017cy\u0142 tu klasztor dominikan\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 klasztorny mia\u0142 by\u0107 przerobiony z zamku czy pa\u0142acu fundator\u00f3w (widocznie dzier\u017cawc\u00f3w kr\u00f3lewskich). Klasztor istnia\u0142 do r. 1819. Gdy ko\u015bci\u00f3\u0142 paraf. uleg\u0142 ruinie i zosta\u0142 rozebrany w r. 1855 (pozosta\u0142y tylko ruiny dzwonnicy murowanej), wtedy ko\u015bci\u00f3\u0142 poklasztorny u\u017cyty zosta\u0142 na parafialny. Jestto budowla sklepiona, w stylu jezuickim (przebudowana w XVIII w.), o dwu wie\u017cach. Wewn\u0105trz 11 o\u0142tarzy z ozdobami gipsowemi. Zabudowania klasztorne nosz\u0105 cechy dawniejszej budowli ni\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142. Dominikanie utrzymywali tu szko\u0142y, kt\u00f3re istnia\u0142y do r. 1819 i mia\u0142y w ko\u0144cu klas. Pierwotny zb\u00f3r ewangielicki za\u0142o\u017cyli tu w r. 1731 przybyli z Salzburga osadnicy. Parafia istnieje od r. 1833. Dzisiejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 nowy po\u015bwi\u0119cony by\u0142 w r. 1879, wzniesiony kosztem gminy, licz\u0105cej do 4000 wiernych. W. par., dek. wy\u0142kowyski, 4260 dusz. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wierzbo\u0142y<\/b> 1.) w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Urdomin, odl. od Kalwaryi 25 w., ma 26 dm., 234 mk., 16 os., 642 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Kirsna-Ostr\u00f3w. W 1827 r. by\u0142o 17 dm., 135 mk. 2.) W.,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Krasnowo, par. Kalwarya. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Krasnowo, r. 1855 mia\u0142a 88 mr. W nowszych spisach urz\u0119d. pomini\u0119ta. W r. 1827 by\u0142 1 dm., 12 mk.<\/p>\n

Wierzbowo<\/b> 1.) w\u015b i fol., pow. ciechanowski, gm. Opinog\u00f3ra, par. Koziczynek, odl. 14 w. od Ciechanowa, ma 15 dm., 245 mk., 482 mr. (w tem 89 mr. w\u0142o\u015bc.), wiatrak. Fol. nale\u017cy do d\u00f3br Opinog\u00f3ra. W 1827 r. by\u0142o 19 dm., 137 mk., par. Koziczyn. W tej wsi Janusz, ks. mazowiecki, w r. 1417 w obecno\u015bci Jakuba zwanego Poczta, s\u0119dziego ciechanowskiego, Miko\u0142aja z Opinog\u00f3ry i innych ziemian zatwierdza akt sprzeda\u017cy wsi D\u0105br\u00f3wka, Szlasy i Czatkowo, w ziemi ciechanowskiej (Kod. Maz., 161). Wed\u0142ug reg. pob. pow. ciechanowskiego z r. 1567 we wsi W. by\u0142o kilka cz\u0119\u015bci. Pierwsza mia\u0142a 2 w\u0142\u00f3ki, 1 ogr.; na drugiej Nieborscy 4\u00bd w\u0142.; trzecia 1 w\u0142., 1 ogr., czwarta \u00bd w\u0142., 1 ogr.; na pi\u0105tej Zembrzycki 1 w\u0142. (Pawi\u0144ski, Mazowsze, 332). 2.) W.<\/b> Wielkie<\/i> i Ma\u0142e<\/i>, w\u015b, pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, gm. i par. Szczepankowo, ma 718 mR. obszaru. Mieszka tu drobna szla\u00adch\u00adta. W 1827 r. by\u0142o 27 dm., 187 mk. Wed\u0142ug reg. pob. pow. \u0142om\u017cy\u0144skiego z r. 1578 w\u015b W. mia\u0142a drobnych posiadaczy na 4 \u0142anach (Pawi\u0144ski, Mazowsze, 368). 3.) W.<\/b> Zambrzyce<\/i>, w\u015b, pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, gm. i par. Zambrowo, odl. 28 w. od \u0141om\u017cy. W r. 1827 by\u0142o 10 dm., 87 mk. Fol. W. Zambrzyce z nomenklatur\u0105 Jab\u0142onka w r. 1885 rozl. mr. 846: gr. or. i ogr. mr. 428, \u0142\u0105k mr. 67, pastw. mr. 8, lasu mr. 323, nieu\u017c. mr. 20; bud. mur. 6, drew. 11; las nieurz\u0105dzony. W\u015b W. os. 20, mr. 79. Wed\u0142ug reg. pob. pow. zambrowskiego z r. 1578 w\u015b W. Zambrzyca le\u017ca\u0142a w par. Ko\u0142aki (Pawi\u0144ski, Mazowsze, 380). Wspominana w aktach s\u0105d. ziemi \u0142om\u017cy\u0144skiej z r. 1476. 4.) W.,<\/b> w\u015b i fol., pow. szczuczy\u0144ski, gm. Bogusze, par. Grajewo, odl. 9 w. od Szczuczyna, posiada gorzelni\u0105, browar, wiatrak. W 1827 r. by\u0142o 15 dm., 115 mk. Dobra W. sk\u0142ada\u0142y si\u0119 w r. 1871 z fol. W. i Wojewodzino, rozl. mr. 1884: fol. W. gr. or. i ogr. mr. 555, \u0142\u0105k mr. 130, past. mr. 44, lasu mr. 747, zaro\u015bli mr. 4, wody mr. 2, nieu\u017c. mr. 21; bud. mur. 6, drew. 19; p\u0142odozm. 5-pol.; las nieurz\u0105dzony; fol. Wojewodzino gr. or. i ogr. mr. 305, \u0142\u0105k mr. 41, past. mr. 25, nieu\u017c. mr. 8; bud. mur. 1. W\u015b W. os. 32, mr. 119; w\u015b Wojewodzino os. 26, mr. 332. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wierzbowo<\/b> 1.) niem. Wiersbau<\/i>, w\u015b, pow. z\u0105dzborski, st. pocz. Sensburg (Z\u0105dzbork). Staro\u017cytne grodzisko. R. 1528 ks. Olbracht nadaje w\u015b W. z 20 w\u0142\u00f3k Englowi v. Golzheim (ob. Koz\u0142owo<\/a>, t. IV, 566). 2.) W.,<\/b> w\u015b, pow. niborski, st. pocz. Usdau (Uzdowo). W. m. Konrad v. Jungingen nadaje r. 1401 w Malborku Wilhelmowi z W. 40 w\u0142\u00f3k na prawie che\u0142m. w Wierzbowie i 40 w Go\u0142\u0105bkach, z dwoma s\u0142u\u017cbami w lekkiej zbroi (K\u0119trz., O ludn. pol., 296). 3.) W.,<\/b> niem. Wierszbau<\/i>, w\u015b, pow. niborski, st. pocz. Kl. Koslau. R. 1351 Gunter v. Hohenstein, komtur ostr\u00f3dzki, nadaje Marcinowi z W. 27 w\u0142. che\u0142m. w ziemi saskiej<\/a>, z obowi\u0105zkiem jednej s\u0142u\u017cby w lekkiej zbroi. W\u0142\u00f3ki te le\u017ca\u0142y mi\u0119dzy granic\u0105 Mazowsza a wsi\u0105 Bursk. Marcin ten pochodz\u0105c z W. przeni\u00f3s\u0142 t\u0119 nazw\u0119 na dany mu obszar: Zygfryd Walpot v. Possenheim, komtur ostr\u00f3dzki, znalaz\u0142 tu przy pomiarze r. 1371 nadwy\u017ck\u0119 3 w\u0142\u00f3k i nada\u0142 takowe Sta\u015bkowi z W. Podczas wojny 13-letniej Klawko z W. i Miko\u0142aj z Wi\u0105wa\u0142du wypowiedzieli pos\u0142usze\u0144stwo zakonowi; wskutek tego skonfiskowano im dobra i nadano W. r. 1460 Janowi i Krzysztowi Schoeneich oraz Zygmutowi i Jerzemu Les\u0142owiczom, z warunkiem zwrotu, gdyby przy zawarciu pokoju zastrze\u017con\u0105 zosta\u0142a restytucya d\u00f3br zabranych. R. 1542 mieszka, tu wy\u0142\u0105cznie polska ludno\u015b\u0107 (K\u0119trz., O ludn. pol., 314). 4.) W.,<\/b> niem. Wierszbowen<\/i> A.<\/i> i B.<\/i>, w\u015b, pow. \u0142ecki, st. p. Kallinowen.<\/p>\n

Wierzchlesie<\/b> 1.) w\u015b, pow. s\u0142onimski, w 5 okr. pol., gm. Luszniewo, o 19 w. od S\u0142onima, 219\u00bd dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. 2.) W.,<\/b> chutor, tam\u017ce, o 26 w. od S\u0142onima, nale\u017cy do d\u00f3br Karolin-Lipin Kier\u00ads\u00adno\u00adw\u00adskich. 3.) W.<\/b> al. Wierchlas<\/i>, w\u015b pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Kamionka, o 10 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 1957 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc.<\/p>\n

Wierzchowlany,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 2 okr. pol., gm. Brzostowica Ma\u0142a, o 46 w. od Grodna, 141 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (17 \u0142\u0105k i pastw.). W pobli\u017cu wsi, na wynios\u0142o\u015bci, kurhan.<\/span><\/p>\n

Wierzchpolnica,<\/b> rzeczka, w pow. grodzie\u0144skim, prawy dop\u0142yw Niemna.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wierzchuca<\/b> 1.) Nag\u00f3rna<\/i>, w\u015b i dobra nad Bugiem, pow. biel\u00adski gub. grodzie\u0144skiej, w 4 okr. pol., gm. Narojki, par. kat. Dawniej Sledzian\u00f3w, od 1886 r. Drohiczyn (o 8 w.), odl. o 54 w. od Biel\u00adska. W\u015b ma 28 dm., 140 mk., 133 dzies. (17 \u0142\u0105k i pastw., 1 nieu\u017c.). Dobra nale\u017c\u0105 obecnie w cz\u0119\u015bci do Kompaniejcewych, maj\u0105cych 500 dzies. (167 \u0142\u0105k i pastw., 80 lasu, 46 nieu\u017c.), Brujewicz\u00f3w 25 dzies. (3 lasu) i Delwig\u00f3w 145 dzies. (13 lasu, 5 nieu\u017c.). Pierwotnie nale\u017ca\u0142a W. do d\u00f3br koronnych i pod\u0142ug podania utrzymywano w nich wierzchowce kr\u00f3lewskie (zk\u0105d ma pochodzi\u0107 nazwa). Rzeczywi\u015bcie \u0142\u0105ki i pastwiska wierzchuckie, s\u0142ynne z bujnej trawy, nadaj\u0105 si\u0119 do hodowli stadniny. W XVII w. by\u0142a w posiadaniu rodziny Hi\u0144cz\u00f3w. Pod\u0142ug legendy ludowej jeden z Hi\u0144cz\u00f3w, pan na W., Mierzyn\u00f3wce, Bu\u017cyskach, Lisowie i Putkuwicach, p\u0119dzi\u0142 rozwi\u0105z\u0142e \u017cycie, za co strafowany by\u0142 publicznie przez miejscowego plebana. Obra\u017cony oto Hi\u0144cz, pa\u0142aj\u0105c zemst\u0105 do ksi\u0119dza, zabi\u0142 go z rusznicy w czasie Bo\u017cego Cia\u0142a. Zebrany lud chcia\u0142 morderc\u0119 rozszarpa\u0107 na miejscu, ale obecna, szla\u00adch\u00adta obroni\u0142a Hi\u0144\u00adcza i odprowadzi\u0142a na zamek dro\u00adhi\u00adczy\u0144\u00adski, gdzie by\u0142 s\u0105dzony i przez kata na rynku \u0107wiertowany. Ko\u015bci\u00f3\u0142 za\u015b w W. pod\u0142ug podania ludu zapad\u0142 si\u0119 w ziemi\u0119 i do dzi\u015b dnia opowiadaj\u0105 starzy ludzie, \u017ce rodzice ich s\u0142yszeli dzwony pod ziemi\u0105, na pag\u00f3rku gdzie sta\u0142 dawnemi czasy ko\u015bci\u00f3\u0142. W aktach s\u0105du grodzkiego dro\u00adhic\u00adkie\u00adgo, odes\u0142anych w 1885 r. do centralnego archiwum akt dawnych w Wilnie, by\u0142 rzeczywi\u015bcie dekret skazuj\u0105cy jakiego Hi\u0144\u00adcza na kar\u0119 \u015bmierci (pod\u0142ug notat dawnego arch. dro\u00adhi\u00adc\u00adkie\u00adgo Fran. Za\u00adlew\u00adskie\u00adgo). W pocz\u0105tkach XVIII w. W. nale\u017ca\u0142a do Ossoli\u0144skich, nast\u0119pnie do Kusz\u00adl\u00f3w, od nich przesz\u0142a do Szpi\u00adlew\u00adskich, poczem by\u0142a w posiadaniu Stanis\u0142awa St\u0119p\u00adkow\u00adskie\u00adgo i Wincentego Piet\u00adczy\u00adkow\u00adskie\u00adgo. 2.) W.<\/b> Nad\u00adbu\u017c\u00adna<\/i>, folw. nad Bu\u00adgiem, tam\u017ce, o 55 w. od Biel\u00adska, ma 196 dzies. (59 \u0142\u0105k i pastw., 25 lasu, 59 nieu\u017c.). Dawniej folw. ten nale\u017ca\u0142 do W. Na\u00adg\u00f3r\u00adnej. W 1802 r. \u00f3wczesny w\u0142a\u015bciciel An\u00adto\u00adni Szpi\u00adlew\u00adski urz\u0105dzi\u0142 tu sobie rezydency\u0119 i terytoryalnie oddzieli\u0142 od W. Na\u00adg\u00f3r\u00adnej. Dzi\u015b w posiadaniu jego wnuka Gus\u00adta\u00adwa. Na polach folwarku, tu\u017c przy Bugu, znajduje si\u0119 kilka staro\u017cytnych mogi\u0142, pod\u0142ug podania miejscowego Jad\u017awing\u00f3w<\/a>. Szkielety w tych mogi\u0142ach zwr\u00f3cone s\u0105 wszystkie g\u0142ow\u0105 na wsch\u00f3d i ob\u0142o\u017cone polnemi kamieniami. Niekt\u00f3re z nich maj\u0105 po 7 st\u00f3p d\u0142ugo\u015bci; czaszki ich s\u0105 wyd\u0142u\u017cone, grube, czo\u0142o niskie, znacznie w ty\u0142 pochylone, z\u0119by prosto osadzone. W kilku mogi\u0142ach znaleziono bronzowe, spiralnie skr\u0119cone bransolety, k\u00f3\u0142ka w postaci kolczyk\u00f3w, sprz\u0105czki, paciorki szklanne \u017c\u00f3\u0142te i niebieskie. W jednej z mogi\u0142 znaleziono kr\u00f3tki miecz obosieczny. Na pastwisku nad Bugiem, mi\u0119dzy W. a Bu\u017cyskami, przed kilku laty wygrzebali w\u0142o\u015bcianie kilkaset sztuk monet srebrnych z czas\u00f3w Trajana; wykopalisko to sprzedane zosta\u0142o \u017cydom na srebro. O 1 w. od tego miejsca, tu\u017c przy brzegu Bu\u00adgu, odkryto niewielk\u0105 pieczar\u0119, w kt\u00f3rej znaleziono koron\u0119 wykut\u0105 ze srebra, wa\u017c\u0105c\u0105 oko\u0142o 6 funt\u00f3w. Zabytek ten, wypadkowo ocalony z r\u0105k \u017cyd\u00f3w, kt\u00f3rzy nabyli go na stopienie, znajduje si\u0119 podobno w zbiorach komitetu statystycznego w Grodnie.<\/p>\n

Wiesenhorst,<\/b> folw., pow. wystrucki, st. p. Norkitten.<\/p>\n

Wiesio\u0142owo,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Kamionka, o 35 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 239 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (94 \u0142\u0105k i pastw., 6 nieu\u017c.).<\/p>\n

Wie\u015b Krasna,<\/b> w\u015b nad rz. Serwecz, lew. dop\u0142. Niemna, pow. nowogr\u00f3dzki, w 2 okr. pol. horodyszcza\u0144skim, gm. Cyryn, 36 w. od Nowogr\u00f3dka, ma 34 osad. Miejscowo\u015b\u0107 falista, bezle\u015bna, grunta pszenne, \u0142\u0105ki wyborne. A. Jel.<\/i><\/p>\n

Wietrzychowo,<\/b> pow. kolne\u0144ski, ob. Kola-W.<\/i><\/p>\n

Wie\u017canka<\/b> 1.) w\u015b, pow. biel\u00adski gub. grodzie\u0144skiej, w 1 okr. pol., gm. Kle\u00adni\u00adki, o 19 w. od Biel\u00adska, 35 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. 2.) W.,<\/b> dobra, pow. pru\u017ca\u0144ski, w 3 okr. pol., gm. Horodeczna, o 36 w. od Pru\u017cany, w\u0142asno\u015b\u0107 Dow\u00adna\u00adro\u00adwi\u00adcz\u00f3w, 79 dzies. (20 \u0142\u0105k i pastw., 21 lasu, 3 nieu\u017c.).<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wigra,<\/b> rzeczka, wyp\u0142ywa z jeziora le\u017c\u0105cego na p\u0142d. od wsi Wigrele, w pow. wy\u0142kowyskim, przep\u0142ywa przez jezioro na p\u0142d. od wsi Grau\u017cyny, wchodzi na obszar pow. suwalskiego i uchodzi do Szeszupy<\/a> pod wsi\u0105 Poszeszupie. D\u0142uga 8 w. [Pierwotnie Graw\u017ca<\/i>.]<\/span> J. Bliz.<\/i><\/p>\n

Wigra\u0144ce,<\/b> w\u015b i os. le\u015b., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Ber\u017cniki, odl. od Sejn 9 w., ma 7 dm., 44 mk. W 1827 r. by\u0142o 6 dm., i 89 mk.<\/p>\n

Wigrele,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Wojtkobole, par. Gra\u017cyszki, odl. od Wy\u0142kowyszek 28 w., ma 15 dm., 111 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kalwarya. W 1827 r. by\u0142o 8 dm., 52 mk. [Tak\u017ce jezioro na p\u0142n. od wsi.]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wigry,<\/b> wielkie i malowniczo po\u0142o\u017cone jezioro, \u015br\u00f3d wy\u017cyny pojezierza ba\u0142tyckiego, wznies. do 750 st. npm, le\u017cy w pow. suwalskim a cz\u0119\u015bci\u0105 w augustowskim, odl. 9 w. (w linii powietrznej) na wsch\u00f3d i p\u0142d.-wsch. od Suwa\u0142k. Og\u00f3lny obszar jeziora wynosi 20\u20229 wiorst kw. (0\u202243 mili), z tego 4\u20228 w. nale\u017cy do pow. augustowskiego. Od cyfry tej (wed\u0142ug oblicze\u0144 gen. Strielbickiego), r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 podawane cz\u0119sto cyfry obszaru w morgach (7958 mr.) i dziesi\u0119cinach (4000 dzies.), odpowiadaj\u0105ce znacznie wi\u0119kszemu obszarowi (prawie 34 w. kw.). Pochodzi to zapewne od wliczenia do obszaru jeziora p\u0142askich nadbrze\u017cnych obszar\u00f3w, pokrytych dawniej wod\u0105 i dot\u0105d w cz\u0119\u015bci zalewanych przy wy\u017cszym poziomie w\u00f3d jeziornych. Jezioro ma kszta\u0142t litery S. D\u0142ugo\u015b\u0107 w kierunku od p\u0142n. ku p\u0142d. w linii prostej wynosi 11 w., w kierunku od zach. ku wsch. 10 w., d\u0142ugo\u015b\u0107 linii ca\u0142ego zakr\u0119tu oko\u0142o 17 w. Szeroko\u015b\u0107 zmienia si\u0119 od \u00bd w. do 2\u00bd w., g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 dochodzi podobno do 150 st. Dno cz\u0119\u015bci\u0105 b\u0142otniste, cz\u0119\u015bci\u0105 piaszczysto-i\u0142owate. Woda barwy zielonej. Obszar jeziora mo\u017cna rozdzieli\u0107 na trzy cz\u0119\u015bci: p\u00f3\u0142nocn\u0105, \u015brodkow\u0105 i po\u0142udniow\u0105. P\u00f3\u0142nocna, otoczona lasami przewa\u017cnie, stanowi niejako oddzielne jezioro maj\u0105ce do 2\u00bd w. w kierunku od p\u0142n. ku p\u0142d. i do 1\u00bd w. od zach. ku wschod. Przy wsi Tartak w p\u0142d. ko\u0144cu zw\u0119\u017ca si\u0119 ona w kana\u0142, przez kt\u00f3ry przechodzi [jez. Omu\u0142\u00f3wek]<\/span> po mo\u015bcie drog\u0105 bita z Suwa\u0142k do Sejn. Cz\u0119\u015b\u0107 \u015brodkowa, rozszerzaj\u0105ca si\u0119 w p\u0142d. cz\u0119\u015bci do 5 w. w kierunku od zach. ku wschod. a rozleg\u0142a na 3\u00bd w kier. od p\u0142n. ku p\u0142d., mie\u015bci w p\u0142n. po\u0142owie wysp\u0119 z ko\u015bcio\u0142em poklasztornym i kilka drobnych wysepek. Cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniowa ma 9 w. d\u0142ugo\u015bci w kierunku od zach. ku wsch., kilka wi\u0119kszych wysp i \u0142\u0105czy si\u0119 z kilkoma drobnemi przyleg\u0142emi jeziorami jak D\u0142ugie i Malczynie [Muliczne]<\/span> przy p\u0142n. brzegu, Mulaczyk<\/a> i Krusznik<\/a> przy p\u0142d. Rzeka Czarna Ha\u0144cza<\/a> wchodzi do jez. ze strony zach. (w cz\u0119\u015bci \u015brodkowej), o 2 w. na p\u0142d. od os. Cimochowizna \u015br\u00f3d las\u00f3w, a wyp\u0142ywa pod wsi\u0105 Durdyniszki [Burdyniszki]<\/span> przy wsch. brzegu, wprost wyspy klasztornej. Z ryb spotykamy tu, mi\u0119dzy innemi, sieje, sielawy, pstr\u0105gi. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wigry,<\/b> jezioro. Kaz. Kulwie\u0107: \u201eNotatki z wycieczki do W.\u201c (\u201eWszech\u015bwiat\u201c, r. 1902). Rezultaty bada\u0144 tego jeziora dokonywanych w r. 1901 i 1902 przez p. K. Kulwiecia i Czerwi\u0144skiego, og\u0142oszone b\u0119d\u0105 p\u00f3\u017aniej w \u201ePami\u0119tniku fizyogr.\u201c Obszar ca\u0142kowity jeziora wynosi 5500 m\u00f3rg. Najwy\u017csza g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 si\u0119ga 55 mt. mi\u0119dzy wsi\u0105 Cimochowizn\u0105 a Rosochatym Rogiem. Temperatura wody w tej g\u0142\u0119boko\u015bci wynosi\u0142a 8\u00b0 gdy na powierzchni dochodzi\u0142a 20.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wigry,<\/b> dawniej Wygry<\/i>, Wykgry<\/i>, osada ko\u015bcielna na wyspie \u015br\u00f3d jeziora t. n., pow. suwalski, gm. Hutta, par. Wigry, odl. 14, w. na p\u0142d. wsch\u00f3d od Suwa\u0142k, ma 10 dm., 54 mk. W r. 1827 by\u0142 1 dm., 5 mk. Ju\u017c w XV w. istnia\u0142o \u201euroczysko\u201c Wikgry \u015br\u00f3d puszczy s\u0142u\u017c\u0105cej za miejsce \u0142ow\u00f3w ksi\u0105\u017c\u0105t litewskich. Odwiedza\u0142 te lasy Jagie\u0142\u0142o, a raz omal nie wpad\u0142 tu w r\u0119ce Krzy\u017cak\u00f3w. Zdarzenie to tak opowiada Kromer: \u201eRoku 1418 kr\u00f3l Jagie\u0142\u0142o powt\u00f3rnie w \u017bmujdzkim Wieluniu o pokoju z Krzy\u017cakami si\u0119 namawia\u0142, zaci\u0105gn\u0105wszy tam z sob\u0105 senatory niekt\u00f3re polskie. Zt\u0105d gdy nic nie sprawiwszy odjecha\u0142, a rozprawiwszy senatory sam z troch\u0105 dworzan\u00f3w w Wigroszach lasiech my\u015bliwym polowaniem si\u0119 zabawia\u0142, o ma\u0142y w\u0142os w komendatora rastenburskiego zasadzki nie wpad\u0142\u201c. Tu r\u00f3wnie\u017c ostatni z Jagiellon\u00f3w zabawia\u0142 si\u0119 \u0142owami dnia 1 sierp. 1551 r. (Prze\u017adziecki, Jagiellonki Pol., V, p. LXXIII). Zdawna istnie\u0107 tu musia\u0142 dworzec my\u015bliwski. W \u201eRewizyi puszcz w. ks. lit.\u201c z r. 1559 czytamy: \u201ew puszczy Pere\u0142omskiej jezioro hospodarskie Wikgry. Nad tem jeziorem dw\u00f3r J. K. M.\u201c. Co do samej nazwy okalaj\u0105cej dw\u00f3r puszczy istnia\u0142 na\u00f3wczas sp\u00f3r mi\u0119dzy \u201eosocznikami\u201c, z czego domy\u015bla\u0107 si\u0119 mo\u017cna, \u017ce tu przechodzi\u0142a granica puszcz: pere\u0142omskiej i persta\u0144skiej, nale\u017c\u0105cych do d\u00f3br sto\u0142owych ekonomii grodzie\u0144skiej (tam\u017ce, str. 54). W uroczej tej miejscowo\u015bci przemieszkiwali do\u015b\u0107 d\u0142ugo pustelnicy regu\u0142y \u015bw. Paw\u0142a. \u015awie\u017co przybyli z W\u0142och do Krakowa kameduli, uzyskawszy pozwolenie W\u0142adys\u0142awa IV, wznie\u015bli tu ko\u015bci\u00f3\u0142 i pozak\u0142adali pustelnie. Jan Kazimierz potwierdzi\u0142 im dnia 6 stycznia 1667 r. przywilej fundacyjny i uposa\u017cenie pomno\u017cy\u0142. Wed\u0142ug aktu erekcyjnego celem fundacyi mia\u0142o by\u0107 uproszenie Boga przez mod\u0142y zakonnik\u00f3w, \u017ceby raczy\u0142 odwr\u00f3ci\u0107 ci\u0105g\u0142e kl\u0119ski, jakiemi kraj na\u00f3wczas by\u0142 nawiedzany. Aktem tym kr\u00f3l nadaje zakonnikom regu\u0142y \u015bw. Benedykta, za pozwoleniem papie\u017ca Klemensa IX i Aleksandra Sapiehy, bisk. wile\u0144skiego, opr\u00f3cz rzeczonej \u201ewyspy\u201c na jeziorze Wygry, le\u015bnictwa Perstu\u0144skie i Prze\u0142omskie, z folwarkami, wsiami i lasami. Dokument ten na dwunastu osadzonych tu zakonnik\u00f3w wk\u0142ada obowi\u0105zek odprawiania w oznaczonym czasie mszy \u015bw. za osob\u0119 fundatora, kr\u00f3low\u0105 Mary\u0105 Ludwik\u0119 i kr\u00f3lewicza Karola (M. L., ks. 410, f. 1513). Sejmuj\u0105ce stany fundacy\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105 tego\u017c roku zatwierdzi\u0142y (Vol. leg., IV, p. 1004-5). Dzia\u0142alno\u015b\u0107 zakonnik\u00f3w przypomina cywilizatorsk\u0105 misy\u0105 klasztor\u00f3w \u015bredniowiecznych. Trzebi\u0105 oni puszcze i zak\u0142adaj\u0105 liczne folwarki, dla zu\u017cytkowania las\u00f3w urz\u0105dzaj\u0105 liczne huty, po\u0142\u0105czone z kopalniami rudy \u017celaznej. W samych dobrach Wigry za\u0142o\u017cono 8 rudni. Sprowadzeni z r\u00f3\u017cnych stron kraju robotnicy daj\u0105 pocz\u0105tek licznym osadom le\u015bnym. Przy klasztorze na wyspie za\u0142o\u017cono pi\u0119kne ogrody owocowe i urz\u0105dzono ogrodzony zwierzyniec. Rz\u0105dy gospodarnego zakonu wywo\u0142a\u0142y wkr\u00f3tce niezadowolenie s\u0105siad\u00f3w. Ju\u017c w r. 1710 pozwano przed s\u0105d grodzki kamedu\u0142\u00f3w i ich przeora k\u015b. Emiliana \u201ei\u017c chlebem kr\u00f3lewskim wytuczona pustynia Wigierska recalcitravit, kiedy r\u0119k\u0105 t\u0105, kt\u00f3ra odbiera beneficia, oddaje maleficia przez wygnanie stra\u017cnik\u00f3w w puszczy Perstu\u0144skiej i Prze\u0142omskiej, JKM. osadnych, oraz uwi\u0119zienie p. Prejcza, pod\u0142owczego w. ks. lit.\u201c (Akta grodzie\u0144., VII, str. 464). Zatargi te opar\u0142y si\u0119 widocznie o Rzym, skoro dla rozstrzygni\u0119cia ich zes\u0142anym zosta\u0142 od stolicy apostolskiej do Polski Hieronim Grimaldi, arcyb. ede\u0144ski, nuncyusz papieski. Komisarzem dla odgraniczenia kamedu\u0142\u00f3w wigierskich wyznaczony zosta\u0142 15 pa\u017adziern. 1715 r. Pawe\u0142 Sapieha, jako biskup \u017cmujdzki i opat paradyski (M. L., ks. zap. 155, f. 788). Pomimo tych zaj\u015b\u0107, August II tego\u017c roku bawi\u0105c na \u0142owach w puszczy, klasztor wigierski nowemi obdarzy\u0142 dobrami w ekonomii grodzie\u0144skiej, o zatwierdzenie czego przez sejm warszawski prosi szla\u00adch\u00adta wojew. grodzie\u0144skiego jeszcze w r. 1720 (Akta grodz. z. s\u0105du, VII, str. 274). We dwa lata p\u00f3\u017aniej (1717 r.) ten\u017ce monarcha zwalnia dobra klasztorne \u201eod wszelkich konsystencyi, hybern, przechod\u00f3w i lokacyi \u017co\u0142nierskich\u201c (Vol. leg., VI, p. 326). Gdy za\u015b w tym czasie po\u017car nawiedzi\u0142 W. i zniszczy\u0142 przywilej fundacyjny, August II d. 18 lipca 1725 r. potwierdzi\u0142 takowy, z zastrze\u017ceniem ksi\u0105\u017c\u0119cego prawa polowania, co sejm w r. nast\u0119pnym potwierdzi\u0142 (Vol. leg., VI, p. 496-7). Tak hojnie sypane dobrodziejstwa nie zadawalnia\u0142y jednak przedsi\u0119biorczych zakonnik\u00f3w. W summaryuszu dochod\u00f3w z le\u015bnictw ekonomii grodzie\u0144skiej z r. 1748 czytamy: \u201eKonwent Wygierski WWOO. Kamedu\u0142\u00f3w, po wielu miejscach nie maj\u0105c jeszcze doskona\u0142ego ograniczenia swego, jako to: nad Wolk\u0105<\/i> i pod Danielowcami<\/i> i Bia\u0142owierzchniami<\/i>, co mo\u017ce puszczy kr\u00f3lewskiej do siebie garnie. Przeto convenienter adigendus, aby komisy\u0119 sobie wyprosiwszy, do ko\u0144ca wyprowadzi\u0142 ograniczenie swoje w miejscach sobie nadanych przez konstytucye, ten\u017ce konwent nimius si\u0119 by\u0107 pokazuje w przyw\u0142aszczeniu sobie \u0142\u0105k w puszczy kr\u00f3lewskiej, kt\u00f3rych po ca\u0142ej puszczy Perstu\u0144skiej, Prze\u0142omskiej moc jest wielka, nie tylko rozszerza i roztrzebia \u0142\u0105ki sobie nadane, na uszczerbek intrat i posesyi kr\u00f3lewskiej, ale te\u017c i gdzie s\u0105 kopce na udzielenie jakich \u0142\u0105k, mniej na to uwa\u017caj\u0105c, jak daleko rozlegaj\u0105 uroczyska, zewsz\u0105d si\u0119 szerzy i poddanych kr\u00f3la z dawnych posesyi wyp\u0119dza, albo te\u017c do miejsc, kt\u00f3re s\u0105 jeszcze wolne przyst\u0119pu nie daje\u201c (Piscowaja kniga, II, p 40). Okaza\u0142a \u015bwi\u0105tynia wigierska, szczytami dw\u00f3ch wie\u017c swoich panuj\u0105ca nad drzewami okalaj\u0105cej j\u0105 puszczy, zbudowan\u0105 jest z kamienia na wzmocnionym r\u0119k\u0105 ludzk\u0105 p\u00f3\u0142wyspie. Opr\u00f3cz ko\u015bcio\u0142a urz\u0105dzono tu erem czyli pustelni\u0119, sk\u0142adaj\u0105c\u0105 si\u0119 z 12 domk\u00f3w, wystawionych w dwie r\u00f3wnoleg\u0142e linie. Przy ka\u017cdym domku ogr\u00f3dek; ca\u0142o\u015b\u0107 od strony l\u0105du oddzielona wysokim murem. Wszystkie te gmachy ostatecznie uko\u0144czone zosta\u0142y dopiero w r. 1745. Sta\u0142 przytem pi\u0119kny, murowany dom, z licznemi pokojami dla go\u015bci. Ko\u015bci\u00f3\u0142, p. w. Niepokal. Pocz\u0119cia N. M. Panny, niewiadomo kiedy i przez kogo konsekrowanym zosta\u0142. Wn\u0119trze jego zdobi\u0105 obrazy Smuglewicza i innych obcych malarzy. Z chwil\u0105 zaj\u0119cia tej cz\u0119\u015bci kraju przez Prusak\u00f3w dobra zakonnik\u00f3w zabrano na skarb w r. 1794 a ich samych przeniesiono w r. 1800 na Bielany pod Warszaw\u0105. Ko\u015bci\u00f3\u0142 sta\u0142 si\u0119 odt\u0105d katedr\u0105 biskupstwa wigierskiego, utworzonego z cz\u0119\u015bci biskupstwa wile\u0144skiego, oderwanego od Litwy. Pierwszym biskupem zosta\u0142 k\u015b. Micha\u0142 Karpowicz, znakomity kaznodzieja (ur. 1744, \u2020 1805), kt\u00f3rego cia\u0142o spoczywa w podziemiach \u015bwi\u0105tyni. Nast\u0119pca jego Jan Klemens Go\u0142aszewski (1748, \u2020 1820) w d. 8 maja 1815 r. konsekrowa\u0142 tu Woronicza na biskupa \u0142uckiego (\u015awi\u0119cki, Hist. pam., II, 545). Staraniem tego biskupa katedra dyecezyalna przeniesion\u0105 zosta\u0142a w r. 1817 z W. do Sejn, gdzie dot\u0105d si\u0119 mie\u015bci. Bulla papiezka z r. 1818 przemianowa\u0142a biskupstwo wigierskie na augustowskie. Odt\u0105d katedra sta\u0142a si\u0119 ko\u015bcio\u0142em parafialnym, licz\u0105cym obecnie 5595 parafian (Ordo Divini Officii z r. 1885, str. 25). Obszar d\u00f3br klasztornych po zaj\u0119ciu przez rz\u0105d pruski sta\u0142 si\u0119 centrem oddzielnego powiatu wigierskiego (Wigrischer Kreis), kt\u00f3ry wed\u0142ug mapy z 1806 r. graniczy\u0142 od p\u0142n. z pow. kalwaryjskim (wsi: Wersele, \u0141anowizna, Mieszkinie, Boczne, Sidory, Klonowo, Po\u0142a\u0144ce, Kibarty, Balle, Obelica, Naruny), od wschodu dotyka\u0142 Niemna, od p\u0142d. styka\u0142 si\u0119 z pow. d\u0105browskim (wsi: \u015awi\u0119toja\u0144skie, Rynkowce, Kolety Komasz\u00f3wka, Twardy R\u00f3g), od zach. z pow. biebrza\u0144skim i dawn\u0105 granic\u0105 prusk\u0105. Obszar powiatu wynosi\u0142 do 80 mil kwadr. (po\u0142ow\u0119 obszaru zajmowa\u0142y lasy). By\u0142o w nim 15 miast kr\u00f3lewskich i 5 szla\u00adche\u00adc\u00adkich. Miasta kr\u00f3lewskie mia\u0142y 1733 dym\u00f3w i 9769 mk., szla\u00adche\u00adc\u00adkie (pr\u00f3cz Raczek) 242 dym. i 1376 mk. Dobra kr\u00f3lewskie tworzy\u0142y 7 zarz\u0105d\u00f3w (Aemter), obejmuj\u0105cych 66 folw., 416 wsi, 28 oddzielnych osad, 5902 dym\u00f3w i 46280 mk.; dobra szla\u00adche\u00adc\u00adkie liczy\u0142y 2033 dym. i 12792 mk. Dobra szla\u00adche\u00adc\u00adkie szacowano na 1300000 tal. W by\u0142ych dobrach klasztornych liczono 1200 w\u0142o\u015bcian, dawa\u0142y do 30000 tal. dochodu. Lasy klasztorne, pi\u0119knie zachowane, obfitowa\u0142y w drzewo masztowe i budulcowe. W obr\u0119bie powiatu le\u017ca\u0142y nast\u0119pne miasta: Baka\u0142arzewo, Ber\u017cniki, Filipowo, Jeleniewo, Krasnopol, Lejpuny, Liszkowo, \u0141o\u017adzieje, Metele, Miros\u0142aw, Przero\u015bl, Pu\u0144sk, Sejny, Sereje, Suwa\u0142ki, Szczebra, Wiejsieje, Wi\u017cajny. Z tych najludniejsze \u0141o\u017adzieje mia\u0142y (oko\u0142o r. 1800) 1537 mk., za\u015b Suwa\u0142ki, Przero\u015bl i Sereje wi\u0119cej ni\u017c 1000 mk. Z cz\u0119\u015bci dawnych d\u00f3br klasztornych utworzony zosta\u0142 majorat rz\u0105dowy, w pow. suwalskim, w gminach Hutta i Kuk\u00f3w. W sk\u0142ad majoratu wchodz\u0105 folw.: Hutta, Nowy al. Czerwony, Piotrowa D\u0105browa, Stary, Papiernia, Jesionowo, Kuk\u00f3w i Zdrojczyszki. Obszar grunt\u00f3w majoratu wynosi 3975 mr., a lasu 197 mr. 4 pr\u0119t\u00f3w. W r. 1868 dobra te oddane zosta\u0142y jako majorat genera\u0142-lejtnantowi Miko\u0142ajowi Ganeckiemu. Do tego\u017c majoratu nale\u017c\u0105 trzy m\u0142yny: w Papierni i Tartaku nad rzek\u0105 Czarn\u0105 Ha\u0144cz\u0105<\/a>, i w Tartaku nad rz. Pierty. Wszystkie wzmiankowane folwarki otaczaj\u0105 miasto Suwa\u0142ki ze wszech stron, a cz\u0119\u015b\u0107 grunt\u00f3w folw. Papiernia i staw dotykaj\u0105 samego miasta i tu te\u017c jest rezydencya w\u0142a\u015bciciela, murowany m\u0142yn wodny i \u0142azienki dla u\u017cytku miasta. Najobszerniejszy z folwark\u00f3w Kuk\u00f3w ma mr. 1390; na fol. Hutta mieszka administrator majoratu. W Hucie i Kukowie s\u0105 liczne i obszerne budowle gospodarcze i gorzelnie, a w Hucie pr\u00f3cz tego browar piwny. Grunta w og\u00f3le \u017cytnie, ale siej\u0105 te\u017c i pszenic\u0119; najlepsze w Czerwonym Folwarku. W lesie po\u0142o\u017conym obok Hutty znaczna ilo\u015b\u0107 d\u0119b\u00f3w, pomieszanych z sosn\u0105 i \u015bwierkiem. Obszerne jeziora, znane pod og\u00f3ln\u0105 nazw\u0105 wigierskich, wchodz\u0105ce niegdy\u015b w sk\u0142ad ekonomii Hutta, pozosta\u0142y przy skarbie. O w\u0142asno\u015b\u0107 znacznej cz\u0119\u015bci tych d\u00f3br toczy\u0142 si\u0119 d\u0142ugoletni proces, rozpocz\u0119ty przez rodzin\u0119 Kiewlicz\u00f3w przeciw skarbowi kr\u00f3lestwa. Ostatecznie wyrokami trybunna\u0142u warszawskiego, s\u0105du apelacyjnego i IX depart. senatu proces ten rozstrzygni\u0119ty na korzy\u015b\u0107 skarbu. Obecnie ogromne te dobra rozpad\u0142y si\u0119 na kilkana\u015bcie cz\u0119\u015bci, kt\u00f3re przesz\u0142y w najwi\u0119kszej cz\u0119\u015bci na donacye. \u0179r\u00f3d\u0142a<\/i>: Holsche \u201eGeographie und Statistik v. West.- Sued-u. Neu-Ostpreussen\u201c. Berlin, 1800 r. (t. I, 437-444). Po\u0142uja\u0144ski \u201eW\u0119dr\u00f3wki po gub. Augustow.\u201c (str. 150-181)<\/a>. Opisy z rycinami dawa\u0142y: \u201eTygod. Illustr.\u201c (z 1862 r. t. IV, 35 i z 1871 r., VII, 243), \u201eK\u0142osy\u201c (t. VII, str. 153) i \u201eTygod. Powszechny\u201c (z 1880 r.) [Wed\u0142ug K. O. Falka maj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w ja\u0107wieski.]<\/span> M. R. Witan.\u2014Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wijsko,<\/b> dawna nazwa wsi Hujsko, w pow. do\u00adbro\u00admi\u00adl\u00ads\u00adkim.<\/p>\n

Wijun\u00f3wka,<\/b> rzeczka, dop\u0142yw Narwy z prawej strony.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wikier<\/b> al. Wikker<\/i>, rzeka, w dawnej Galindyi<\/a> (por. t. II, 475), jestto dzisiejsza rzeczka Wieker.<\/p>\n

Wikieratyszki<\/b> 1.) al. Wiekierotyszki<\/i>, w\u015b, pow. maryampolski, gm. i par. Szumsk, odl. od Maryampola 4 w. Cz\u0119\u015b\u0107 I ma 15 dm., 85 mk.; cz\u0119\u015b\u0107 II ma 10 dm., 56 mk. W 1827 r. by\u0142o 8 dm., 58 mk. 2.) W.,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Wy\u0142kowyszki (odl. 6 w.), ma 2 dm., 32 mk. W 1827 r. 3 dm., 25 mk.<\/p>\n

Wiktorowo [\u2026]<\/span> <\/b>4.) W.,<\/b> os. w dobrach Grajewo, w pow. szczuczy\u0144skim. [\u2026]<\/span> 8.) W.,<\/b> os., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Tomaszbuda, par. w 3 okr. pol., gm. i par. Gryszkabuda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 32 w., ma 5 dm., 31 mk. 9.) W.,<\/b> pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Gi\u017ce, odl. od Wy\u0142kowyszek 14 w., ma 2 dm., 6 mk. 10.) W.,<\/b> ob. Wiktor\u00f3w<\/i>.<\/p>\n

Wiktorowo<\/b> 1.) folw., pow. biel\u00adski gub. grodzie\u0144skiej, w 3 okr. pol., gm. Skurzec, o 57 w. od Biel\u00adska, 465\u00bd dzies. (187 nieu\u017c.), nale\u017cy do hr. Wan\u00addy Potockiej. 2.) W.,<\/b> folw., pow. wile\u0144ski, w 5 okr. pol., 30 w. od Wilna, 1 dm., 18 mk. katol. 3.) W.,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., tam\u017ce, o 31 w. od Wilna, 1 dm., 6 mk. katol. 4.) W.<\/b> al. Rabiniec, okolica, pow. mi\u0144ski, w 2 okr. pol. rakowskim, gm. Stare Sio\u0142o, o 11 w. od Mi\u0144ska.<\/p>\n

Wiktoryn<\/b> 1.) al. Wiktorya<\/i>, folw., pow. warszawski, gm. Pruszk\u00f3w, par. S\u0142u\u017cew, ma 33 mk., 270 mr. dwors. 2.) W<\/b>., w\u015b, pow. nieszawski, gm. B\u0105dkowo, par. Zbrachlin, ma 180 mk., 333 mr. w\u0142o\u015bc. 3.) W.,<\/b> w\u015b, pow. opatowski, gm. Ruda Ko\u015bcielna, par. Ba\u0142t\u00f3w, odl. od Opatowa 24 w., ma 3 dm., 13 mk., 14 mr. w\u0142o\u015bc. 4.) W.,<\/b> folw., pow. pu\u0142tuski, gm. i par. Zatory. 5.) W.<\/b> al. Wiktorzyn<\/i>, folw. d\u00f3br Kuczyn Wielki, w pow. mazowieckim. 6.) W.,<\/b> folw., pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, gm. i par. Drozdowo. 7.) W.,<\/b> folw. i os., pow. sejne\u0144ski, gm. Lejpuny, par. Wiejsieje, odl. od Sejn 33 w., ma 6 dm., 43 mk. W. r. 1827 by\u0142o 2 dm., 21 mk., par. Lejpuny. 8.) W.,<\/b> folw., pow. wy\u0142kowyski, gm. Bartniki, par. \u0141ankieliszki, odl. od Wy\u0142kowyszek 8 w., ma 2 dm., 25 mk.<\/p>\n

Wiktoryn<\/b> 1.) folw., pow. grodzie\u0144ski, w 3 okr. pol., gm. \u0141unna, nale\u017cy do d\u00f3br Wola Wik\u00adto\u00adryj Krzy\u00adwi\u00adc\u00adkiej. 2.) W.,<\/b> w\u015b i dobra, pow. ro\u00adha\u00adczew\u00adski, kaplica kat. par. lu\u00adszo\u00adw\u00adskiej. Dob\u00adra, dzie\u00addzi\u00adc\u00adtwo Der\u00adna\u00ad\u0142o\u00adwi\u00adcz\u00f3w, wraz z Bro\u00adni\u00adc\u0105 maj\u0105 5351 dzies. (623 roli, 260 \u0142\u0105k, 3182 lasu); m\u0142yn wodny i folusz daj\u0105 120 rs., deptak 60 rs., 4 karczmy 200 rs. 3.) W.,<\/b> folw. nad Wili\u0105, pow. wile\u0144ski, w 4 okr. pol., o 60 w. od Wilna, 1 dm., 8 mk. katol.<\/p>\n

Wiktoryszki,<\/b> os., pow. augustowski, gm. \u0141abno, par. Adamowicze, odleg\u0142a od Augustowa 61 w., ma 1 dm., 6 mk.<\/p>\n

Wiktorzyn<\/b> 1.) folw., pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, gm. i par. Drozdowo, odl. 9 w. od \u0141om\u017cy, 1 dm., 5 mk. Folw. W. rozl. mr. 478: gr. orn. i ogr. mr. 351, \u0142\u0105k mr. 1, lasu mr. 116, nieu\u017c. mr. 10; bud. mur., drew. 7; p\u0142odozm. 14-pol. Folw. wchodzi\u0142 w sk\u0142ad d\u00f3br Olszyny. 2.) W.,<\/b> ob. Wiktoryn<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wiktowo,<\/b> tak\u017ce Witkowo<\/a> [(3)]<\/span>, w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Ho\u0142ny Wolmera, par. Ber\u017cniki, odl. od Sejn 11 w., ma 9 dm., 39 mk. [Tak\u017ce Witkowo-Podlaski<\/i>, dzi\u015b Podlaski<\/i>.]<\/span><\/p>\n

Wilamowo,<\/b> pow. kolne\u0144ski, ob. Wilam\u00f3w<\/i>.<\/p>\n

Wilam\u00f3w<\/b> [\u2026]<\/span> 4.) W.<\/b> al. Wilamowo<\/i>, w\u015b i fol., pow. kolne\u0144ski, gm. Kubra, par. Romany, odl. 21 w. od Kolna, ma 2890 mr. obszaru. W r. 1827 by\u0142o 29 dm., 170 mk. W r. 1885 folw. W. rozl. mr. 1637: gr. orn. i ogr. mr. 884, \u0142\u0105k mr. 305, pastw. mr. 99, lasu mr. 309, nieu\u017c. mr. 40; bud. mur. 8, drew, 9; las nieurz\u0105dzony, m\u0142yn wodny. W\u015b W. os. 42, mr. 225; w\u015b Klimaszewnica os. 14, mr. 210. R. 1436 bawi tu W\u0142adys\u0142aw ks. mazow. i potwierdza sprzeda\u017c wsi Jurzec (Kapica, Her\u00adbarz 51). Ob. K\u0119pa<\/i>.<\/span> Wed\u0142ug reg. pob. pow. wizno-w\u0105soskiego z r. 1577 w\u015b W., w par. Romany, w cz\u0119\u015bci Ro\u00adga\u00adla i K\u0119p\u00ads\u00adkie\u00adgo, mia\u0142a 9 \u0142an. Cz\u0119\u015b\u0107 Krzy\u00adsz\u00adto\u00adfa K\u0119p\u00adskiego 8\u00bd \u0142an. (Pawi\u0144., Mazowsze, 362). Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wilam\u00f3wka,<\/b> w\u015b, 2 osady i folw., pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 3 okr. pol., gm. Przy\u00adtu\u00adla\u00adn\u00adka, o 46 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku. W\u015b ma 34, osady 16 i 56 dzies., folw. nale\u017cy do d\u00f3br Sobieski Holak\u00f3w.<\/p>\n

Wilanowo<\/b> 1.) al. Wiljanowo<\/i>, dobra, pow. grodzie\u0144ski, w 5 okr. pol., gm. Jeziory, o 19 w. od Grodna, nale\u017cy do d\u00f3br Jeziory hr. Lewaszowych 2.) W.<\/b> Kowalewce<\/i>, w\u015b, pow. wo\u0142kowyski, w 2 okr. pol., gm. \u0141yskowo, o 40 w. od Wo\u0142kowyska, 279\u00bd dzies ziemi w\u0142o\u015bc. 3.) W.,<\/b> dobra, pow. horecki, dziedzictwo Zaremb\u00f3w, wraz z Rusakami maj\u0105 900 dzies. (130 roli; 65 \u0142\u0105k, 699 lasu); m\u0142yn wodny daje 300 rs. 4.) W.<\/b> al. Haponowicze<\/i>, dobra, pow. sie\u0144ski, w\u0142asno\u015b\u0107 dawniej An\u00addrze\u00adja Gor\u00addzia\u0142\u00adkow\u00adskie\u00adgo, od 1878 r. Men\u00ad\u017cy\u0144\u00adskich, maj\u0105 3449 dzies. (313 roli, 110 \u0142\u0105k, 1681 lasu); m\u0142yn wodny i folusz daj\u0105 100 rs., 2 karczmy 30 rs. 5.) W.,<\/b> folw., pow. oszmia\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. Polany, okr. wiejski Mokrzyca, 1 dm., 10 mk. katol.; w\u0142asno\u015b\u0107 Resz\u00adko\u00adw\u00adskich. 6.) W.,<\/b> w\u015b, pow. oszmia\u0144ski, w 4 okr. pol., gm. Wiszni\u00f3w (o 8\u00bd w), okr. wiejski i dobra hr. Chreptowicz\u00f3w Ancielewszczyzna, 38 dusz rewiz.<\/p>\n

Wilcza,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Urdomin, odl. od Kalwaryi 21 w., ma 7 dm., 14 mk. W 1827 r. 1 dm., 12 mk.<\/p>\n

Wilcza Jama,<\/b> uroczysko do wsi Rozedranka, pow. sok\u00f3lski, w 1 okr. pol., gm. Kamionka, o 8 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 57 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wilcze Bagno,<\/b> os., pow. augustowski, gm. Petropaw\u0142owsk, odl. od Augustowa 24 w. Le\u017cy \u015br\u00f3d las\u00f3w P<\/span>uszczy A<\/span>ugustowskiej<\/a>.<\/p>\n

Wilczewo<\/b> 1.) w\u015b i folw., pow. rypi\u0144ski, gm. Soko\u0142owo, par. Dulsk, odl. 20 w. od Rypina, ma 8 dm., 77 mk. W r. 1827 by\u0142o 23 dm., 26 mk. W r. 1891 fol. W. rozl. mr. 424: gr. or. i ogr. mr. 358, \u0142\u0105k mr. 34, past. mr. 7, nieu\u017c. mr. 25; bud. mur. 4, drew. 3; p\u0142odozm. 7-pol., pok\u0142ady torfu. 2.) W.,<\/b> w\u015b, pow. szczuczy\u0144ski, gm. Bogusze, par. Grajewo, ma 5 os., 33 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Grajewo. 3.) W.,<\/b> w\u015b, pow. kolne\u0144ski, gm. Stawiski, par. Poryte, ma 27 os., 384 mr. W 1827 r. by\u0142o 14 dm., 86 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Korzeniste.<\/p>\n

Wilejki,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Lejpuny, odl. od Sejn 39 w., ma 18 dm., 136 mk.<\/p>\n

Wilhelmsberg<\/b> 1.) w\u015b, pow. darkiejmski, st. pocz. Kleschowen. 2.) W.,<\/b> fol., pow. i\u0142awkowski, st. pocz. Wildenhoff. 3.) W.,<\/b> wybud., pow. w\u0119goborski, st. pocz. Engelstein. [Tak\u017ce na p\u0142d. od Go\u0142dapi.]<\/span><\/p>\n

Wilhelmshoehe<\/b> 1.) wybud., pow. w\u0119goborski, st. pocz. Buddern. 2.) W.,<\/b> folw., pow. frydlandzki, st. pocz. Friedland Ostpr. 3.) W., <\/b>folw., pow. i\u0142awkowski, st. pocz. Landsberg Ostpr. 4.) W.,<\/b> fol., pow. mor\u0105ski, st. pocz. Maldeuten. 5.) W.,<\/b> posiad\u0142o\u015b\u0107, pow. rastemborski, st. pocz. Rastenburg.<\/p>\n

Wilhelmshof<\/b> 1.) fol., pow. w\u0119goborski, st. pocz. Benkheim. 2.) W.,<\/b> fol. i os. le\u015bn., pow. gierdawski, st. pocz. Gerdauen. 3.) W.,<\/b> folw., pow. \u015bwi\u0119tosiekierski, st. pocz. Lindenau bei Braunsberg Ostpr. 4.) W.,<\/b> folw., pow. ostr\u00f3dzki, st. pocz. Usdau. 5.) W.,<\/b> posiad\u0142o\u015b\u0107, pow. ostr\u00f3dzki, st. pocz. Wittmannsdorf.<\/p>\n

Wilhelmssorge,<\/b> dobra ryc., pow. gierdawski, st. p. Nordenburg.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wilimy<\/b> al. Wilemy<\/i>, w spisie z r. 1827 Wilima \u0141awa<\/i>, w\u015b i stra\u017c le\u015bna, pow. maryampolski, gm. Aleksota, par. Sapie\u017cyszki, odl. od Maryampola 56 w., ma 38 dm., 359 mk. W r. 1827 by\u0142o 14 dm., 150 mk. W., stra\u017c le\u015bnictwa Pilwiszki, obejmuje obr\u0119by le\u015bne: Sapie\u017cyszki, Per\u0142aj\u015bcie, \u0141obinie, A\u017carelis. W obr\u0119bie tym znajduj\u0105 si\u0119 rozleg\u0142e bagna A\u017carelis<\/a>, maj\u0105ce 6977 mr. i 123 pr\u0119t\u00f3w obszaru (ob. t. VIII, 147<\/a>).<\/p>\n

Wilk,<\/b> jezioro, w pow. sejne\u0144skim, gm. Wiejsieje, ma brzegi w cz\u0119\u015bci lesiste i wynios\u0142e, le\u017cy 5 w. na p\u0142n.-zach. od jez. Paserniki. Nad brzegiem mie\u015bci si\u0119 w\u015b Czuwa\u0144ce Mereckie.<\/p>\n

Wilkasy<\/b> (lit.), znaczy: wilk.<\/p>\n

<\/a>Wilkasy<\/b> 1.) niem. Wilkassen<\/i>, w dok. Wilkaschen<\/i>, pewnie Wilk\u0119sy<\/i>, w\u015b nad jez. Lewientyn<\/a> [Niegocin \u2014 b\u0142\u0105d, to powinno by\u0107 przy poz. 2.]<\/span>, pow. oleckowski, st. pocz. Wielitzken. Znajduje si\u0119 tu stare cmentarzysko galindzkie [B\u0142\u0105d, zapewne odnosi si\u0119 do poz. 2.]<\/span>. Szymon v. Drahe, w. komtur i namiestnik pruski, po\u015bwiadcza r. 1508, i\u017c w. m. ks. Fryderyk sprzeda\u0142 Janowi, Jerzemu i Paw\u0142owi na prawie magd. 15 w\u0142. mi\u0119dzy Sobolami a Nied\u017awiedzkiemi. \u015ar\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w spotykamy wiele imion i na\u00adz\u00adwi\u00adsk polskich, 2.) W.,<\/b> w\u015b, pow. lecki, na zach.-p\u0142d. od Lecu (st. p). Melchior Koechler, komtur brand., odnawia r. 1493 mieszka\u0144com wsi \u201eWilkosch\u201c list nadaj\u0105cy 34 w\u0142\u00f3k w Wolfsehe na prawie magd. So\u0142tys Jan G\u00f3rski, syn Mateusza, dostaje 4 w\u0142\u00f3ki wolne od t\u0142oki. R. 1625 mieszkaj\u0105 tu sami Polacy (K\u0119trz. O ludn. pol., 490). 3.) W.,<\/b> niem. Willkassen<\/i>, posiad\u0142o\u015b\u0107, pow. go\u0142dapski, st. poczt. Kowahlen.<\/p>\n

Wilkawischken,<\/b> zapewne Wylkowyszki<\/i>, w\u015b, pow. ragnecki, st. p. Szillen.<\/p>\n

Wilkehlen<\/b> 1.) w\u015b, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. p. Niebudszen. 2.) W.,<\/b> posiad\u0142o\u015b\u0107, pow. nizinny, st. p. Heinrichswalde.<\/p>\n

Wilken<\/b> 1.) w\u015b, pow. sto\u0142upia\u0144ski, st. p. Trakehnen. 2.) W.,<\/b> pow. g\u0105bi\u0144ski, st. p. Gumbinnen. 3.) W.<\/b> Szillgallen-Barten<\/i>, w\u015b, pow. k\u0142ajpedzki, st. p. Dt. Crottingen. 4.) W.<\/b> Matz-Subell<\/i>, w\u015b, pow. szy\u0142okarczemski, st. p. Jngnaten. 5.) W.<\/b> Gross<\/i> i Klein<\/i>, dobra, ob. pow. g\u0105bi\u0144ski, st. p. Gumbinnen. 6.) W.,<\/b> Wilkowo<\/i>.<\/p>\n

Wilkenburg<\/b> (w kronikach krzy\u017cackich), ob. Wilkija<\/i>.<\/p>\n

Wilkendorf,<\/b> kolonia i folw., pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Trofim\u00f3wka, o 27 w. od Sok\u00f3\u0142ki; kolonia ma 325 dzies. ziemi w\u0142osc.; folw., w\u0142asno\u015b\u0107 Ka\u00adro\u00adla Salz\u00adma\u00adna, 42\u00bd dzies.<\/p>\n

Wilkenszyno,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, ob. Jurgielew<\/i>.<\/p>\n

Wilkieliszki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. Syntowty, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 14 w., ma 23 dm., 197 mk. Jedna z osad w\u0142o\u015bc. ma 91 mr. W 1827 r. by\u0142o 29 dm., 268 mk.<\/p>\n

Wilkieniki,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Lejpuny, odl. od Sejn 36 w., ma 43 dm., 330 mk. W 1827 r. by\u0142o 16 dm., 93 mk.<\/p>\n

Wilkija<\/b> al. Wilkinie<\/i>, jezioro, w pow. sejne\u0144skim, w dobrach Lejpuny. D\u0142ugie 3\u00bd w. od p\u0142d. ku p\u0142n., szerokie \u00bd w.; brzegi ma bezle\u015bne, wzg\u00f3rkowate. Po brzegach wsi: Bartoszuny, Sienka\u0144ce, Nieluba\u0144ce.<\/p>\n

Wilkija<\/b> 1.) w\u015b i folw. \u015br\u00f3d kilku jezior, pow. sejne\u0144ski, gm. Lejpuny, par. Wiejsieje, odl. od Sejn 35 w., ma m\u0142yn wodny, tartak, 14 dm., 89 mk. W 1827 r. by\u0142o 2 dm., 15 mk., par. Lejpuny. Dobra W. al. Wiktoryn sk\u0142ada\u0142y si\u0119 w r. 1885 z folw. W., attyn.: Laszwan, Smoliszki i Szy\u0142alis, jezior: Niew\u0142edzis, Mekszrajtys i B\u0142udalis, rozl. mr. 1054: gr. orn. i ogr. mr. 278, \u0142\u0105k mr. 167, lasu mr. 536, wody mr. 56, nieu\u017c. mr. 16; bud. mur. 2, drew. 16; las nieurz\u0105dzony, pok\u0142ady torfu. W sk\u0142ad d\u00f3br wchodzi\u0142y poprzednio: w\u015b W. os. 6, mr. 228; w\u015b Wiktoryn os. 2, mr. 7; w\u015b Szatury os. 9, mr. 388; w\u015b Ku\u0142a\u0144ce os. 4, mr. 211; w\u015b Smoliszki os. 8, mr. 184. 2.) W.,<\/b> folw. i dobra nad Niemnem, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Dobrowola, par. Poniemo\u0144, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 56 w., pok\u0142ady wapienia, m\u0142yn wodny, 98 mk. W 1827 r. by\u0142o 2 dm., 26 mk. O fabryce p\u0142\u00f3tna tu za\u0142o\u017conej podano ju\u017c szczeg\u00f3\u0142y w opisie folw. Dobrowola, w pow. maryampolskim. Dobra W. sk\u0142ada\u0142y si\u0119 w r. 1892 z fol. W. i Domaniny, rozl. mr. 1315: folw. W. gr. orn. i ogr. mr. 295, \u0142\u0105k mr. 177, pastw. mr. 108, lasu mr. 158, w odpadkach mr. 36, wody mr. 12, nieu\u017c. mr. 33; bud. drew. 19; folw. Domaniny gr. orn. i ogr. mr. 206, \u0142\u0105k mr. 30, pastw. mr. 73, lasu mr. 184, nieu\u017c. mr. 3; bud. drew. 9; lasy nieurz\u0105dzone. Wilkijska puszcza, wed\u0142ug \u201eRewizyi Puszcz\u201c w r. 1559, rozpoczyna\u0142a si\u0119 od rzki Wilkiei i Niemna a\u017c do Szuszwy, wzd\u0142u\u017c ku granicy Jaswie\u0144skiej. Nast\u0119puj\u0105ce by\u0142y w niej ost\u0119py: Narejk\u00f3w, Werupa, Szu\u0142upis, Karpis, \u017bwikini, Rojsto, Warszel, Sebiki. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a>Wilkija<\/b> 1.) al. Wilki<\/i>, w kronikach krzy\u017cackich Wilkenberg<\/i>, w S\u0142owniku Echarda mylnie Wilkiszki<\/i>, mko i dobra nad Niemnem<\/a>, mi\u0119dzy uj\u015bciami Dubissy i Niewia\u017cy, pow. kowie\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. Wilkija, o 28\u201430 w. na p\u0142n.- zach. od Kowna, przy dr. poczt. do Jurburga. W 1859 r. by\u0142o tu 100 dm., 1181 mk., w tem 848 \u017cyd\u00f3w (obecnie 1377 mk.), ko\u015bci\u00f3\u0142 par. kat., dom modlitwy \u017cydowski, zarz\u0105d okr\u0119gu policyjnego dla 5 gmin powiatu (W., Eleonor\u00f3w, Krasnesio\u0142o, \u015aredniki i Wielona), zarz\u0105d gminy, szko\u0142a ludowa, st. poczt., przysta\u0144 na Niemnie. Targi odbywaj\u0105 si\u0119 co poniedzia\u0142ek, jarmarki za\u015b cztery razy do roku (19 marca, 23 kwietnia, 26 czerwca i 21 wrze\u015bnia). Ko\u015bci\u00f3\u0142 katol. paraf., z drzewa wzniesiony w 1542 r. przez Zygmunta I a w 1751 r. odbudowany. Parafia katol., dekanatu wielo\u0144skiego, 5910 wiernych. Kaplica \u015bw. Barbary w Pocztowie. Gmina, po\u0142o\u017cona w p\u0142d. cz\u0119\u015bci powiatu, graniczy od p\u0142d. i p\u0142d.-wsch. z gub. suwalsk\u0105, od wsch. z gm. Krasnesio\u0142o i Jaswojnie, od p\u0142n. z gm. Ejrago\u0142a, od zach. przez Dubiss\u0119 z gm. Ejrago\u0142a i \u015aredniki, obejmuje 50 miejscowo\u015bci, ma 236 dm. w\u0142o\u015bc. (ob<\/span>ok 428 nale\u017c\u0105cych do innych stan\u00f3w), 5338 mk. w\u0142o\u015bc., uw\u0142aszczonych na 5004 dzies. ziemi. W XIV w. by\u0142a tu ma\u0142a twierdza litewska, kt\u00f3r\u0105 gdy oblegli Krzy\u017cacy w 1388 r., za\u0142oga spaliwszy zamek, usz\u0142a w lasy. Odbudowan\u0105 w 1391 r. \u017bmujdzini oddali Witoldowi, id\u0105cemu z w. mistrzem przeciwko Litwie. Na polach tutejszych w 1384 r. Jagie\u0142\u0142o ze \u015awidrygaj\u0142\u0105 znie\u015bli zast\u0119p Krzy\u017cak\u00f3w, dowodzony przez komtura ragneckiego Wiganda, kt\u00f3ry zostawi\u0142 po sobie wierszowan\u0105 kronik\u0119 niemieck\u0105, prze\u0142o\u017con\u0105 p\u00f3\u017aniej na proz\u0119 \u0142aci\u0144sk\u0105 przez jednego z przyjaci\u00f3\u0142 D\u0142ugosza. Nast\u0119pnie W. nale\u017ca\u0142a do w\u0142o\u015bci kr\u00f3lewskich i by\u0142a g\u0142\u00f3wnem miastem powiatu, kt\u00f3ry pod\u0142ug popisu szla\u00adch\u00adty ks. \u017cmujdzkiego z 1527 r. stawia\u0142 na wyprawy wojenne 161 koni (licz\u0105c po 1 koniu z 8 w\u0142\u00f3k). Chor\u0105\u017cym powiatu by\u0142 w\u00f3wczas Michaj\u0142o Stanis\u0142awowicz. W 1549 r. Zygmunt August nada\u0142 W. \u017conie swej Barbarze. Pod\u0142ug spis\u00f3w podskarbi\u0144skich z 1569 r. stanowi\u0142a uposa\u017cenie sto\u0142u kr\u00f3lewskiego. Metr. litewskie wymieniaj\u0105 jako najdawniejszych stst\u00f3w wilkijskich: Jana Radziwi\u0142\u0142a (1495-1501), Dobka Ski\u0142ondowicza (1522), Aleksandra Chodkiewicza (1522-1547), Hieronima Chodkiewicza (1550-54), Jana Hajk\u0119 (1566), kn. Aleksandra Po\u00ad\u0142u\u00adbi\u0144\u00adskie\u00adgo (1586 r.). W drugiej po\u0142owie XVIII w. sstwo te posiad\u0142 Zabie\u0142\u0142o, op\u0142acaj\u0105c 3057 z\u0142p. 14 gr. kwarty. Na sejmie z r. 1773\u20145 Stany Rzpltej nada\u0142y te dobra narodowe w posiadanie emfiteutyczne Antoniemu Zabiel\u00adle, \u0142owczemu w. ks. litew., wraz z \u0142\u0105k\u0105 Wodess\u0105 i wysp\u0105 Langas. W 1792 r. Stanis\u0142aw August potwierdzi\u0142 prawa miejskie. Opis mka poda\u0142 Tygodnik Ilustrowany z 1889 r. (\u2116 346). Obecnie dobra W. nale\u017c\u0105 do d\u00f3br Lesnopol hr. Benedykta Tyszkiewicza (Lesnopol, Jagminiszki, Stanis\u0142awowo, Wilkija, Pocztowo i Podawgowo-\u017babiszki), obejmuj\u0105cych 2679\u00bd dzies. (48 lasu, 166 nieu\u017c.) 2.) W.,<\/b> za\u015bc., pow. poniewieski, w 1 okr. pol., o 32 w. od Poniewie\u017ca. J. Krz.<\/i><\/p>\n

Wilkija<\/b> al. Wilkijskie<\/i>, inna nazwa jeziora La\u015bmiady, w pow. \u0142eckim.<\/p>\n

Wilkiszki,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Pojeziory, par. Wy\u0142kowyszki (odl. 3 w.), ma 3 dm., 32 mk. W r. 1827 by\u0142o 3 dm., 24 mk.<\/p>\n

Wilkobole,<\/b> ob. Wi\u0142kobole<\/i>.<\/p>\n

Wilkojeziory,<\/b> folw., pow. wy\u0142kowyski, gm. Olwita, par. Wy\u0142kowyszki. Nie podany w nowszych spisach. W r. 1827 mia\u0142 1 dm., 21 mk.<\/p>\n

Wilkokuk,<\/b> ob. Wi\u0142kokuk<\/a><\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wilkopedzie,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Sejwy, par. Pu\u0144sk, odl. od Suwa\u0142k 26 w., ma 2 dm., 225 mk. [Por. <\/span>Wi\u0142kopedzie<\/i><\/a>.]<\/p>\n

Wilkoschen,<\/b> w\u015b, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. p. Gumbinnen.<\/p>\n

Wilkowce<\/b> 1.) pow. p\u0142o\u0144ski, ob. Wilkowiec. 2.) W.<\/b> al. Wi\u0142kowce<\/i>, pow. sejne\u0144ski, gm. Kudrany, par. Liszkowo, odl. od Sejn 46 w., ma 45 dm., 305 mk. W r. 1827 by\u0142o 25 dm., 204 mk. Nale\u017cy do d\u00f3br Liszk\u00f3w.<\/p>\n

Wilkowiszki,<\/b> ob. Wy\u0142kowyszki<\/i>.<\/p>\n

Wilkowitz,<\/b> ob. Wilkowice<\/i>.<\/p>\n

Wilkowizna,<\/b> os., pow. sejne\u0144ski [Do 1866 r. ?]<\/span>, par. Jeleniewo. W 1827 r. 2 dm., 23 mk.<\/p>\n

Wilkowo<\/b> [\u2026]<\/span> 5.) W.,<\/b> folw., pow. augustowski, gm. Barg\u0142\u00f3w, par. Rajgr\u00f3d, odl. od Augustowa 20 w., ma 2 dm., 14 mk. W 1827 r. 1 dm., 4 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wilkowo,<\/b> niem. Wilkowen<\/i>, w\u015b, pow. w\u0119goborski, st. p. Angerburg. Jonasz v. Eulenburg, starosta w\u0119goborski, oznajmia r. 1577, \u017ce Gerolmes, starosta wsi Brzozowo (Doberschlag), wraz z synem Grzegorzem, sprzeda\u0142 so\u0142ectwo w Gerolmesowej Woli z 3 w\u0142\u00f3k. Micha\u0142owi, synowi Krzysztofa, komornika z Prynowa, za 145 grzyw. (K\u0119trz., O ludno. pol., 541).<\/p>\n

Wilkowszczyzna,<\/b> os., pow. wy\u0142kowyski, gm. Kibarty, par. Wierzbo\u0142\u00f3w.<\/p>\n

Wilkupie,<\/b> ob. Wi\u0142kupie<\/i>.<\/p>\n

Wilkus,<\/b> rzeczka, w pow. jansborskim, \u0142\u0105czy jeziora: Koci\u00f3\u0142 i Warzno.<\/p>\n

Wil<\/span>kus,<\/b> jezioro, w pow. w\u0119goborskim, odp\u0142ywa do jez. Go\u0142dopiwa.<\/p>\n

Wilkus,<\/b> os., m\u0142yn nad jez. t. n., pow. w\u0119goborski, st. p. Kruglanken.<\/p>\n

Willkatschen,<\/b> w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. pocz. Goldap. [Wilkatschen<\/i>, dzi\u015b Wi\u0142kajcie<\/i>.]<\/span><\/p>\n

Wilpischen,<\/b> w\u015b i dobra, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. pocz. Gerwischkehmen.<\/p>\n

Wilusie,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Tomaszbuda, par. Wysoka Ruda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 35 w., ma 23 dm., 158 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Le\u015bnictwo.<\/p>\n

Wi\u0142kas,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Lejpuny, odl. od Sejn 42 w., ma 8 dm., 53 mk.<\/p>\n

Wi\u0142kiszki<\/b> 1.) w\u015b, pow. trocki, w 1 okr. pol., gm. Jewie (o 3 w.), okr. wiejski Pasieki, 27 dusz rewiz.; nale\u017cy do d\u00f3br D\u0119bina, dawniej Seweryna Romera, nast\u0119pnie hr. Tyszkiewicz\u00f3w. 2.) W.,<\/b> ob. Wilkiszki<\/i>.<\/p>\n

<\/a>Wi\u0142kobole,<\/b> jezioro, w dobrach t. n., w pow. wy\u0142kowyskim, ma 20 mr. obszaru. Wody jego odp\u0142ywaj\u0105 do jez. Zelwa. [Teraz nie ma tam jeziora; by\u0107 mo\u017ce jest to obszar osuszonych bagien. W ostatnim zdanu pomylono z jez. <\/span>Wi\u0142kokuk<\/a> le\u017c\u0105cym w pobli\u017cu Zelwy.]<\/p>\n

Wi\u0142kobole,<\/b> niekiedy Wilkobole<\/i>, w\u015b i folw., pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Bartniki, odl. od Wy\u0142kowyszek 22 w., ma 5 dm., 49 mk. Dobra Wi\u0142kobole sk\u0142ada\u0142y si\u0119 w r. 1885 z folw. W. z attyn. Torfienica i Nowosady, rozl. mr. 1238: folw. W. z Torfienic\u0105 gr. or. i ogr. mr. 645, \u0142\u0105k mr. 100, pastw. mr. 143, nieu\u017c. mr. 41; bud. mur. 13, drew. 9; p\u0142odozm. 12-pol.; folw. Nowosady gr. or. i ogr. mr. 150, \u0142\u0105k mr. 88, pastw. mr. 8, lasu mr. 59, nieu\u017c. mr. 3; bud. mur. 2, drew. 4; p\u0142odozm. 5-pol., las nieurz\u0105dzony, pok\u0142ady torfu. W\u015b W., os. 20, mr. 42.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wi\u0142kokuk,<\/b> cz\u0119sto Wilkokuk<\/i>, jezioro przy wsi t. n., w pow. sejne\u0144skim, o 1 w. na zach. od jez. Zelwa<\/a>, o 2 w. na p\u0142d. od jez. Pomorze<\/a>; brzegi przewa\u017cnie niskie i lesiste. Jezioro to, w dawnej puszczy Pere\u0142omskiej, by\u0142o w\u0142asno\u015bci\u0105 Chodkiewicza, krajczego J. Kr. Mci (Rewizya puszcz z r. 1559).<\/p>\n

Wi\u0142kokuk,<\/b> w\u015b i os. le\u015b., pow. sejne\u0144ski, gm. Pokrowsk, par. Ber\u017cniki, odl. od Sejn 13 w.; w\u015b ma 6 dm., 46 mk.; os. le\u015b. 1 dm., 2 mk. W 1827 r. by\u0142o 2 dm., 40 mk.<\/p>\n

<\/a>Wi\u0142komierz,<\/b> mylnie Wilkomierz<\/i>, litew. Wilkamergie<\/i>, Wi\u0142kemergie<\/i> (wi\u0142kas<\/i>-wilk, merga<\/i>-dziewczyna, c\u00f3rka), w kronikach krzy\u017cackich Wilkemirgen<\/i>, \u0142ac. Vilcomiria<\/i>, mto powiat. gub. kowie\u0144skiej, po\u0142o\u017cone na pr. brz. rz. \u015awi\u0119tej, przy uj\u015bciu strum. Soko\u0142\u00f3wki i Wi\u0142komierki, <\/i>pod 56\u00b015’18” p\u0142n. szer. a 42\u00b026′ wsch. d\u0142ug., odl. o 66 w. na p\u0142n.-wsch. od Kowna, przy tr. poczt. kowie\u0144sko-dyneburskim. Sr\u00f3d rozleg\u0142ej piaszczystej r\u00f3wniny po\u0142o\u017cone, w 1891 r. mia\u0142o 126 dm. murowanych a 1025 drewno i 16448 mk. (8788 m\u0119\u017c. i 7660 kob.), w tej liczbie wed\u0142ug stan\u00f3w: 7 os\u00f3b stanu duchow., 177 szla\u00adch\u00adty, 81 kupc\u00f3w i obyw. honor., 14783 mieszczan, 1398 stanu wojskowego i 2 cudzoziemc\u00f3w, pod\u0142ug wyzna\u0144 za\u015b: 2117 prawos\u0142. (1645 m\u0119\u017c.), 15 jednowierc\u00f3w, 746 rozkoln., 2707 kat., 42 ew.-augsb., 8 ewang.-reform., 10810 \u017cyd\u00f3w, 3 mahomet. W 1890 r. urodzi\u0142o si\u0119 419 dzieci, zmar\u0142o 305 os\u00f3b, przyrost zatem ludno\u015bci wynosi\u0142 114 dusz. Zawarto w t. r. 98 \u015blub\u00f3w. W 1860 r. by\u0142o 631 dm. (42 mur.), 237 sklep\u00f3w i 7809 mk. (343 prawos\u0142., 237 rozkoln., 2848 katol., 43 ew. i 3838 \u017cyd\u00f3w) a w 1876 r. 14466 mk. (7686 m\u0119\u017c. i 6980 kob.), w tej liczbie 3302 katol. i 9264 \u017cyd\u00f3w. W mie\u015bcie, opr\u00f3cz zwyk\u0142ych w\u0142adz powiatowych, znajduje si\u0119 cerkiew paraf., p. w. \u015bw. Tr\u00f3jcy, wzniesiona w 1842 r. kosztem skarbu (parafia prawos\u0142., b\u0142agoczynia wi\u0142komierskiego, 627 wiernych), ko\u015bci\u00f3\u0142 katol. paraf., kaplica na cment. grzebalnym, synagoga, 20 dom\u00f3w modlitwy \u017cydowskich, szko\u0142a powiat. i miejska, szpital miejski i \u017cydowski, dom schronienia dla starc\u00f3w przy ko\u015bciele, browar, 3 cegielnie, 8 garbarni, st. pocz.-telegr. St. poczt., na trakcie bitym z Kowna do Nowoaleksandrowska, le\u017cy mi\u0119dzy st. Pogie\u0142o\u017ce (o 16\u00bd w.) a Staszkuniszki (o 22\u00bc w.). Nadto W. \u0142\u0105czy si\u0119 zwyk\u0142ym traktem pocztowym z Poniewie\u017cem (o 65\u00be w.) i odleg\u0142y jest od najbli\u017cszej st. Towiany o 16\u00bc w. Targi odbywaj\u0105 si\u0119 dwa razy na tydzie\u0144, jarmark za\u015b w dzie\u0144 \u015bw. Piotra i Paw\u0142a, dawniej o\u017cywiony, obecnie podupad\u0142y. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 paraf. katol., p. w. \u015bw. Piotra i Paw\u0142a, wzniesiony pierwotnie z drzewa w 1387 r. przez W\u0142ad. Jagie\u0142\u0142\u0119, po kilkakrotnem spaleniu si\u0119 z muru wybudowany w 1818 r. przez k\u015b. Sznajderowicza. Pierwiastkowy fundusz pomno\u017cony zosta\u0142 p\u00f3\u017aniej przez r\u00f3\u017cne zapisy, oko\u0142o 1583 prywatne a d. 9 czerwca 1579 r. z nadania Stefana Batorego. Fundacya kaplicy si\u0119ga r. 1425, altary\u0105 za\u015b \u015bw. Anio\u0142a Str\u00f3\u017ca fundowa\u0142 w 1492 r. W\u0142adys\u0142aw W\u0142odko. Parafia katol., dekanatu wi\u0142komierskiego, 7763 dusz. Filie w Towianach i Sza\u0142kowsku. Do miasta nale\u017cy 2358\u2154 dzies. ziemi. Dochody w 1890 r. wynosi\u0142y 13857 rs. (w 1860 r. tylko 4485 rs.), wydatki za\u015b 13839 rs. W 1875 r. obywatele powiatu podali pro\u015bb\u0119 o otworzenie w W. 5-cioklas. progimnazyum, lecz projekt upad\u0142, poniewa\u017c w\u0142o\u015bcianie odm\u00f3wili subsydyum rocznego po 2 kop. z dziesi\u0119ciny. W. nale\u017cy do porz\u0105dniejszych miast w gubernii, ulice ma brukowane; w \u015brodku miasta znajduje si\u0119 do\u015b\u0107 obszerny bazar i plac wojskowy. Do czasu zbudowania drogi \u017celaznej i przeniesienia w skutek tego ruchu handlowego do innych miejscowo\u015bci, W. by\u0142 bardzo o\u017cywiony, tak pod wzgl\u0119dem towarzyskim jak i handlowym, poczem podupad\u0142 i dopiero w ostatnich czasach zacz\u0105\u0142 si\u0119 nieco o\u017cywia\u0107. W. jest jednym z najdawniejszych grod\u00f3w na Litwie<\/a>. Dawniejsi dziejopisowie polscy za\u0142o\u017cenie jego odnosz\u0105 do X w., przypisuj\u0105c je Dowszprungowi czy te\u017c Dorszprungowi, potomkowi mitycznego Palemona. Gr\u00f3d sta\u0142 na g\u00f3rze, dot\u0105d Zamkow\u0105 zwanej, a po otaczaj\u0105cych go w\u0105wozach i wzg\u00f3rzach zaleg\u0142o miasto, z drewnianych dom\u00f3w z\u0142o\u017cone. Od XIII w. W. zacz\u0105\u0142 podlega\u0107 gro\u017anym i cz\u0119stym napadom rycerzy mieczowych inflanckich, przechodz\u0105cych t\u0119dy na podbicie poga\u0144skiej Litwy. Zamek tutejszy niemia\u0142 nigdy takiego znaczenia jak inne w tym kraju i nigdy nie by\u0142 warowni\u0105 pierwszorz\u0119dn\u0105 i dla tego te\u017c podczas nieporozumienia Witolda z Jagie\u0142\u0142\u0105 w 1391 r., gdy wojska krzy\u017cackie nic pod Wilnem dokona\u0107 nie mog\u0142y, W. \u0142atwo zosta\u0142 zdobyty i spalony przez oddzia\u0142 wys\u0142any w. m. Konrada Wallenroda., pod wodz\u0105 Witolda i marsza\u0142ka zakonu, przyczem za\u0142oga zosta\u0142a wyci\u0119t\u0105. W 1435 r., za panowania W\u0142adys\u0142awa Warne\u0144czyka, zasz\u0142a w okolicach W., pod Pobojskiem, krwawa bitwa pomi\u0119dzy Zygmuntem Kiejstutowiczem, namiestnikiem kr\u00f3lewskim w Litwie, a \u015awidrygaj\u0142\u0142\u0105, wspomaganym przez stronnik\u00f3w swych z Rusi litewskiej oraz posi\u0142kami Krzy\u017cak\u00f3w inflanckich, pod g\u0142\u00f3wnem dow\u00f3dztwem Zygmunta Korybuta, synowca Jagie\u0142\u0142y, kt\u00f3ry czas niejaki na tronie czeskim zasiada\u0142. W. ks. litewski, wsparty o\u015bmiotysi\u0119cznym hufcem jazdy polskiej, pod wodz\u0105 Jakuba z Kobylina, odni\u00f3s\u0142 zwyci\u0119ztwo nad przeciwnikiem. Lecz ostateczna zguba Niemc\u00f3w i stronnictwa \u015awidrygaj\u0142\u0142y dokonan\u0105 zosta\u0142a d. 1 wrze\u015bnia t. r. pod samym Wi\u0142komierzem. Mianowicie kl\u0119ska Inflantczyk\u00f3w by\u0142a zupe\u0142n\u0105, sam w. mistrz Frank Kirkshoff poleg\u0142 na placu a kronikarze Zakonu utrzymuj\u0105, \u017ce kilkana\u015bcie tysi\u0119cy Niemc\u00f3w tu zgin\u0119\u0142o. Kilku ksi\u0105\u017c\u0105t ruskich i litewskich straci\u0142o \u017cycie w boju, dw\u00f3ch synowc\u00f3w \u015awidrygaj\u0142\u0142y pojmanych zosta\u0142o, on sam z ma\u0142\u0105 tylko garstk\u0105 niedobitk\u00f3w zdo\u0142a\u0142 uj\u015b\u0107 do Po\u0142ocka, naczelny za\u015b w\u00f3dz wyprawy kr\u00f3l Korybut, okryty ranami dosta\u0142 si\u0119 do niewoli i pod\u0142ug niekt\u00f3rych dziejopis\u00f3w zosta\u0142 utopiony z rozkazu zawzi\u0119tego Zygmunta w rz. \u015awi\u0119tej, prawdopodobnie jednak umar\u0142 z ran. Bitwa ta mia\u0142a to samo znaczenie dla kawaler\u00f3w mieczowych, co Grunwald dla Krzy\u017cak\u00f3w. Podczas konfederacyi barskiej zasz\u0142a pod miastem potyczka konfederat\u00f3w, pomy\u015blna dla nich. Swobody miejskie datuj\u0105 od Zygmunta I, kt\u00f3ry W. nada\u0142, a prawdopodobnie odnowi\u0142 prawo magdeburskie, naznaczy\u0142 dwa sta\u0142e targi w niedziel\u0119 i czwartek i zaprowadzi\u0142 jarmark w dzie\u0144 \u015bw. Piotra i Paw\u0142a. Podczas naj\u015bcia Szwed\u00f3w w 1711 r. zgin\u0105\u0142 oryginalny przywilej w rabunku miasta, o co dopiero w 1729 r. mieszczanie zanie\u015bli manifest. Stanis\u0142aw August wyda\u0142 dla W. przywilej renovationis w d. 22 maja 1792 r., kt\u00f3rym potwierdzaj\u0105c prawo magdeburskie, oswobodzi\u0142 mieszczan rolnik\u00f3w od wszelkich powinno\u015bci wzgl\u0119dem starost\u00f3w wi\u0142komierskich, place za\u015b wieczy\u015bcie im przyzna\u0142. Nowy herb tym przywilejem nadany miastu wyobra\u017ca\u0142 dom z gruz\u00f3w powstaj\u0105cy, na kt\u00f3rego wystawie by\u0142a ksi\u0119ga roz\u0142o\u017cona, z her\u00adbem kraju i napisem: \u201ewdzi\u0119czno\u015b\u0107 wiekuista kr\u00f3lowi\u201c na lewej karcie, a na prawej z her\u00adbem maj\u0105cym w sobie pi\u0119ciolistn\u0105 r\u00f3\u017c\u0119. Do podniesienia bytu miasta przyczyni\u0142a si\u0119 ostatecznie fundacya kolegium i szk\u00f3\u0142 pijarskich. szla\u00adch\u00adta zebrana w 1745 r. na sejmiki z\u0142o\u017cy\u0142a znaczne sk\u0142adki na z budowanie temu zgromadzeniu ko\u015bcio\u0142a. Jeden z donataryusz\u00f3w Teodor Chomicz zapisa\u0142 plac Skopowszczyzn\u0105 zwany, Tomasz Siesicki, marsza\u0142ek wi\u0142komierski, ofiarowa\u0142 12000 z\u0142p., D\u0105browscy nadali folwark. Nadto do fundacyi przyczynili si\u0119: Zemborscy, Heykingowie, Rudominowie, Kozie\u0142\u0142owie, Cio\u0142kowicze, Jan Zabie\u0142\u0142o, kaszt. m\u015bcis\u0142., i in. Pijarzy posiadali dobra Pomusze (nadane w 1750 r.), Ko\u0144czyszki (1770) i Jodanice (1802). Utrzymywali oni szko\u0142y, o ile si\u0119 zdaje 6-cio klasowe, zamienione przez komisy\u0105 edukacyjn\u0105 na podwydzia\u0142owe. W. by\u0142 miejscem sejmik\u00f3w swojego powiatu, oraz s\u0105d\u00f3w ziemskich i grodzkich, Starostwo grodowe wi\u0142komierskie, po\u0142o\u017cone w wwdztwie wile\u0144skiem, pod\u0142ug spis\u00f3w podskarbi\u0144skich z 1569 r. by\u0142o uposa\u017ceniem sto\u0142u kr\u00f3lewskiego, nast\u0119pnie zamienione na sstwo, obejmowa\u0142o mto powiat. Wi\u0142komierz z przyleg\u0142o\u015bciami. Oko\u0142o 1775 r. posiada\u0142 je Marcyan Morykoni, op\u0142acaj\u0105c ze\u0144 kwarty 1800 z\u0142p. a hyberny 1440 z\u0142p. Na sejmie z 1773\u20145 r. Stany Rzpltej zaradzaj\u0105c stratom, jakie z uronienia akt ziemskich powstawa\u0142y przez to, i\u017c takowe do dwu miast: Wi\u0142komierza i Onikszt na repartycye by\u0142y przewo\u017cone, zakaza\u0142y odbywania s\u0105d\u00f3w w Oniksztach i odt\u0105d s\u0105dy grodzkie istnia\u0142y tylko w Wi\u0142komierzu. Na tym\u017ce sejmie przez oddzieln\u0105 konstytucy\u0119 dozwolono Marcyanowi Morykoniemu ust\u0105pienia tego sstwa Ignacemu Tyzenhauzowi, jakkolwiek nieletniemu, zostawuj\u0105c kr\u00f3lowi moc stanowienia administratora a\u017c do doj\u015bcia do pe\u0142noletno\u015bci tego\u017c Tyzenhauza, staro\u015bcica posolskiego. Na g\u00f3rze zamkowej, w zwaliskach opustosza\u0142ego zamku, gdzie obecnie wzniesiono koszary, utrzymywano \u201ewie\u017c\u0119 fundow\u0105\u201c dla przest\u0119pc\u00f3w. Starostami grodowemi wi\u0142komierskiemi byli: Wigai\u0142 (czy nie We\u017cgaj\u0142o?, 1398), Kie\u017cgaj\u0142o Micha\u0142 (1410), Semenowicz Borys (1501), Dowojnowicz Juri (1517\u201422), Radziwi\u0142\u0142owicz Stanis\u0142aw (1524\u20147), Kmita Kuncowicz (1532\u201447), Kmita Jan (1554), Pac Pawe\u0142 (1576, \u2020 1595), Kiszka Miko\u0142aj (1631\u20148), Tyszkiewicz Jan Antoni h. Leliwa(1640\u20148), Komorowski Samuel h. Cio\u0142ek (1652\u20149), Siesicki Dowmont Micha\u0142 h. Kitaurus (1674), Siesicki Jan Dowmont (1707), Sapieha Jerzy h. Lis (1717), Struty\u0144ski Jan Micha\u0142 h. Sas (1717\u201432), Tyzenhauz Benedykt h. Tur (1733\u201466), Eperyeny Jan (1765\u201473),Morykoni Marcyan (1775\u201483), Morykoni Ignacy (1784\u201486), Morykoni Benedykt (1788; ostatni). Nadto wymienieni s\u0105 jeszcze jako starostowie: Dowojnowicz Jan (1492), Giedrojc Marcin h. Poraj (w XVII w.), Kiszka Janusz (1604) i Kazimierz (1623), Ko\u015bcia\u0142kowski J\u00f3zef h. Syrokomla, Sanguszkowicz Jan (1555), Siesicki Micha\u0142 (1621), Tyszkiewicz Jerzy (1564) i Tyzenhauz Ignacy h. Tur (w XVIII w.). Po przy\u0142\u0105czaniu do Rossyi 1796 r. W. zosta\u0142 mtem powiat. namiestnictwa wile\u0144skiego, od 1797 r. mto powiat. gub. wile\u0144skiej a w 1842 r. gub. kowie\u0144skiej. W 1837 r. zosta\u0142 wy\u0142\u0105czony z dawnego starostwa i przeszed\u0142 na w\u0142asno\u015b\u0107 skarbu. W 1877 r. w dzie\u0144 jarmarku (29 czerwca) prawie ca\u0142e miasto sp\u0142on\u0119\u0142o. nazw\u0119 miasta \u0142\u0105cz\u0105 z podaniem o jakiej\u015b dziewicy (mergie), kt\u00f3ra razem z wilkami (wi\u0142kas) mieszka\u0142a w jaskini g\u00f3ry Zamkowej. Inne podanie g\u0142osi o dziewczynie, porwanej przez wilka, kt\u00f3r\u0105 mieszka\u0144cy odbili w lesie rosn\u0105cym na miejscu dzisiejszego miasta. Opisy poda\u0142 Tygodnik Illustrowany (w 1863 r., t. VII, str. 214 i 1864 r., str. 271 i nast\u0119p.). Por\u00f3w. te\u017c Pami\u0119tniki Kamertona przez L. Potockiego (1869 r.).<\/p>\n

Wi\u0142komierski powiat<\/i><\/b>,<\/i> po\u0142o\u017cony w p\u0142d.-wsch. cz\u0119\u015bci gub. kowie\u0144skiej, mi\u0119dzy 55\u00b011′ i 56\u00b07′ p\u0142n. szer. a 43\u00b045′ i 44\u00b055′ wsch. d\u0142ug., przedstawia nieforemny pi\u0119ciok\u0105t i graniczy na p\u0142n. z pow. nowoaleksandrowskim, na wsch\u00f3d z \u015bwi\u0119cia\u0144skim i wile\u0144skim, na p\u0142d. z kowie\u0144skim, na zach. z kowie\u0144skim i poniewieskim. Powierzchnia powiatu pod\u0142ug wylicze\u0144 akademika Keppena wynosi 5143 w. kw. al. 535729 dzies., pod\u0142ug pu\u0142k. Strjelbickiego 5185\u20228 w. kw., pod\u0142ug za\u015b pomiar\u00f3w wojenno-topograficznych 5106 w. kw. Linia najwi\u0119kszej d\u0142ugo\u015bci wynosi 108 w., szeroko\u015bci za\u015b do 75 w. Powierzchnia zachodniej cz\u0119\u015bci powiatu przedstawia nizk\u0105 r\u00f3wnin\u0119, poprzerzynan\u0105 gdzie nie gdzie g\u0119stemi lasami i wynios\u0142emi wybrze\u017cami rzek. W cz\u0119\u015bci wschodniej przechodzi szerokie pasmo wynios\u0142o\u015bci, od mka Kozaczyzny (pow. nowoaleksandrowskim), przecinaj\u0105ce szos\u0119 kowie\u0144sk\u0105-dynebursk\u0105 pod st. \u0141aw\u017cedyszki. R\u00f3wnie\u017c z pow. nowoaleksandrowskiego wst\u0119puje niewielkie pasmo, przechodz\u0105ce przez p\u00f3\u0142nocny zak\u0105tek powiatu i ko\u0144cz\u0105ce si\u0119 pod mkiem Kupiszki. Nadto w niekt\u00f3rych miejscach wynios\u0142o\u015bci towarzysz\u0105 wybrze\u017com rzek i rzeczek. Najwy\u017csze wynios\u0142o\u015bci znajduj\u0105 si\u0119 pod wsi\u0105 Stwora\u0144ce (646\u20225 st. aug. npm.), Bolniki (595\u20227) i Kongiedy (562\u20222 st.). Pod wzgl\u0119dem geognostycznym w p\u0142n. cz\u0119\u015bci powiatu spotykamy wapienie formacyi dewo\u0144skiej (np. na wybrze\u017cach rz. \u015awi\u0119tej). W p\u0142d.-wsch. cz\u0119\u015bci pod\u0142o\u017ce stanowi\u0105 piaski i gliny formacyi eoce\u0144skiej (dolnej trzeciorz\u0119dowej), \u015br\u00f3d kt\u00f3rych miejscami znajduj\u0105 si\u0119 cie\u0144kie warstwy lignitu i w niewielkiej ilo\u015bci bursztyn. Doliny mi\u0119dzy wzg\u00f3rzami i wybrze\u017cami rzek zasiane s\u0105 g\u0142azami narzutowemi. Gleba w og\u00f3le jest gliniasta, \u017cyzna; zachodnie cz\u0119\u015bci powiatu (gm. Troupie, Szaty, Kupiszki, Po\u0142awe\u0144, Traszkuny, Komaje, Szyma\u0144ce) maj\u0105 grunt czarnoziemny, i\u0142owaty, pod wzgl\u0119dem urodzajno\u015bci mog\u0105cy wsp\u00f3\u0142zawodniczy\u0107 z pow. poniewieskim i szawelskim. W og\u00f3le grunta w pow. wi\u0142komierskim s\u0105 \u017cyzne (opr\u00f3cz gmin Widziszki, Nidoki, \u017bmujdki), znacznie przewy\u017cszaj\u0105ce grunta pow. telszewskiego i nowoaleksandrowskiego tudzie\u017c wszystkie bez wyj\u0105tku powiaty gub. wile\u0144skiej. Rzeki, zraszaj\u0105ce powiat, nale\u017c\u0105 do systemat\u00f3w Niemna rz. Aa. Z pierwszych najwa\u017cniejsz\u0105 jest rz.<\/span> \u015awi\u0119ta, kt\u00f3ra wyp\u0142yn\u0105wszy z b\u0142ot pow. nowoaleksandrowskiego, na p\u0142d. od mka Smo\u0142wy, przerzyna na dwie r\u00f3wne prawie po\u0142owy pow. wi\u0142komierski, od p\u0142n.-wsch. na p\u0142d.-zach., oblewa Uszpol, Androniszki, Onikszty, Kowarsk, Wi\u0142komierz, i o 5 w. powy\u017cej Janowa pod wsi\u0105 Ku\u0142wa wpada do Wilii. D\u0142uga w granicach powiatu przesz\u0142o 150 w., szeroko\u015b\u0107 nieprzechodzi 13 s\u0105\u017cni, g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 nieznaczna, tak \u017ce po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci mo\u017cna j\u0105 przebywa\u0107 w br\u00f3d. Z tego powodu mog\u0105 by\u0107 po niej sp\u0142awiane tylko tratwy i to g\u0142\u00f3wnie podczas przyboru wiosennego. W 1862 r. pr\u00f3bowano sp\u0142awia\u0107 po niej zbo\u017ce, len i siemi\u0119 lniane na p\u0142askodennych barkach, unosz\u0105cych zaledwo 3000 pud\u00f3w, ale pr\u00f3by te, dla braku dostatecznej ilo\u015bci wody, nieuda\u0142y si\u0119. Wylewy wiosenne s\u0105 znaczne, u\u017cy\u017aniaj\u0105 one \u0142\u0105ki zalewne pod Kowarskiem i Wieprzami Dorzecze rz. \u015awi\u0119tej zajmuje wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 powiatu. Z dop\u0142yw\u00f3w jej wa\u017cniejsze: od lewego brzegu Wirynta al. Wierynta i Cesarka (Sesarka), od prawego za\u015b: Szateksznia al. Jara i Pelisza. Z rzek nie nale\u017c\u0105cych do systematu rz. \u015awi\u0119tej najwa\u017cniejsz\u0105 jest Niewia\u017ca, prawy dop\u0142yw Niemna, kt\u00f3ra bierze pocz\u0105tek pod Rogowem, p\u0142ynie w granicach powiatu 28 w. i na tej przestrzeni nie jest jeszcze sp\u0142awn\u0105, za Troupiami wkracza w pow. poniewieski i pod Czerwonym Dworem (o 6 w. od Kowna) w pow. kowie\u0144skim ma uj\u015bcie. Z dop\u0142yw\u00f3w Niewia\u017cy w powiecie jest tylko jeden wi\u0119kszy strumie\u0144 Abela, uchodz\u0105cy niedaleko od Kiejdan. W p\u0142n.-zach. cz\u0119\u015bci powiatu przep\u0142ywa rzka \u0141awena, uchodz\u0105ca w pow. poniewieskim do Muszy (dop\u0142. rz. Aa). D\u0142uga w granicach powiatu 47 w., bieg ma b\u0142otnisty, powolny. Cz\u0119\u015b\u0107 wschodnia powiatu, przylegaj\u0105ca do pow. nowoaleksandrowskiego i gub. wile\u0144skiej, obfituje w jeziora (do 100). S\u0105 one w og\u00f3le niewielkie, kszta\u0142tu okr\u0105g\u0142ego. Wa\u017cniejsze z nich: A\u0142owsza przy mku Sudejki (do 5 w. d\u0142ugie, 2\u00bd w. szerokie), Rubiki, w pobli\u017cu Onikszt i Lelun (d\u0142ugie 4\u00bd w., szerokie do 3 w., maj\u0105ce w obwodzie 15 w.), So\u0142y (d\u0142ugie do 6 w., szerokie zaledwie \u00bd w.), \u015awiado\u015bcie, Wi\u017cuny, \u0141any. Jeziora te, jakkolwiek nie urz\u0105dzone racyonalnie, dostarczaj\u0105 przeci\u0119ciowo do 10000 pud\u00f3w ryb rocznie. B\u0142ota zajmuj\u0105 do 239 w. kw. (24896 dzies.), t. j. oko\u0142o 5% og\u00f3lnej przestrzeni. Zalegaj\u0105 one przewa\u017cnie w p\u0142d.-zach. i p\u0142n. cz\u0119\u015bci powiatu. Z b\u0142otnych obszar\u00f3w wa\u017cniejsze: P\u0142aczewo, na zach\u00f3d od szosy mi\u0119dzy Kownem a Wi\u0142komierzem, od Dziewa\u0142towa do Szat, d\u0142ugie do 20 w., szerokie do 5 w.; nadmiar wody sp\u0142ywa przez rzk\u0119 Armon\u0119 do rz. \u015awi\u0119tej. Dalej po\u0142o\u017cone w gm. Pogiry i Niedrewo (3 w. d\u0142ugie), Purwy (6 w. d\u0142ugie) i Strepty (3\u00bd w. d\u0142ugie); przy drodze z Szat do Truszkowa b\u0142oto Ber\u017ce (do 9 w. d\u0142ugie) oraz na p\u0142d. od Kupiszek b\u0142oto Szapeta (maj\u0105ce 10 do 12 w. kw.). Nadto w okolice bagniste obfituj\u0105 mka Rogowo, Traszkuny, Korsakiszki i Szyma\u0144ce. Klimat powiatu umiarkowany, morski. \u015arednia temperatura roku wynosi +6\u00b0 R.; \u015brednia wiosny +3\u00b0, lata +16\u00b0, jesieni +5\u00b0, zimy \u20143\u00b0. Najwy\u017csze ciep\u0142o dochodzi w Lipcu do 26\u00b0, najni\u017csze w styczniu \u201423\u00b0. Dni s\u0142otnych bywa \u015brednio 46 rocznie. Pomimo umiarkowanego klimatu z\u0142y wp\u0142yw na, zdrowotno\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w wywieraj\u0105 rozleg\u0142e bagniska, powoduj\u0105ce swemi wyziewami r\u00f3\u017cne formy gor\u0105czek tyfoidalnych i b\u0119d\u0105ce przyczyn\u0105 znacznego % \u015bmiertelno\u015bci, wynosz\u0105cej najmniej 2\u202207% i dochodz\u0105cej w niekt\u00f3rych latach 3\u20224% (1886 r.). Powiat obfitowa\u0142 niegdy\u015b w lasy i do dzi\u015b, pomimo ustawicznej trzebie\u017cy, przechowa\u0142y si\u0119 obszerne przestrzenie le\u015bne, zw\u0142aszcza w cz\u0119\u015bci zachodniej, mianowicie w gminach: O\u0142oty, Rogowo i Subocz. Do skarbu nale\u017cy do 20000 dzies. lasu, przewa\u017cnie sosnowego, do w\u0142a\u015bcicieli za\u015b wi\u0119kszej posiad\u0142o\u015bci 61761 dzies., w tej liczbie 23476\u00bd dzies. lasu budulcowego, 31518\u00bd opa\u0142owego; reszt\u0119 stanowi\u0105 zaro\u015bla. Do wi\u0119kszych obszar\u00f3w nale\u017c\u0105: t. zw. puszcza Towia\u0144ska, po\u0142\u0105czone lasy Towia\u0144skie ks. Radziwi\u0142\u0142\u00f3w (60 w\u0142.), lasy \u0141a\u0144skie Montwi\u0142\u0142a i Komar\u00f3w (170 w\u0142.), lasy Rogowskie Komara (280 w\u0142.); puszcza Szyma\u0144ska (200 w\u0142. lasu skarbowego), \u0142\u0105cz\u0105ca si\u0119 z lasami prywatnemi Ko\u0142yszki, Po\u00admer\u00adna\u00adc\u00adkie\u00adgo, W\u0119\u00adc\u00ad\u0142a\u00adwo\u00adwi\u00adcza; le\u015bnictwo Onikszty\u0144skie; lasy Pod\u00adbe\u00adre\u00ads\u00adkich nad dolnym biegiem \u015awi\u0119tej i in. W lasach przechowa\u0142y si\u0119 do\u015b\u0107 obficie: sarny, dziki, \u0142osie, lisy, zaj\u0105ce. W g\u0142uchych zak\u0105tkach powiatu, np. \u015br\u00f3d b\u0142ota Szapeta i in., l\u0119gn\u0105 si\u0119 jeszcze wilki, cho\u0107 nie w tak wielkiej ilo\u015bci jak dawniej. Z ptactwa dzikiego spotykaj\u0105 si\u0119 g\u0142uszce (pod Rogowem), pardwy, kuropatwy, jarz\u0105bki, dzikie kaczki i in. Pomimo rozmaitych ogranicze\u0144 w polowaniu zwierzyna ubywa z ka\u017cdym rokiem; przyczyn\u0105 tego jest z jednej strony wycinanie stopniowe las\u00f3w i osuszenie b\u0142ot, z drugiej strony wytrzebianie ptactwa w czasie l\u0119gu, zaj\u0119cy na wiosn\u0119 a grubszej zwierzyny podczas ob\u0142aw na wilki. Ludno\u015b\u0107 powiatu (bez miasta) w 1890 r. wynosi\u0142a 219715 os\u00f3b (109793 m\u0119\u017c. i 109922 kob.), w tej liczbie 102 os\u00f3b stanu duchow., 8773 szla\u00adch\u00adty, 75 kupc\u00f3w i obyw. honor., 38588 mieszczan, 165913 w\u0142o\u015bcian, 6322 stanu wojskowego, 42 cudzoziemc\u00f3w; pod\u0142ug wyzna\u0144 za\u015b 2123 prawos\u0142., 346 jednowierc\u00f3w, 4455 rozkolnik\u00f3w, 181850 katol., 308 ewang.-augsb., 17 ewang.-reform., 30595 \u017cyd\u00f3w, 22 mahomet. W t. r. urodzi\u0142o si\u0119 8070 dzieci, zmar\u0142o 5266 os\u00f3b, przyrost zatem ludno\u015bci wynosi\u0142 2804 dusz. Zawarto 1613 \u015blub\u00f3w. W 1860 r. by\u0142o w powiecie 134543 a w 1876 r. 187761 mk. Pod wzgl\u0119dem etnograficznym g\u0142\u00f3wn\u0105 mas\u0119 ludno\u015bci stanowi\u0105 Litwini w\u0142o\u015bcianie. Wy\u0142\u0105cznem ich zaj\u0119ciem jest rolnictwo, przez pracowito\u015b\u0107 jednak i oszcz\u0119dno\u015b\u0107 doszli do znacznej zamo\u017cno\u015bci, zw\u0142aszcza ci, kt\u00f3rzy przed reform\u0105 w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 nale\u017celi, do skarbu (gm. Uszpole, Komaje, Jurkiszki i \u015awiado\u015bcie). Oko\u0142o 5% og\u00f3lnej przestrzeni (256511 dzies., w tej liczbie 243724 dz. u\u017cytkowej i 10707 nieu\u017cytk\u00f3w) jest obecnie w posiadaniu w\u0142o\u015bcian. Ilo\u015b\u0107 ta ziemi w\u0142o\u015bcia\u0144skiej z ka\u017cdym rokiem wzrasta, do czego w znacznej cz\u0119\u015bci przyczynia si\u0119 ukaz z 10 grudnia 1864 r., wzbraniaj\u0105cy szla\u00adch\u00adcie pochodzenia polskiego nabywa\u0107 posiad\u0142o\u015bci ziemskie w kraju p\u0142n.-zachodnim, a wy\u0142\u0105czaj\u0105cy od tego w\u0142o\u015bcian, w skutek czego ci ostatni kupuj\u0105 cz\u0119sto ca\u0142e wi\u0119ksze maj\u0105tki szla\u00adche\u00adc\u00adkie. Okoliczno\u015b\u0107 ta wp\u0142yn\u0119\u0142a na podniesienie ceny ziemi w powiecie, kt\u00f3ra w ostatnich czasach dosz\u0142a do niepraktykowanej wysoko\u015bci, mianowicie do 2000 rs. za w\u0142\u00f3k\u0119. Opr\u00f3cz rolnictwa w\u0142o\u015bcianie nie zajmuj\u0105 si\u0119 \u017cadnym przemys\u0142em. Hodowla byd\u0142a znajduje si\u0119 na niskim stopniu. Koni rasy lepszej pomi\u0119dzy w\u0142o\u015bcianami znale\u017a\u0107 trudno, pomimo \u017ce w Traszkunach urz\u0105dzono stajni\u0119 rozp\u0142odow\u0105 rz\u0105dow\u0105, w celu poprawienia rasy koni w\u0142o\u015bcia\u0144skich. Byd\u0142o r\u00f3wnie\u017c maj\u0105 niskich gatunk\u00f3w. Owce hoduj\u0105 szare i czarne, z grub\u0105 we\u0142n\u0105, na ko\u017cuchy i tak zwane samodzia\u0142y (grube szare sukno w\u0142o\u015bcia\u0144skie) i czerkasy (lekka materya z farbowanej we\u0142ny na odzie\u017c dla kobiet). Drug\u0105 z kolei co do liczebno\u015bci cz\u0119\u015b\u0107 zaludnienia powiatu stanowi\u0105 mieszka\u0144cy pochodzenia polskiego. Stanowi\u0105 oni szla\u00adch\u00adt\u0119, z kt\u00f3rej sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w\u0142a\u015bciciele ziemscy, dzier\u017cawcy oraz szla\u00adch\u00adta za\u015bciankowa, nieuznana przez heroldy\u0105; dalej chrze\u015bcija\u0144ska ludno\u015b\u0107 mieszcza\u0144ska i tak zwani czynszownicy, kt\u00f3rzy w czasie reformy w\u0142o\u015bcia\u0144skiej nie otrzymali nadzia\u0142u i dla tego byt ich jest nadzwyczaj op\u0142akany. Zwykle chodz\u0105 oni po dzier\u017cawach lub te\u017c wyrabiaj\u0105 grunta na po\u0142ow\u0119, t. j. za obrobienie gruntu otrzymuj\u0105 \u00bc krescencyi og\u00f3lnej. W r\u0119ku obywateli znajduje si\u0119 246391 dz. (4432 pod osadami, sadami i ogrodami, 82543 roli orn., 41584 \u0142\u0105k, 31790 pastw., 61761 lasu, 3584 nieu\u017c. przynosz\u0105cych doch\u00f3d i 21236 bez dochodu). Z og\u00f3lnej liczby 1097 w\u0142a\u015bcicieli wi\u0119kszej posiad\u0142o\u015bci w 1889 r. by\u0142o 99 nie polskiego pochodzenia (11 %), posiadaj\u0105cych 30578\u00bd dzies. ziemi, t. j. 12% w\u0142asno\u015bci prywatnej. Eksploatacya roli w maj\u0105tkach obywateli jest r\u00f3wnie pierwotn\u0105 jak i u w\u0142o\u015bcian. Za wyj\u0105tkiem oko\u0142o dwudziestu folwark\u00f3w, w kt\u00f3rych zaprowadzono gospodarstwo p\u0142odozmienne, w innych prowadz\u0105 odwieczn\u0105 trzypol\u00f3wk\u0119. Do lepiej zagospodarowanych maj\u0105tk\u00f3w nale\u017c\u0105: Karolin\u00f3w al. Becze Li\u00adwe\u00adn\u00f3w, Bia\u0142ozoryszki Przy\u00adja\u0142\u00adgo\u00adw\u00adskich, Rog\u00f3wek Ko\u00adma\u00adr\u00f3w, Po\u0142awe\u0144 r\u00f3wnie\u017c Ko\u00adma\u00adr\u00f3w, Traszkuny Mont\u00adwi\u0142\u00ad\u0142\u00f3w, Naruny W\u0119c\u00ad\u0142a\u00adwo\u00adwi\u00adcz\u00f3w, \u0141awkogo\u0142 Kon\u00adtow\u00adt\u00f3w, Troupie Ker\u00adbe\u00addzi\u00f3w, Towiany ks. Radziwi\u0142\u0142\u00f3w, Wojtkuszki hr. Kossakowskich, Owanta Pac\u00f3w Pomernackich. Wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 maj\u0105tk\u00f3w jest oddana w dzier\u017caw\u0119. Dzier\u017cawcy, szczeg\u00f3lniej \u017cydzi, nadzwyczajnie wyniszczaj\u0105 grunt przez nadmierne zasiewanie lnu i konopi, tak \u017ce po czterech lub pi\u0119ciu latach takiego gospodarstwa, zw\u0142aszcza przy lichem umierzwianiu, grunt zupe\u0142nie ja\u0142owieje. Maszyn rolniczych prawie \u017cadnych nieu\u017cywaj\u0105, wyj\u0105wszy po wi\u0119kszych maj\u0105tkach m\u0142ocar\u0144, poruszanych si\u0142\u0105 wo\u0142\u00f3w i koni. Po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci s\u0105 to ogromne deptaki drewniane. W wyj\u0105tkowo post\u0119powych gospodarstwach bywaj\u0105 siewniki, sieczkarnie \u017celazne i inne narz\u0119dzia rolnicze ulepszone. Przyczyn\u0105 tak smutnego po\u0142o\u017cenia maj\u0119tno\u015bci ziemskich jest, przynajmniej jak twierdz\u0105 sami obywatele, nadzwyczajny brak got\u00f3wki i utrudniony kredyt, drogo\u015b\u0107 najemnika i serwituty w\u0142o\u015bcia\u0144skie. Kredyt rzeczywi\u015bcie jest bardzo trudny i przytem drogi. U ma\u0142omiasteczkowych \u017cyd\u00f3w zwyczajny procent wynosi 48 rocznie. Kredyt zaci\u0105gany w Wile\u0144skim banku ziemskim z przyczyny nieakuratno\u015bci obywateli a w cz\u0119\u015bci z powodu wadliwej ustawy banku (mo\u017cna oddawa\u0107 po\u017cyczk\u0119 tylko papierami banku wile\u0144skiego i to z tego roku, w kt\u00f3rym po\u017cyczka by\u0142a zaci\u0105gni\u0119ta) ko\u0144czy si\u0119 zwykle likwidacy\u0105 maj\u0119tno\u015bci ziemskich. Jest wprawdzie jedno stowarzyszenie wzajemnego kredytu, tak zwany bank w Traszkunach, ale z niego mog\u0105 korzysta\u0107 tylko nieliczni mieszka\u0144cy okolic Traszkun. W og\u00f3le stan obywatelstwa wi\u0142komierskiego jest obecnie bardzo op\u0142akany i nie ma nadziei \u017ceby si\u0119 w pr\u0119dkim czasie polepszy\u0142. W 1889 r. zebrano w og\u00f3le w powiecie: do 23000 czetw. pszenicy, przesz\u0142o 520000 \u017cyta, przesz\u0142o 175000 owsa, do 170000 j\u0119czmienia, do 3500 tatarki, do 50000 grochu, oko\u0142o 865000 kartofli i do 290000 pud\u00f3w w\u0142\u00f3kna lnianego. W t. r. by\u0142o w powiecie w og\u00f3le do 44000 sztuk koni, do 98000 byd\u0142a rogatego, oko\u0142o 73000 owiec zwyczajnych, 27 rasy poprawnej, oko\u0142o 58000 trzody chlewnej, do 3000 k\u00f3z i 11 os\u0142\u00f3w. Ludno\u015b\u0107 miejska jest przewa\u017cnie \u017cydowska, chrze\u015bcian po miasteczkach jest ma\u0142o, s\u0105 to albo rzemie\u015blnicy albo rolnicy. Roli maj\u0105 zwykle po 8 dziesi\u0119cin i bytem swoim nic r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od szla\u00adch\u00adty za\u015bciankowej. \u017bydzi, podobnie jak wsz\u0119dzie, zajmuj\u0105 si\u0119 handlem, troch\u0119 rzemios\u0142ami, eksploatuj\u0105 chrze\u015bcian a w obecnych czasach bior\u0105 si\u0119 nawet do roli. Nakoniec osadnicy wielkoruscy (starowiercy) rozsiani s\u0105 po ca\u0142ym prawie powiecie, bytem swoim nic r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od w\u0142o\u015bcian, mieszkaj\u0105 na wieczystej dzier\u017cawie (czynsz roczny z w\u0142\u00f3ki wynosi najwy\u017cej 50 rs.). Najwi\u0119cej tych starowierc\u00f3w, zwanych tu bur\u0142akami, osiedli\u0142o si\u0119 w gm. Uszpole (123 dom\u00f3w, 800 dusz na 1538 dzies.), Onikszty (79 dom\u00f3w, 480 dusz na 1047 dzies.), Rogowo (57 dom\u00f3w, 271 dusz na 753 dzies.) i \u017bmujdki (28 dom\u00f3w, 168 dusz na 413 dzies.). Przemys\u0142 fabryczny bardzo s\u0142abo rozwini\u0119ty, ogranicza\u0142 si\u0119 w 1890 r. na 110 zak\u0142adach (w tej liczbie pomieszczono i 33 m\u0142yn\u00f3w wodnych, 22 drobnych garbarni, 19 garncarni, 11 cegielni i t. p.), produkuj\u0105cych w og\u00f3le za 376000 rs., z czego 215000 rs. przypada na produkcy\u0105 gorzelni. Przemys\u0142em r\u0119kodzielniczym zajmowa\u0142o si\u0119 2040 majstr\u00f3w, 715 robotnik\u00f3w i 429 uczni\u00f3w. Handel ogranicza si\u0119 g\u0142\u00f3wnie na sprzeda\u017cy drzewa, zbo\u017ca, lnu i siemienia lnianego. Jarmarki, opr\u00f3cz W., odbywaj\u0105 si\u0119 w Szatach (16 do 21 maja) i w Ucianach (2 lutego, 1 maja, 10 maja i 2 pa\u017adziernika). W powiecie znajduje si\u0119 6 towarzystw zaliczkowo-wk\u0142adowych: w Dziewa\u0142towie, Szatach (Troickie), Traszkunach, Rogowie, Kupiszkach i Uszpolu. Pod wzgl\u0119dem administracyjnym powiat dzieli si\u0119 na 5 okr\u0119g\u00f3w policyjnych (stan\u00f3w), 24 gmin i 230 okr\u0119g\u00f3w (starostw) wiejskich, obejmuj\u0105cych 1821 miejscowo\u015bci z 12497 dm. Mianowicie: 1) okr. pol. Pogie\u0142o\u017ce obejmuje gminy: Konstantyn\u00f3w (Dziewa\u0142t\u00f3w), Pogiry, Siesiki, Szaty i Wieprze; 2) okr. Rogowo \u2014 gminy: Kupiszki, Rogowo, Subocz, Traszkuny i Wirbaliszki; 3) okr. Widziszki \u2014 gminy: Kowarsk, Kurkle, Towiany, Wojtkuszki i \u017bmujdki; 4) okr. Uciany\u2014gminy: Dobejki, Owanty, Uciany, Uszpole, Wi\u017cuny; 5) okr. Onikszty \u2014 gminy: Androniszki, O\u0142oty, Onikszty i Pupany. Pod wzgl\u0119dem s\u0105dowym powiat dzieli si\u0119 na 4 okr\u0119gi s\u0105d\u00f3w pokoju: 1) Wi\u0142komierz (dla jednej po\u0142owy miasta i 5 gmin), 2) Leoniszki (dla 7 gmin), 3) w Wi\u0142komierzu (dla drugiej po\u0142owy miasta i 5 gmin), 4) So\u0142y (dla 7 gmin powiatu) oraz 4 rewiry s\u0119dzi\u00f3w \u015bledczych, z rezydency\u0105 1, 2 i 4-go w Wi\u0142komierzu, 3-go w Rogowie. Dalej powiat dzieli si\u0119 na 2 rewiry komisarz\u00f3w do spraw w\u0142o\u015bcia\u0144skich (mirowych po\u015brednik\u00f3w) i 5 okr\u0119g\u00f3w konskrypcyjnych. Pod wzgl\u0119dem obs\u0142ugi sanitarnej powiat dzieli si\u0119 na dwa okr\u0119gi: 1-go lekarz przebywa w mku Towianach (szpital miejski), felczerzy w Towianach, Traszkunach (ambulatoryum), Siesikach (ambulatoryum), Wieprzach, Pogirach, Kurklach i. Suboczu, akuszerka w Towianach; 2-go w \u015awiado\u015bciu, felczerzy w \u015awiado\u015bciu, Wiszyntach (ambulat.), Lelunach (ambulat.), Androniszkach, Oniksztach, Ucianie i Uszpolu; akuszerki w \u015awiado\u015bciu i Lelunach. Opr\u00f3cz tego w powiecie by\u0142o w 1891 r. 9 lekarzy wolnopraktykuj\u0105cych. Apteki normalne znajduj\u0105 si\u0119: w Ucianach, Oniksztach, Szatach, Kupiszkach; wiejskie w Traszkunach, Rogowie, \u015awiado\u015bciu i Uszpolu. W drogi komunikacyjne powiat niezbyt obfituje. P\u00f3\u0142nocny zak\u0105tek przerzyna na przestrzeni 50 w. odnoga Ka\u0142kuny-Radziwiliszki dr. \u017cel. lipawsko-rome\u0144skiej, ze stacyami Subocz i S\u0142awianiniszki. W po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci przechodzi szosa kowie\u0144sko-dyneburska na przestrzeni 106 w., ze stacyami: Pogie\u0142o\u017ce, Wi\u0142komierz, Staszkuniszki, \u0141aw\u017cedyszki i Uciana. Trakt ten, niegdy\u015b bardzo ruchliwy, straci\u0142 zupe\u0142nie swe znaczenie od czasu przeprowadzenia dr. \u017cel. warszawsko-petersburskiej i lipawsko-rome\u0144skiej. R\u00f3wnie\u017c upad\u0142 dawny trakt pocztowy z Poniewie\u017ca do Wilna przez Wi\u0142komierz, ze stacyami Rogowo, Towiany, Wi\u0142komierz, Malinka i Szcz\u0119\u015bliwa. Wa\u017cniejsze znaczenie maj\u0105 drogi podjazdowe do stacyi dr\u00f3g \u017cel. G\u0142\u00f3wniejsze z nich s\u0105 wychodz\u0105ce z Onikszt do Poniewie\u017ca, Suboczu, S\u0142awianiszek i Poniemu\u0144ka oraz do Wi\u0142komierza (na Kowarsk i \u015awi\u0119torzecz). St. poczt. s\u0105 w Kupiszkach, \u0141aw\u017cedyszkach, Oniksztach, Pogie\u0142o\u017cu, Rogowie, Szatach, Traszkunach, Ucianie i Wi\u0142komierzu; st. telegr. w Kupiszkach, Oniksztach, Rogowie, Ucianie i Wi\u0142komierzu. Pod wzgl\u0119dem o\u015bwiaty ludowej, opr\u00f3cz ni\u017cszych szk\u00f3\u0142 w Wi\u0142komierzu, w powiecie znajduje si\u0119 23 szk\u00f3\u0142 ludowych og\u00f3lnych i 4 dla dziewcz\u0105t, do kt\u00f3rych w 1890 r. ucz\u0119szcza\u0142o 1144 ch\u0142opc\u00f3w i 109 dziewcz\u0105t. Pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym prawos\u0142awni nale\u017c\u0105 do dekanatu (b\u0142agoczynia) wi\u0142komierskiego eparchii litewskiej, rozci\u0105gaj\u0105cego si\u0119 na pow. wi\u0142komierski i poniewieski, i obejmuj\u0105cego 6 parafii: Wi\u0142komierz, Onikszty, Rogowo, Poniewie\u017c, Birze i Karoliszki (jednowierc\u00f3w). W og\u00f3le w powiecie, wraz z monasterem w Surdegach, jest 7 cerkwi prawos\u0142, 1 jednowierc\u00f3w i kaplica. Starowierzy maj\u0105 1 dom modlitwy. Rz.-katolicy nale\u017c\u0105 do dwu dekanat\u00f3w dyecezyi \u017cmujdzkiej: wi\u0142komierskiego i ucianskiego, maj\u0105cych 31 parafii, 43 ko\u015bcio\u0142y i 32 kaplic. Dekanat wi\u0142komierski obejmuje 17 parafii: Wi\u0142komierz (filie: Towiany i Szo\u0142kow, kaplica w Wi\u0142komierzu), Kowarsk (kapl. Ferdynandowo), Pobojsk (filie: Wojtkuszki i Chrzczeniszki, kaplice: Pobojsk, Antokol i Dowmontyszki), Subocz (filia Korsakiszki, kaplice: Subocz, Surdegi, Bigajle, Po\u0142awki, Strzeczna, \u017byliszki, Ty\u0142tago\u0142a, Pelisze al. Popile), Siesiki (filia Ponatery, kaplica Siesiki), Szaty (kaplica Szaty), Pogiry (kaplice: Pogiry i Kietraki), Dziewa\u0142t\u00f3w (kaplica tam\u017ce), Upniki-Wieprze (filia Upniki, kaplica \u015ali\u017ce), Nidoki (kaplica w miejscu), \u017bmujdki (filia Pozelwa), Rog\u00f3w (filia Rog\u00f3wek, kaplice: dwie w Rogowie i w Rog\u00f3wku), Buka\u0144ce, Troupie (filia Szy\u0142y, kaplice Troupie i Leoniszki), Wodakle (kaplica w miejscu), Traszkuny (kaplica w miejscu) i Widziszki. Dekanat ucia\u0144ski w granicach pow. wi\u0142komierskiego obejmuje 14 parafii: Uciany (filia Suginty, kapl. Jassany i Syrutany), Kupiszki (filie: Szyma\u0144ce, Alojz\u00f3w, Po\u0142awenek, kaplice: Kupiszki i Krejwenie), Onikszty (filia Androniszki, orator. Burbiszki, kaplice: Onikszty i Pelisze), \u015awiado\u015bcie (dwie kapl. w \u015awiado\u015bciu i jedna w O\u0142otach), Uszpol, Owanta (filia Skiemiany, kapl. Bu\u017cale), Wi\u017cuny (kapl. Jora\u0144ce), Leluny (filia Pokolnie), Sudejki, Bolniki, Kurkle (dwie kaplice w Kurklach i jedno w Powiry\u0144cach), Wieszynty (kaplica Jurgiszki), Dobejki (kaplica w miejscu), Po\u0142awe\u0144 (filia Nowy Dw\u00f3r al. Gie\u0142a\u017ce). Kalwini maj\u0105 zb\u00f3r w Dziewa\u0142towie, \u017cydzi 8 synagog i 69 dom\u00f3w modlitwy. Herb powiatu przedstawia tarcz\u0119 na dwie po\u0142owy przedzielon\u0105, w g\u00f3rnej po\u0142owie maj\u0105c\u0105 herb gubernii, w dolnej za\u015b w polu r\u00f3\u017cowem trzy wi\u0105zki lnu, u\u0142o\u017cone w kszta\u0142cie gwiazdy. Marsza\u0142kami pow. wi\u0142komierskiego za czas\u00f3w Rzpltej byli: Jarecki Aleksander h. \u0141ab\u0119d\u017a (1601\u20141626), Jerzykowicz Jerzy Moniwid (1640\u201448), Mierzy\u0144ski z Mierzna Jan (1653\u20148), Rajecki Jerzy Zygmunt. Dunin h. \u0141ab\u0119d\u017a (1669), Pac Jan Bonifacy h. Gozdawa (1678), Siesicki Melchior h. Kitaurus al. Bawo\u0142 (oko\u0142o 1692), D\u0105browski Marcyan h. Junosza (1718\u201433), Siesicki Tomasz (oko\u0142o 1730), Pietkiewicz Hieronim h. Tr\u0105by (1765\u201483), Ko\u015bcia\u0142kowski Miko\u0142aj h. Syrokomla, (1775\u201480), Ko\u015bcia\u0142kowski Ignacy (1782\u201499). Nadto wymienieni s\u0105 Siesicki Kazimierz i Mateusz. Marsza\u0142kami szla\u00adch\u00adty po rozbiorze byli: Kuszelewski J\u00f3zef (1800), Bolcewicz J\u00f3zef (1805\u20147), Fr\u0105ckiewicz Wincenty h. Brodzie (1809), Ko\u015bcia\u0142kowski Miko\u0142aj h. Syrokomla (1812\u201417), \u017bagiel Adam ks. h. Tr\u0105by (1820), Weisenhoff Franciszek h. \u0141ab\u0119d\u017a (1822), Pietkiewicz Benedykt h. Tr\u0105by (1825), Jawgie\u0142\u0142 h. \u0141ab\u0119d\u017a (1858), Ko\u0144cza Medard h. Ogo\u0144czyk (1858), Komar Konstanty h. w\u0142asny (1876). Nadto jako marsza\u0142kowie wymienieni s\u0105: Bystram Karol h. Tarnawa, Erdman, Komorowski Franciszek h. Cio\u0142ek, Kosko Onufry i Siesicki Feliks h. Kitaurus. Za podstaw\u0119 opisu pow. wi\u0142komierskiego s\u0142u\u017cy\u0142y Nogaty udzielone przez p. J\u00f3zefa Narkiewicza, obywatela miejscowego, i opis powiatu przez K. Hukowskiego, sekretarza komitetu statyst. kowie\u0144skiego (Kowno, 1890 r., jako odbitka z Pamiat. kni\u017cki na 1891 r.). J. Krz.<\/i><\/p>\n

Wi\u0142konostry,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Lejpuny, odl. 40 w. od Sejn, ma 19 dm., 137 mk., 712 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Lejpuny. W 1827 r. by\u0142o 8 dm., 41 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wi\u0142kopedzie,<\/b> pow. suwalski, gm. Sejwy, par. Pu\u0144sk, odl. od Suwa\u0142k 26 w., ma 22 dm., 225 mk. W 1827 r. by\u0142o 13 dm., 98 mk. [Por. <\/span>Wilkopedzie<\/i><\/a>.]<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wi\u0142kupie<\/b> 1.) w\u015b, pow. suwalski, gm. i par. Wi\u017cajny, odl. od Suwa\u0142k 36 w., ma 17 dm., 89 mk. W r. 1827 by\u0142o 9 dm., 33 mk., par. Jeleniewo. W. wchodzi\u0142y w sk\u0142ad majoratu rz\u0105d. Kadaryszki<\/a>. 2.) W.,<\/b> w\u015b i folw., pow. wy\u0142kowyski, gm. Kibarty, par. Olwita, odl. od Wy\u0142kowyszek 15 w., maj\u0105 4 dm., 17 mk., 34 mr. Wchodzi\u0142y w sk\u0142ad d\u00f3br Poro\u017cniewo. W r. 1827 by\u0142o 11 dm., 140 mk. Dobra W. sk\u0142ada\u0142y si\u0119 w r. 1870 z folw.: W. i Leopoldowo, rozl. mr. 790: folw. W. gr. orn. i ogr. mr. 353, \u0142\u0105k mr. 88, wody mr. 2, lasu mr. 25, nieu\u017c. mr. 13; bud. murow. 8, drew. 11; p\u0142odozm. 9-pol.; folw. Leopoldowo gr. orn. i ogr. mr. 259, \u0142\u0105k mr. 43, nieu\u017c. mr. 7; bud. drew. 5, pok\u0142ady torfu. W\u015b W. os. 3, mr. 38. 3.) W.,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Zyple, par. \u0141uksze, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 30 w., ma 10 dm., 81 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wi\u0142owaczka,<\/b> folw., pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 1 okr. pol., gm. Gr\u00f3dek, nale\u017ay do d\u00f3br Wali\u0142y Ottona Emila Jonasa.<\/p>\n

Wi\u0142traki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Le\u015bnictwo, par. W\u0142adyslaw\u00f3w (odl. 15 w.), ma 18 dm., 198 mk. W r. 1827 w\u015b rz\u0105d. Wy\u0142troki mia\u0142a 16 dm., 99 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wincenta,<\/b> (Wyci\u0119ta?), rzeczka, ob. <\/i>Ja\u0144sbork<\/a><\/i> (t. III, 439) i \u0141abna<\/a>. W akcie z 1343 wymieniona jako stanowi\u0105ca cz\u0119\u015b\u0107 granicy mi\u0119dzy Mazowszem<\/a> a posiad\u0142o\u015bciami krzy\u017cackiemi (Dok. Ulanow., 311, \u2116 26).<\/p>\n

Wincenta,<\/b> w\u0142a\u015bciwie Wyci\u0119ta<\/i>, w\u015b nad rzk\u0105 t. n., pow. kolne\u0144ski, gm. Czerwone, par. Lachowo. Le\u017cy przy uj\u015bciu rzeczki Wincenty do Pisi, nad sam\u0105 granic\u0105 prusk\u0105, odl. 9 w. od Kolna a 37 w. od \u0141om\u017cy. Cz\u0119\u015bciowi w\u0142a\u015bciciele maj\u0105 196 mr. (111 roli ornej), a w\u0142o\u015bcianie, dawni pa\u0144szczyzniani, maj\u0105 205 mr. (144 mr. roli). W 1827 r. by\u0142o 20 dm., 121 mk. Komora celna przy drodze bitej prowadz\u0105cej z \u0141om\u017cy na Kolno do Ja\u0144sborka w Prusach. W 1876 r. wyw\u00f3z mia\u0142 warto\u015b\u0107 130192 rs., przyw\u00f3z 162735 rs. W r. 1879 pobrano c\u0142a 18035 rub. met., 5737 rub. kred.<\/p>\n

Wincentowo<\/b> [\u2026]<\/span> 6.) W.,<\/b> os., pow. maryampolski, gm. Michaliszki, par. P\u0142utyszki, odl. od Maryampola 25 w., ma 1 dm., 6 mk. 7.) W., <\/b>ob. Wincent\u00f3w. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wincentyszki,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Rauda\u0144, par. Kalwarya (odl. 7 w.), ma 8 dm., 38 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad majoratu rz\u0105d. Kalwarya lit. B. W 1827 r. by\u0142o 3 dm., 27 mk.<\/p>\n

Windugiery<\/b> al. Widugiry<\/i>, w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Krasnowo, par. Urdomin, odl. od Sejn 12 w., ma 43 dm., 405 mk.<\/p>\n

Winga\u0142upie<\/b> al. Wingelupis<\/i>, os. le\u015b., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 35 w., ma 2 dm., 27 mk.<\/p>\n

Wingeningken,<\/b> w\u015b, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. poczt. Judtschen.<\/p>\n

Wingrany,<\/b> jezioro, w pow. suwalskim, przy wsi t. n., przep\u0142ywa przez nie rzeka Potopka. [Mowa tu o rzece Mariance<\/i>. Potopk\u0105 za\u015b nazywa si\u0119 dzi\u015b dop\u0142yw Szeszupy przy Rutce-Tartat wyp\u0142ywaj\u0105cy z jezior Samanis i Plauszynek.]<\/span>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wingrany<\/b> Wielkie<\/i> i Ma\u0142e<\/i> al. Wingranki<\/i>, w\u015b i folw., pow. suwalski, gm. Kadaryszki<\/a>, par. Lubowo, odl. od Suwa\u0142k 29 w. W. Wielkie maj\u0105 13 dm., 90 mk.; W. Ma\u0142e 10 dm., 36 mk. W 1827 r. by\u0142o 10 dm., 69 mk. Wchodzi\u0142y w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kalwarya.<\/p>\n

Wingra\u0144ce,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Urdomin, odl. od Kalwaryi 23 w., ma 22 dm., 205 mk. W 1827 r. by\u0142o 12 dm., 146 mk.<\/p>\n

Winija,<\/b> rzeczka, lewy dop\u0142yw \u0141oszy (lew. dop\u0142. Niemna). P\u0142ynie z zachodu od Pleszewicz i Kaczanowicz, na Kuczynk\u0119.<\/p>\n

Winksznupie<\/b> 1.) w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Tomaszbuda, par. Gryszkabuda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 30 w., ma 19 dm., 147 mk. W 1827 r. by\u0142o 18 dm., 133 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Le\u015bnictwo. 2.) W.,<\/b> w\u015b i fol., pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Bartniki, odl. od Wy\u0142kowyszek 18 w.; folw. ma 4 dm., 80 mk.; w\u015b 26 dm., 150 mk. W 1827 r. by\u0142o 23 dm., 175 mk. Znajduje si\u0119 tu jedyny w kr\u00f3lestwie polskiem meczet drewniany, ubogi. W r. 1858 Tatar\u00f3w by\u0142o w \u00f3wczesnej gubernii augustowskiej 155 (76 m\u0119\u017c., 79 kob.). W r. 1866 by\u0142o 171 (79 m\u0119\u017c., 92 kob.): w pow. sejne\u0144skim 26, kalwaryjskim 120 i maryampolskim 26. Dobra W. sk\u0142ada\u0142y si\u0119 w r. 1884 z folw.: W., Morgi al. Wojszwi\u0142owo, os. Olszyna, rozl. mr. 925: folw. W. gr. or. i ogr. mr. 389, \u0142\u0105k mr. 135, lasu mr. 11, nieu\u017c. i place mr. 19; bud. mur. 2, drew. 13; folw. Morgi al. Wojszwi\u0142owo gr. orn. i ogr. mr. 178, \u0142\u0105k mr. 62, pastw. mr. 31, lasu mr. 74, uieu\u017c. mr. 26; bud. mur. 1, drew. 8. W\u015b W. os. 39, mr. 305. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Winna<\/b> 1.) w\u015b nad rzk\u0105 Kukawk\u0105, pow. biel\u00adski gub. grodzie\u0144skiej, w 3 okr. pol., gm. Skurze, o 42 w. od Biel\u00adska, 6 dm., 37 mk., 167 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (10 \u0142\u0105k i pastw., 5 lasu, 24 nieu\u017c.), 32\u00bd dz. ko\u015bcielnej; m\u0142yn wodny. Posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 katol. paraf., p. wez. \u015bw. Doroty, z drzewa wzniesiony w 1696 r. przez ks. prob. Mami\u0144skiego. Parafia katol., dekanatu biel\u00adskie\u00adgo, 3035 wiernych. 2.) W.<\/b> Chro\u0142y<\/i>, osada, tam\u017ce, 81 dzies. (66 \u0142\u0105k i pastw., 11 lasu, 3 nieu\u017c.). 3.) W.<\/b> Stara<\/i>, dobra, tam\u017ce, w\u0142asno\u015b\u0107 Wy\u00adga\u00adno\u00adw\u00adskich, 181 dzies. (25 \u0142\u0105k i pastw., 54 lasu, 2 nieu\u017c.). 4.) W.<\/b> Wilki<\/i>, w\u015b, i Wypychy<\/i>, osada, tam\u017ce, wszystkie o 43 w. od Biel\u00adska. W. Wypychy maj\u0105 159 dzies. (14 \u0142\u0105k i pastw., 8 lasu, 5 nieu\u017c.). J. Krz.<\/i><\/p>\n

Wiranda<\/b> al. Wyranda<\/i>, rzeczka, w pow. w\u0142adys\u0142awowskim.<\/p>\n

Wirbaliszki,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Aleksota, par. Sapie\u017cyszki, odl. od Maryampola 55 w., ma 20 dm., 189 mk.<\/p>\n

Wirballen,<\/b> ob. Wierzbo\u0142\u00f3w<\/i>.<\/p>\n

Wirciszki,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, paraf. Gryszkabuda. Nie podana w nowszych spisach. W 1827 r. mia\u0142a 7 dm., 47 mk.<\/p>\n

Wirszo\u017cygle<\/b> al. Werszo\u017cygle<\/i>, w\u015b, pow. maryampolski, gm. i par. Poniemo\u0144 Po\u017caj\u015bcie, odl. od Maryampola 57 w., ma 23 dm., 148 mk.<\/p>\n

Wischtecken<\/b> Gross<\/i> i Klein<\/i>, w\u015b i dobra, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. p. Sodehnen.<\/p>\n

Wisdehlen<\/b>, folw., pow. gierdawski, st. p. Gerdauen.<\/p>\n

Wisieniec,<\/b> uroczysko do d\u00f3br Wojciechowszczyzna, pow. grodzie\u0144ski, w 2 okr. pol., gm. Brzostowica Ma\u0142a.<\/p>\n

Wisranken<\/b> al. Klein Sawadden<\/i>, dobra, pow. w\u0119go<\/span>borski, st. pocz. Buddern.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wissa<\/b> al. Wyssa<\/i>, rzeczka, bierze pocz\u0105tek w Prusach wschodnich, z b\u0142ot otaczaj\u0105cych jezioro Warzno, w pow. ja\u0144sborskim. P\u0142ynie ku p\u0142d.-wsch. pod wsi\u0105 Rakowo wchodzi do pow. szczuczy\u0144skiego na obszar Kr\u00f3lestwa, p\u0142ynie pod Szczuczynem i W\u0105soszem, w pobli\u017cu wsi: \u017bebry, Bukowo, Rydzewo, Czerwonka, \u015awi\u0119cienica, Karw\u00f3w, i uchodzi za Radzi\u0142owem pod wsi\u0105 Racibory do Biebrzy<\/a> z lew. brzegu. Przyjmuje dop\u0142ywy: Mat\u0142ak<\/a> al. Plewnin\u0119 al. Rewin\u0119 pod Radzi\u0142owem. P\u0142ynie \u015br\u00f3d nizkich b\u0142otnistych obszar\u00f3w.<\/p>\n

Wissewalde,<\/b> Wisswaldau<\/i>, litew. Weiksziszkia pilis<\/i>, staro\u017cytna warownia litewska, nad rz. Wili\u0105 (Neris), w okolicach m. Janowa, wspominana cz\u0119sto w kronikach krzy\u017cackich. Tu w 1390 r. starli si\u0119 Litwini z Krzy\u017cakami, w nast\u0119pnym za\u015b (1391) zosta\u0142a zdobyt\u0105 i spalon\u0105 przez Krzy\u017cak\u00f3w, przyczem 300 Litwin\u00f3w dosta\u0142o si\u0119 do niewoli. K. Gerl.<\/i><\/p>\n

Wissowatten,<\/b> Wiszowate<\/i>, w\u015b, pow. lecki, st. p. Milken.<\/p>\n

Wistne,<\/b> jezioro w dobrach Kadaryszki<\/a> (ob.). [Wisztu\u0107<\/i>]<\/span><\/p>\n

Wiswitten<\/b> (w dokum. krzy\u017cackich), ob. Wilczat\u00f3w<\/i>.<\/p>\n

Wiszczokajnie,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Olwita, odl. od Wy\u0142kowyszek 3 w., ma 21 dm., 222 mk. W 1827 r. by\u0142o 33 dm., 263 mk.<\/p>\n

Wiszkowszczyzna,<\/b> folw., pow. wy\u0142kowyski, gm. Kibarty, odl. od Wy\u0142kowyszek 19 w., ma 1 dm., 11 mk.<\/p>\n

Wiszna,<\/b> pos., pow. ja\u0144sborski, st. p. Arys.<\/p>\n

Wisznia\u0142\u00f3wka<\/b> 1.) w\u015b, pow. maryampolski, gm. Kwieciszki, par. Maryampol (odl. 7 w.), ma 2 dm., 19 mk. W 1827 r. by\u0142o 2 dm., 16 mk. 2.) W.,<\/b> w\u015b, folw. kalwaryjski, gm. Podawinie, par. Ludwin\u00f3w, odl. od Kalwaryi 19 w., ma 2 dm., 11 mk. W 1827 r. 2 dm., 13 mk.<\/p>\n

Wiszni\u00f3wek<\/b> 1.) w\u015b szlach. i w\u0142o\u015bc., pow. mazowiecki, gm. Szepietowo, par. D\u0105browa Wielka. 2.) W.,<\/b> os., pow. suwalski, gm. i par. Filip\u00f3w, odl. od Suwa\u0142k 23 w., ma 1 dm., 9 mk. 3.) W.,<\/b> ob. Wi\u015bni\u00f3wek<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wiszni\u00f3wka,<\/b> rzeczka, w gub. grodzie\u0144skiej, dop\u0142yw rz. Od\u0142y<\/a>, uchodz\u0105cej do \u015awis\u0142oczy<\/a>.<\/p>\n

Wiszni\u00f3wka<\/b> 1.) w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. oszmia\u0144ski, w 2 okr. pol., gm. i dobra skarbowe Krewo (o 7 w.), okr. wiejski Czuchny, 20 dusz rewiz. 2.) W.,<\/b> dobra, pow. wo\u0142kowyski, w 1 okr. pol., gm. Izabelin, o 14 w. od Wo\u0142kowyska, wraz z folw. Pasutycze i Zabogonie maj\u0105 896 dzies. (76 \u0142\u0105k i pastw., 234 lasu, 15 nieu\u017c); w\u0142asno\u015b\u0107 Pi\u00adcho\u00adno\u00adwych. 3.) W.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, w 5 okr. pol., gm. Samarowicze, o 14 W. od Wo\u0142kowyska, 314 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. 4.) W.,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 2 okr. pol., gm. Indura, o 36 w. od Grodna, 603 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (71 \u0142\u0105k i pastw., 36 nieu\u017c.). 5.) W.,<\/b> za\u015bc., karczma i uroczysko, pow. mi\u0144\u00adski, w gm. Sa\u00admo\u00adchwa\u00ad\u0142o\u00adwi\u00adcze, nale\u017cy do domin. Sta\u0144\u00adkow, hr. Czap\u00adskich; miejscowo\u015b\u0107 bezle\u015bna, grunta szczerkowe, \u017cytnie. 6.) W.,<\/b> w\u0142asno\u015b\u0107 ziemska, w pow. mi\u0144\u00adskim, w gm. Sa\u00admo\u00adchwa\u00ad\u0142o\u00adwi\u00adcze, ma oko\u0142o 4 w\u0142\u00f3k, nale\u017cy do Zie\u00adli\u00adko\u00adwi\u00adcz\u00f3w. 7.) W.,<\/i> folw., pow. mi\u0144\u00adski, w 1 okr. pol., gm. Bia\u00ad\u0142o\u00adrucz, o 16 w. od Mi\u0144\u00adska, do\u015b\u0107 dawna w\u0142asno\u015b\u0107 \u0141\u0119\u00adto\u00adw\u00adskich, ma oko\u0142o 40 w\u0142\u00f3k; grunta szczerkowo-gliniaste, dobre. A. Jel.<\/i><\/p>\n

Wiszowate,<\/b> w\u015b nad rzk\u0105 b. n., pow. szczuczy\u0144ski, gm. i par. Grabowo, le\u017cy przy trakcie z Kolna do W\u0105sosza, ma 32 dm. W 1827 r. by\u0142o 28 dm., 165 mk., par. Poryte. Wspom. r. 1422 (Kod. maz., 166), w dok. z r. 1496 jako siedziba Wiszowatych h. Abdank. (Kapica, Her\u00adbarz, 453). Por. Nieciece<\/i>. Inna zapewne wie\u015b t. n. wspom. w aktach ziem. suraskich z r. 1544 (Kapica, Her\u00adbarz, 454). Siedzi tu r\u00f3d Wiszowatych h. Roch al. Pierzcha\u0142a.<\/span> Wed\u0142ug reg. pob. ziemi \u0142om\u017cy\u0144skiej z r. 1578 w\u015b Wisowate, w par. Grab\u00f3w, mia\u0142a 12 cz\u0119\u015bci, 20 \u0142an. (Pawi\u0144., Mazowsze, 375).<\/p>\n

Wiszpilis,<\/b> grodzisko litewskie, ob. Jurborg<\/i>.<\/p>\n

Wiszpinie,<\/b> w\u015b nad rzk\u0105 Nieszup\u0105 (pr. dop\u0142. Szeszupy), pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Le\u015bnictwo, par. Gryszkabuda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 14 w., ma 24 dm., 238 mk. W 1827 r. by\u0142o 15 dm., 126 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Le\u015bnictwo.<\/p>\n

Wisztorty<\/b> al. Wisztory<\/i>, w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Krasnowo; par. \u0141o\u017adzieje, odl. od Sejn 13 w., ma 30 dm., 252 mk., 853 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Dumbel. W 1827 r. by\u0142o 21 dm., 162 mk.<\/p>\n

Wisztyniec<\/b> al. Wisztynieckie<\/i>, niem. Wischtyten-See<\/i>, jezioro, \u015br\u00f3d wy\u017cyny pojezierza ba\u0142tyckiego, wzn. 170 mt. npm., le\u017cy wi\u0119ksz\u0105 po\u0142ow\u0105 w pow. sto\u0142upia\u0144skin (Prusy wschodnie) a mniejsz\u0105 w pow. wy\u0142kowyskim. Linia graniczna przechodzi przez jezioro od os. Wisztyniec (na p\u0142n. brzegu) do wioski Wartele, w odleg\u0142o\u015bci oko\u0142o 100 s\u0105\u017cni od brzegu p\u00f3\u0142nocnego i wschodniego. Jezioro ma mil\u0119 d\u0142ugo\u015bci (od p\u0142n.-wsch. ku p\u0142d.-wsch.) i do \u00bd mili szeroko\u015bci. Wychodzi z niego rzka Joduppe (Pisia?) [Podw\u00f3jny b\u0142\u0105d; Joduppe wp\u0142ywa \u2013 patrz dalszy przypis; Pisa to inna rzeka \u2013 wyp\u0142ywa.]<\/span> a wpada Ha\u0144cza [B\u0142\u0105d, Ha\u0144cza nie wpada do tego jeziora; wpadaj\u0105 za\u015b Wziga z jez. Wistu\u0107 poprzez graniczne (dzi\u015b) jez. I\u0142giel (przyjmuje na Litwie strug\u0119 bez nazwy z jez. Wi\u017cajny) oraz (oficjalnie) Czernica (niem. Jodupper) al. Wisztynka zaczynaj\u0105ca si\u0119 ko\u0142o jez. Mauda.]<\/span>. G\u0142\u0119boko\u015b\u0107 dochodzi 36 st\u00f3p. Woda czysta i zimna. Z ryb znajduj\u0105 si\u0119 g\u0142\u00f3wnie szczupaki, s\u0142awne ze smaku i wielko\u015bci, tudzie\u017c sielawy. Silne wiatry p\u0142n.-zachodnie uderzaj\u0105c na wody jeziora odkrytego zewsz\u0105d, tworz\u0105 na nim ogromne fale, wybiegaj\u0105ce daleko na brzegi i zostawiaj\u0105ce po sobie zwykle du\u017co ryb i pi\u0119knego szaror\u00f3\u017cowego piasku. Mieszka\u0144cy skwapliwie wtedy \u0142owi\u0105 ryby i zbieraj\u0105 piasek, u\u017cywany do posypywania pisma.<\/p>\n

Wisztyniec,<\/b> osada, dawniej miasteczko, na p\u0142n. brzegu jeziora t. n., w pow. wy\u0142kowyskim, gm. i par. Wisztyniec. Odl. 31 w. od Wy\u0142kowyszek a 48 w. od Suwa\u0142k, le\u017cy na samej granicy od Prus, posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. murowany, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewang. filialny, dwie szko\u0142y pocz\u0105tkowe og\u00f3lne, s\u0105d gm. okr. IV, urz\u0105d gm., komor\u0119 cel\u0105, urz\u0105d poczt., 265 dm., 3995 mk; wie\u015b t. n., przyleg\u0142a osadzie, ma 11 dm., 133 mk. W r. 1827 by\u0142o 315 dm., 2449 mk. Przez komor\u0119 celn\u0105, kt\u00f3rej znaczenie zmala\u0142o skutkiem przeprowadzenia kolei na linii Kowno- Wierzbo\u0142owo, wywieziono w r. 1876 za 100128 rs. a przywieziono za 8658 rs. Pod\u0142ug tradycyi miejscowej miasto, po\u0142o\u017cone w wojew. trockiem, mia\u0142o by\u0107 osadzone w wieku XV przy rz. Pissie p. n. Tur, lecz p\u00f3\u017aniej posuni\u0119te do jez. Wisztyniec przybra\u0142o jego nazw\u0119. To jednak pewna, \u017ce Zygmunt August dopiero w 1560 r. zbudowa\u0107 tu kaza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny z drzewa, p. w. \u015bw. Tr\u00f3jcy. W dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej ten\u017ce kr\u00f3l przywilejem z 8 wrzes. 1570 r., w Warszawie wydanym, nada\u0142 miastu prawo magdeburskie i w her\u00adbie jednoro\u017cca. W. oddawna by\u0142 punktem handlowem; \u017cydzi zamieszkiwali tu zdawna, kiedy dokumentem z 18 stycznia 1589 r. Krzysztof Je\u015bman, ssta wisztyniecki, przeznaczy\u0142 im grunt na mogi\u0142ki i b\u00f3\u017cnic\u0119. W r. 1723 Krzysztof z Kozielska Puzyna, wojew. m\u015bcis\u0142awski i ssta miejscowy, wystawi\u0142 wsp\u00f3lnie z miastem nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany. W r. 1829 stan\u0105\u0142 nowy murowany. Wisztynieckie starostwo niegrodowe, w wojew. trockiem, pow. kowie\u0144skim, pod\u0142ug metryk litewskich powsta\u0142o oko\u0142o r. 1583 i obejmowa\u0142o miasto Wisztyniec, do czego w r. 1771 przy\u0142\u0105czono w\u00f3jtowstwo. Starostwo posiada\u0142 w tym ostatnim roku Puzyna, ststa upicki, op\u0142acaj\u0105c kwarty z\u0142p. 2214 gr. 9, a hyberny z\u0142p. 1200. W. par., dek. wy\u0142kowyski (dawniej olwicki), 2300 dusz. W. filia\u0142 par. ew.-augsb. Wi\u017cajny, istniej\u0105cy od r. 1842, liczy 1603 dusz. W. gmina ma s\u0105d gm. okr. IV i urz\u0105d gm. w samej osadzie. Obszar wynosi 11756 mr. W 1890 r. by\u0142o zapisanych do ksi\u0105g sta\u0142ej ludno\u015bci 6498, lecz obecnych by\u0142o tylko 4442 a razem z niesta\u0142\u0105 ludno\u015bci\u0105 4772. Znaczny procent (31 %) nieobecnych jest wynikiem emigracyi do Prus i do Ameryki. \u015ar\u00f3d zapisanych do ksi\u0105g sta\u0142ych by\u0142o 9 prawos\u0142., 1378 prot. i 2453 \u017cyd\u00f3w. W sk\u0142ad gm. wchodz\u0105: Bokszyszki, w\u015b i folw., Czy\u017cyszki, Jan\u00f3wka, Jegliszki, Kamionka, \u0141ankupa, Marywil, Norwidy, Podwartele, Poszyrwinty, Powisztajcie, Wartele, w\u015b i fol., Warwaruszkino, Wisztyniec, os. i w\u015b. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wiszupochnen,<\/b> w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. p. Szittkehmen. [Tak\u017ce Wyszuponen<\/i>, dzi\u015b w obw. kaliningradzkim na zach. od jez. Wisztyniec.]<\/span><\/p>\n

Wi\u015bniewko<\/b> al. Kopijki<\/i>, niem. Klein Wischniowen, Krajefsken Kopicken<\/i>, w\u015b, pow. lecki, st. pocz. Ostrokollen. W\u015b istnieje ju\u017c r. 1486, w kt\u00f3rym zakon nadaje tu 60 w\u0142\u00f3k Grajewskim oraz 30 mr. mi\u0119dzy D\u0142ugoszami a D\u0105browskiemi. R. 1588 bracia: Kiersztan i Andrzej Munichow sprzedaj\u0105 13 w\u0142. w W. Bartoszowi i Maciejowi Rogalom. Jerzy Grajewski sprzedaje r. 1590 Bartoszowi Rogali 20 w\u0142. i 10 mr. w W. i Kopijkach za 3000 z\u0142p. Akt podpisuj\u0105 trzej Grajewscy, synowie starosty na Wi\u017anie (K\u0119trz., O ludn. pol., 458).<\/p>\n

Wi\u015bniewo<\/b> [\u2026]<\/span> 8.) W.<\/b> D\u0105b<\/i>, w\u015b, pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, gm. i par. Zambrowo. Mieszka tu drobna szla\u00adch\u00adta. W 1827 r. by\u0142o 29 dm., 155 mk. W aktach s\u0105dowych \u0142om\u017cy\u0144skich wyst\u0119puj\u0105 ju\u017c w r. 1423 wsi: W. Wielkie, W. Wi\u015bni\u00f3wko, W. Wi\u015bni\u00f3wek Wertyce. Jest to gnia\u00adzdo Wi\u015b\u00adnie\u00adw\u00adskich. Wed\u0142ug reg. pob. ziemi \u0142om\u017cy\u0144skiej z r. 1578 w\u015b W. D\u0105b, w par. Zambr\u00f3w, mia\u0142a 17 \u0142an., 4 zagr. (Pawi\u0144ski, Mazowsze, 378). 9.) W.<\/b> Wertyce<\/i>, w\u015b, pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, gm. Kossaki, par. Ko\u0142aki. W 1827 r. by\u0142o 16 dm., 99 mk. W r. 1578 w\u015b W. Wertycze, w par. Ko\u0142aki, mia\u0142a 8\u00bd \u0142an., 1 zagr. (Pawi\u0144ski, Mazowsze, 380), 10.) W.<\/b> Wielkie i Wi\u015bniewko<\/i>, w\u015b szlach. nad rz. Ruziec, pow. ostro\u0142\u0119cki, gm. i par. Piski. W r. 1827 W. mia\u0142o 20 dm., 118 mk.; Wi\u015bniewko 1 dm., 7 mk. Wed\u0142ug reg. pob. pow. ostro\u0142\u0119ckiego z r. 1578 w\u015b W. mia\u0142a 11 \u0142an. (Pawi\u0144ski, Mazowsze, 384). Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wi\u015bniewo<\/b>, niem. Wischniewen<\/i>, w\u015b, w trzech cz\u0119\u015bciach, pow. \u0142ecki, st. p. Ostrokollen. Rudolf v. Diepoltskirchen, komtur ry\u0144ski, nadaje w E\u0142ku r. 1486, Gotardowi Korbowskiemu na prawie che\u0142m. 66 w\u0142\u00f3k mi\u0119dzy Grajewskiemi, Krzywem i Laszkami, dla za\u0142o\u017cenia wsi dannickiej. Korbowski otrzymuje 6 w\u0142\u00f3k so\u0142eckich wolnych od czynszu i t\u0142oki i 15 lat wolno\u015bci. W r. 1600 mieszkaj\u0105 tu sami Polacy (K\u0119trz., O ludn. pol., 458).<\/p>\n

Wi\u015bnio\u0142awka,<\/b> w\u015b, wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Ludwin\u00f3w, w pow. kalwaryjskim. Mia\u0142a 97 mr. obszaru.<\/p>\n

Witkiszki,<\/b> os., pow. maryampolski, gm. Antonowo, par. Pilwiszki, odl. od Maryampola 18 w., ma 2 dm., 30 mk. W 1827 r. 1 dm., 15 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Witkowizna<\/b> 1.) os., pow. nowomi\u0144ski, gm. i par. Jakub\u00f3w, ma 4 os., 13 mk., 62 mr. dwor. W 1827 r. 1 dm., 6 mk. 2.) W.,<\/b> os. m\u0142y\u0144., pow. b\u0119dzi\u0144ski, gm. i par. \u017barki, 1 dm., 4 mk., 50 mr. dwor. 3.) W.,<\/b> os., pow. suwalski, gm. Kadaryszki<\/a>, par. Lubowo. W ostatnich spisach urz\u0119d. nie podana.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Witkowo<\/b> 1.) w\u015b, folw. i rumunek, zwany Wysio\u0142ki Witkowskie<\/i>, nad jez. Zbytkowo, pow. lipnowski, gm. Oleszno, par. Zaduszniki, odl. 10 w. od Lipna. W\u015b ma 32 dm., 356 mk.; rum. 41 dm., 312 mk. Szko\u0142a pocz\u0105tkowa i szko\u0142a ewang., dom modlitwy ewang. W r. 1827 by\u0142o w og\u00f3le 34 dm., 295 mk. Ob. Krojczyn<\/i>. Jezioro ma 60 mr. obszaru i do 15 st. g\u0142\u0119bokie. Wody jego odprowadza struga do Wis\u0142y. W r. 1885 fol. Witkowo, z nomenklatur\u0105 Go\u0142\u0105bki, rozl. mr. 937; gr. orn. i ogr. mr. 642, \u0142\u0105k mr. 90, pastw. mr. 104, wody mr. 69, nieu\u017c. mr. 32; bud. mur. 7, drew. 5; p\u0142odozm. 12-pol., pok\u0142ady torfu. Osada m\u0142y\u0144. Go\u0142\u0105bki mr. 15 na prawie wieczysto-czynszowym, wiatrak. W\u015b W. os. 55, mr. 260; w\u015b Wysio\u0142ki Witkowskie os 53, mr. 637. Wymienione w akcie rozgraniczenia dyecezyi kujawskiej od p\u0142ockiej w r. 1321 (Kod. dypl. pol., II, 232). Wed\u0142ug reg. pob. ziemi dobrzy\u0144skiej z r. 1564 w\u015b W., w par. Zaduszniki, mia\u0142a 5 kmieci, poddanych Os\u00adtro\u00adwi\u00adc\u00adkie\u00adgo, 5 osadnik\u00f3w by\u0142o wolnych. P\u0142acono fl. 2 gr. 23 solid. 1 (Pawi\u0144ski, Wielkop., I. 284), 2.) W.,<\/b> w\u015b i folw., pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, gm. Borzejewo, par. Wizna. W\u015b ma 4 os., 20 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Olszyny. W 1827 r. by\u0142o 11 dm., 86 mk. 3.) W.,<\/b> os. w dobrach Ho\u0142ny Wolmera, pow. sejne\u0144ski, ma 30 mr. [Tak\u017ce Witkowo-Podlaski<\/i>, dzi\u015b Podlaski<\/i>, por. <\/i><\/span>Wiktowo<\/a><\/i>.] 4.) W.,<\/b> Mi\u0142aki<\/i> i Pawlaki<\/i>, dwie wsi, pow. p\u0142o\u0144ski, gm. Str\u00f3\u017c\u0119cin, par. Raci\u0105\u017c; odl. 26 w. od P\u0142o\u0144ska. W. Mi\u0142aki ma 11 dm., 100 mk., 295 mr., wiatrak i karczm\u0119; W. Pawlaki 8 dm., 100 mk., 244 mr. W 1827 r. W. Mi\u0142aki mia\u0142y 10 dm., 77 mk.; W. Pawlaki 8 dm., 51 mk. W r. 1578 w\u015b Witkowo Milak p\u0142aci od \u00be \u0142ana, 4 zagr. z rol\u0105 i wiatraka (Pawi\u0144., Mazowsze, 82). Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Witkowszczyzna,<\/b> folw. i dobra, pow. augustowski, gm. Ho\u0142ynka, par. Lipsk, odl. od Augustowa 52 w., ma 7 dm., 69 mk. W 1827 r. 2 dm., 15 mk. Dobra Witkowszczyzna sk\u0142ada\u0142y si\u0119 w r. 1889 z folw.: W., Wnuczkowszczyzna, Andzin, lasu Puciatowszczyzna, osad le\u015bn.: Stra\u017c, i Rygal\u00f3wka al. Ja\u0142owa, rozl. mr. 1662: fol. W. gr. orn. i ogr. mr. 392, \u0142\u0105k mr. 39, nieu\u017c. mr. 9; bud. mur. 8, drew. 18; folw. Wnuczkowszczyzna gr. orn. i ogr. mr. 99, \u0142\u0105k mr. 61, pastw. mr. 12, nieu\u017c. mr. 2; bud. drew. 5; folw. Andzin gr. orn. i ogr. mr. 260, \u0142\u0105k mr. 32, pastw. mr. 13, nieu\u017c mr. 5; bud. drew. 8; las Puciatowszczyzna \u0142\u0105k mr. 32, pastw. mr. 127, lasu mr. 540, nieu\u017c. mr. 3.; os. Stra\u017c gr. orn. i ogr. mr. 9, \u0142\u0105k mr. 6; os. Ryga\u0142\u00f3wka al. Ja\u0142owa gr. orn. i ogr. mr. 10, \u0142\u0105k mr. 8, nieu\u017c. 2, m\u0142yn wodny. W\u015b Zofiewo os. 19, mr. 135; w\u015b Dolinczany os. 11, mr. 186; w\u015b Ryga\u0142\u00f3wka os. 25, mr. 463; w\u015b Choro\u017cowa os. 17, mr. 326.<\/p>\n

Witlandia,<\/b> nazwa dawana w wiekach \u015brednich cz\u0119\u015bci Prus po\u0142o\u017conej nad Ba\u0142tykiem. Wed\u0142ug Toeppena odpowiada\u0142a ta nazwa dzisiejszej Mierzei fryskiej (Frische Nehrung), czyli tej w\u0105zkiej smudze gruntu, kt\u00f3ra oddziela Fryszhaf od Ba\u0142tyku. nazw\u0119 t\u0119 spotykamy w opisie podr\u00f3\u017cy Wulfstana, odbytej w IX wieku. Odnosi j\u0105 do obszar\u00f3w na prawym brzegu Wis\u0142y.<\/p>\n

Witowa<\/b> al. Witoldowa Droga<\/i>, bia\u0142orus. Witowaja Daroha<\/i>, w pow. borysowskim i ihume\u0144skim, pocz\u0105wszy od wsi Murawa (gm. Bieliczany) wida\u0107 jej \u015blady ku Berezynie. Lud opowiada o niej legend\u0119, i\u017c t\u0119dy mia\u0142 przechodzi\u0107 niegdy\u015b w\u00f3dz wielki i mo\u015bci\u0142 drog\u0119 kamieniami. Istotnie s\u0105 jej \u015blady. Legend\u0119 poda\u0142 Eustachy Tyszkiewicz (ob. Opisanie powiatu borysowskiego, str. 38). A. Jel.<\/i><\/p>\n

Witowa Kalodzie\u017c,<\/b> ob. Witoldowa Kalodzie\u017c<\/i>.<\/p>\n

Witowa Studnia,<\/b> bia\u0142oros. Witowyj Ka\u0142odzia\u017c<\/i>, studzienka kamieniami wy\u0142o\u017cona, pow. borysowski, w pobli\u017cu wsi Masa\u0142aje, do kt\u00f3rej przywi\u0105zana legenda ludowa, \u017ce j\u0105 wykopa\u0142 niegdy\u015b przechodz\u0105c t\u0119dy wojownik kr\u00f3l Wit i lud miejscowy wolno\u015bci\u0105 obdarowa\u0142, ale gdy dokument pisany zagin\u0105\u0142, zostali w\u0142o\u015bciami poddanymi; tradycya to tak silna, \u017ce a\u017c do ostatnich czas\u00f3w podda\u0144stwa nie chcieli ulega\u0107 dziedzicowi (ob. Opis pow. borys. przez Tyszkiewicza, str. 39). A. Jel<\/i><\/p>\n

Witowo<\/b> 1.) w\u015b, pow. biel\u00adski gub. grodzie\u0144skiej, w 1 okr. pol., gm. Brzozowo Nowe, o 21 w. od Biel\u00adska, 692 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (420 roli i pod zabud., 172 \u0142\u0105k i pastw., 100 nieu\u017c.). 2.) W.,<\/b> dobra, pow. s\u0142onimski, w 5 okr. pol., gm. Luszniewo, o 22 w. od S\u0142onima. W najnowszym spisie niepodane.<\/p>\n

Witowtyszki<\/b> al. Wytowtyszki<\/i>, w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Nadnieme\u0144ska, odl. 49 w. od Kalwaryi, ma 13 dm., 71 mk.<\/p>\n

Wit\u00f3w,<\/b> p\u00f3\u0142nocny p\u00f3\u0142wysep Rugii, z s\u0142awnym przyl\u0105dkiem Orekund\u0105 (Arkona).<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wit\u00f3wka,<\/b> w\u015b i kol., pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Raczki, odl. od Augustowa 21 w., le\u017cy przy granicy od Prus. W\u015b ma 30 dm., 197 mk.; kol. 1 dm., 13 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Dowspuda<\/a>. Folw. ma 274 mr. obszaru. Ob. Raczki<\/a><\/i>.<\/p>\n

Wittfong,<\/b> \u017cu\u0142awa, pow. w\u0119goborski, st. p. Steinort.<\/p>\n

Wittgirren<\/b> 1.) posiad\u0142o\u015b\u0107, pow. wystrucki, st. p. Gr. Bubainen. 2.) W.<\/b> Bessen<\/i>, posiad\u0142o\u015b\u0107, pow. wystrucki, st. p. Gruenheide. 3.) W.,<\/b> w\u015b, pow. ragnecki, st. p. Kellminnen. 4.) W.<\/b> Legen<\/i>, w\u015b, pow. pi\u0142ka\u0142owski, st. p. Mallawischken. 5.) W.,<\/b> w\u015b, pow. labiewski, st. p. Mehlawischken. 6.) W.,<\/b> posiad\u0142o\u015b\u0107, pow. labiewski, st. p. Neunischken. 7.) W.,<\/b> w\u015b, pow. tyl\u017cycki, st. p. Piktupoehnen. 8.) W.,<\/b> w\u015b, pow. darkiejmski, st. p. Szabienen. 9.) W.<\/b> Stannen<\/i>, w\u015b, pow. ragnecki, st. p. Szillen. 10.) W.<\/b> Gross<\/i> i Klein<\/i>, w\u015b i posiad\u0142o\u015b\u0107, pow. wystrucki, st. p. Didlacken.<\/p>\n

Witynie,<\/b> w\u015b szlach. i w\u0142o\u015bc., pow. kolne\u0144ski, gm. i par. Jedwabno, odl. 28 w. od Kolna, ma pok\u0142ady wapienia i torfu. W r. 1871 istnia\u0142 tu piec wapienny. W r. 1827 by\u0142o 13 dm., 87 mk. W r. 1871 folw. Witynie Pyzio\u0142ki rozl. mr. 704: gr. orn. i ogr. mr. 460, \u0142\u0105k mr. 64, ogr. mr. 4, lasu mr. 168, nieu\u017c. mr. 8; bud. mur. 6, drew. 14; las nieurz\u0105dzony. W\u015b W. os. 16, mr. 50. Wed\u0142ug reg. pob. pow. wiznie\u0144skiego z r. 1577 w\u015b Witinie, w par. Jedwabno, mia\u0142a 4\u00bd \u0142an. i 1 \u0142an szla\u00adch\u00adty zagrod. (Pawi\u0144ski, Mazowsze, 356 i 357). Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wizgi,<\/b> os., pow. augustowski, gm. Kolnica, par. August\u00f3w (odl. 5 w.), ma 11 dm., 71 mk.<\/p>\n

Wizgi<\/b> 1.) w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 1 okr. pol., gm. Kruglany, o 19 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 132\u00bd dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. 2.) W.,<\/b> osada, tam\u017ce, w\u0142asno\u015b\u0107 Ma\u00adza\u00adno\u00adwi\u00adcz\u00f3w, ma 14 dzies. 3.) W.,<\/b> przysio\u0142., pow. rossie\u0144ski, w 2 okr. pol., gm. i par. Szyd\u0142\u00f3w, o 28 w. od Rossie\u0144.<\/p>\n

Wizgirdy,<\/b> w\u015b nad rzk\u0105 Gulbinos (lew. dop\u0142. Szeszupy), pow. wy\u0142kowyski, gm. Pojeziory, par. Wy\u0142kowyszki (odl. 10 w.), ma 8 dm., 91 mk. W spisie z r. 1827 w\u015b Wizgiry (z parafi\u0105?) ma 4 dm., 35 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wizg\u00f3ry,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. i par. Wi\u017cajny, odl. od Suwa\u0142k 29 w., ma 18 dm., 168 mk. W r. 1827 by\u0142o 8 dm., 118 mk., par. Jeleniewo. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kadaryszki<\/a>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wizna,<\/b> osada miejska, dawniej miasto i gr\u00f3d staro\u017cytny, na praw. brzegu rz. Narwi<\/a>, niedaleko od uj\u015bcia Biebrzy<\/a>, pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, gm. Borzejewo, par. Wizna, odl. 21 w. na wsch\u00f3d od \u0141om\u017cy, z kt\u00f3r\u0105 \u0142\u0105czy osad\u0119 trakt zwyczajny. Posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. murowany, synagog\u0119, szko\u0142\u0119 pocz\u0105tkow\u0105. S\u0105d gm. okr. V w Pi\u0105tnicy, st. pocz. w \u0141om\u017cy. Osada ma 278 dm., 2632 mk. (1880 r.); w r. 1827 by\u0142o 235 dm., 2110 mk. Z zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych istnieje tylko browar. Zawi\u0105zkiem osady by\u0142 gr\u00f3d staro\u017cytny, le\u017c\u0105cy niemal w r\u00f3wnej odleg\u0142o\u015bci (licz\u0105c po linii Narwi) od \u0141om\u017cy i Tykocina. Oko\u0142o r. 1170 mia\u0142 tu by\u0107 kasztelanem Bolesta, nale\u017c\u0105cy do licznie rozga\u0142\u0119zionego ro\u00addu. W akcie uposa\u017cenia ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Jana w Mogilnie (w XII w.?) ks. Boles\u0142aw nadaje, mi\u0119dzy innemi, \u201etransitus Navchre in Wyzna et in Macow\u201c (Kod. Wielk., \u2116 3). Mak\u00f3w le\u017cy nad Orzycem, dop\u0142. Narwi, przytem znowu nazwa rzeki pozwala\u0142aby si\u0119 domy\u015bla\u0107 raczej Wkry nie Narwi, mimo to z wielkiem prawdopodobie\u0144stwem mo\u017cemy odnie\u015b\u0107 to do Narwi i Wizny, kt\u00f3rej kasztelan Sasinus [Jaki zwi\u0105zek z ziemi\u0105 sask\u0105<\/a> ?]<\/span> pojawia si\u0119 ju\u017c r. 1221 przy boku ks. Konrada. W potwierdzeniu papiezkiem z r. 1232 nada\u0144 Konrada, ks. mazow., dla ko\u015bcio\u0142a p\u0142ockiego, czytamy: \u201eannona que colligitur in villis que non sunt ecclesie datur in conservationem castri visnensis\u201c (Kod. Maz., 7). Widocznie wi\u0119c brzegi Narwi w okolicy Wizny by\u0142y ju\u017c dawno zaludnione i posiada\u0142y ludno\u015b\u0107 rolnicz\u0105, kiedy gr\u00f3d wizne\u0144ski ma s\u0142u\u017cy\u0107 na sk\u0142ad danin zbo\u017cowych dla ko\u015bcio\u0142a p\u0142ockiego. Podobno po wygnaniu W\u0142adys\u0142awa II popieraj\u0105cy go Rusini zaj\u0119li Wizn\u0119 i kilka innych grod\u00f3w okolicznych. Na \u201ecolloquium\u201c, odbytem przy wsi: Wilczkowice(?) w r. 1250, jest obecnym Gerhard, kasztelan \u201ede Vizna\u201c. R. 1254 przy boku ks. Ziemowita w P\u0142ocku wyst\u0119puje ju\u017c inny kasztelan: Jakub. Gr\u00f3d ten nieraz by\u0142 wystawiony na napady Prusak\u00f3w, Jad\u017awing\u00f3w<\/a> i Litwin\u00f3w. Witenes, ks. litewski, zajmowa\u0142 jaki\u015b czas gr\u00f3d tutejszy, maj\u0105c w nim wa\u017cny punkt obrony Litwy<\/a> przeciw najazdom krzy\u017cackim. Boles\u0142aw, ks. mazow., zawar\u0142szy z nim przymierze, pozostawi\u0142 w spokojnem posiadaniu, mimo protestu Krzy\u017cak\u00f3w, kt\u00f3rym wielce zawadza\u0142 ten gr\u00f3d obsadzony przez Litwin\u00f3w. Gdy wreszcie Krzy\u017cacy zdobyli i zburzyli W., Boles\u0142aw usun\u0105wszy Litwin\u00f3w, sam zacz\u0105\u0142 na nowo odbudowywa\u0107 warowni\u0105 w r. 1296. W tym czasie gr\u00f3d ten staje si\u0119 centrem powiatu i odr\u0119bnej dzielnicy ksi\u0105\u017c\u0119cej, w kt\u00f3rej rz\u0105dzi (oko\u0142o r. 1340) Ziemowit II. Kazimierz W. zawiera r. 1352 umow\u0119 z ksi\u0105\u017c\u0119tami: Ziemowitem i Kazimierzem, co do ziemi p\u0142ockiej, wizkiej i zakroczymskiej. Z tego zapewne czasu pochodzi za\u0142o\u017cenie miasta przy grodzie i parafii z ko\u015bcio\u0142em drewnianym (r. 1390?). Przedtem ju\u017c istnia\u0142o tu zapewne targowisko z kapliczk\u0105 przy grodzie, po kt\u00f3rym pozosta\u0142 dot\u0105d nasyp pod\u0142u\u017cny, maj\u0105cy 540 krok\u00f3w obwodu. Na lokacy\u0105 miasta wyznaczono 98 w\u0142\u00f3k. Ziemowit, ks. mazowiecki, o\u015bwiadcza w akcie z r. 1335, i\u017c otrzyma\u0142 od stryja swego Kazimierza, kr\u00f3la, zamki: Zakroczym i Wizn\u0119 na lat trzy i obiecuje takowe odbudowa\u0107. R. 1382 ten\u017ce Ziemowit zastawia, W. z ca\u0142\u0105 kasztelani\u0105 Krzy\u017cakom za 7000 flor. (Dok. kujaw. i mazow., Ulanowski, 327, 338, 339). Pr\u00f3cz wspomnianego wy\u017cej Sasina znamy jeszcze nast\u0119pnych kasztelan\u00f3w: 1282 r. Comes Nicolaus, syn Wojciecha z Jazdowa (Kod. dypl. pol., II, 103); 1297 Imislaus (Kod. wielk., \u2116 763, 766). S\u0119dzia pojawia si\u0119 dopiero r. 1490 w osobie J\u00f3zefa z Ko\u015bcielnicy. W r. 1482 Jan, ks. mazow., wyda\u0142 w Wiznie w wigili\u0105 \u015bw. Tr\u00f3jcy przywilej nadaj\u0105cy miastu trzeci denar z c\u0142a mostowego, za co mieszczanie maj\u0105 zbudowa\u0107 i naprawia\u0107 most. Wysoko\u015b\u0107 op\u0142aty nie by\u0142a oznaczona, ale wedle zezna\u0144 mieszczan przed lustratorami p\u0142acono od wozu \u00bd gr., od konia 3 denary, od pieszego denar (Lustr. IV, 290). W r. 1549 mia\u0142o miasto 98 \u0142an\u00f3w, z tego 85 czynszowych, z kt\u00f3rych dawano z ka\u017cdego 30 gr., 6 kor. owsa, 3 kor. pszenicy. Do grodu wizne\u0144skiego nale\u017ca\u0142y miasta: Wizna, W\u0105sosze, Radzi\u0142\u00f3w i wsi: Kramkowo, Srebrowo, Borzejewo, Niwkowo, Zaj\u0119klewo, Wierciszewo. Most by\u0142 zbudowany przed dwoma laty (1547). Przed mostem usypany by\u0142 szaniec \u201eantemurale seu propugnaculum in ponte ante portam castri, quod cognominatur Samborza\u201c, Zamek by\u0142 otoczony parkanem drewnianym \u201ead instar stubarum quae izdbice vocantur ambitus super eandem cincturam ex omni parte. In eodem cinctura (parkan na wale) propugnacula lignea\u201c. Pod zamkiem na wykupionem w\u00f3jtowstwie by\u0142 folwarczek; na nim piekarnia z piecem glinianym, palatium (dw\u00f3r), budynki wszystkie by\u0142y stare i z\u0142e (Lustr., 4, p. 8). W r. 1577 p\u0142aci miasto soszu duplae fl. 13, czopowego od 360 war\u00f3w (po 4 gr. od waru) fl. 48, od gorza\u0142ki fl. 8, od 9 rybak\u00f3w 2 fl. 12 gr., od ubogich komor. fl.1. Og\u00f3\u0142em 72 fl. 12 gr. (Pawi\u0144., Mazowsze, 3(0). Cyfry te \u015bwiadcz\u0105 o do\u015b\u0107 znacznej produkcyi piwa, na kt\u00f3rej si\u0119 opiera\u0142a pomy\u015blno\u015b\u0107 materyalna wielu osad mazowieckich. Ca\u0142y powiat wizne\u0144ski w r. 1552 mia\u0142 390 \u0142an\u00f3w kmiecych osiad\u0142ych, 803\u00bd \u0142an uprawianych przez drobn\u0105 szla\u00adch\u00adt\u0119, 26 zagrod. z rol\u0105, 78 zagrod. z ogrodami, 16 m\u0142ynarzy dziedzicznych, 28 m\u0142yn\u00f3w dorocznych, 7 karczem, 2 rze\u017anik\u00f3w, 724 osadnik\u00f3w. W zamku tutejszym przemieszkiwa\u0142y: Bona i jej c\u00f3rka Anna Jagiellonka. Tu z\u0142o\u017cone by\u0142y zw\u0142oki Zygmunta Augusta zmar\u0142ego w Knyszynie, gdy je prowadzono do Krakowa. W r. 1616 pod\u0142ug lustracyi mia\u0142a W. 302 dom\u00f3w. Wojny szwedzkie da\u0142y si\u0119 we znaki miastu, morowa zaraza r\u00f3wnie\u017c przyczyni\u0142a si\u0119 do jego wyludnienia i zubo\u017cenia. W r. 1800 by\u0142o jednak 197 dm. i 1098 mk. Wynios\u0142e i zdrowe po\u0142o\u017cenie miasta przy zbiegu dwu rzek, wywo\u0142a\u0142o zamiar rz\u0105du pruskiego wybrania W. na stolic\u0119 departamentu. Brak gmach\u00f3w potrzebnych na pomieszczenie w\u0142adz i liche zabudowanie miasta przeszkodzi\u0142y wykonaniu zamiaru. By\u0142y ju\u017c przygotowane plany regulacyi i odbudowy miasta. Na pocz\u0105tku tego wieku ju\u017c zamek tutejszy nie istnia\u0142. Pozosta\u0142y po nim tylko piwnice i nasyp, otoczony widoczn\u0105 jeszcze fos\u0105. W r. 1860 mia\u0142a W. 260 dm. drew. 6 mur., 2573 mk. (687 \u017cyd\u00f3w). Jedyn\u0105 pami\u0105tk\u0105 przesz\u0142o\u015bci jest stary ko\u015bci\u00f3\u0142, wsp\u00f3\u0142czesny z \u0142om\u017cy\u0144skim, uko\u0144czony r. 1525, jak \u015bwiadczy data na sklepieniu. Wzniesiony jest z ceg\u0142y, mieszanej z kamieniami polnemi, w stylu ostro\u0142ukowym. Sklepienia \u017cebrowane by\u0142y nad ca\u0142\u0105 budowl\u0105, dzi\u015b cz\u0119\u015b\u0107 nawy niema sklepienia. O\u0142tarzy jest siedm. Wielki z obrazem \u015bw. Jana Chrzciciela i dwoma innemi staroniemieckiej szko\u0142y. Boczny mie\u015bci rze\u017ab\u0119, przedstawiaj\u0105c\u0105 \u015bw. Ann\u0119 a pod ni\u0105 obraz, na kt\u00f3rym papie\u017c, cesarz Ferdynand II i kr\u00f3l Zygmunt III otoczeni orszakiem sk\u0142adaj\u0105 ho\u0142d \u015bwi\u0119tej. W innych o\u0142tarzach (z XVII w.) mieszcz\u0105 si\u0119 obrazy ciekawe ze wzgl\u0119du na ubiory przedstawionych postaci. Nad wej\u015bciem do zakrystyi jest lo\u017ca, kt\u00f3ra mia\u0142a s\u0142u\u017cy\u0107 dla Bony. Lo\u017ca ta r\u00f3wnie jak i stalle i chrzcielnica pochodzi z XVI w., gdy ambona w XVII w. by\u0142a wykonan\u0105. Trzy nagrobki znajduj\u0105ce si\u0119 w ko\u015bciele tak\u017ce z XVII w. pochodz\u0105. Opis ko\u015bcio\u0142a z rysunkiem poda\u0142 Tyg. Illustr. z r. 1870, \u2116 147. W. par., dek. \u0142om\u017cy\u0144ski, 5928 dusz. Ksi\u0119gi s\u0105d\u00f3w ziemskich w Wi\u017anie odbywanych, przechowa\u0142y si\u0119 od r. 1452 a s\u0105d\u00f3w grodzkich od 1525 r. Wizkie starostwo grodowe, w wojew. mazowieckiem, ziemi wizkiej, pod\u0142ug lustracyi z r. 1660 obejmowa\u0142o miasto Wizn\u0119 i wsi: Niwk\u00f3w, Kramk\u00f3w, Zaj\u0119kl\u00f3w, Wierciszew al. Russ, Szczuki, Litwa al. Ksi\u0119\u017ca. W r. 1771 posiada\u0142 je Jan Rostkowski, op\u0142acaj\u0105c kwarty z\u0142p. 3730 gr. 14, a hyberny z\u0142p. 1348 gr. 10. Na sejmie z r. 1773-75 Stany Rzpltej, chc\u0105c zako\u0144czy\u0107 spory o miasto W\u0105sosz, niegdy\u015b do tego ststwa nale\u017c\u0105ce, uchwali\u0142y, aby asesorya koronna spraw\u0119 t\u0119 z Teres\u0105 \u015awidersk\u0105, stolnikow\u0105 wizk\u0105, ostatecznie i bez \u017cadnej zw\u0142oki rozstrzygn\u0119\u0142a.<\/p>\n

Wizka ziemia<\/i> przechodzi\u0142a r\u00f3\u017cne koleje, zastawiana i wykupywana przez swych ksi\u0105\u017c\u0105t. W r. 1468 wyrok s\u0105du z\u0142o\u017conego z dostojnik\u00f3w koronnych ods\u0105dzi\u0142 Katarzyn\u0119, ks. mazowieck\u0105, od praw do ziemi wizkiej i p\u0142o\u0144skiej i wcieli\u0142 takowe do Korony. W r. 1502 kr\u00f3l Aleksander por\u00f3wna\u0142 ziemie: p\u0142ock\u0105, zawkrze\u0144sk\u0105 i wizk\u0105 co do praw z Koron\u0105, zw\u0142aszcza co do podatku \u201eporadlne\u201c. W r. 1504 ten\u017ce kr\u00f3l wyda\u0142 obszerny przywilej, por\u00f3wnywaj\u0105cy mieszka\u0144c\u00f3w tej ziemi w prawach z ludno\u015bci\u0105 Korony i okre\u015blaj\u0105cy spos\u00f3b wyboru urz\u0119dnik\u00f3w ziemskich i wymiaru sprawiedliwo\u015bci. W r. 1506 szla\u00adch\u00adta tej ziemi otrzymuje od kr\u00f3la Zygmunta I potwierdzenie uchwa\u0142y, na sejmiku wizne\u0144skim zapad\u0142ej, co do mo\u017cno\u015bci sp\u0142aty przez w\u0142a\u015bcicieli d\u00f3br barci posiadanych w lasach tych\u017ce d\u00f3br przez licznych bartnik\u00f3w. Ot\u00f3\u017c uchwa\u0142a ta okre\u015bla\u0142a termin i warunki sp\u0142aty. Kto w danym terminie nie sp\u0142aci, ten musi zostawi\u0107 nadal bartnik\u00f3w przy tej s\u0142u\u017cebno\u015bci, za op\u0142at\u0105 oznaczonej daniny. Ziemia ta dzieli\u0142a si\u0119 na dwa powiaty: wizki i w\u0105soski. Mia\u0142a obszaru 25\u202277 mil kwadr. Znajdowa\u0142o si\u0119 w niej w XVI w. 280 wsi (133 w pow. wizkim a 147 w w\u0105soskim). Powiat wizki mia\u0142 390 \u0142an. km. a w\u0105soski 124 \u0142an. Wsi szla\u00adch\u00adty zagrodowej by\u0142o 85 w pow. wizkim (803 \u0142an.) i 105 w w\u0105soskim (661 \u0142an.) i pr\u00f3cz tego 185 zagrodnik\u00f3w. Na obszarze tej ziemi spotykamy, mi\u0119dzy innemi, gnia\u00adz\u00adda ro\u00addo\u00adwe: Ra\u00adkow\u00adskich, Kos\u00adsak\u00f3w, Tru\u00adsz\u00adko\u00adw\u00adskich, Ma\u00adko\u00adw\u00adskich, Gr\u0105\u00addz\u00adkich, Kar\u00adwow\u00adskich, Jan\u00adcze\u00adw\u00adskich, Ku\u00adcz\u00f3w i Ku\u00adczew\u00adskich, Bo\u00adrow\u00adskich, Ba\u00adgi\u0144\u00adskich, Trza\u00adsk\u00f3w, Ja\u00adczy\u0144\u00ads\u00adkich, Mie\u00adcz\u00adko\u00adw\u00adskich, Su\u00adpi\u0144\u00adskich, Wa\u00adg\u00f3w, Ko\u00adno\u00adp\u00adk\u00f3w, Gli\u00adn\u00adk\u00f3w i in. Br. Ch.<\/i> [Zob. te\u017c Gajwa<\/i>]<\/span><\/p>\n

Wizna,<\/b> mko, w pow. s\u0142uckim, przy drodze z Filipowicz do Lenina, ob. Wgina<\/i>.<\/p>\n

Wiznica<\/b> al. Wizna<\/i>, fol., pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, gm. Borzejewo, par. Wizna. Jest to dawne w\u00f3jtowstwo wizne\u0144skie. Zosta\u0142 oddzielony od d\u00f3br rz\u0105dowych Wizna i w r. 1872 obejmowa\u0142 267 mr.<\/p>\n

Wi\u017cajcie,<\/b> w\u015b, pow. rossie\u0144ski, par. Lale.<\/p>\n

Wi\u017cajdy,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Gi\u017ce, par. Wy\u0142kowyszki (odl. 6 w.), ma 8 dm., 71 mk. W 1827 r. 4 dm., 35 mk.<\/p>\n

Wi\u017cajny,<\/b> w dokum. Wi\u017cejni<\/i>, Wi\u017ceni<\/i>, jezioro \u015br\u00f3d wy\u017cyny pojezierza ba\u0142<\/span>tyckiego na obszarze pow. suwalskiego, o 34 w. na p\u00f3\u0142noc od Suwa\u0142k, ci\u0105gnie si\u0119 w kierunku od p\u0142n. ku p\u0142d., ma do 4 w. d\u0142ugo\u015bci a 1 w. szeroko\u015bci, obszaru 3 w. kwadr. (0\u202206 mili). Rzeczka Wi\u017cajna [W XVI w. Wi\u017ceni<\/i>, dzi\u015b zwana tak\u017ce Grzybi\u0144sk\u0105 Rzek\u0105<\/i>; uwa\u017cana za pocz\u0105tek Pisy Wisztynieckiej.]<\/span> odprowadza wod\u0119 do jeziora Wisztynieckiego. Jezioro le\u017cy w cz\u0119\u015bci wy\u017cyny wzniesionej do 900 st. npm. Jezioro to, le\u017c\u0105ce jednym ko\u0144cem w puszczy Mereckiej, a dwiema cz\u0119\u015bciami w puszczy Simne\u0144skiej, naby\u0142 wraz z innemi Stanis\u0142aw Dowojna, starosta bobrujski, merecki etc. od bojar Monkgej\u0142owicz\u00f3w z pow. trockiego (Rewizya puszcz w. ks. litew. r. 1559, str. 38). Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a>Wi\u017cajny,<\/b> w dok. Wi\u017cejni<\/i>, osada, dawniej miasteczko, na p\u0142d. brzegu jeziora t. n., w pow. suwalskim, gm. i par. Wi\u017cajny, odl. 34 w. od Suwa\u0142k na p\u00f3\u0142noc, a 11 w. od Kalwaryi, posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. murowany, ko\u015bci\u00f3\u0142 par. ewang. murowany, szko\u0142\u0119 pocz\u0105tkow\u0105, urz\u0105d gm., aptek\u0119, 175 dm., 2276 mk. W r. 1827 by\u0142o 165 dm., 1342 mk. W osadzie odbywa si\u0119 6 jarmark\u00f3w. Okolica W., pokryta niegdy\u015b bagnami, stanowi\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 puszczy, ci\u0105gn\u0105cej si\u0119 a\u017c do jeziora Wisztyniec, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142o do ksi\u0119stwa pruskiego. Starostwo niegrodowe wi\u017ca\u0144skie, w wojew. trockiem, pow. grodzie\u0144skim, nadane by\u0142o r. 1638 Radziwi\u0142\u0142om. W bitwie nad D\u017awin\u0105 (13 listopada 1661 r.) z wojskami Chowa\u0144skiego, uczestniczy\u0142a rota kozacka JMPana Lipnickiego, starosty wi\u017cajnskiego i lejwa\u0144skiego (Dyaryusz Poczobuta Odlanickiego, str. 54). Wed\u0142ug akt\u00f3w podskarbi\u0144skich posiada\u0142a je w r. 1766 Struty\u0144ska, p\u0142ac\u0105c kwarty z\u0142p. 2508. Na sejmie warszawskim w r. 1773-5 rz\u0105dz\u0105ce Stany nada\u0142y dobra te w emfiteutyczne w\u0142adanie R\u00f3\u017cy z Plater\u00f3w Struty\u0144skiej, wraz ze starostwem sejwejskiem (siejwiejskiem), z wsi\u0105 Bolcie w pow. grodzie\u0144skim i z wsi\u0105 Zyrwiny z w\u0142\u00f3kami Gie\u0142u\u017ca\u0144skiemi w Trockiem. W celu po\u0142o\u017cenia kresu spor\u00f3w o granice starostwa tego, na rzeczonym sejmie wyznaczona komisya, ostatecznie takowe uregulowa\u0107 mia\u0142a (Vol. leg., VIII, 750-1). W obecnem stuleciu W. wchodzi\u0142y w sk\u0142ad ekonomii Kadaryszki<\/a>. Kiedy osada otrzyma\u0142a prawo miejskie, niewiadomo. Uposa\u017cenie w ziemi otrzyma\u0142a bardzo bogate. Parafi\u0105 rz.-kat. uposa\u017cy\u0142 Jan Kazimierz w r. 1659. Na miejscu pierwotnego, nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 wznie\u015bli podobno Struty\u0144scy. Sp\u0142on\u0105\u0142 on r. 1814. W 1825 r. cz\u0119\u015bci\u0105; ze \u015bci\u0105gnionych zaleg\u0142o\u015bci na pokrycie d\u0142ugu dawnego Towarzystwa ogniowego (Rapport rady stanu), cz\u0119\u015bci\u0105 z ofiar parafian zbudowano z ceg\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 p. w. \u015bw. Teresy. Pod\u0142ug szematyzmu z r. 1885 parafia liczy 3638 wiernych i nale\u017cy do dekanatu suwalskiego. Zb\u00f3r ewangielicki istnieje tu od r. 1842, lecz ko\u015bci\u00f3\u0142 wzniesiono. dopiero r. 1879, Parafia liczy 3709 dusz ludno\u015bci niemieckiej. W. gmina ma 16623 mr. obszaru i 4393 mk. (6 praw., 2437 prot., 490 \u017cyd.). \u015ar\u00f3d ludno\u015bci sta\u0142ej nieobecni (z powodu emigracyi przy pogranicznem po\u0142o\u017ceniu) stanowi\u0105 24%. Gmina nale\u017cy do s\u0105du gm. okr. IV w Starej Ha\u0144czy, st. pocz. Szypliszki (o 21 w.). W sk\u0142ad gm. wchodz\u0105: Antosin, Bolce, Burnyszki, Dziad\u00f3wek, Dzierwany, Gromadczyna, Grzybina, Jaczno, Jaczn\u00f3wek, Jegliniszki, K\u0142ajpeda, K\u0142ajpedka, Kojle, Kramnik, Laskowskie, Leszkiemie, \u0141ugiele, Mauda, Mierkinie Nowe, M. Stare, Miciszki, Okliny, Olszanka-Huk, Podd\u0119bszczyzna, Podgorza\u0142ek. Polulkiemie, Rak\u00f3wek, Rogo\u017cajny Prywatne, R. Ma\u0142e, R. Wielkie, Rozgulina, Skombobole, Stankuny, Stanuliszki, Stara Ha\u0144cza, Sto\u0142upianka, Sudawskie, U\u017cmanda, Wi\u0142kupie, Wizg\u00f3ry, Wi\u017cajny, Wysokie i \u017belazkowizna. M. R. Wit.\u2014Br. Ch.<\/i><\/p>\n

W\u0142adysin,<\/b> fol., pow. grodzie\u0144ski, w 3 okr. pol., gm. bogorodzica, o 44 w. od Grodna, nale\u017cy do d\u00f3br Stary Dw\u00f3r, Leona Buttowt Andrzejkowicza.<\/p>\n

W\u0142adys\u0142aw\u00f3w<\/b> 1.) za rz\u0105d\u00f3w pruskich Neustadt<\/i>, miasto powiatowe w gub. suwalskiej, w wid\u0142ach utworzonych przez rz. Szeszup\u0119 i uchodz\u0105c\u0105 tu do niej z lew. brz. Szyrwint\u0119, na samej granicy od Prus, naprzeciw miasta Szyrwint (powiat pi\u0142ka\u0142owski), pod 54\u00b045’7″ szer. p\u0142n. i 40\u00b031’8″ d\u0142ug. wsch. od F., odl. 364 w. od Warszawy, 96 w. od Suwa\u0142k, 17 w. od Wy\u0142kowyszek, posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. murowany, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewang. filialny do Wierzbo\u0142owa, synagog\u0119, szko\u0142\u0119 pocz\u0105tkow\u0105, s\u0105d pokoju, urz\u0105d powiatowy, magistrat, przykomorek celny, urz. pocz. i tel., 332 dm., 4500 mk. (79% \u017cyd., 6\u20226% prot., 0\u20229 praw.). Do ksi\u0105g sta\u0142ej ludno\u015bci zapisano wprawdzie 6189 os\u00f3b, lecz 1962 mieszka w innych stronach kraju lub zagranic\u0105. W r. 1827 by\u0142o 229 dm., 3213 mk.; 1857 r. 366 dm. (86 mur.) i 5516 mk. (4434 \u017cyd., 450 Niemc\u00f3w). W tej ostatniej cyfrze mie\u015bci si\u0119 zapewne ca\u0142a ludno\u015b\u0107 zapisana do ksi\u0105g, wraz z nieobecnemi. Z zak\u0142ad\u00f3w fabrycznych istniej\u0105 tu: prz\u0119dzalnia i drukarnia we\u0142ny. Obszar, na kt\u00f3rym powsta\u0142 W., nale\u017ca\u0142 dawniej do ststwa jurborskiego. Kr\u00f3lowa Cecylia Renata posiadaj\u0105c to starostwo, jako opraw\u0119 posagu swego, za\u0142o\u017cy\u0142a tu miasto, nazwa\u0142a od imienia m\u0119\u017ca i wyda\u0142a w Warszawie 26 marca 164,3 r. przywilej nadaj\u0105cy prawo magdeburskie. Juryzdykcy\u0105 nad mieszczanami otrzyma\u0142 w\u00f3jt, kt\u00f3rego ma naznacza\u0107 kr\u00f3lowa ze stanu szla\u00adche\u00adc\u00adkiego, burmistrz za\u015b powinien by\u0107 mieszczaninem osiad\u0142ym na miejscu, mianowa\u0107 go b\u0119dzie starosta z kandydat\u00f3w podanych przez mieszczan. Apellacya od magistratu i\u015b\u0107 mia\u0142a naprz\u00f3d do starosty, nast\u0119pnie do kr\u00f3lowej. Jako herb otrzyma\u0142o miasto g\u0142ow\u0119 jelenia, z trzema gwizdami mi\u0119dzy rogami. Uposa\u017cenie stanowi\u0142o 32 w\u0142\u00f3k. Pozwolono wystawi\u0107 ratusz z zegarem, m\u0142yn nad jedn\u0105 z dwu rzek, zorganizowa\u0107 cechy. Pr\u00f3cz targ\u00f3w niedzielnych ustanowiono trzy jarmarki doroczne. \u017bydom nie wolno by\u0142o si\u0119 osiedla\u0107. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny z drzewa wznios\u0142a tu kr\u00f3lowa w r. 1647. Przy ko\u015bciele tym utworzono nast\u0119pnie klasztor karmelit\u00f3w, kt\u00f3ry istnia\u0142 do r. 1805. Karmelici na miejscu drewnianego ko\u015bcio\u0142ka wznie\u015bli stoj\u0105cy dot\u0105d murowany w r. 1788. Jest to budowla obszerna i do\u015b\u0107 okaza\u0142a o trzech nawach, wspartych na sze\u015bciu filarach i dwu wie\u017cach na froncie. Dzwony odlewane w Toruniu. Pomimo zakazu, \u017cydzi zwabieni przez korzystne dla handlu po\u0142o\u017cenie miasta na granicy Prus, zacz\u0119li tu osiada\u0107 w wielkiej liczbie i rozwin\u0119li tu handel siemieniem lnianem i produktami \u017bmujdzi (zbo\u017ce, we\u0142na, mi\u00f3d, drzewo, sk\u00f3ry). W r. 1800 na 2320 mk. liczono \u2154 \u017cyd\u00f3w, kt\u00f3rzy z 230 dom\u00f3w posiadali przesz\u0142o po\u0142ow\u0119 i jak powiada Holsche doszli do takiej zamo\u017cno\u015bci, \u017ce liczono niekt\u00f3rych na 10 do 50 tysi\u0119cy talar\u00f3w. Rozwin\u0105\u0142 si\u0119 tu wyr\u00f3b piwa i w\u00f3dki. \u017bydzi dzier\u017cawili dochody z miasta za 1200 dukat\u00f3w; akcyza wynosi\u0142a tu do 3000 tal. a roczny doch\u00f3d miasta do 7000 tal. Biedna niedawno osada zacz\u0119\u0142a si\u0119 pi\u0119knie zabudowywa\u0107, ulice otrzyma\u0142y bruki. Sta\u0142 wtedy w mie\u015bcie szwadron huzar\u00f3w. Mieszka\u0144cy przeciwleg\u0142ej Szyrwinty, chc\u0105c bra\u0107 udzia\u0142 w tej pomy\u015blno\u015bci, robili oko\u0142o r. 1800 starania o po\u0142\u0105czenie obu miast w jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107, co jednak nie zosta\u0142o dokonanem. Osiedlanie si\u0119 coraz wi\u0119kszej ilo\u015bci Niemc\u00f3w, protestant\u00f3w, wywo\u0142a\u0142o urz\u0105dzenie w r. 1842 filia\u0142u ewang. Par. w Wierzbo\u0142owie. Liczba jarmark\u00f3w, kt\u00f3ra z trzech pierwotnych wzros\u0142a do 12, zosta\u0142a w ostatnich czasach zmniejszona do sze\u015bciu. W r. 1881 po\u017car wielki zniszczy\u0142 znaczn\u0105 cze\u015b\u0107 miasta.<\/p>\n

W\u0142adys\u0142awowski powiat<\/i><\/b> gubernii suwalskiej, utworzony r. 1867 z zachodniej po\u0142owy dawnego powiatu maryampolskiego, obejmuje 32\u202222 mil kwadrat. Zajmuje on zachodnio-p\u00f3\u0142nocn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 obszaru gubernii. Graniczy od p\u0142d. z pow. wy\u0142kowyskim, od wschodu z maryampolskim, cz\u0119\u015b\u0107 wschodniej i p\u00f3\u0142nocn\u0105 granic\u0119 stanowi Niemen, odgraniczaj\u0105cy powiat od gubernii kowie\u0144skiej, od zachodu Szeszupa oddziela obszar powiatu od pow. pi\u0142ka\u0142owskiego w Prusach wschodnich. Powiat zajmuje cz\u0119\u015b\u0107 niziny ci\u0105gn\u0105cej si\u0119 na p\u00f3\u0142noc wy\u017cyny pojezierza a\u017c ku Ba\u0142tykowi. \u015arednie wzniesienie wynosi od 180 do 200 st. Kierunek pochylenia poziomu spotykamy tu przewa\u017cnie od po\u0142udnia ku p\u00f3\u0142nocy i od p\u0142d.-wsch. ku p\u0142n.-zach. Najwy\u017cszym punktem jest wynios\u0142o\u015b\u0107 pod Sudargami, niedaleko Szeszupy, wzn. 277 st. W p\u00f3\u0142nocnej po\u0142owie ci\u0105gnie si\u0119 s\u0142abo wzniesiony obszar lesisty, kt\u00f3rego wody uprowadzaj\u0105 do Szeszupy r\u00f3wnolegle prawie p\u0142yn\u0105ce rzeczki: Jotyja i Sesarka. Wyp\u0142ywaj\u0105 one z najwynio\u015blejszego obszaru okolic Szak, zk\u0105d r\u00f3wnie\u017c bior\u0105 pocz\u0105tek Aukspirta i Penta, uchodz\u0105ca do Szeszupy pod wsi\u0105 Ponowie. Ze wsch.-p\u0142n. cz\u0119\u015bci powiatu, lesistej i wzniesionej, sp\u0142ywaj\u0105 do Szeszupy rzeczki: Wysoka<\/a>, Miluppa<\/a> (pod Tumpejami) i Nienuppa<\/a> (pod Narwojciami). Dop\u0142ywy prawe Szeszupy przedstawiaj\u0105 w og\u00f3le uk\u0142ad wachlarzowaty. Do Niemna sp\u0142ywaj\u0105 tylko drobne, kr\u00f3tkie strumienie. Gleba powiatu jest w og\u00f3le \u017cyzn\u0105, w cz\u0119\u015bci czarnoziemna, sprzyja uprawie zb\u00f3\u017c, lnu i kartofli. W r. 1887 wysiano w powiecie: 23419 czetw. oziminy, 39657 cz. jarzyny i 24431 cz. kartofli, zebrano za\u015b: 154110 oziminy, 176209 jarzyny, 211936 kartofli. Obszar las\u00f3w rz\u0105dowych obejmuje 40225 mr. i stanowi dwa le\u015bnictwa: Gryszkabuda i Sudargi. Ludno\u015b\u0107 powiatu z 64396 w r. 1867, wzros\u0142a do 77745 w 1890 r. Zapisanych do ksi\u0105g sta\u0142ej ludno\u015bci jest 84907, lecz 8064 przebywa w innych stronach. Sr\u00f3d zapisanych do ksi\u0105g sta\u0142ej ludno\u015bci jest 139 praw., 8701 prot. i 10704 \u017cyd. Katolicy stanowi\u0105 77%, \u017cydzi 12%. Sr\u00f3d ludno\u015bci miejskiej \u017cydzi tworz\u0105 82\u20224%, protestanci 6\u20226%. Ludno\u015b\u0107 katolicka jest litewsk\u0105, z ma\u0142\u0105 domieszk\u0105 w klasie szla\u00adche\u00adc\u00adkiej i urz\u0119dniczej pierwiastku polskiego i russkiego, pr\u00f3cz tego \u017cyd\u00f3w i Niemc\u00f3w. Pod wzgl\u0119dem przemys\u0142u fabrycznego powiat przedstawia si\u0119 ubogo. W r. 1878 by\u0142o 11 drobnych zak\u0142ad\u00f3w (38 robotn.), z prod. na 89515 rs., 5 gorzelni (20 rob.), z prod. na 85828 rs. i 4 ma\u0142e browary, z prod. na 2400 rs. W\u0142adys\u0142awowski dekanat, dyecezyi sejne\u0144skiej, sk\u0142ada si\u0119 z 12 parafii: B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, Gie\u0142gudyszki, Gryszkabuda, I\u0142gowo, Kajmele, \u0141uksze, Poniemo\u0144-Fergissa, S\u0142owiki, Sudargi al. Ja\u0144sborg, Syntowty, Szaki i W\u0142adys\u0142aw\u00f3w. Co do zak\u0142ad\u00f3w naukowych to, pr\u00f3cz szk\u00f3\u0142 2-klas. og\u00f3lnych we W\u0142adys\u0142awowie i Szakach, istniej\u0105 szko\u0142y pocz\u0105tkowe we wsiach: Sudargi (dwie), Gryszkabuda, Barzdy, S\u0142owiki, \u0141uksze, Syntowty, Gie\u0142gudyszki, Pami\u0105tka, Lokajcie, B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo. Pod wzgl\u0119dem s\u0105dowym, to powiat ma s\u0105d pokoju II okr. dla miast: W\u0142adys\u0142aw\u00f3w i Szaki, tudzie\u017c cztery okr\u0119gi s\u0105d\u00f3w gminnych: S\u0142owiki, Syntowty, B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, Lokajcie. S\u0105dy te nale\u017c\u0105 do II okr. zjazdu s\u0119dzi\u00f3w pokoju w Maryampolu. Pod wzgl\u0119dem administracyjnym powiat sk\u0142ada si\u0119 z dwu miast: W\u0142adys\u0142aw\u00f3w i Szaki, tudzie\u017c z 11 gmin: B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, Dobrowola, Gie\u0142gudyszki, Gryszkabuda, Kidule, Le\u015bnictwo, \u015awiatoszyn, Syntowty, Szy\u0142gale, Tomaszbuda, Zyple. 2.) [\u2026]<\/span> 45.) W.,<\/b> folw., pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Bartniki, odl. 17 w. od Wy\u0142kowyszek, ma 1 dm., 13 mk. Fol. W\u0142adys\u0142aw\u00f3w, w r. 1879 oddzielony od d\u00f3br Ro\u015b, rozl. mr. 333; gr. orn. i ogr. mr. 254, \u0142\u0105k mr. 60, pastw. mr. 12, nieu\u017c. mr. 7; bud. mur. 4, drew. 5; p\u0142odozm. 5-pol., pok\u0142ady torfu. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

W\u0142adyszki,<\/b> w spisie z r. 1827 W\u0142adyszyszki<\/i>, w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Pojeziory, par. Szumsk, odl. od Wy\u0142kowyszek 16 w., ma 6 dm., 67 mk. W r. 1827 by\u0142o 6 dm., 52 mk.<\/p>\n

W\u0142och\u00f3wka,<\/b> w\u015b, pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, gm. Borzejewo, par. Wizna, ma 2432 mr.; wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. \u0141om\u017ca. Zapewne by\u0142y to g\u0142\u00f3wnie obszary le\u015bne. W 1827 r. by\u0142o 2 dm., 18 mk., par. Zawady.<\/p>\n

W\u0142odki<\/b> 1.) w\u015b, pow. soko\u0142owski, gm. Wyroz\u0119by, par. Ko\u017cuch\u00f3wek, ma 25 dm., 177 mk., 662 mr. W 1827 r. by\u0142o 20 dm., 117 mk. 2.) W.<\/b>–Bia\u0142obrzegi<\/i>, w\u015b szlach. nad rz. Narwi\u0105, pow. kolne\u0144ski, gm. Rogienice, par. Ma\u0142y-P\u0142ock, ma szko\u0142\u0119 pocz\u0105tkow\u0105, m\u0142yn wodny. W r. 1827 by\u0142o 40 dm., 293 mk. R. 1578 we wsi W\u0142odki by\u0142o 5 cz\u0119\u015bci 14 \u0142an\u00f3w, 1 zagrod. W\u015b by\u0142a gnia\u00adz\u00addem W\u0142od\u00adkow\u00adskich. 3.) W.,<\/b> pow. przasnyski, ob. Kobylaki-W<\/i>. 4.) W.,<\/b> pow. sierpecki, ob. Kruszenica – W.<\/i> 5.) W.,<\/b> pow. mazowiecki, ob. Roszki<\/i> 1). Br. Ch.<\/i><\/p>\n

W\u0142odzimierz\u00f3wka<\/b> 1.) kol., pow. turecki, gm. Piekary, par. Sk\u0119czniew, odl. od Turka 24 w., ma 5 dm. Stanowi cz\u0119\u015b\u0107 wsi Sk\u0119czniew. 2.) W.,<\/b> os., pow. suwalski, gm. W\u00f3lka, par. Baka\u0142arzewo, odl. od Suwa\u0142k 22 w., ma 2 dm., 17 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Raczki.<\/p>\n

W\u0142osty<\/b> 1.) niem. Wlosten<\/i>, w\u015b, pow. ja\u0144sborski, st. p. Bialla. Zygfryd Flach v. Schwarzburg, komtur baldzki, nadaje r. 1471 Marcinowi, Andrzejowi i Jakubowi W\u0142ostowcom (Flostoffzein) oraz 11-u innym, z imion wymienionym, 34 w\u0142\u00f3k we W\u0142ostach na prawie magd., z wy\u017cszym i ni\u017cszym s\u0105downictwem i obowi\u0105zkiem trzech s\u0142u\u017cb zbrojnych. R. 1533 sprzedaje Fryderyk Heidek Sta\u0144kowi Karkoszce z So\u0142dan 2\u00bd w\u0142\u00f3ki we W\u0142ostach za 23 k\u00f3p polskich (K\u0119trz., O ludn. pol., 428). 2.) W.,<\/b> niem. Floesten<\/i>, w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. p. Grabowen.<\/p>\n

Wnuczkowszczyzna,<\/b> os., pow. augustowski, gm. Ho\u0142ynka, par. Lipsk, odl. od Augustowa 50 w., ma 2 dm., 8 mk. W 1827 r. 2 dm., 11 mk.<\/p>\n

Wobaliszki,<\/b> ob. Wabaliszki<\/i>.<\/p>\n

Woda,<\/b> nazwa wielu strumieni na Szl\u0105sku, zw\u0142aszcza i w Tatrach. \u0141\u0105czy si\u0119 zawsze z przymiotnikiem okre\u015blaj\u0105cym pewne w\u0142a\u015bciwo\u015bci danego strumienia, b\u0105d\u017a barw\u0119 (bia\u0142a, czarna), b\u0105d\u017a ciep\u0142ot\u0119 (zimna), b\u0105d\u017a miejsce wyp\u0142ywu. Strumienie te rozmieszczone s\u0105 w \u201eS\u0142owniku\u201c pod\u0142ug nazw przymiotnikowych.<\/p>\n

Wodokaczka,<\/b> uroczysko, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Czarna Wie\u015b, o 28 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 18\u00bd dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (6 \u0142\u0105k i pastw., \u00bd nieu\u017c.).<\/p>\n

Wodynis,<\/b> jezioro, pow. sejne\u0144ski, o 3 w. na p\u0142d. od jez. Kuknielno i wsi Iwaszki. Ma brzegi lesiste i wzg\u00f3rzyste.<\/p>\n

Wodzi\u0142ki,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Paw\u0142\u00f3wka, par. G\u0142\u0119boki R\u00f3w, odl. od Suwa\u0142k 19 w., ma 45 dm., 338 mk. W 1827 r. by\u0142o 29 dm., 171 mk., par. Jeleniewo.<\/p>\n

Wodzi\u0142\u00f3wka,<\/b> w\u015b i uroczysko, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 2 okr. pol., gm. Obr\u0119bniki, o 23 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku; w\u015b ma 190 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc., uroczysko nale\u017cy do d\u00f3br Knyszyn hr. Krasi\u0144skich.<\/p>\n

Wod\u017aki,<\/b> w\u015b i fol., pow. biel\u00adski gub. grodzie\u0144skiej, w 2 okr. pol., gm. Malesze, o 27 w. od Biel\u00adska; w\u015b ma 88\u00bd dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (10\u00bd \u0142\u0105k i pastw., 3 nieu\u017c.); folw., w\u0142asno\u015b\u0107 No\u00adwi\u0144\u00ads\u00adkich, 94 dzies.<\/p>\n

Wojciech,<\/b> w\u015b, pow. augustowski, gm. Szczebro-Olszanka, par. Studzieniczna, odl. 5 w. od Augustowa, ma 9 dm., 83 mk. W 1827 r. by\u0142o 9 dm., 57 mk.<\/p>\n

Wojckuniszki,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Metele, odl. od Sejn 50 w., ma 2 dm., 12 mk.<\/p>\n

Wojczuliszki<\/b> al. Wojciuliszki<\/i>, w\u015b, pow. Suwalski, gm. Andrzejowo, par. Pu\u0144sk, odl. 24 w. od Suwa\u0142k, ma 28 dm., 228 mk. Obr\u0119b le\u015bny W. stanowi\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 d\u00f3br rz\u0105d. Krasnowo, mia\u0142 1202 mr. obszaru.<\/p>\n

Wojdzbuniszki,<\/b> folw., pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Bartniki, odl. od Wy\u0142kowyszek 16 w., ma 7 dm., 156 mk. W r. 1885 folw. W. rozl. mr. 810 gr. or. i ogr. mr. 577, \u0142\u0105k mr. 170, pastw. mr. 44, nieu\u017c. mr. 19; bud. mur. 19, drew. 7; p\u0142odozm. 9 pol., pok\u0142ady torfu. Poprzednio nale\u017ca\u0142a do niego w\u015b Chomicze, os. 8, mr. 302.<\/p>\n

Wojencze,<\/b> okolica, pow. biel\u00adski gub. grodzie\u0144skiej, w 3 okr. pol., gm. Grodzisk, o 59 w. od Biel\u00adska, 130 dzies. (4 \u0142\u0105k i pastw., 4 lasu, 2 nieu\u017c.).<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wojewodzin,<\/b> w\u015b przy \u017ar\u00f3d\u0142ach rzki Undegi<\/a> (dop\u0142. Dyb\u0142y, uchodz\u0105cej do E\u0142ka<\/a>), pow. szczuczy\u0144ski, gm. Bogusze, par. Grajewo, ma 1692 mr. W r. 1827 by\u0142o 18 dm., 104 mk.<\/p>\n

Wojewodzino,<\/b> w\u015b i fol., pow. szczuczy\u0144ski, ob. Wierzbowo<\/i>.<\/p>\n

Wojmadyszki<\/b> (w spisie z r. 1827), ob. Wojwodyszki<\/i>.<\/p>\n

Wojnachy,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Kamionka, o 7 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 212 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc.<\/p>\n

Wojnary<\/b> al. Wojnasze<\/i>, niem. Woynassen<\/i>, w\u015b, pow. olecki, st. p. Gr. Czymochen. [Dzi\u015b Wojnasy<\/i>.]<\/span><\/p>\n

Wojniunce,<\/b> w\u015b nad jeziorem. t. n., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Kopciowo, odl. 29 w. od Sejn, ma 20 dm., 151 mk. W 1827 r. by\u0142o 6 dm., 55 mk. Jezioro W. \u0142\u0105czy strumie\u0144 z jez. Bagarys.<\/p>\n

Wojniuny,<\/b> w\u015b nad rzk\u0105 Serejk\u0105, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Sereje, odl. od Sejn 36 w., ma 28 dm., 273 mk. W 1827 r. 20 dm., 145 mk.<\/p>\n

Wojnotraki<\/b> i Pogiermo\u0144skie<\/i> i. W. Ro\u017celskie<\/i>, dwie wsi, pow. maryampolski, gm. Poniemo\u0144 Po\u017caj\u015bcie, par. Pokojnie, odl. od Maryampola 51 w. W. Pogiermo\u0144skie maj\u0105 40 dm.,140 mk., 44 os., 679 mr., wchodzi\u0142y w sk\u0142ad d\u00f3br Pogiermo\u0144; W. Ro\u017celskie 12 dm., 158 mk., 12 os., 574 mr., wchodzi\u0142y w sk\u0142ad d\u00f3br Ro\u017cele. W r. 1827 by\u0142o 14 dm., 178 mk.<\/p>\n

Wojnowce,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 1 okr. pol., gm. Kruglany, o 16 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 295 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc.<\/p>\n

Wojnowskie G\u00f3ry,<\/b> uroczysko, pow. sok\u00f3lski, w 1 okr. pol., gm. Zubryca, w\u0142asno\u015b\u0107 W\u0142o\u00addzi\u00admie\u00adrza Ody\u0144\u00adce\u00adwa, 150 dzies. nieu\u017c.<\/p>\n

Wojny<\/b> 1.) okolica szlach. na Podlasiu, w dzisiejszym pow. mazowieckim, obejmowa\u0142a pierwotnie rozleg\u0142y, kilkana\u015bcie wiorst kwadr. obejmuj\u0105cy obszar na praw. dorzeczu Nurca, pomi\u0119dzy Wysokiem Mazowieckiem (na p\u0142n.) a Ciechanowcem (na p\u0142d. kra\u0144cu). Ju\u017c w akcie potwierdzenia posiad\u0142o\u015bci bisk. p\u0142ockich z r. 1203 wymieniono: Wojnowo \u201ecum villis attinentiis\u201c w liczbie osad nale\u017c\u0105cych do ko\u015bcio\u0142a w Zuzeli. Z czasem obszar ten pokry\u0142 si\u0119 wsiami szla\u00adche\u00adc\u00adkiemi, kt\u00f3re rozdzielono mi\u0119dzy trzy p\u00f3\u017aniej utworzone parafie: Wyszonki, Kuczyn i D\u0105br\u00f3wka. W aktach s\u0105d. ziemi biel\u00adskiej spotykamy ju\u017c w r. 1455 odr\u0119bne nast\u0119pne cz\u0119\u015bci: Wojny Kr\u00f3le, Baka\u0142arze, Krupy, Piotrowce, Izdebnik, D\u0105br\u00f3wka, Piecki, Pogorzel, Wawrzy\u0144ce. Obecnie istniej\u0105: a) Wojny<\/i> al. W. Szuby<\/i>, w\u015b szlach. i w\u0142o\u015bc., pow. mazowiecki, gm. Klukowo, par. Wyszonki. W r. 1827 by\u0142o 33 dm., 231 mk., par. D\u0105br\u00f3wka. W r. 1867 fol. W. Szuby lit. E. rozl. mr. 421. W\u015b W. Szuby os. 22, mr. 212. b) W. Krupy<\/i>, c) W. Pietrasze<\/i>, d) W. Wawrzy\u0144ce<\/i>, wsi, pow. mazowiecki, gm. Klu\u00adko\u00adwo, par. Kuczyn. W 1827 r. W. Krupy mia\u0142y 10 dm., 66 mk.; W. Pietrasze 14 dm., 79 mk.; W. Wawrzy\u0144ce 12 dm., 77 mk. e) W. Piecki<\/i>, f) W. Pogorzel<\/i> i g) W. Iz\u00adde\u00adb\u00adnik<\/i>, wsi szlach., pow. mazowiecki, gm. Sze\u00adpie\u00adto\u00adwo, par. D\u0105br\u00f3wka Ko\u015bcielna. W r. 1827 W. Piecki mia\u0142y 14 dm., 87 mk.; W. Pogorzel 29 dm., 183 mk.; W. Iz\u00adde\u00adb\u00adnik 7 dm., 57 mk. W r. 1867 folw. Pogorzel rozl. mr. 196: gr. or. i ogr. mr. 142, \u0142\u0105k mr. 10, past. mr. 10, lasu mr. 4, zaro\u015bli mr. 10, nieu\u017c. mr. 20. W\u015b W. Pogorzel os. 15, mr. 50; w\u015b Wojdy\u0142y os. 2, mr. 24; w\u015b Pu\u00ad\u0142a\u00adzie \u015awie\u017ce os. 2, mr. 2. 2.) W.,<\/b> w\u015b, pow. p\u0142o\u0144\u00adski, gm. Za\u00ad\u0142u\u00ads\u00adki, par. Kro\u00adcze\u00adwo, odl. 18 w. od P\u0142o\u0144\u00adska, ma 12 dm., 56 mk., 293 mr. W r. 1827 by\u0142o 11 dm., 94 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wojny,<\/b> niem. Woynen<\/i>, w\u015b, pow. ja\u0144sborski, st. pocz. Bialla.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wojponie,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Andrzejewo, par. Pu\u0144sk, odl. od Suwa\u0142k 24 w., ma 14 dm., 103 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kadaryszki<\/a>. W 1827 r. by\u0142o 7 dm., 72 mk., par. Jeleniewo.<\/p>\n

Wojponiszki,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Andrzejewo, par. Pu\u0144sk, odl. od Suwa\u0142k 30 w., ma 23 dm., 228 mk., 770 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Krasnowo. W 1827 r. by\u0142o 19 dm., 186 mk., par. Kalwarya.<\/p>\n

Wojs\u0142awy<\/b> 1.) w\u015b szlach., pow. szczuczy\u0144ski, gm. Szczuczyn, par. W\u0105sosz, ma 667 mr. W r. 1827 W Du\u017ce<\/i> mia\u0142y 10 dm., 53 mk. a W. Ma\u0142e<\/i> 3 dm., 14 mk. W r. 1577 Miko\u0142aj, Walenty i Melchior Wois\u0142awscy p\u0142ac\u0105 tu od 2 \u0142an. km., 3 zagr. z rol\u0105. W spisie wsi szla\u00adch\u00adty zagrodowej podano: Woislawi Utraque Thomas et alii mans. 6 mr. 2\u00bd (Pawi\u0144., Mazowsze, 361, 363). 2.) W.<\/b> Poro\u015bl<\/i>, pow. mazowiecki, ob. Poro\u015bl<\/i>.<\/p>\n

Wojsy,<\/b> fol., pow. kalwaryjski, gm. i paraf. Krakopol, odl. od Kalwaryi 38 w., ma 7 dm., 32 mk. W 1827 r. 1 dm., 4 mk.<\/p>\n

Wojsznary,<\/b> os., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Kopciowo, odl. od Sejn 34 w., ma 1 dm., 8 mk.<\/p>\n

Wojszwidowo,<\/b> folw., pow. maryampolski, gm. i par. Poniemo\u0144 Po\u017caj\u015bcie, odl. od Maryampola 55 w., ma 7 dm., 193 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Marwa. W 1827 r. by\u0142o 9 dm., 89 mk. W 1886 r. fol. W. z attyn. Wicie rozl. mr. 602: gr. i ogr. mr. 497, \u0142\u0105k mr. 79, pastw. mr. 2, lasu mr. 7, nieu\u017c. mr. 17; bud. mur. 5; drew. 10; p\u0142odozm. 9-po\u0142.<\/p>\n

Wojszwi\u0142ajcie,<\/b> os., pow. wy\u0142kowyski, gm. Kibarty, par. Wierzbo\u0142\u00f3w, odl. 16 w. od Wy\u0142kowyszek, ma 1 dm., 22 mk.<\/p>\n

Wojszwi\u0142y<\/b> 1.) w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Szy\u0142gale, par. W\u0142adys\u0142aw\u00f3w, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 12 w., ma 3 dm., 29 mk., 151 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kidule. W 1827 r. by\u0142o 3 dm., 23 mk. 2.) W.,<\/b> w\u015b i fol., pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Pojewo\u0144, odl. od Wy\u0142kowyszek 15 w. W\u015b ma 18 dm., 177 mk. Jedna z osad w\u0142o\u015bcia\u0144skich ma 99 mr. obszaru (77 mr. roli i 17 mr. \u0142\u0105k).<\/p>\n

Wojtachy Folwarczne<\/b> i W. Karczemne<\/i>, dwie wsi w\u0142o\u015bc., pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Ostra G\u00f3ra, o 35 w. od Sok\u00f3lki, maj\u0105 216 dzies. (40 \u0142\u0105k i pastw., 1 lasu, 44 nieu\u017c.).<\/p>\n

Wojtele,<\/b> niem. Woytellen<\/i>, w\u015b, pow. ja\u0144sborski, st. poczt. Gr. Rosinsko.<\/p>\n

Wojtkobole,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Wojtkobole, par. Gra\u017cyszki, odl. od Wy\u0142kowyszek 26 w., ma 22 dm., 150 mk. Jedna z wi\u0119kszych osad w\u0142o\u015bc. ma 108 mr. (70 roli, 33 \u0142\u0105k). W r. 1827 by\u0142o 16 dm., 107 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kalwarya. W., gmina nale\u017cy do s\u0105du gm. okr. III w os. Bartniki, st. poczt. Kalwarya. Gmina ma 14513 mr. obszaru i 4493 mk. \u015ar\u00f3d sta\u0142ej ludno\u015bci jest 2 praw., 1340 prot. i 73 \u017cyd. W sk\u0142ad gm. wchodz\u0105: Auksztokalnie, w\u015b i folw., Bierzyny, Bombieniki, Detoniszki, w\u015b i folw., Ej\u015bciszki, Garmudziszki, Grau\u017cyny, Gra\u017cyszki, Gry\u017cyszki, Kreg\u017adzie, Kowniszki, Lepo\u0142aty, \u0141ankupiany, Nowosady, Poszyrwinty, Rogo\u017ce, Skordupiany, Strozdynie, Trydonie, Tupiki, Wartele, Widgiry, Wigrele, Wojtkobole i Zaserwinie. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wojtkupie<\/b> al. Wojtekupie<\/i>, w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Szy\u0142gale, par. Syntowty, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 20 w., ma 8 dm., 91 mk. W 1827 r. by\u0142o 8 dm., 89 mk.<\/p>\n

Wojtokiemie,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Sejwy, par. Pu\u0144sk, odl. od Suwa\u0142k 28 w., ma 50 dm., 510 mk. W 1827 r. by\u0142o 29 dm., 173 mk.<\/p>\n

Wojtop\u00f3l,<\/b> fol., pow. maryampolski, gm. Freda, par. Godlewo, odl. od Maryampola 45 w., ma 3 dm., 92 mk. W 1827 r. 1 dm., 10 mk. Wchodzi\u0142 w sk\u0142ad d\u00f3br Mazuryszki.<\/p>\n

Wojtyszki<\/b> 1.) pustka, pow. sieradzki, gm. Godynice, par. W\u00f3jk\u00f3w, wchodzi w sk\u0142ad Br\u0105szewic. 2.) W.,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Kwieciszki, par. Maryampol (odl. 8 w.), ma 11 dm., 85 mk. W r. 1827 by\u0142o 9 dm., 49 mk. 3.) W.,<\/b> os., pow. maryampolski, gm. Aleksota, par. Godlewo, odl. od Maryampola 50 w., ma 1 dm., 10 mk. 4.) W.,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Le\u015bnictwo, par. W\u0142adys\u0142aw\u00f3w (odl. 5 w.), ma 6 dm. 75 mk. W 1827 r. 6 dm., 51 mk.<\/p>\n

Wojwodyszki<\/b> al. Bar\u0142upie<\/i>, folw. i os., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, par. Gie\u0142gudyszki, odl. 32 w. od W\u0142adys\u0142awowa. Fol. Bartupie ma 1 dm., 46 mk., os. le\u015b. Wojwodyszki 1 dm., 2 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Gie\u0142gudyszki Dolne. W spisie z r. 1827 podano mylnie Wojmadyszki al. Bar\u0142upie, 3 dm., 21 mk.<\/p>\n

Wokiszkiele,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Wy\u0142kowyszki (odl. 2 w.), ma 7 dm., 78 mk. W r. 1827 by\u0142o 10 dm., 80 mk.<\/p>\n

<\/a>Wola<\/b> [\u2026]<\/span> 50.) W.<\/b> Borowa<\/i>, w\u015b, wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Le\u015bnictwo, w pow. w\u0142adys\u0142awowskim. Dzi\u015b nie istnieje pod t\u0105 nazw\u0105. [\u2026]<\/span> 325.) W. Nowa<\/i>, pow. kalwaryjski, par. Lub\u00f3w, ob. <\/i>Nowa Wola<\/a><\/i> 6). 326<\/span>) W.<\/b> Nowa<\/i>, fol., pow. wy\u0142kowyski, par. \u0141ankieliszki, ob. Nowa Wola<\/a><\/i> 7). 327) W.<\/b> Nowa<\/i>, w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, par. Gi\u017ce, ob. Nowa Wola<\/a><\/i> 8). 328) W.<\/b> Nowa<\/i>, fol., pow. wy\u0142kowyski, par. Wierzbo\u0142\u00f3w, ob. Nowa Wola<\/a><\/i> 9). [\u2026]<\/span> 505.) W.<\/b> Sucha<\/i>, w\u015b, pow. kalwaryjski, par. Lub\u00f3w, ob. Suchowola<\/a><\/i> 7.) [\u2026]<\/span> 599.) W.<\/b> Zambrowska<\/i>, pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, gm. i par. Zambr\u00f3w. Jest to w\u0142a\u015bciwie przedmie\u015bcie Zambrowa. W r. 1578 by\u0142o tu 35 \u0142an. i 16 zagr. (Pawi\u0144., Mazowsze, 377). W 1827 r. by\u0142o 35 dm., 245 mk. [\u2026]<\/span> Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wola<\/b> [\u2026]<\/span> 18.) W.<\/b> Nowa<\/i>, w\u015b, pow. sok\u00f3lski, ob. Nowa Wola<\/a><\/i> [\u2026]<\/span> 22.) W.<\/b> Zasidrzanska<\/i>, w\u015b nad rz. Sidr\u0105, zapewne w dzisiejszym pow. sok\u00f3lskim (mo\u017ce dzisiejsza Wola Nowa). W sporze o siano\u017c\u0119\u0107 \u201eStrza\u0142kowszczyzn\u0119\u201c, kt\u00f3r\u0105 \u0141ukasz Hrynkiewicz, klucznik grodzie\u0144ski, wymieni\u0142 u brata swego Bohdana, dawszy mu w zamian cz\u0119\u015b\u0107 na Dowspudzie. Siano\u017c\u0119\u0107 t\u0105 \u201eliudi hospodarskie zasidrzanie\u201c zabieraj\u0105 jako w\u0142asn\u0105, zajmuj\u0105 staw jego, ryb\u0119 w nim \u0142owi\u0105. Na to odpowiedzieli \u201eosoczniki\u201c, \u017ce siano\u017c\u0119ci po obu brzegach rz. Sidry do nich nale\u017c\u0105, a\u017c do \u201etoie Woli Zasidrenskoje, kotoryje wolanie poczali wstupowati w tyje naszi seno\u017ceti, za dozwoleniem lesniczich\u201c (1539 r. z 11 Nov. Akta grodzie\u0144. ziemskiego s\u0105du, XVII, str. 57\u20148). J. Krz.-A. Jel.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wola<\/b> 1.) niem. Wolla<\/i>, w\u015b nad rz. Dzia\u0142d\u00f3wk\u0105, pow. niborski, st. p. Napierken. 2.) W.,<\/b> w\u015b i le\u015bn., pow. gierdawski, st. p. Gerdauen. 3.) W.,<\/b> niem. Christalken<\/i>, fol., pow. mor\u0105ski. 4.) W.,<\/b> niem. Dirwangen<\/i> al. Duerwangen Neu<\/i> al. Gruenhoff<\/i>, w\u015b, pow. reszelski, st. p. Roessel. 5.) W.,<\/b> niem. Wolta-Weisenfluss<\/i>, w\u015b i fol., pow. lecki, st. p. Neuhof. [Dzi\u015b Pa\u0144ska Wola<\/i>, por <\/i><\/span>Bia\u0142a<\/a><\/i> (7.)] 6.) W.<\/b> G\u00f3rna<\/i> i Dolna<\/i>, niem. Wolla Hoch<\/i> i Nieder<\/i>, w\u015b i wybud., pow. ostrodzki, st. p. Reichenau Ostpr. 7.) W.<\/b> Markowiczowa<\/i>, dzi\u015b Markowskie<\/a><\/i>, w\u015b na Pruskich Mazurach, pow. margrabowski, ob. Krupin<\/a><\/i> 1.). 8.) W.<\/b> Parczowska<\/i>, pow. rastemborski, ob. Parczowska Wola<\/i>. 9.) W.<\/b> Popowa<\/i>, niem. Pfaffendorf<\/i>, pow. szczycie\u0144ski, ob. Popowa Wola<\/i>. 10.) W.<\/b> Surmowa<\/i>, pow. z\u0105dzborski, ob. Surmowa Wola<\/i>. 11.) W.<\/b> Wielka<\/i> i Ma\u0142a<\/i>, niem. Wolla Gross<\/i> i Klein<\/i>, folw. i le\u015bn., pow. i\u0142awkowski, st. p. Glommen.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wolaninowo,<\/b> folw., pow. suwalski, gm. Kukowo, odl. 7 w. od Suwa\u0142k, ma 3 dm., 17 mk. Wchodzi\u0142 w sk\u0142ad d\u00f3br Raczki. [Por. <\/span>Wolininowo<\/i><\/a>.]<\/p>\n

Wola\u0144czany,<\/b> w\u015b w dobrach Lejpuny, ob. Wo\u0142onczany<\/i>.<\/p>\n

Wolengiszki,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Chlebiszki, par. Preny, odl. od Maryampola 45 w., ma 6 dm., 82 mk. W r. 1827 w\u015b ma 6 dm., 81 mk.<\/p>\n

Wolfsbruch,<\/b> nadle\u015bnictwo, w pow. ja\u0144sborskim. Dzieli si\u0119 na 4 okr\u0119gi. St. poczt. Johannisburg.<\/p>\n

Wolfshagen<\/b> 1.) le\u015bnictwo, pow. rastemborski, st. poczt. Nordenburg. 2.) W.<\/b> al. Nordenburg<\/i>, w\u015b, pow. rastemborski, st. poczt. Drengfurt.<\/p>\n

Wolfshoche,<\/b> dobra ryc., pow. gierdawski, st. poczt. Abelischken.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wolininowo,<\/b> folw., pow. suwalski, gm. Kuk\u00f3w, par. Suwa\u0142ki (odl. o 7 w.), ma 3 dm., 17 mk. [Por. <\/i><\/span>Wolaninowo<\/a><\/i>.]<\/p>\n

Wollehlen,<\/b> folw., pow. darkiejmski, st. p. Darkehmen.<\/p>\n

Wolna,<\/b> w\u015b, pow. augustowski, gm. Sztabin, par. Krasnyb\u00f3r, odl. od Augustowa 21 w., ma 17 dm., 106 mk.<\/p>\n

Wo\u0142kowizna,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Lutowo, odl. od Kalwaryi 16 w., ma 13 dm., 71 mk. W r. 1827 by\u0142o 11 dm., 42 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wo\u0142kowysk,<\/b> mto powiat. gub. grodzie\u0144skiej, pod 53\u00b010′ p\u0142n. szer. a 42\u00b08′ wsch. d\u0142ug., nad rz. Wo\u0142kowyj\u0105, niedaleko uj\u015bcia jej do Rosi, przy linii dr. \u017cel. poleskich, na przestrzeni Bia\u00ad\u0142y\u00ads\u00adtok-Baranowicze, odl. jest o 85 w. na p\u0142d.-wsch. ud Grodna. Zabudowane w dolinie, z trzech stron otoczonej pag\u00f3rkami, w 1891 r. mia\u0142o 910 dm. (71 mur.), 5 sk\u0142ad\u00f3w towar\u00f3w (2 murow.), 334 sklep\u00f3w (254 mur.), 8057 mk. (4654 m\u0119\u017c., 3403 kob.), w tem pod\u0142ug wyzna\u0144 1934 praw., 2752 kat., 16 prot., 3332 \u017cyd\u00f3w i 23 mahomet., pod\u0142ug stan\u00f3w za\u015b: 73 szla\u00adch\u00adty dziedzicznej, 206 osobistej, 5 st. duchow. (3 praw., 1 katol., 1 \u017cyd.), 61 obywat. honor., 141 kupc\u00f3w, 5476 mieszczan, 530 rzem. cechowych, 93 w\u0142o\u015bcian, 18 kolonist\u00f3w. 1228 wojska regularn., 140 \u017co\u0142n. urlop., 43 dymisyonowanych, 32 dzieci \u017co\u0142n. i 11 cudzoziemc\u00f3w. W ci\u0105gu 1891 r. zawarto 36 ma\u0142\u017ce\u0144stw, urodzi\u0142o si\u0119 244 dzieci, zmar\u0142o 142 os\u00f3b, przyrost zatem ludno\u015bci wynosi\u0142 102 os\u00f3b. W r. 1817 by\u0142o w mie\u015bcie 156 dm. (2 mur.), 602 mk. (216 \u017cyd.) a w 1860 492 dm. (5 murow.), 58 sklep\u00f3w i 3472 mk. (451 praw, 1503 katol. i 1518 \u017cyd\u00f3w). Pod wzgl\u0119dem fabrycznym w 1891 r. by\u0142o w W. 19 fabryk i zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych, zatrudniaj\u0105cych 54 robotnik\u00f3w i produkuj\u0105cych za 37305 rs., mianowicie 1 fabr. tabaczna (zatrudnia\u0142a 16 robot. i produkowa\u0142a za 26405 rs.), 2 farbiarnie (4 rob., 340 rs.), 1 browar piwny (2 rob., 1150 rs.), 2 miodosytnie (4 rob., 3542 rs.), 2 m\u0142yny (2 rob., 440 rs.), 2 fabr. \u015bwiec \u0142ojowych (2 rob., 750 rs.), 3 garbarnie (10 rob., 1827 rs.), 4 cegielnie (10 robot., 950 rs.) i 2 fabr. kafli (4 rob., 900 rs.). Dawniej istnia\u0142a tu fabryka sukna Pinesa i Zab\u0142udowskiego, maj\u0105ca do 50000 rs. obrotu. W t. r. wydano wog\u00f3le 450 \u015bwiadectw handlowych (2 \u015bwiadectwa 1 gildyi, 38 drugiej i 205 na handel drobiazgowy). Opr\u00f3cz zwyk\u0142ych w\u0142adz powiatowych w W. znajduj\u0105 si\u0119 2 cerkwie, ko\u015bci\u00f3\u0142 katol. paraf., synagoga i 6 dom\u00f3w modlitwy \u017cydowskich, szko\u0142a powiat. 2-klasowa, szko\u0142a pocz\u0105tkowa, kilka cheder\u00f3w \u017aydowskich, apteka, 3 szpitale cywilne (o 40 \u0142\u00f3\u017ckach), 4 szpitale wojskowe (o 60 \u0142\u00f3\u017ckach), st. poczt.-telegr. i dr. \u017cel. Par. prawos\u0142., dekanatu (b\u0142agoczynia) wo\u0142kowyskiego, 1202 wiernych. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katol. paraf., p. w. \u015bw. Wac\u0142awa, z muru wzniesiony zosta\u0142 w latach od 1841 do 48 staraniem miejscowego proboszcza ks. Jana \u0141\u0119\u00adtow\u00adskie\u00adgo, przy wsp\u00f3\u0142udziale parafian. Jest to do\u015b\u0107 okaza\u0142a \u015bwi\u0105tynia, maj\u0105ca blizko 60 \u0142okci d\u0142ugo\u015bci a 32 \u0142okci szeroko\u015bci. Konsekracyi dope\u0142ni\u0142 d. 13 sierpnia 1850 r. biskup wile\u0144ski Wac\u0142aw \u017byli\u0144ski. Parafia katol., dekanatu wo\u0142kowyskiego, 3558 wiernych. Dawniej do parafii nale\u017ca\u0142a kaplica w Wojtkiewiczach. St. dr. \u017cel. W., pomi\u0119dzy stacyami Brzostowica (o 34 w.) a Zelwa (o 24 w.), odleg\u0142\u0105 jest o 90 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku a 112 w. od Ba\u00adra\u00adno\u00adwicz (st. dr. \u017cel. poleskich). Targi odbywaj\u0105 si\u0119 w niedziele i \u015bwi\u0119ta, jarmark za\u015b 29 czerwca. Do miasta nale\u017cy 1937 dzies. Gleba niezbyt urodzajna, gdy\u017c grunta po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci piaszczyste i g\u00f3rzyste. Pag\u00f3rki w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci miasta po\u0142o\u017cone maj\u0105 poz\u00f3r okop\u00f3w i nosz\u0105 nazw\u0119 \u201eSzwedzkich g\u00f3r\u201c. Stanowi\u0142y one rzeczywi\u015bcie sza\u0144ce za czas\u00f3w wojen szwedzkich, jak tego dowodz\u0105 znajdowane tu cz\u0119\u015bci uzbrojenia, oraz monety z owych czas\u00f3w. W. jest bardzo star\u0105 osad\u0105, pierwotna posada kt\u00f3rej mia\u0142a si\u0119 znajdowa\u0107 w miejscowo\u015bci, zwanej Zabejkowszczyzna, o kilka wiorst od Wo\u0142kowyska, w lesie Zamkowym, gdzie dotychczas spotykaj\u0105 si\u0119 \u015blady fundament\u00f3w kamiennych. Pod\u0142ug podania zapisanego przez parocha wo\u0142kowyskiego D. Bu\u00ad\u0142a\u00adkow\u00adskie\u00adgo w ko\u0144cu XVII lub na pocz\u0105tku XVIII w. (r\u0119kopis znajdowa\u0142 si\u0119 w bibliotece dawniej ks. Sapieh\u00f3w w R\u00f3\u017canej, prze\u0142o\u017cony na j\u0119zyk russki i og\u0142oszony w \u201eWilensk. Wiestn.\u201c na 1881 r.) miejsce, gdzie jest dzisiejszy W. pokrywa\u0142 niegdy\u015b g\u0119sty las. Jaki\u015b Zabejko, s\u0142ysz\u0105c o ci\u0105g\u0142ych napadach na podr\u00f3\u017cnych w puszczy, ko\u0142o rzeki Nietupy dokonywanych, gdzie mia\u0142y kryj\u00f3wki dwie bandy rozb\u00f3jnik\u00f3w, kt\u00f3remi dowodzili Wo\u0142oko i Wisek, wytropi\u0142 je, zb\u00f3jc\u00f3w powywiesza\u0142 na drzewach na \u017cer krukom, a na miejscu ich kryj\u00f3wek kaza\u0142 zbudowa\u0107 kilka lepianek, w kt\u00f3rych osadzi\u0142 swych niewolnik\u00f3w, nazwawszy osad\u0119 Wo\u0142okowisek. Osada ta by\u0142a po\u0142o\u017con\u0105 o 200 krok\u00f3w od p\u0142yn\u0105cej w\u00f3wczas w tem miejscu rz. Nietupy, koryto kt\u00f3rej mieszka\u0144cy wskazuj\u0105 ko\u0142o przedmie\u015bcia Zapole. Na miejscu ka\u017ani zb\u00f3jc\u00f3w po\u0142o\u017cono wielki kamie\u0144, z napisem nieznanemi znakami, maj\u0105cemi znaczy\u0107: Wo\u0142oko i Wisek. Pod\u0142ug wie\u015bci miejscowej kamie\u0144 ten przed kilkudziesi\u0119ciu laty rozbito na kawa\u0142y i u\u017cyto na fundamenta buduj\u0105cej si\u0119 cerkwi. Dalej podanie g\u0142osi, \u017ce oko\u0142o 1000 r. po Chr. kap\u0142an Maks Pusta kaza\u0142 zaora\u0107 bruzd\u0119 na oko\u0142o osady, kt\u00f3ra mia\u0142a stanowi\u0107 granic\u0119 rozszerzenia tej\u017ce. Granica ta nazywa\u0142a si\u0119 \u201eob\u0142ow\u0105\u201c. Na p\u00f3\u0142nocnym jej kra\u0144cu wykopa\u0142 sadzawk\u0119, przy kt\u00f3rej zbudowa\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 Nii. \u015alady tej sadzawki do dzi\u015b ukazuj\u0105 w lesie Zamkowym, w uroczysku zwanym \u201eMaksakowy \u0142ug\u201c. Na po\u0142udniowym kra\u0144cu ob\u0142owy by\u0142a \u015bwi\u0105tynia \u015amigusa, w miejscowo\u015bci zwanej Pohi, gdzie obecnie znajduje si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142o i \u0142\u0105czka \u201ePohib\u0142owo bo\u0142oto\u201c. Oko\u0142o tego czasu starszyn\u0105 mia\u0142 by\u0107 jaki\u015b Wygheejtes al. Wyheis, kt\u00f3ry mia\u0142 zbudowa\u0107 gmach olbrzymich rozmiar\u00f3w, z czasem zamkiem nazwany, \u015blady kt\u00f3rego znajduj\u0105 si\u0119 oko\u0142o Szwedzkiej g\u00f3ry. W ci\u0105gu XI W. osada wzros\u0142a tak, \u017ce by\u0142o tu kilka \u015bwi\u0105ty\u0144 poga\u0144skich. W r. 1038, pod\u0142ug r\u0119kopisu Bu\u0142hakowskiego, w nocy z 15 na 16 lutego napadli na W. Jatwiagi (Jad\u017awingowie<\/a>) i sprawiwszy okropn\u0105 rze\u017a pomi\u0119dzy bezbronnymi mieszka\u0144cami, miasto zrabowali i spalili. Mi\u0119dzy 1124 a 1130 r. wielki wylew Nietupy spowodowa\u0142 now\u0105 kl\u0119sk\u0119 dla miasta. Naj\u015bcie Tatar\u00f3w z 1224 r. znowu zniszczy\u0142o W., kt\u00f3ry w tym czasie nale\u017ca\u0142 do ruskich ksi\u0105\u017c\u0105t. Po \u015bmierci W. ks. lit. Ryngolda, kiedy Mongo\u0142owie posuwali si\u0119 w g\u0142\u0105b Rusi a w\u00f3dz litewski Erdziwi\u0142\u0142 (od 1241\u201450) ziemie jej zdobywa\u0142, W. powt\u00f3rnie przez Mongo\u0142\u00f3w by\u0142 zniszczony, wkr\u00f3tce jednak podni\u00f3s\u0142 si\u0119 z ruin, pod\u017awigni\u0119ty przez Mendoga, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142. Podczas zatarg\u00f3w Daniela Romanowicza, kr\u00f3la halickiego, z Mendogiem, W. w 1252 r. zdobyty zosta\u0142 przez Wasila, ks. wo\u0142y\u0144skiego, jednocze\u015bnie z M\u015bcibowem i na przemian to w ruskim, to w litewskim r\u0119ku zostawa\u0142 a\u017c do zawartego w 1258 r. mi\u0119dzy stronami wojuj\u0105cemi przymierza. Po odzyskaniu W. Mendog odbudowa\u0142 i upi\u0119kszy\u0142 zamek. Fundamenta zamku tego by\u0142y z obrabianego kamienia, z kt\u00f3rych kilka przeniesiono w nowszych czasach na cmentarz katolicki i u\u017cyto na pomniki, kilka za\u015b przechowa\u0142o si\u0119 dotychczas na pag\u00f3rku, zwanym \u201eWa\u0142y\u201c. Za zamkiem, z po\u0142udniowej strony, znajdowa\u0142 si\u0119 ogr\u00f3d, zwany Kr\u00f3lewskim, kt\u00f3ra to nazwa do dzi\u015b si\u0119 przechowa\u0142a. Ogr\u00f3d ten mia\u0142y przerzyna\u0107 liczne kana\u0142y. Po \u015bmierci Gedymina, zabitego w 1339 r. pod Wielon\u0105, W. wraz z Nowogr\u00f3dkiem otrzyma\u0142 najm\u0142odszy syn jego Koryat, urodzony z ksi\u0119\u017cniczki ruskiej, Jewny. Przyczyni\u0142 si\u0119 on wielce do podniesienia miasta. Syn jego Aleksander, odbywszy w 1365 r. wraz z Olgierdem szcz\u0119\u015bliw\u0105 wypraw\u0119 przeciwko Krzy\u017cakom, przywi\u00f3d\u0142 do W. wielk\u0105 liczb\u0119 je\u0144c\u00f3w i znaczne \u0142upy i zamek jeszcze lepiej opatrzy\u0142. We 20 lat p\u00f3\u017aniej Jagie\u0142\u0142o ust\u0105pi\u0142 W. Witoldowi w zamian za ks. trockie. W tym te\u017c czasie W. by\u0142 widowni\u0105 faktu, maj\u0105cego dziejowe znaczenie. Zt\u0105d bowiem Jagie\u0142\u0142o w 1385 r. wyprawi\u0142 pos\u0142\u00f3w do Krakowa, z o\u015bwiadczeniem, \u017ce wraz z ca\u0142ym narodem przyjmie wiar\u0119 katolick\u0105, je\u017celi go Polacy wybior\u0105 na kr\u00f3la a Jadwiga odda mu r\u0119k\u0119. Uk\u0142ady ci\u0105gn\u0119\u0142y si\u0119 d\u0142ugo, a na rezultat ich oczekiwa\u0142 Jagie\u0142\u0142o w W., przebywaj\u0105c w zamku tutejszym, Tutaj Jagie\u0142\u0142o przyjmowa\u0142 poselstwo polskie, sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 z W\u0142odka, ssty lubelskiego, Piotra Szafra\u0144ca, podstolego krakowskiego, Miko\u0142aja, kasztelana zawichoskiego, Krystana z Ostrowia, i tu \u201eferia 5 infra octavas Epiphaniae 1386 r.\u201c zawart\u0105 zosta\u0142a tranzakcya o przyj\u0119cie religii chrze\u015bcia\u0144skiej przez ca\u0142\u0105 Litw\u0119<\/a>, pod nazw\u0105 \u201eNunciarum regni recognitio, quod Jagellonem ad regnum et conjugium Hedvigis invitarunt\u201c. Odt\u0105d ju\u017c Jagie\u0142\u0142o pisa\u0142 si\u0119: \u201edux et tutor regni Poloniae, supremus dux Litvaniae, dominus Russiae naturalis\u201c Na tym\u017ce zje\u017adzie uczyniona z w. ks. inna umowa, moc\u0105 kt\u00f3rej Jagie\u0142\u0142o zobowi\u0105za\u0142 si\u0119 przyby\u0107 do Lublina na zjazd generalny na d. 2 lutego z braci\u0105 i ze szla\u00adch\u00adt\u0105 narodu litewskiego a tymczasem mia\u0142 wys\u0142a\u0107 pos\u0142\u00f3w swych do wszystkich pa\u0144stw koronnych. Odt\u0105d znowu zakwit\u0142o \u017cycie w W. Swi\u0105tynie poga\u0144skie zburzono, nar\u00f3d zosta\u0142 ochrzczony, sprowadzono kilku franciszkan\u00f3w dla opowiadania wiary \u015bw., a na zamku urz\u0105dzono kaplic\u0119. Godnym pami\u0119ci jest wjazd Jagie\u0142\u0142y ze szla\u00adch\u00adt\u0105 polsk\u0105 przez bram\u0119 tryumfaln\u0105, wzniesion\u0105 przy rz. Rus (Ro\u015b) i o\u015bwietlon\u0105 mn\u00f3stwem kaga\u0144c\u00f3w. Wywdzi\u0119czaj\u0105c si\u0119 za przyj\u0119cie, Jagie\u0142\u0142o obieca\u0142 zbudowa\u0107 w mie\u015bcie swoim kosztem ko\u015bci\u00f3\u0142 chrze\u015bcia\u0144ski, co uskuteczni\u0142 w. ks. Witold, funduj\u0105c \u015bwi\u0105tyni\u0119, p. w. \u015bw. Miko\u0142aja i opatruj\u0105c j\u0105 dziesi\u0119cinami. W\u015br\u00f3d tak pomy\u015blnych warunk\u00f3w coraz wzrastaj\u0105c W. przetrwa\u0142 do r. 1409, w kt\u00f3rym to roku w. mistrz Ulryk v. Jungingen niespodzianie wpad\u0142 d. 16 marca w kwietni\u0105 niedziel\u0119 do W., sprawi\u0142 okropn\u0105 rze\u017a, miasto spali\u0142 i zrabowa\u0142 i mn\u00f3stwo je\u0144c\u00f3w uprowadzi\u0142. W kilka lat jednak W. na nowo si\u0119 odbudowa\u0142, dzi\u0119ki dogodnemu po\u0142o\u017ceniu \u015br\u00f3d rozleg\u0142ych las\u00f3w. Obdarzony prawem magdeburskiem zawsze trzyma\u0142 niepo\u015blednie miejsce mi\u0119dzy miastami powiatowemi, bo ju\u017c w 1513 r. pod\u0142ug rozk\u0142adu pobor\u00f3w na wojn\u0119 z miast w. ks. litewskiego obowi\u0105zany by\u0142 p\u0142aci\u0107 20 k\u00f3p groszy zar\u00f3wno z Nowogr\u00f3dkiem i S\u0142onimem. Ulic w tym czasie mia\u0142o by\u0107 9, mianowicie: S\u0142onimska, Jasionowa, Biskupia, Jezuicka, Wile\u0144ska, Piekarska, Piaski, czyli Piaskowa, Zamkowa i Piotroszowska. W niekt\u00f3rych miejscach do dzi\u015b daj\u0105 si\u0119 widzie\u0107 \u015blady tych ulic (fundamenta kamienic); kupy \u017cu\u017cli spotykamy niedaleko rz. Rosi. By\u0142y tam ku\u017anie przy ul. S\u0142onimskiej. Przy tej\u017ce ulicy, na rogu dzisiejszej ulicy Aleksandrowskiej i Ko\u015bcielnej znajdowa\u0142 si\u0119 klasztor jezuit\u00f3w, fundowany w r. 1598 r. przez Oskierk\u0119. W 1565 r. Zygmunt August nada\u0142 plebanii wo\u0142kowyskiej 10 w\u0142\u00f3k ziemi. Od czas\u00f3w wojen szwedzkich za Jana Kazimierza W. pocz\u0105\u0142 si\u0119 chyli\u0107 ku upadkowi. W 1656 r. miasto z trzech stron by\u0142o otoczone wojskiem. Od strony po\u0142udniowej stali Szwedzi, od p\u0142n.-wsch. wojsko polsko-litewskie, od p\u0142n.-zachodniej sprzymierzona z Rzplt\u0105 horda tatarska. Przez trzy dni trwa\u0142a zaci\u0119ta walka, wreszcie Szwedzi zostali zwyci\u0119\u017ceni. Pami\u0105tk\u0119 tych czas\u00f3w stanowi usypany przez Szwed\u00f3w szaniec, zwany Szwedzk\u0105 g\u00f3r\u0105 maj\u0105cy dzi\u015b do 50 st. wysoko\u015bci, chocia\u017c niegdy\u015b by\u0142 znacznie wy\u017cszym. W 1662 r. miasto uleg\u0142o nowemu zniszczeniu podczas wojny z Moskw\u0105. Zniszczenie to by\u0142o tak okropne, \u017ce, jak twierdzi podanie ludowe, nie pozosta\u0142o kamienia na kamieniu. W sto lat potem liczono w W. 112 dm. W r. 1792 by\u0142o ju\u017c jednak przesz\u0142o 1000 dm., ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki i cerkiew unicka, wzniesiona po 1700 r. W 1794 r. miasto na nowo uleg\u0142o zniszczeniu. W 1796 r. W. przeznaczony zosta\u0142 na miasto powiatowe kr\u00f3tko trwaj\u0105cej gub. s\u0142onimskiej, nast\u0119pnie litewskiej a od 1802 r. grodzie\u0144skiej. Na pocz\u0105tku kampanii 1812 r. by\u0142a tu g\u0142\u00f3wna kwatera drugiej armii ruskiej, a w czasie odwrotu Napoleona z pod Moskwy, zasz\u0142a w W. 15 i 16 listopada mordercza bitwa mi\u0119dzy 28000 korpusem Sackena a oddzia\u0142em francuskim Rayniera, kt\u00f3ry zagro\u017cony oskrzydleniem musia\u0142 si\u0119 cofn\u0105\u0107, przyczem miasto spalono do szcz\u0119tu, tak dalece, nie, \u017ce ledwo kilkana\u015bcie dom\u00f3w ocala\u0142o; nie miano gdzie pomie\u015bci\u0107 w\u0142adz powiatowych i wypad\u0142o je na czas jaki\u015b przenie\u015b\u0107 do poblizkiego Izabelina.<\/p>\n

Wo\u0142kowyskie ststwo grodowe<\/i>, po\u0142o\u017cone w pow. wo\u0142kowyskim wdztwa nowogr\u00f3dzkiego, obejmowa\u0142o w 1766 r. mto powiatowe Wo\u0142kowysk i dwa w\u00f3jtowstwa: wo\u0142kowyskie i porozowskie, oraz dwie dzier\u017cawy: Nowydw\u00f3r i Drecz\u00f3w. W tym czasie p\u0142acono z niego 2039 z\u0142p. 16 gr. kwarty. Pod\u0142ug spis\u00f3w podskarbi\u0144skich z 1569 r. stanowi\u0142o uposa\u017cenie sto\u0142u kr\u00f3lewskiego. Najdawniejszymi ststami byli: Iwan Dowojnowicz (1484\u20141494), Wojciech Kuczukowicz (1496\u20141505), Jan Zabrzezi\u0144ski (1506\u20149), kn. Janusz Aleksandrowicz Holsza\u0144ski (1511), Juri Hlebowicz (1518\u20141520), Maciej Wojciechowicz K\u0142oczko (1522\u20141543), Wasil Tyszkiewicz (1546\u20141552), Miko\u0142aj Naruszewicz (1556), Juri Tyszkiewicz (1557\u20141575), Mikolaj Dorohostajski (1576\u20141571), Miko\u0142aj Kiszka (1637). Dalej podani s\u0105: jako ststwie grodowi wo\u0142kowyscy: Kiszka Janusz (1604), Dorohostajski Krzysztof (1611), Tryzna Miko\u0142aj (1621), Pac Krzysztof (1648), Tryzna Jan (1649), Tryzna Stanis\u0142aw (1650), Po\u0142ubi\u0144ski Aleksander Hilary (1674), kt\u00f3remu konstytucya sejmowa 1678 r. zastawi\u0142a ststwo z w\u00f3jtowstwem za 80000 z\u0142p., Sapieha Jerzy (1717\u201421), Pociej Aleksander Antoni (1740), Massalski Micha\u0142 (1756\u201473), Brzostowski Adam (1756\u201473?), Brzostowski Micha\u0142 (1773), Brzostowski Aleksander (1780\u201483), Grabowski Pawe\u0142 (1783\u201486). Nadto wymienieni s\u0105: Po\u0142ubi\u0144ski Dominik i Wojna Andrzej.<\/p>\n

Wo\u0142kowyski powiat,<\/i><\/b> po\u0142o\u017cony w p\u0142n.-wsch. w p\u0142n.-wsch. cz\u0119\u015bci gub. grodzie\u0144skiej, graniczy od p\u0142n.-zach. z pow. grodzie\u0144skim, od zach. z pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adkim i biel\u00adskim, od p\u0142d.-zach. z pow. pru\u017ca\u0144skim, od p\u0142d. wsch. i wschodu z pow. s\u0142onimskim, wreszcie na niewielkiej przestrzeni od p\u0142n. dotyka do gub. wile\u0144skiej. Zajmuje 3141\u20222 w. kw., t. j. 355541 dzies. Powierzchnia powiatu przewa\u017cnie r\u00f3wna; niewielkie wynios\u0142o\u015bci wznosz\u0105 si\u0119 na wybrze\u017cach rzek nale\u017c\u0105cych do dorzecza Niemna. Najwynio\u015blejszy punkt dochodzi pod wsi\u0105 Dziergiele do 749 st. n. p. m. Najbardziej r\u00f3wn\u0105 jest cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniowa powiatu, w okolicach mka Nowego Dworu. Do r\u00f3wniny tej, dobrze wog\u00f3le uprawnej, przylegaj\u0105 obszerne b\u0142ota, daj\u0105ce pocz\u0105tek rz. Jasio\u0142dzie. Gleba w cz\u0119\u015bci zachodniej powiatu przewa\u017cnie piaszczysta, we wschodniej kamienista, zw\u0142aszcza za\u015b na wsch\u00f3d od Wo\u0142kowyska, w kierunku ku Krzemienicy. Wyj\u0105tkowe miejscowo\u015bci maj\u0105 gleb\u0119 czarnoziemn\u0105 lub te\u017c z\u0142o\u017con\u0105 z lotnego piasku. Pod\u0142o\u017ce stanowi glina czerwona lub piasek. Rzeki zraszaj\u0105ce powiat nale\u017c\u0105 przewa\u017cnie do dorzecza Niemna, kt\u00f3ry na przestrzeni oko\u0142o 20 w. oddziela pow. wo\u0142kowyski od grodzie\u0144skiego. Na Niemnie w granicach powiatu s\u0105 dwie przystanie, czyli t. zw. \u201erumy\u201c, w miejscowo\u015bciach Mosty i Zelwiany. Przed przeprowadzeniem dr. \u017celaznej przystanie te stanowi\u0142y g\u0142\u00f3wne punkta, z kt\u00f3rych wysy\u0142ano zbo\u017ce za granic\u0119. Obecnie jeszcze wywo\u017c\u0105 zt\u0105d corocznie do 400000 do 500000 pud\u00f3w zbo\u017ca do Kr\u00f3lewca, na przybywaj\u0105cych z Prus berlinkach, kt\u00f3re zast\u0105pi\u0142y miejsce dawniej u\u017cywanych, ci\u0119\u017ckiej konstrukcyi \u201ewici\u201c. Do mniejszych kurs \u00f3w, niedalej Kowna, u\u017cywane s\u0105 mniejsze statki, zwane \u201ebaty\u201c. \u017begluga po Niemnie z powodu nieuregulowanego koryta, podwodnych kamieni i licznych mielizn jest bardzo utrudniona. Z dop\u0142yw\u00f3w Niemna najwa\u017cniejsze s\u0105: Ro\u015b i Zelwianka. Pierwsza z nich bior\u0105c pocz\u0105tek w lesie t. nazwy, przerzyna powiat na przestrzeni oko\u0142o 70 w., obraca do 12 m\u0142yn\u00f3w, ma brzegi nieco wynios\u0142e, do\u015b\u0107 suche, pokryte niezbyt urodzajnemi \u0142\u0105kami i uchodzi do Niemna przy wsi Korzeniszkach. Zelwianka przep\u0142ywa na przestrzeni oko\u0142o 85 w., stanowi w cz\u0119\u015bci wschodniej granic\u0119 od pow. s\u0142onimskiego, obraca kilkana\u015bcie m\u0142yn\u00f3w, brzegi z pocz\u0105tku ma wy\u017csze i suche, bli\u017cej uj\u015bcia otoczone dobremi \u0142\u0105kami, o kilka wiorst od uj\u015bcia do Niemna, przy miejscowo\u015bci Ze\u0142wiany, wybrze\u017ca s\u0105 piaszczyste. W p\u0142d.-zach. cz\u0119\u015bci powiatu bierze pocz\u0105tek rz. Narew, nale\u017c\u0105ca do dorzecza Wis\u0142y, a z b\u0142ot na pograniczu pow. pru\u017ca\u0144skiego wyp\u0142ywa Jasio\u0142da (dop\u0142yw Prypeci). Wi\u0119kszych jezior nie ma w powiecie; b\u0142ota le\u017c\u0105 g\u0142\u00f3wnie w cz\u0119\u015bci po\u0142udniowej i p\u0142d.-wsch., na pograniczu z pow. pru\u017ca\u0144skim i s\u0142onimskim. Najwi\u0119ksze b\u0142oto znajduje si\u0119 oko\u0142o mka Nowy Dw\u00f3r. Lasy zajmuj\u0105 83384 dzies. (w tem 38009 dzies. las\u00f3w skarbowych), t. j. blizko \u00bc cz\u0119\u015b\u0107 og\u00f3lnej przestrzeni powiatu. S\u0105 one nic r\u00f3wno rozdzielone: cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142udniowa i p\u0142d.-zach. wi\u0119cej le\u015bna, natomiast p\u0142n. i p\u0142d.-wsch., \u017cy\u017aniejsze, maj\u0105 mniej las\u00f3w. W p\u0142d. cz\u0119\u015bci lasy stanowi\u0105 jednolit\u0105 mas\u0119 na przestrzeni kilkunastomilowej; w reszcie powiatu rozrzucone s\u0105 niewielkiemi kawa\u0142kami. W drzewostanie przewa\u017ca sosna. Z drzew li\u015bciastych g\u0142\u00f3wnie znajduje si\u0119 brzoza a w cz\u0119\u015bci d\u0105b. Lasy nale\u017c\u0105ce do w\u0142a\u015bcicieli prywatnych w ostatnich czasach zosta\u0142y po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci wyci\u0119te; natomiast lasy rz\u0105dowe, zajmuj\u0105ce znaczn\u0105 przestrze\u0144, s\u0105 dobrze zagospodarowane. G\u0142\u00f3wna cz\u0119\u015b\u0107 las\u00f3w rz\u0105dowych, po\u0142o\u017cona w cz\u0119\u015bci po\u0142udniowej powiatu, na pograniczu w pow. pru\u017ca\u0144skim, ze znacznemi obszarami b\u0142otnych \u0142\u0105k, stanowi t. zw. puszcz\u0119 \u015awis\u0142ock\u0105 (niegdy\u015b w\u0142asno\u015b\u0107 rodziny Tyszkiewicz\u00f3w). Puszcza ta, oddzielona od puszczy Bia\u0142owieskiej rz. Narwi\u0105 i w\u0105zkiemi pasami \u0142\u0105k nadbrze\u017cnych, jest, podobnie jak ta ostatnia, jedynem schroniskiem \u017cubr\u00f3w, kt\u00f3rych licz\u0105 tu obecnie do 550 sztuk. Puszcza \u015awis\u0142ocka i przyleg\u0142e do niej lasy prywatne stanowi\u0105 g\u0142\u00f3wny zapas budulcu w powiecie. Pozosta\u0142e lepsze lasy w powiecie znajduj\u0105 si\u0119 nad brzegami rz. Rosi. W 1891 r. by\u0142o w powiecie (bez miasta powiat.) 129102 mk. (64424 m\u0119\u017c., 64678 kob.), w tej liczbie pod\u0142ug stan\u00f3w: 1314 szla\u00adch\u00adty dziedz., 146 szla\u00adch\u00adty osob., 125 st. duch. prawos\u0142., 9 katol., 2 ewang.-reform., 33 \u017cyd\u00f3w, 74 obywat. honorowych, 118 kupc\u00f3w, 15968 mieszczan, 105095 w\u0142o\u015bcian i kolonist\u00f3w, 5781 stanu wojskowego (\u017co\u0142n. urlopowanych, dymisyonowanych i ich rodzin), 253 cudzoziemc\u00f3w i 84 innych stan\u00f3w; pod\u0142ug wyzna\u0144 za\u015b: 81842 praw., 35183 katol., 439 ewang., 11511 \u017cyd\u00f3w, 67 mahomet. W ci\u0105gu 1891 r. zawarto 1105 ma\u0142\u017ce\u0144stw, urodzi\u0142o si\u0119 5838 dzieci, zmar\u0142o 3323 os\u00f3b, przyrost zatem wynosi\u0142 2515 dusz. W r. 1860 by\u0142o w powiecie 74321 mk. Pod wzgl\u0119dem etnograficznym pomi\u0119dzy ludno\u015bci\u0105 najliczniej reprezentowane jest plemi\u0119 litewskie (w 1860 r. do 37500 dusz), dalej bia\u0142o i wielkoruskie (w t. r. do 25000) i polskie (do 9000). Mieszka\u0144cy zajmuj\u0105 si\u0119 przewa\u017cnie rolnictwem. W 1891 r. pod upraw\u0105 by\u0142o 135240 dzies. (66163 pod ozimin\u0105, 43271 pod zbo\u017cem jarem i 25706 pod katoflami). Zasiano: 3825 czetw. pszenicy ozimej, 912 jarej, 51738 \u017cyta, 19017 owsa, 9213 j\u0119czm., 3598 tatarki, 2868 innych zb\u00f3\u017c jarych, 197288 kartofli; zebrano za\u015b 22103 czetw. pszenicy ozimej, 3639 jarej, 221614 \u017cyta, 78487 owsa, 39405 j\u0119czm., 13007 tatarki, 13197 innych zb\u00f3\u017c jarych, 1106220 kartofli, czyli \u015brednio zbo\u017ca ozime da\u0142y 4\u20223, jare 3\u20225, kartofle 4\u20221 ziarna. W t. r. grady zniszczy\u0142y zbo\u017ce na 1458 dzies., przynosz\u0105c 16995 rs. szkody. Zbiory nietylko wystarczaj\u0105 na miejscowe potrzeby, ale pozostaje nawet cz\u0119\u015b\u0107 zbywaj\u0105ca na sprzeda\u017c. Len i konopie uprawiaj\u0105 tylko na potrzeby domowe; ogrodnictwo i sadownictwo s\u0142abo s\u0105 rozwini\u0119te. \u0141\u0105ki zajmuj\u0105 do 32235 dzies., wog\u00f3le jednak nie odznaczaj\u0105 si\u0119 dobroci\u0105 i miejscami s\u0105 b\u0142otniste, z tego te\u017c powodu i hodowla byd\u0142a nie stoi na wysokim stopniu. W 1891 r. by\u0142o w powiecie 17671 sztuk koni, 43260 byd\u0142a rogatego, 74791 owiec, 33526 trzody chlewnej, 266 k\u00f3z i 4 os\u0142y. Przemys\u0142 fabryczny do\u015b\u0107 s\u0142abo rozwini\u0119ty, reprezentowany by\u0142 w 1891 r. przez 220 zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych, produkuj\u0105cych wog\u00f3le za 357394 rs. i zatrudniaj\u0105cych 407 ludzi. Z liczby tych zak\u0142ad\u00f3w najwi\u0119ksz\u0105 produkcy\u0119 przedstawia\u0142y: 15 gorzelni, zatrudniaj\u0105cych 100 robotnik\u00f3w i produkuj\u0105cych za 224582 rs.; 151 m\u0142yn\u00f3w, zatrudniaj\u0105cych 187 robotnik\u00f3w i produkuj\u0105cych na 91577 rs.; 11 garbarni (18 robot., z produkcy\u0105 na 11170 rs.) i 1 huta szklana (22 robot., 7970 rs.). Pod wzgl\u0119dem handlowym w t. r. wydano wog\u00f3le 588 \u015bwiadectw handlowych, w tem 36 kupcom 2-iej gildyi i 325 \u015bwiadectw na handel drobiazgowy. Handel koncentruje si\u0119 na targach i jarmarkach w miasteczkach i zostaje przewa\u017cnie w r\u0119ku \u017cyd\u00f3w. G\u0142\u00f3wny przedmiot handlu stanowi zbo\u017ce i produkty gospodarstwa wiejskiego. Pod wzgl\u0119dem administracyjnym powiat dzieli si\u0119 na 5 okr\u0119g\u00f3w policyjnych (stan\u00f3w): Zelwa, obejmuj\u0105cy gminy: Izabelin, Mi\u0119dzyrzecze, Pieniuga, Podorosk i Zelwa; \u0141ysk\u00f3w, z gminami: Hornostajewicze, \u0141yskowo, Porozowo, To\u0142oczmany i Zelzin; \u015awis\u0142ocz, z gminami: Bojary, Dobrowola, Juszk\u00f3w, \u015awis\u0142ocz, Szymki i Tarnopol; Ro\u015b, z gminami: M\u015bcib\u00f3w, Ro\u015b, Szyd\u0142owicze, Werejki i Wilczuki; Piaski, obejmuj\u0105cy gminy: Biskupce, Krzemienica, Piaski i Samarowicze. Gminy te obejmuj\u0105 975 miejscowo\u015bci, maj\u0105cych 12292 dym. w\u0142o\u015bcia\u0144skich, obok 2487 nale\u017c\u0105cych do innych stan\u00f3w i nale\u017c\u0105 do 2 okr\u0119g\u00f3w pokojowych do spraw w\u0142o\u015bcia\u0144skich, z zarz\u0105dami w Wo\u0142kowysku (dla 11 gmin) i w Lewszowszczyznie (dla pozosta\u0142ych 14 gmin). Pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym cerkwie prawos\u0142awne nale\u017c\u0105 do dw\u00f3ch dekanat\u00f3w (b\u0142agoczynii): wo\u0142kowyskiego i podoroskiego. Pierwszy z nich obejmuje 19 cerkwi parafialnych, 3 filialne, 4 cmentarne i 2 kaplice, drugi za\u015b 14 cerkwi paraf., 5 filialnych i 1 cmentarn\u0105. Wszystkie ko\u015bcio\u0142y katolickie powiatu tworz\u0105 dekanat wo\u0142kowyski, obejmuj\u0105cy 13 parafii: Wo\u0142kowysk, Krzemienica, Porozowo, Wo\u0142pa, Mi\u0119dzyrzecz, M\u015bcib\u00f3w, Repla, \u015awis\u0142ocz, Szyd\u0142owicze, Hniezna, Piaski, Ro\u015b i Strubnica. Dawniej by\u0142o 16 parafij, t. j. opr\u00f3cz wymienionych: Ja\u0142\u00f3wka, \u0141ysk\u00f3w i Zelwa. W Izabelinie znajduje si\u0119 zb\u00f3r ewang.-reformowany. Pod wzgl\u0119dem s\u0105dowym powiat dzieli si\u0119 na 3 rewiry s\u0105d\u00f3w pokoju, z biurami w Wo\u0142kowysku, Izabelinie i Klepaczach, oraz dwa rewiry inkwirent\u00f3w s\u0105dowych (s\u0119dzi\u00f3w \u015bledczych). Pod wzgl\u0119dem komunikacyjnym powiat przecina od zachodu na wsch\u00f3d linia dr. \u017cel. poleskich, na przestrzeni Bia\u00ad\u0142y\u00ads\u00adtok-Baranowicze, maj\u0105ca na obszarze powiatu stacye w Wo\u0142kowysku i Zelwie. Nadto mto powiatowe po\u0142\u0105czone jest drogami bitemi z Grodnem, Bia\u00ad\u0142ym\u00adsto\u00adkiem i st. dr. \u017cel. moskiewsko-brzeskiej Koss\u00f3w. Opr\u00f3cz W. w powiecie znajduje si\u0119 10 miasteczek: Izabelin, Ja\u0142\u00f3wka, \u0141opienica Ma\u0142a, \u0141ysk\u00f3w, M\u015bcib\u00f3w, Nowy Dw\u00f3r, Piaski, Ro\u015b, \u015awis\u0142ocz i Zelwa. Za czas\u00f3w Rzpltej pow. wo\u0142kowyski nale\u017ca\u0142 do wwdztwa nowogr\u00f3dzkiego (ob. T. V, 340<\/a>). Na sejmie grodzie\u0144skim 1793 r. d. 12 stycznia, marsza\u0142ka powiatowego wo\u0142kowyskiego Miko\u0142aja Bu\u0142haryna wyniesiono do godno\u015bci i prerogatyw kasztelana, co jednak ju\u017c w ko\u0144cu t. r. zniesiono. (Pod\u0142ug materya\u0142\u00f3w dostarczonych przez Ant. Kwie\u00adci\u0144\u00adskie\u00adgo<\/i> co do miasta i przez D. T.<\/i> co do powiatu). J. Krz.<\/i><\/p>\n

Wo\u0142kowyszki,<\/b> ob. Wy\u0142kowyszki<\/i>.<\/p>\n

Wo\u0142kusz<\/b> al. Wo\u0142kuszanka<\/i>, rzeczka, prawy dop\u0142yw Czarnej Ha\u0144czy, bierze pocz\u0105tek w lasach b\u0142otnistych ko\u0142o wsi Krasne, na p\u0142n. od Lipska, w pow. augustowskim, z po\u0142\u0105czenia si\u0119 strug p\u0142yn\u0105cych od wsi Ginowicz i Ho\u0142ynki, p\u0142ynie ko\u0142o wsi Wo\u0142kusz i uchodzi do Czarnej Ha\u0144czy z praw. brzegu, przy 16 \u015bluzie kana\u0142u augustowskiego. Od wsi Wo\u0142kusz do uj\u015bcia d\u0142uga 7 w.<\/p>\n

Wo\u0142kusz<\/b> 1.) w\u015b, pow. augustowski, gm. Kuryanki, par. Teolin, odl. 36 w. od Augustowa, ma 19 dm., 111 mk., 215 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. \u0141abno. W r. 1827 by\u0142o 19 dm., 105 mk. 2.) W.,<\/b> przyl. folw. J\u00f3zefatowo, w pow. augustowskim, gm. Wo\u0142\u0142owiczowce.<\/p>\n

Wo\u0142kusz<\/b> al. Wo\u0142kusza<\/i>, w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 1 okr. pol., gm. Kruglany, o 9 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 204\u00be dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (83\u00be \u0142\u0105k i pastw., 13 nieu\u017c.). 2.) W.,<\/b> folw. tam\u017ce, nale\u017cy do d\u00f3br Wielka \u0141oso\u015bna Sta\u00adni\u00ads\u00ad\u0142a\u00adwa Os\u00adtro\u00adm\u0119\u00adc\u00adkie\u00adgo, ma 250 dzies., zamek, w kt\u00f3rym w 1639 r. przebywa\u0142 W\u0142adys\u0142aw IV (ob. Kubala, Jerzy Ossoli\u0144ski, I, 210). W r. 1597 Jan Bouffa\u0142\u0142 naby\u0142 W. od Andrzeja Kotowicza i odt\u0105d bez przerwy pozostawa\u0142 w r\u0119ku tej rodziny do 1826 r., w kt\u00f3rym kapitan Onufry Bouffa\u0142\u0142 sprzeda\u0142 go za 180000 rs. Marcinowi Zawadzkiemu. 3.) W.,<\/b> uroczysko, tam\u017ce, nale\u017cy do d\u00f3br Ma\u0142a \u0141oso\u015bna Sytinych. J. Krz.<\/i><\/p>\n

Wo\u0142kuszanka,<\/b> rzka, ob. Wo\u0142kusz<\/i>.<\/p>\n

Wo\u0142kuszek,<\/b> folw. nad rz. Wo\u0142kuszank\u0105, pow. augustowski, gm. Kuryanki. par. Krasnyb\u00f3r. W r. 1827 mia\u0142 2 dm., 13 mk. Folw. ten, w r. 1880 oddzielony od d\u00f3br Lipsk Murowany, rozl. mr. 694: gr. or. i ogr. mr. 104, \u0142\u0105k mr. 131, lasu mr. 444, nieu\u017c. mr. 15; bud. drew. 6, las nieurz\u0105dzony, pok\u0142ady torfu, smolarnia.<\/p>\n

Wo\u0142kuszne,<\/b> os., pow. augustowski, gm. Kuryanki, par. Lipsk. Le\u017cy na zach.-p\u0142n. od wsi Krasne. W pobli\u017cu druga osada, zwana Podwo\u0142kuszne. W r. 1827 W., os. rz\u0105dowa, mia\u0142a 3 dm., 19 mk. W spisie urz\u0119d. osad gub. suwalskiej podane p. n. Wo\u0142kusz.<\/p>\n

Wo\u0142onczuny<\/b> al. Wo\u0142anczany<\/i> i Wolanczany<\/i>, w\u015b, nad jez. Bylsonajcis, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Lejpuny, ma 12 dm., 105 mk., 654 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Lejpuny. W 1827 r. by\u0142o 8 dm., 48 mk.<\/p>\n

Wo\u0142otki,<\/b> pow. maryampolski, ob. Iszonany<\/i>, w\u0142a\u015bciwie Iszmany<\/i>.<\/p>\n

<\/a>Wo\u0142otowki,<\/b> nazwa dawana na Litwie<\/a> nasypom ziemnym, kurhanom.<\/p>\n

Wo\u0142owicze,<\/b> w\u015b i fol., pow. wy\u0142kowyski, gm. Karkliny, par. Kieturw\u0142oki, odl. 25 w. od Wy\u0142kowyszek a 17 w. od Maryampola. W\u015b ma 14 dm., 222 mk.; fol. 6 dm., 144 mk. W r. 1827 w\u015b rz\u0105d., ma 27 dm., 198 mk. Dobra W., w r. 1837 nadane jako majorat gener. v. Tornau, sk\u0142ada\u0142y si\u0119 z folw.: W. i Parysuwszczyzna i wsi: W. os. 37, mr. 623; w\u015b Parysowszczyzna os. 20, mr. 262; w\u015b Nowinniki os. 36, mr. 1280; w\u015b Plumbole os. 1, mr. 407; w\u015b Trboryszki os. 17, mr. 967; w\u015b Jegliszki os. 2, mr. 253; w\u015b Tertrubicze os. 6, mr. 272; w\u015b Posudoniszki os. 13, mr. 157; w\u015b Guldynie os. 2, mr. 115.<\/p>\n

Wo\u0142owiczowce<\/b> 1.) w\u015b, pow. augustowski, gm. Balla Wielka, par. Teolin. Le\u017cy przy trakcie z Grodna do Sopo\u0107ki\u0144, odl. od Augustowa 53 w., ma 43 dm., 323 mk. W 1827 r. by\u0142o 23 dm., 141 mk. 2.) W.,<\/b> gmina, w pow. augustowskim, nale\u017cy do s\u0105du gm. okr. III w Sopo\u0107kiniach (tam\u017ce st. poczt.), ma 24689 mr. obszaru i 7894 mk. Sr\u00f3d ludno\u015bci sta\u0142ej jest 954 prawos\u0142., 16 prot., 2745 \u017cyd\u00f3w (w os. Sopo\u0107kinie). W sk\u0142ad gm. wchodz\u0105: Babiczki, Baleni\u0119ta, Bugieda, Carewo, Czortek, Dorgu\u0144, D\u017amisiewiczc, Horaczki, Kadysz-Ho\u0142owie\u0144czyce, K.-Gineta, K.-Rz\u0105dowy, Nowiki, Niemnowo, Osoczniki, Ostasz, Pieszczany, Radziwi\u0142ki, Rynkowce, Sieniewicze, Simoniszki, Sonicze, Sopo\u0107kinie, \u015awiack, \u015awiack-Wo\u0142owicza, \u015awi\u0119toja\u0144sk, Tartak, Teolin, Usienniki, Warniszki, Wasilewicze, Wo\u0142kusz i W\u00f3lka-Rz\u0105dowa. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wo\u0142ownia,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. i par. Jeleniewo, odl. od Suwa\u0142k 12 w., ma 47 dm., 372 mk. W 1827 r. by\u0142o 31 dm., 265 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kadaryszki<\/a>.<\/p>\n

Wo\u0142pa,<\/b> pow. grodzie\u0144ski. Mstko nale\u017cy do pow. wo\u0142kowyskiego. O 5 w. od W. dwa kurhany, do 2 arsz. wysokie. W pobli\u017cu mstka znaleziono toporek kamienny.<\/span><\/p>\n

Wo\u0142y\u0144ce<\/b> 1.) w\u015b i fol., pow. siedlecki, gm. Wiszniew, par. Skurzec, ma 28 dm., 207 mk., 745 mr. W 1827 r. by\u0142o 11 dm., 78 mk., par. Niwiska. W r. 1563 w\u015b Wo\u0142y\u0144ce, w par. Niwiska, w ziemi liwskiej, mia\u0142a 9 \u0142an. km. (Pawi\u0144., Mazowsze, 415). 2.) W.,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Sejwy, par. Pu\u0144sk, odl. od Suwa\u0142k 31 w., ma 28 dm., 407 mk. W r. 1827 w\u015b Wo\u0142ynie mia\u0142a 15 dm., 134 mk.<\/p>\n

Wo\u0142y\u0144ce<\/b> 1.) przysio\u0142ek wsi Nowosio\u0142ki, pow. kobry\u0144ski, w 2 okr. pol., gm. Wierzcholesie. 2.) W.,<\/b> osada, pow. sok\u00f3lski, w 1 okr. pol., gm. Kruglany, o 23 w. od Sok\u00f3\u0142ki, w\u0142asno\u015b\u0107 Iwa\u0144\u00adczu\u00adka, ma 15 dzies.<\/p>\n

Wondolleck,<\/b> pol. W\u0105do\u0142ek<\/i>, huta \u017celazna, pow. ja\u0144sborski, st. p. Dlotowen.<\/p>\n

Woniecko,<\/b> w\u015b, pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, ob. Gr\u0105dy<\/a> Woniecko<\/i>. Le\u017cy na wyspie. wzn. 525 st. npm., otoczonej zewsz\u0105d b\u0142otami i korytem Narwi. Wed\u0142ug lustracyi z r. 1549 by\u0142a to wie\u015b szlach. w starostwie \u0142om\u017cy\u0144skiem. W r. 1578 w\u015b \u201eWonieczk\u201c, w par. Zawady, ma 1 \u0142an km. a \u201eGrandi\u201c 12 \u0142an. (Pawi\u0144ski, Mazowsze, 378).<\/p>\n

Worehlen,<\/b> w\u015b, pow. darkiejmski, st. p. Kleschowen.<\/p>\n

Worki,<\/b> w\u015b, na wyspie Rugii. Przy wsi grupa mogi\u0142 olbrzymich (ob. t. IX, 957).<\/p>\n

Wornogiry,<\/b> pow. kalwaryjski, ob. Warnagiry<\/i>.<\/p>\n

Woroniany,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Nowawola, o 6 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 252\u00be dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (67 \u0142\u0105k i pastw., 42 nieu\u017c.).<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Woronicza,<\/b> rzeczka, w gub. grodzie\u0144skiej, dop\u0142. rz. \u0141aszy<\/a>, lew. dop\u0142. Soko\u0142dy<\/a>.<\/p>\n

Woronicze<\/b> [\u2026]<\/span> 5.) W.,<\/b> uroczysko do wsi Soko\u0142da, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Ostr\u00f3w, o 25 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Woronie<\/b> 1.) w\u015b, pow. oszmia\u0144ski, w 4 okr. pol., o 44 w. od Oszmiany, 12 dm., 88 mk. (10 prawos\u0142., 78 katol.). 2.) W.,<\/b> za\u015bc., pow. wile\u0144ski, w 5 okr. pol., gm. Ilino (o 9 w.), okr. wiejski S\u0142oboda, 9 dusz rewiz.; nale\u017cy do d\u00f3br skarbowych \u015awirany. 3.) W.,<\/b> okolica, pow. biel\u00adski gub. grodzie\u0144skiej, w 2 okr. pol., gm. Rajsk, o 7 w. od Biel\u00adska, 137\u00bd dzies. (9 \u0142\u0105k i pastw., 4 lasu, 2\u00bd nieu\u017c.) 4.) W.,<\/b> pow. pi\u0144ski, ob. Worony<\/i>.<\/p>\n

Woroni\u0142owicze,<\/b> pow. s\u0142onimski. O 3 w. na p\u0142n.-zchd od wsi, w urocz. Sieczyszcze 6 sto\u017ckowych nasyp\u00f3w, maj\u0105cych po 12 sa\u017c. obwodu i do 2 sa\u017c. wysoko\u015bci.<\/span><\/p>\n

Woronowsk,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Balkuny, par. Miros\u0142aw, odl. od Kalwaryi 40 w., ma 18 dm., 137 mk.<\/p>\n

Woro\u0144ki<\/b> [\u2026]<\/span> 4.) W.,<\/b> folw., pow. grodzie\u0144ski, w 3 okr. pol., gm. \u015awis\u0142ocz, nale\u017cy do K\u0142osy (Ko\u0142osy) Butkiewicz\u00f3w.<\/p>\n

Woroszy\u0142owszczyzna,<\/b> uroczysko, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 2 okr. pol., gm. Bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adczek, o 5 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku, 57\u00bd dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (24\u00bd \u0142\u0105k i pastw., 1 nieu\u017c.).<\/p>\n

Worupoehnen,<\/b> w\u015b, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. p. Gumbinnen.<\/p>\n

Wosiszki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 32 w., ma 5 dm., 57 mk. W r. 1827 by\u0142o 4 dm., 49 mk.<\/p>\n

Woszczanka<\/b> 1.) w\u015b, pow. pru\u017ca\u0144ski, w 2 okr. pol., gm. Malecz, o 25 w. od Pru\u017cany, ma wraz ze wsi\u0105 Minki 341 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. 2.) W.,<\/b> w\u015b, pow. rohaczewski, gm. Korma (o 9 w.), zapasowy \u015bpichlerz gminny.<\/p>\n

Woszczele,<\/b> niem. Woszielen<\/i>, w\u015b, pow. \u0142ecki, st. p. Grabnik.<\/p>\n

Woszczynicze,<\/b> w\u015b, pow. pru\u017ca\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. Rudniki, o 12 w. od Pru\u017cany, na wsch\u00f3d od Ro\u017ckowicz, 953\u00bd dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (396 \u0142\u0105k i pastw., 192 nieu\u017c.).<\/p>\n

Wotoka,<\/b> rzeczka, w gub. grodzie\u0144skiej, przypiera do kana\u0142u Muchawieckiego.<\/p>\n

Wowery,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Le\u015bnictwo, par. Syntowty, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 11 w., ma 10 dm., 107 mk. W 1827 r. by\u0142o 15 dm., 112 mk.<\/p>\n

Woweryszki<\/b> 1.) w\u015b, pow. maryampolski, gm. Kwieciszki, par. Maryampol (odl. 10 w.), ma 7 dm., 57 mk. W 1827 r. by\u0142o 5 dm., 40 mk. 2.) W.,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Kidule, par. Kajmele, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 28 w., ma 4 dm., 43 mk. Wraz z wsi\u0105 Jakajcie ma 362 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kidule. W r. 1827 w\u015b Woweryszki, w par. S\u0142owiki, ma 5 dm., 33 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wo\u017ana Wie\u015b,<\/b> w\u015b nad rz. Jegrzni\u0105<\/a>, pow. szczuczy\u0144ski, gm. Pruska, par. Barg\u0142owo, le\u017cy \u015br\u00f3d las\u00f3w i bagien, o 1\u00bd w. od wsch. brzegu jez. Dr\u0119stwo<\/a>; ma 57 dm., 744 mk., 2488 mr. Szko\u0142a pocz\u0105tkowa. W r. 1827 w\u015b rz\u0105d., ma 58 dm., 372 mk., par. Rajgr\u00f3d.<\/p>\n

Woznie,<\/b> uroczysko, pow. pru\u017ca\u0144ski, w 2 okr. pol., gm. Rewiatycze, nale\u017cy do d\u00f3br Siehniewicze Romualda Neuhof-Lej.<\/p>\n

Wo\u017cniszki<\/b> 1.) w\u015b, pow. maryampolski, gm. Balwierzyszki, par. Gudele, odl. od Maryampola 27 w., ma 8 dm., 103 mk. 2.) W.,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Janowo, par. Ludwin\u00f3w, odl. od Kalwaryi 7 w., ma 10 dm., 47 mk.<\/p>\n

W\u00f3j\u0142yszki,<\/b> mylnie (ob. Le\u015bnictwo<\/a><\/i>, t. V, 161), za: W\u00f3jtyszki<\/i>.<\/p>\n

W\u00f3jtowce,<\/b> w\u015b i fol., pow. augustowski, gm. Balla Wielka, par. Ho\u017ca Sylwanowce, odl. od Augustowa 61 w., ma 25 dm., 164 mk. W 1827 r. by\u0142o 20 dm., 116 mk. W r. 1884 r. fol. W. rozl. mr. 357: gr. or. i ogr. mr. 227, \u0142\u0105k mr. 32, past. mr. 24, lasu mr. 67, nieu\u017c. mr. 5; bud. mur. 3, drew. 8, pok\u0142ady torfu. W\u015b W. os. 18, mr. 430.<\/p>\n

W\u00f3jtowskie g\u00f3ry,<\/b> wzg\u00f3rze w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci pow. suraskiego.<\/p>\n

W\u00f3jtowskie W\u0142\u00f3ki,<\/b> os., pow. augustowski, gm. i par. August\u00f3w (odl. 4 w.), ma 3 dm., 23 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>W\u00f3jtowstwo<\/b> [\u2026]<\/span> 44.) W. al. Chodorki<\/i>, w\u015b nad rz. Rospud\u0105, w pow. augustowskim, gm. Dowspuda, par. Jan\u00f3wka (ob. <\/i>Chodorki<\/a><\/i>). Nale\u017ca\u0142a do d\u00f3br Dowspuda hr. Pac\u00f3w. 45) W.,<\/b> os m\u0142yn, tam\u017ce. Posiada m\u0142yn wodny o 3 kamieniach, 2 dm., 15 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

W\u00f3jtowstwo,<\/b> w\u015b i osada, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 3 okr. pol., gm. Przy\u00adtu\u00adla\u00adn\u00adka, o 48 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku. W\u015b (W. Goni\u0105dzkie) ma 133 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc., osada 30 dzies. (4 \u0142\u0105k); nale\u017cy do d\u00f3br hr. Krasi\u0144skich.<\/p>\n

W\u00f3jtowstwo Sudata,<\/b> dobra, skarbowe, pow. \u015bwi\u0119cia\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. Swi\u0119ciany, okr. wiejski W. Sudata. W sk\u0142ad okr\u0119gu wiejskiego wchodz\u0105 wsi: Czynczuki, Dzietyniany, Grzyby, \u0141osiszki, \u0141owki, Marguniszki, Melegiany, Mie\u017cany, Niemenczyniany, Pokrowka, Rogowszczyzna, Wierzkale, \u017ba\u0142oby, oraz za\u015bc.: Gra\u017culany, Jakubieniszki, Johanpol, Junodary, Lulin, Mamieliszki, Plauszki, Pog\u0142usze, Popieliszki, Popienigi, Rudaszyszki, Stary Szlak, Sudata, Sutryszki, Uszwarojstwienia, Wojckuny i \u017byrnieliszki, w og\u00f3le w 1865 r. 493 dusz rewiz. b. w\u0142o\u015bc. skarb., 18 osadn. w. rus., 6 jednodworc\u00f3w.<\/p>\n

W\u00f3jtowszczyzna,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Simno, odl. od Kalwaryi 31 w., ma 8 dm., 41 mk.<\/p>\n

W\u00f3jty<\/b> 1.) al. W\u00f3\u00adjt\u00f3w<\/i>, w\u015b przy uj\u015bciu rzki Na\u00adbo\u00adr\u00f3w\u00adki do Os\u00adsow\u00adni\u00adcy, pow. ra\u00addzy\u00admi\u0144\u00adski, gm. i par. Ja\u00add\u00f3w, ma 16 os., 137 mk., 440 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Ja\u00add\u00f3w. W r. 1827 by\u0142o 15 dm., 107 mk. W\u015b ta, zwana dawniej Za\u00adwa\u00addy, wchodzi\u0142a w sk\u0142ad ststwa ro\u00ad\u017ca\u0144\u00adskie\u00adgo. Ob. Jad\u00f3w<\/i>, 2.) W.,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. i par. Pilwiszki, odl. od Maryampola 21 w., ma 6 dm., 67 mk. W 1827 r. by\u0142o 4 dm., 69 mk. 3.) W.<\/b> Tro\u00adja\u00adny<\/i>, folw., pow. pu\u0142\u00adtu\u00ads\u00adki, gm. Kle\u00adsze\u00adwo, par. Szwe\u00adli\u00adce, odl. 10 w. od Pu\u0142\u00adtu\u00ads\u00adka. W r. 1827 by\u0142o 3 dm., 37 mk. W r. 1873 folw. ten rozl. mr. 233: gr. or. i ogr. mr. 155, pastw. mr. 10, lasu mr. 24, zaro\u015bli mr. 36, nieu\u017c. mr. 8; bud. drew. 7. 4.) W.<\/b> Za\u00admo\u00ad\u015b\u00adcie<\/i>, w\u015b i folw., pow. p\u0142o\u0144\u00adski, gm. W\u00f3j\u00adty Za\u00admo\u00ad\u015b\u00adcie, par. P\u0142o\u0144sk (odl. 1 w.), ma 4 dm., 91 mk., 60 mr., wiatrak. W r. 1827 by\u0142o 8 dm., 58 mk. W r. 1880 folw. W\u00f3jty Zamo\u015bcie lit. B. rozl. mr. 71: gr. or. i ogr. mr. 63, \u0142\u0105k mr. 1, pastw. mr. 2, nieu\u017c. mr. 5; bud. mur. 1, drew. 10. W. Z. gmina nale\u017cy do s\u0105du gm. okr. II, ma 14056 mr. obszaru, 228 dm., 4024 mk. Sr\u00f3d sta\u0142ej ludno\u015bci 34 prot. i 48 \u017cyd. W gm. znajduje si\u0119: 1 browar, cegielnia, 10 wiatrak\u00f3w, 5 karczem. W sk\u0142ad gm. wchodz\u0105: Ar\u00adce\u00adlin, B\u0105\u00adki, Bro\u00addy, Da\u00adla\u00adno\u00adwo, Da\u00adla\u00adn\u00f3w\u00adko, Jas\u00adku\u00ad\u0142o\u00adwi\u00adz\u00adna, Je\u00ad\u017ce\u00adwo, Ilin\u00adko, Ili\u00adno, Klu\u00adcze\u00adwo, Mi\u00adcha\u00adli\u00adnek, Po\u00ad\u015bwi\u0119t\u00adne, Po\u00adczer\u00adnin, Pi\u00adli\u00adto\u00adwo, Ra\u00adko\u00adwo, Ska\u00adrzyn, Skrzyn\u00adki, Stra\u00adch\u00f3\u00adw\u00adko, Sie\u00add\u00adlin, Siek\u00adlu\u00adki, Sze\u00adro\u00admin, Sze\u00adro\u00admi\u00adnek, Wi\u00adla\u00admo\u00adwi\u00adce, Woj\u00adty, Za\u00admo\u015b\u00adcie, Wy\u00adgo\u00adda, Wy\u00adgo\u00adda D\u0119\u00adbiny.<\/p>\n

W\u00f3lka<\/b> [\u2026]<\/span> 23.) W.,<\/b> w\u015b, par. Barg\u0142\u00f3w (dzi\u015b pow. augustowski). W nowszych spisach nie podana. W r. 1827 by\u0142o 25 dm., 165 mk. [Mo\u017ce W\u00f3lka Karwowska<\/i>, patrz poz. 104.<\/span> 24.) W.,<\/b> w\u015b i fol., pow. suwalski, gm. W\u00f3lka, par. Baka\u0142arzewo, odl. od Suwa\u0142k 13 w. Folw. ma 5 dm., 50 mk.; w\u015b 9 dm., 77 mk., 525 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Adamowicze. W r. 1827 1 dm., 9 mk. W. gmina ma 13701 mr. obszaru i 5230 mk. \u015ar\u00f3d sta\u0142ej ludno\u015bci 6 praw., 153 prot., 1360 \u017cyd. (w os. Baka\u0142arzewo). S\u0105d gm. okr. III i st. p. w os. Filipowo o 13 w. W sk\u0142ad gm. wchodz\u0105: Baka\u0142arzewo, Bolesty Nowe i Stare, Czerwonka, G\u0119bal\u00f3wka, Kamionka, Karasiowo, Karolin, Klonowa G\u00f3ra, Konopki, Konstantyn\u00f3wka, Kotowina, Malin\u00f3wka, Mat\u0142ak, Mazury Gizewicze, Nieszki, Nowa Wie\u015b, Nowopol, Nowy Dw\u00f3r, Podrabalino, Podw\u00f3lka, Podw\u00f3lczanka, Podwysokie, Podzaj\u0105czkowo, Podzdr\u0119by, Rabalino, Ruda, Rydzewina, Sad\u0142owina, Siekierowo, Siemien\u00f3wka, Skazdub, w\u015b i fol., Szczedruchy, w\u015b i fol., W\u0142odzimirz\u00f3wka, W\u00f3lka, w\u015b i fol., Zaj\u0105czkowo, w\u015b i fol. Zdr\u0119by. [Niegdy\u015b w\u015b gminna, na wsch. od jeziora Bolesty.]<\/span> [\u2026]<\/span> 58.) W.<\/b> Danowska<\/i>, w\u015b, pow. szczuczy\u0144ski, gm. Przestrzele, par. Rydzewo. W r. 1827 by\u0142o 2 dm., 13 mk., par. Rajgr\u00f3d. Zapewne W\u00f3lka Ma\u0142a<\/i><\/span> [\u2026]<\/span> 67.) W.<\/b> Dorgunska<\/i>, w\u015b, pow. augustowski, gm. Wo\u0142owiczowce, par. Teolin, ma 12 os., 58 mr. W r. 1827 by\u0142o 12 dm., 78 mk. [\u2026]<\/span> 104.) W.<\/b> Karwowska<\/i>, w\u015b i fol., pow. szczuczy\u0144ski, gm. Pruska, par. Barg\u0142\u00f3w, ma 1847 mr. [\u2026]<\/span> 194.) W.<\/b> Narodowa<\/i> al. Rz\u0105dowa<\/i>, w\u015b, pow. augustowski, gm. Wo\u0142owiczowce, par. Teolin, odl. 57 w. od Augustowa, ma 14 dm., 137 mk. W r. 1827 w\u015b rz\u0105d., ma 15 dm., 76 mk. [\u2026]<\/span> 221.) W.<\/b> Piaseczna<\/i>, w\u015b nad rz. Biebrz\u0105, pow. szczuczy\u0144ski, gm. Ruda, par. Bia\u0142aszewo, ma 726 mr. W r. 1827 by\u0142o 12 dm., 73 mk. [\u2026]<\/span> 228.) W.<\/b> Piotrowska<\/i>, w\u015b, pow. szczuczy\u0144ski, gm. Przestrzele, par. Rajgr\u00f3d (filia w Rydzewie). W r. 1827 mia\u0142a 10 dm., 59 mk. [\u2026]<\/span> 246.) W.<\/b> Przedmie\u015bcie<\/i>, os., pow. suwalski, gm. i par. Filip\u00f3w, odl. od Suwa\u0142k 25 w., ma 30 dm., 289 mk., stanowi przedmie\u015bcie Filipowa. W r. 1827 by\u0142o 16 dm., 97 mk. [\u2026]<\/span><\/p>\n

W\u00f3lka<\/b> 1.) w\u015b i folw., pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 2 okr. pol., gm. Ju\u00adch\u00adno\u00adwiec, o 13 i 14 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku; w\u015b ma 128 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc., folw. nale\u017cy do d\u00f3br Ju\u00adch\u00adno\u00adw\u00adszczy\u00adz\u00adna, Le\u00adbie\u00addie\u00adwych. 2.) W.,<\/b> w\u015b, pow. bie\u00adl\u00adski gub. grodzie\u0144skiej, w 1 okr. pol., gm. Kle\u00adni\u00adki, o 20 w. od Bie\u00adl\u00adska, 88\u00bd dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. 3.) W.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. Orla, o 7 w. od Bie\u00adl\u00adska, 177 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. 4.) W.,<\/b> folw., tam\u017ce, w 3 okr. pol., gm. Grodzisk, nale\u017cy do d\u00f3br Bi\u00adsze\u00adwo, Dziu\u00adban\u00addo\u00adw\u00adskich. 5.) W.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, w 4 okr. pol., gm. Sie\u00admia\u00adty\u00adcze, o 49 w. od Bie\u00adl\u00adska, 351 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (114 \u0142\u0105k i pastw., 92 nieu\u017c.). Grupa kurhan\u00f3w.<\/span> 6.) W.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. Na\u00adroj\u00adki, o 54 w. od Bie\u00adl\u00adska, 519\u00bd dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. Grupa kurhan\u00f3w, mogi\u0142y z epoki kamiennej.<\/span> 7.) W.,<\/b> w\u015b i dobra, pow. brzeski, gub. grodzie\u0144skiej, w 2 okr. pol., gm. Ka\u00admie\u00adni\u00adca \u017by\u00adro\u00adwi\u00adc\u00adka, o 19 w. od Brze\u00ad\u015bcia. 8.) W.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, w 3 okr. pol., gm. Mo\u00adty\u00adka\u00ad\u0142y, o 14 w. od Brze\u00ad\u015bcia, 147\u00bd dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. 9.) W.,<\/b> w\u015b i dobra, pow. ko\u00adb\u00adry\u0144\u00adski, w 1 okr. pol., gm. Ro\u00adho\u00ad\u017a\u00adna, o 21. w. od Ko\u00adb\u00adry\u00adnia. W\u015b ma 53 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (21 \u0142\u0105k i pastw.); dobra, w\u0142asno\u015b\u0107 Szu\u00adt\u00adkow\u00adskich, 121 dzies. (55 \u0142\u0105k i pastw., 1 lasu, 1 nieu\u017c.). 10.) W.,<\/b> w\u015b i folw., tam\u017ce, w 3 okr. pol., gm. An\u00adto\u00adpol, o 35 w. od Ko\u00adb\u00adry\u00adnia. W\u015b ma 159 dzies. (80 \u0142\u0105k i pastw., 5 nieu\u017c.); folw. nale\u017cy do d\u00f3br Antopol, von Bre\u00adwer\u00adn\u00f3w. 11.) W.,<\/b> karczma, tam\u017ce, o 36 w. od Ko\u00adb\u00adry\u00adnia. 12.) W.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. Wo\u0142owel, o 47 w. od Ko\u00adb\u00adry\u00adnia, 156 ziemi w\u0142o\u015bc. 13.) W.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, w 4 okr. pol., gm. Chomsk, o 50 w. od Ko\u00adb\u00adry\u00adnia, 711 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (389 \u0142\u0105k i pastw., 34 nieu\u017c.). 14.) W.,<\/b> dobra, pow. sok\u00f3lski, w 1 okr. pol., gm. Makowlany, o 17 w. od Sok\u00f3\u0142ki, w\u0142asno\u015b\u0107 Hi\u00adpo\u00adli\u00adta Wo\u0142\u00adko\u00adwy\u00adc\u00adkie\u00adgo, ma 607 dzies. (61 \u0142\u0105k i pastw., 88 lasu, 4 nieu\u017c.). 15.) W.,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Trofim\u00f3wka, o 29 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 575 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (187 \u0142\u0105k i pastw., 7 nieu\u017c.). 16.) W.,<\/b> osada, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Czarnawie\u015b, o 30 w. od Sok\u00f3\u0142ki. 17.) W.,<\/b> w\u015b, pow. no\u00adwo\u00adgr\u00f3dz\u00adki, w 3 okr. pol. Nowa Mysz, gm. Os\u00adt\u00adr\u00f3w, o 79 w. od Nowogr\u00f3dka, ma 33 os.; miejscowo\u015b\u0107 lekko falista, do\u015b\u0107 le\u015bna. Za podda\u0144stwa w\u0142asno\u015b\u0107 Potockich (pojezuicka). 18.) W.<\/b> al. W. Te\u00adle\u00adcha\u00ad\u0144\u00adska<\/i>, w\u015b nad jez. t. n., pow. pi\u0144\u00adski, w 4 okr. pol. i gm. Te\u00adle\u00adcha\u00adny, ma 57 os., 209 mk. Miejscowo\u015b\u0107 nizinna, ma\u0142oludna, bogata w \u0142\u0105ki i ryby. Lud zajmuje si\u0119 g\u0142\u00f3wnie flisactwem. Za podda\u0144stwa w\u0142asno\u015b\u0107 Pus\u00ad\u0142o\u00adw\u00adskich. 19.) W.,<\/b> dwie wsi, pow. pi\u0144\u00ads\u00adki, w 2 okr. pol. lu\u00adbie\u00adszo\u00adw\u00adskim, gm. Choj\u00adno, przy dro\u017cynie z Choj\u00adna do \u017byt\u00adko\u00adwicz. W. Wielka, odl. od Pi\u0144\u00adska 18 w., ma 15 os., 58 mk. W. Ma\u0142a, odl. o 20 w. od Pi\u0144\u00adska, 12 os., 47 mk. Miejscowo\u015b\u0107 bardzo nizinna, zalewana w czasie powodzi wodami rz. Strumie\u0144. \u0141\u0105k obfito\u015b\u0107. Za podda\u0144stwa w\u0142asno\u015b\u0107 Or\u00add\u00f3w. 20.) W.,<\/b> w\u015b nad Kotlin\u0105 Jasio\u0142dy, pow. pi\u0144ski, na t. zw. Za\u00adho\u00adro\u00addziu, w 1 okr. pol., gm. Piu\u00adko\u00adwi\u00adcze, o 1 w. od toru kol. \u017cel. poleskiej, o 14 w. od Pi\u0144\u00adska, ma 42 os. Miejscowo\u015b\u0107 nizinna, bogata w \u0142\u0105ki i ryby. Lud g\u0142\u00f3wnie trudni si\u0119 flisactwem i rybactwem. 21.) W.,<\/b> w\u015b nad rzk\u0105 Wis\u00ad\u0142\u0105 pow. pi\u0144\u00adski, na t. zw. Za\u00adho\u00adro\u00addziu, w gm. \u0141o\u00adhi\u00adszyn przy dro\u017cynie ze wsi Chwo\u00adro\u00ads\u00adny do Za\u00adbo\u00adro\u00adwiec, ma 13 os. 22.) W.,<\/b> w\u015b nad jez. t. n., pow. pi\u0144\u00adski, w 1 okr. pol., gm. Ko\u00ad\u017can\u00adgr\u00f3\u00addek, o 86 w. od Pi\u0144\u00adska, ma 30 os. 23.) W.<\/b> Be\u00adre\u017c\u00adnia\u0144\u00adska<\/i> al. Wola Bie\u00adre\u017c\u00adna<\/i>, w\u015b i dobra nad kotlin\u0105 Sto\u00adcho\u00addu, pow. pi\u0144\u00adski, w 2 okr. pol. i par. katol. Lu\u00adbie\u00adsz\u00f3w, gm. Wola Ku\u00adche\u00adcka, o 85 w. od Pi\u0144\u00adska, ma 32 os. Dobra, w\u0142asno\u015b\u0107 Czar\u00adnec\u00adkich, oko\u0142o 78 w\u0142\u00f3k; grunta lekkie, \u0142\u0105k obfito\u015b\u0107, rybo\u0142\u00f3wstwo, lasu dostatek. 24.) W.<\/b> Brod\u00adni\u00adc\u00adka<\/i>, w\u015b, pow. pi\u0144\u00adski, w 1 okr. pol., 82 mk.; w\u0142asno\u015b\u0107 Szczyt\u00adt\u00f3w. 25.) W.<\/b> Dos\u00adto\u00adje\u00adw\u00adska<\/i>, w\u015b i dwa folw., pow. pi\u0144\u00adski, w 4 okr. pol. te\u00adle\u00adcha\u0144\u00adskim, gm. Po\u00adrze\u00adcze, o 27 w. od Pi\u0144\u00adska. W\u015b ma 20 os., 63 mk.; jeden z folw., w\u0142asno\u015b\u0107 Or\u00add\u00f3w, oko\u0142o 14 w\u0142\u00f3k, drugi Ko\u017a\u00adla\u00adko\u00adw\u00adskich, przesz\u0142o 19 w\u0142\u00f3k. Miejscowo\u015b\u0107 do\u015b\u0107 le\u015bna, grunta lekkie. Niegdy\u015b miejscowo\u015b\u0107 ta by\u0142a kr\u00f3lewszczyzn\u0105 w ks. pi\u0144\u00adskim, przy dom. Do\u00adsto\u00adje\u00adwo, o kt\u00f3rem wzmianka pod. 1553 w opisaniu ksi\u0119ztwa (ob. Piscewaja Kniga, Wyd. arch. komis. Wil., str. 320, 333, 382). 26.) W.<\/b> Ho\u00adro\u00addy\u00ads\u00adka<\/i>, w\u015b, pow. pi\u0144\u00adski, w 1 okr. pol., 160 mk., niegdy\u015b funduszowa klasztoru ho\u00adro\u00addy\u00ads\u00adkie\u00adgo. 27<\/span>.) W.<\/b> Lu\u00adbie\u00adszew\u00adska<\/i>, ob. Lu\u00adbie\u00adszew\u00adska W\u00f3l\u00adka<\/i>. Tu dodamy, \u017ce le\u017cy o 75 w. od Pi\u0144\u00adska, w 2 okr. pol. lu\u00adbie\u00adszow\u00adskim, posiada 109 mk., 1621 dzies. ziemi, cerkiew \u015bw. Micha\u0142a z r. 1804, uposa\u017con\u0105, z dawnych zapis\u00f3w oko\u0142o 3\u00bd w\u0142\u00f3k grunt\u00f3w i \u0142\u0105k, oko\u0142o 800 parafian. W\u0142asno\u015b\u0107 dawniej Czar\u00adne\u00adc\u00adkich, nast\u0119pnie Kor\u00adsa\u00adk\u00f3w. 28.) W.<\/b> \u0141aw\u00adska<\/i>, w\u015b szla\u00adche\u00adc\u00adka, pow. pi\u0144\u00adski, w 4 okr. pol. te\u00adle\u00adcha\u0144\u00adskim, gm. \u0141o\u00adhi\u00adszyn, o 35 w. od Pi\u0144\u00adska, w posiadaniu dziesi\u0119ciu rodzin Mar\u00adcin\u00adkie\u00adwi\u00adcz\u00f3w, z kt\u00f3rych ka\u017cda ma od 2 do 4 w\u0142\u00f3k ziemi. 29.) W.<\/b> \u0141u\u00adni\u0144\u00adska<\/i>, w\u015b, pow. pi\u0144\u00adski, w 1 okr. pol., gm. \u0141u\u00adniu, 141 mk.; w\u0142asno\u015b\u0107 Ed\u00adwi\u00adna Lu\u00adbe\u00adc\u00adkie\u00adgo. 30) W.<\/b> Mok\u00adrza\u0144\u00adska<\/i>, w\u015b, pow. pi\u0144\u00adski, w 2 okr. pol., gm. Mok\u00adrze, 32 mk.; w\u0142asno\u015b\u0107 Pus\u00ad\u0142ow\u00adskich. 31.)<\/span> W.<\/b> Nurecka<\/i>, w\u015b i dobra, pow. brze\u00adski gub. grodzie\u0144skiej, w 5 okr. pol., gm. Po\u00ad\u0142ow\u00adce, o 54 w. od Brze\u00ad\u015bcia. W\u015b ma 778\u00bd dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (34 \u0142\u0105k i pastw., 4 lasu, 18 nieu\u017c); dobra, w\u0142asno\u015b\u0107 Fe\u00adli\u00adk\u00adsa Im\u00adbry, 695 dzies. (426 \u0142\u0105k i pastw., 75 lasu, 10 nieu\u017c.). 32.) W.<\/b> Ob\u00adrow\u00adska<\/i>, sio\u0142o, pow. s\u0142onimski, w 1 okr. pol., gm. Hi\u00adczy\u00adce, o 77 w. od S\u0142onima, 48 dm., 375 mk., cerkiew, 818 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (485 \u0142\u0105k i pastw., 26 nieu\u017c.), 45 dzies. cerkiewnej (16 \u0142\u0105k i pastw.). 33.) W.<\/b> Pietkowska<\/i>, w\u015b i dobra, pow. bie\u00adl\u00adski gub grodzie\u0144skiej, w 2 okr. pol., gm. Ma\u00adle\u00adsze, o 21 w. od Bie\u00adl\u00adska. W\u015b ma 114\u00bd dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (21 \u0142\u0105k i pastw., 3\u00bd nieu\u017c.); dobra, z chutorem Sie\u00ad\u015b\u00adki, 658 dzies. (130 \u0142\u0105k i pastw., 120 lasu, 16 nieu\u017c); w\u0142asno\u015b\u0107 Ko\u00adsi\u0144\u00adskich. 34.) W.<\/b> Pnio\u00adwe\u0144\u00adska<\/i>, w\u015b nad rzk\u0105 Ko\u00adry\u00adsten\u00adk\u0105, dop\u0142. jez. Lu\u00adbia\u017a, pow. pi\u0144\u00adski, w 2 okr. pol. lu\u00adbie\u00adszo\u00adw\u00adskim, gm. Uh\u00adry\u00adni\u00adcze, przy go\u015bci\u0144cu poczt. pi\u0144\u00adsko-wo\u00ad\u0142y\u0144\u00adskim, o 89 w. od Pi\u0144\u00adska, ma 40 os., 165 mk. W. nale\u017ca\u0142a do dom. pijar\u00f3w lu\u00adbie\u00adszo\u00adw\u00adskich Pnio\u00adwno. Grunta lekkie, \u0142\u0105k obfito\u015b\u0107, miejscowo\u015b\u0107 do\u015b\u0107 le\u015bna. 35.) W.<\/b> Podmiejska<\/i> (Pod\u00adgrodz\u00adka<\/i>), w\u015b, pow. brzeski gub. grodzie\u0144skiej, w 2 okr. pol., gm. Ka\u00admie\u00adni\u00adca \u017by\u00adro\u00adwi\u00adcka, o 5 w. na p\u0142d. od Brze\u00ad\u015bcia, na wsch\u00f3d od fortu Wo\u00ad\u0142y\u0144\u00adskie\u00adgo, ma 189 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (25 \u0142\u0105k i pastw., 5 nieu\u017c.). Nadto Szu\u00adt\u00adko\u00adw\u00adski i Le\u00adpie\u00adsz\u00adkie\u00adwicz maj\u0105 tu 67\u00bd dzies. (22 \u0142\u0105k i pastw., 5 nieu\u017c.). 36.) W.<\/b> Poduchowna<\/i>, w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Czarnawie\u015b, o 28 w. od Sok\u00f3\u0142ki, ma wraz z urocz. Pleba\u0144szczyzna W\u0142\u00f3ki, Jakimy i Jarsz\u00f3wka 173 dzies. (56 \u0142\u0105k i pastw., 15 nieu\u017c.). 37.) W.<\/b> Poduchowna<\/i>, osada, tam\u017ce, o 30 w. od Sok\u00f3\u0142ki, cerkiew. 38.) W.<\/b> Popi\u0144ska<\/i>, w\u015b, pow. ko\u00adb\u00adry\u0144\u00adski, w 4 okr. pol., gm. Osowiec, o 54 w. od Ko\u00adb\u00adry\u00adnia, 911 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (488 \u0142\u0105k i pastw., 7 lasu). 39.) W.<\/b> Pu\u00ad\u017cy\u00adc\u00adka<\/i>, w\u015b, pow. brze\u00ads\u00adki gub. grodzie\u0144skiej, w 5 okr. pol., gm. Wo\u0142\u00adczyn, o 42 w. od Brze\u00ad\u015bcia, 717 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (83 \u0142\u0105k i pastw., 150 lasu, 140 nieu\u017c.). 40.) W.<\/b> Ra\u00addo\u00adwi\u00adc\u00adka<\/i>, w\u015b, pow. ko\u00adb\u00adry\u0144\u00adski, w 3 okr. pol., gm. Wo\u00ad\u0142o\u00adwel, o 49 w. od Ko\u00adb\u00adry\u00adnia, 476 dzies. ziemi w\u0142o\u015b\u0107. (67 \u0142\u0105k i pastw., 207 nieu\u017c.). 41.) W.<\/b> Ratowiecka<\/i>, w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Czarnawie\u015b, o 24 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 190 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (55 \u0142\u0105k i pastw., 13 nieu\u017c.). 42.) W.<\/b> Resz\u00adnio\u00adw\u00adska<\/i> i W. Rud\u00adnia\u0144\u00adska<\/i>, dwie wsi, pow. s\u0142onimski, w 5 okr. pol., gm. Do\u00adb\u00adro\u00admy\u015bl, o 42 w. od S\u0142onima, maj\u0105 40 dm., 734 mk., cerkiew, 1098 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (436 \u0142\u0105k i pastw., 97 nieu\u017c.). 43.) W.<\/b> Rze\u00adczy\u00adc\u00adka<\/i>, w\u015b i folw., pow. pi\u0144\u00adski, na Za\u00adrze\u00adczu, w gm. Mo\u00adro\u00adcz\u00adna, o 53 w. od Pi\u0144\u00adska, ma 87 mk., 2977 dzies.; w\u0142asno\u015b\u0107 Ter\u00adle\u00adc\u00adkie\u00adgo. Ob. Rze\u00adczy\u00adc\u00adka W\u00f3l\u00adka<\/i>. 44.) W.<\/b> Te\u00adle\u00adcha\u0144\u00adska<\/i>, ob. W\u00f3lka<\/i> 18.). 45.) W.<\/b> Te\u00adre\u00adcho\u00adw\u00adska<\/i>, w\u015b, pow. brz\u00adeski gub. grodzie\u0144skiej, w 5 okr. pol., gm. Po\u00ad\u0142o\u00adw\u00adce, o 51 w. od Brze\u00ad\u015bcia, 389 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. 46.) W.<\/b> Wy\u00adga\u00adno\u00adw\u00adska<\/i>, w\u015b i dobra nad b\u0142otnistym stawem, pow. bie\u00adlski gub. grodzie\u0144skiej, w 1 okr. pol., gm. Du\u00adbia\u00ad\u017cyn, o 15 w. od Bie\u00adl\u00adska. W\u015b ma 20 dm., 299 mk., cerkiew, szko\u0142\u0119, 447 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (208 \u0142\u0105k i pastw., 10 lasu. 5 nieu\u017c.), 43 dzies. ziemi cerkiewnej; dobra, w\u0142asno\u015b\u0107 Ko\u015bci\u00f3w, maj\u0105 z chutorem Te\u00adk\u00adli\u00adno\u00adwo 968 dzies. (261 \u0142\u0105k i pastw., 154 lasu, 141 nieu\u017c.). Pod fol. nasyp okr\u0105g\u0142y, maj\u0105cy 8 sa\u017c. \u015brednicy.<\/span> 47.) W.<\/b> Zakijska<\/i>, folw., pow. brze\u00adski gub. grodzie\u0144skiej, w 2 okr. pol., gm. Ka\u00admie\u00adni\u00adca \u017by\u00adro\u00adwi\u00adc\u00adka, w\u0142asno\u015b\u0107 Mi\u00adko\u00ad\u0142a\u00adja S\u0142o\u00admki, ma 156\u00bd dzies, (85 \u0142\u0105k i pastw., 1 lasu). 48.) W.<\/b> Zaleska<\/i>, w\u015b, dobra i okolica, pow. bie\u00adl\u00adski gub. grodzie\u0144skiej, w 2 okr. pol., gm. Rajsk, o 21 w. od Bie\u00adl\u00adska. W\u015b ma 64 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (13 \u0142\u0105k i pastw., 2 nieu\u017c.), okolica 17 dzies., dobra za\u015b, w\u0142asno\u015b\u0107 Te\u00adla\u00adty\u00adc\u00adkich, 160 dzies. (50 \u0142\u0105k i pastw., 20 lasu, 5 nieu\u017c.). 49.)W.<\/b> Zastawska<\/i>, w\u015b i dobra, pow. brze\u00adski gub. grodzie\u0144skiej, w 2 okr. pol., gm. Ka\u00admie\u00adni\u00adca \u017by\u00adro\u00adwi\u00adc\u00adka, o 19 w. od Brze\u00ad\u015bcia. W\u015b ma 127\u00bd dzies. ziemi w\u0142o\u015bc.; dobra, w\u0142asno\u015b\u0107 Bur\u00ads\u00f3w, 418 dzies. (37 \u0142\u0105k i pastw., 10 lasu, 176 nieu\u017c.). 50.) W.<\/b> \u017by\u00adro\u00adwi\u00adc\u00adka<\/i>, w\u015b, pow. s\u0142onimski, w 2 okr. pol., gm. \u017by\u00adro\u00adwi\u00adcze, 48\u00bd dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. 51.) W.<\/b> \u017by\u00adro\u00adwi\u00adc\u00adka<\/i>, folw., tam\u017ce, w 5 okr. pol., gm. Szyd\u00ad\u0142o\u00adwi\u00adcze, nale\u017cy do d\u00f3br Szyd\u00ad\u0142o\u00adwi\u00adcze, Pus\u00ad\u0142aw\u00adskich.<\/p>\n

W\u00f3lka<\/b> 1.) niem. Wolka<\/i>, w\u015b pow. ja\u0144sborski, st. p. Johannisburg. 2.) W.<\/b> al. Bosem Wolku<\/i>, w\u015b, pow. z\u0105dzborski, st. p. Rudwangen. 3.) W.,<\/b> posiad\u0142o\u015b\u0107, m\u0142yn, pow. niborski, st. p. Neidenburg. 4.) W.<\/b> Krzywa<\/i>, niem. Klein Krzywen<\/i> W<\/i>., w\u015b, pow. \u0142ecki, st. p. Neu Jucha. 5.) W.,<\/b> w\u015b, pow. szczycie\u0144ski, st. p. Opaleniec. 6.) W.,<\/b> posiad\u0142o\u015b\u0107, pow. rastemborski, st. p. Rastenburg. 7.) W.,<\/b> w\u015b, pow. reszelski, st. p. Siegfriedswalde. 8.) W.<\/b> Bagnowa<\/i>, niem. W. Bagnowen<\/i>, posiad\u0142o\u015b\u0107, pow. z\u0105dzborski, st. p. Sensburg. 9.) W.<\/b> Dimmern<\/i>, w\u015b, pow. szczycie\u0144ski, st. p. Rosschung. 10.) W.<\/b> Gross<\/i> i Klein<\/i>, w\u015b, pow. reszelski, st. p. Rothfliess.<\/p>\n

Wrocie\u0144,<\/b> w\u015b i dobra, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 3 okr. pol., gm. Ja\u015bwi\u0142y, o 46 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku. W\u015b ma 187 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (76 \u0142\u0105k i past., 1\u00bd lasu, 1\u00bd nieu\u017c.); dobra, w\u0142asno\u015b\u0107 Win\u00adcen\u00adte\u00adgo Ja\u00adwo\u00adro\u00adw\u00adskie\u00adgo, 601\u00bd dzies. (268 \u0142\u0105k i past., 64 lasu, 18\u00bd nieu\u017c.), nadto drobni w\u0142a\u015bciciele posiadaj\u0105 335 dzies. (86 \u0142\u0105k i pastw., 5 nieu\u017c.).<\/p>\n

Wrocie\u0144szczyzna<\/b> 1.) w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Roman\u00f3wka, o 33 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 283 dzies. (81 \u0142\u0105k i pastw., 4 nieu\u017c.). 2.) W.,<\/b> uroczysko do wsi Kra\u015bniany, tam\u017ce, gm. Nowawola, 41\u00bd dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (13 \u0142\u0105k i pastw., 3 nieu\u017c.).<\/p>\n

Wronki<\/b> 1.) niem. Wronken<\/i>, w\u015b, pow. oleckowski, st. p. Duneyken. 2.) W.,<\/b> niem. Wronken Gross<\/i> i Klein<\/i>, w\u015b i dobra, pow. go\u0142dapski, st. p. Goldap. [Wronki Ma\u0142e le\u017ca\u0142y tu\u017c obok G\u00f3ry Go\u0142dapskiej, na p\u0142d.-wsch., dzi\u015b nie istniej\u0105.]<\/span><\/p>\n

Wronowo<\/b> [\u2026]<\/span> 2.) W.<\/b> al. J\u00f3zefowo<\/i>, w\u015b, folw. i kol., pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Jan\u00f3wka, odl. od Augustowa 16 w., ma 24 dm., 168 mk. Fol. ma 339 mr. i wchodzi w sk\u0142ad d\u00f3br Dowspuda, w\u015b ma 572 mr., kolonia 92 mr. W spisie z r. 1827 mylnie nazwany Wrowo, podano 16 dm., 95 mk. [Pierwotnie wie\u015b ca\u0142kowicie bia\u0142oruska.]<\/span> Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wrotki,<\/b> w\u015b, pow. augustowski, gm. Dembowo, par. Janiny, odl. 19 w. od Augustowa, ma 14 dm., 122 mk., 188 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Adamowicze. W r. 1827 w\u015b rz\u0105d., ma 12 dm., 74 mk.<\/p>\n

Wr\u00f3bel<\/b> 1.) os., pow. kaliski, gm. Ostr\u00f3w Kaliski, par. Godziesze, odl. od Kalisza w. 24; ma 1 dm., 4 mk. 2.) W.,<\/b> os., pow. kaliski, gm. i par. Iwanowice, odl. od Kalisza 27 w. 3.) W.,<\/b> os., pow. suwalski, gm. Paw\u0142\u00f3wka, par. Przero\u015bl, odl. od. Suwa\u0142k 19 w., ma 2 dm., 20 mk. W 1827 r. 2 dm., 28 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wruta,<\/b> staro\u017cytny gr\u00f3d warowny na Rusi litewskiej, pod Nowogr\u00f3dkiem<\/a>, nazwany potem Horodyszcze<\/a> (ob.). E. Paw\u0142owicz opisuj\u0105c Horodyszcze (t. III, 143) nie nadmieni\u0142 o W., o kt\u00f3rej znajdujemy wiadomo\u015bci u Narbuta (Dz. nar. lit., IV, 161) pod r. 1256, gdy\u017c tu zasz\u0142a krwawa bitwa i w. ks. Mendog musia\u0142 si\u0119 zamkn\u0105\u0107 przeciwko wiaro\u0142omnemu Towciwi\u0142owi, sprzymierzonemu z Ja\u0107wie\u017c\u0105 i Rusi\u0105, kt\u00f3ry przegrawszy musia\u0142 si\u0119 cofa\u0107. O tej rozprawie pod W. m\u00f3wi\u0105 kroniki: Wo\u0142y\u0144ska i Litewska.<\/p>\n

Wszebory<\/b> 1.) al. Laskowo. W.<\/i>, w\u015b i folw., pow. radzymi\u0144ski, gm. Ma\u0142opole, par. D\u0105br\u00f3wka, ma 61 mk., 109 mr. dwor. i 83 w\u0142o\u015bc. W r. 1827 by\u0142o 9 dm., 90 mk. Ob. Laskowo<\/i> 1.). W r. 1578 mieszka tu drobna szla\u00adch\u00adta, niemaj\u0105ca kmieci. P\u0142ac\u0105 oni od 32<\/sup>\/4<\/sub> \u0142anu. Wie\u015b nosi nazw\u0119 \u201eWssebori\u201c, Laskowo za\u015b jest osobn\u0105 wsi\u0105 (Pawi\u0144., Mazowsze, 411). 2.) W.<\/b> al. D\u0142ugie W.<\/i>, w\u015b i folw., pow. soko\u0142owski, gm. Sterdy\u0144, par. Ceran\u00f3w, ma 8 dm., 41 mk., 1367 mr. W r. 1827 by\u0142o 15 dm., 107 mk. Ob. D\u0142ugie Wszebory<\/i>. 3.) W.,<\/b> pow. przasnyski, ob. Romany<\/i> 2.). 4.) W.,<\/b> w\u015b szlach., pow. szczu\u00adczy\u0144\u00adski, gm. Gra\u00adbo\u00adwo, par. La\u00adcho\u00adwo. W r. 1827 by\u0142o 7 dm., 84 mk. Wspominane w aktach s\u0105d. z r. 1468). 5.) W.,<\/b> pow. kolne\u0144ski, ob. Karwowo-W.<\/i> Br. Ch.<\/i><\/p>\n

W\u015bcieklice,<\/b> w\u015b, pow. kolne\u0144ski, gm. Ma\u0142y P\u0142ock, par. Poryte, ma 401 mr., z czego 399 nale\u017cy do drobnej szla\u00adch\u00adty. R. 1827 by\u0142o 15 dm., 90 mk. W r. 1578 w\u015b ta, w par. Poryte, mia\u0142a 10 \u0142an. Wspominana w dokum. sad. z XV.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wudzinis<\/b> al. Wudynis<\/i>, jezioro, w pow. sejne\u0144skim, w pobli\u017cu Justynowa i jez. Ha\u0144cza<\/a> [(1.)]<\/span>, ma 10 mr. obszaru.<\/p>\n

Wusterwitz<\/b> Alt<\/i> i Neu<\/i>, w\u015b i fol., pow. g\u0105bi\u0144ski, st. p. Walterkehmen.<\/p>\n

Wybrody<\/b> 1.) uroczysko do wsi Zdroje Nowiny, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 2 okr. pol., gm. Ob\u00adr\u0119b\u00adni\u00adki, o 22 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku, 49\u00bd 2 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. 2.) W.,<\/b> uroczysko i stra\u017c le\u015bna, pow. pru\u017ca\u0144ski, w 4 okr. pol., gm. Suchopol, o 26 w. od Pru\u017cany, nale\u017cy do d\u00f3br Andryanki Ko\u017aminych.<\/p>\n

Wychodne,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Kukowo, par. Suwa\u0142ki (odl. 6 w.), ma 32 dm., 288 mk. W 1827 r. by\u0142o 28 dm., 168 mk.<\/p>\n

Wycieki,<\/b> w\u015b przy uj\u015bciu Kotry do Niemna, pow. grodzie\u0144ski. W spisie urz\u0119d. nie podana.<\/p>\n

Wydepczyszki,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Szumsk, par. Maryampol (odl. 4 w.), ma 7 dm., 49 mk. W 1827 r. 2 dm., 30 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wydmi\u0144skie,<\/b> jezioro, le\u017cy \u015br\u00f3d wy\u017cyny pojezierza baltyckiego, przy targowisku Wydminy, w pow. leckim. Wody jego odprowadza rz. E\u0142k<\/a>. [Nie bezpo\u015brednio, ale przez dop\u0142yw E\u0142ku.]<\/span><\/p>\n

Wydminy,<\/b> niem. Widminnen<\/i>, targowisko nad jeziorem Wydmi\u0144skiem, pow. lecki, w malowniczej okolicy, \u015br\u00f3d wynios\u0142o\u015bci pojezierza, posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. ewang., urz\u0105d poczt., lekarza, aptek\u0119, 6 jarmark\u00f3w rocznie. W r. 1840 Bernard v. Balzhofen nadaje Nawirowi, so\u0142tysowi, 60 w\u0142\u00f3k na jez. Wedmi i 6 w\u0142. so\u0142eckich. Do r. 1550 istnieje tu parafia katolicka. W r. 1600 mieszkaj\u0105 tu sami Polacy.<\/p>\n

Wyd\u017agi,<\/b> pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, ob. Czartorya<\/i>. W r. 1578 Czartoria Widzgi, w par. Miastk\u00f3w, ma 4 dzia\u0142ki szla\u00adche\u00adc\u00adkie (najwi\u0119kszy 1\u00bd w\u0142.), 1 \u0142an. i 3 zagr., 5 \u0142an. i 2 zagr. (Pawi\u0144., Mazowsze, 368).<\/p>\n

Wygoda<\/b> [\u2026]<\/span> 91.) W.<\/b> al. Zabawka<\/i>, fol. d\u00f3br Jeziorki, pow. \u0142om\u017cy\u0144ski. 92.) W.,<\/b> os., pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, gm. i par. Szczepankowo. 93.) W.,<\/b> os. pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, gm. i par. Miastkowo. [\u2026]<\/span> 96.) W.,<\/b> os. le\u015b., pow. augustowski, gm. Ho\u0142ynka, par. Teolin. 97.) W.,<\/b> os., pow. suwalski, gm. i par. Wi\u017cajny. 98.) W.,<\/b> os., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Lejpuny. 99.) W.,<\/b> przyl. d\u00f3br Poniemo\u0144, w pow. sejne\u0144skim. 100.) W.,<\/b> os., pow. kalwaryjski, gm. Kirsna Wielka, par. Urdomin, odl. od Kalwaryi 22 w., ma 2 dm., 12 mk. 101.) W.,<\/b> os., pow. kalwaryjski, gm. i par. Udrya, odl. od Kalwaryi 44 w., ma 7 dm., 18 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wygoda<\/b> [\u2026]<\/span> 3.) W.,<\/b> uroczysko, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 1 okr. pol., gm. Dojlidy, nale\u017cy do d\u00f3br Zacisze, Magnusa von Waltera. 4.) W.,<\/b> w\u015b, pow. biel\u00adski gub. grodzie\u0144skiej, w 1 okr. pol., gm. Brzozowo Nowe, o 27 w. od Biel\u00adska, 107 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. 5.) W.,<\/b> dobra, tam\u017ce, gm. Pasynki, o 12 w. od Biel\u00adska. 6.) W.,<\/b> folw., pow. brzeski gub. grodzie\u0144skiej, w 5 okr. pol., gm. Rogacze, nale\u017cy do d\u00f3br Telatycze, Pucz\u00adnie\u00adw\u00adskich. [\u2026]<\/span><\/p>\n

Wygon<\/b> 1.) w\u015b nad Berezyn\u0105, pow. oszmia\u0144ski, w 2 okr. pol., o 67 w. od Oszmiany, 7 dm., 42 mk. prawos\u0142. 2.) W.,<\/b> pow. oszmia\u0144ski, ob. Oborek<\/i> 2). 3.) W.,<\/b> uroczysko, pow. kobry\u0144ski, w 2 okr. pol., gm. Oziaty, nale\u017cy do d\u00f3br Oziaty Kr\u00f3lewskie, Wy\u00adga\u00adno\u00adw\u00adskich. 4.) W.,<\/b> osada, pow. pru\u017ca\u0144ski, w 4 okr. pol., gm. bia\u0142owiesko-aleksandrowska, o 62 w. od Pru\u017cany, 33 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc.; nale\u017cy do wsi \u0141azica. 5.) W.,<\/b> osada, pow. nowogr\u00f3dzki, w 2 okr. pol. horodyszcza\u0144skim, gm. Koszelewo, o 13 w. od Nowogr\u00f3dka. 6.) W.<\/b> Markowy<\/i>, uroczysko do wsi Ostr\u00f3w Nowy, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Ostr\u00f3w, o 20 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Wygonowo<\/b> 1.) al. Wyganowo<\/i>, w\u015b, pow. biel\u00adski gub. grodzie\u0144skiej, w 3 okr. pol., gm. Grodzisk, o 28 w od Biel\u00adska, 61\u00bd, dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. 2.) W.,<\/b> folw., pow. brzeski gub. grodzie\u0144skiej, w 5 okr. pol., gm. Wysokie Litewskie, o 38 w. od Brze\u015bcia, nale\u017cy do d\u00f3br Wysokie Litewskie hr. Maryi Potockiej i ks. Paw\u0142a Sapiehy.<\/p>\n

Wygorzel,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Zaboryszki, par. Pu\u0144sk, odl. od Suwa\u0142k 23 w., ma 16 dm., 117 mk. W 1827 r. by\u0142o 8 dm., 96 mk., par. Kalwarya.<\/p>\n

Wygrane,<\/b> w\u015b i fol., pow. kolne\u0144ski. W\u015b, maj\u0105ca 144 mr. (128 roli), nale\u017cy do gm. i par. Ma\u0142y P\u0142ock za\u015b fol., maj\u0105cy 3483 mr., nale\u017cy do gm. Rogienice, par. Dobrzyja\u0142owo, wchodzi w sk\u0142ad d\u00f3br Korzeniste. Spisy pobor. z XVI w. nie podaj\u0105 tej nazwy.<\/p>\n

Wygryny,<\/b> ob. Wigrinnen<\/i>.<\/p>\n

Wyk,<\/b> w\u015b, pow. kolne\u0144ski gm. Gawrychy, par. Nowogr\u00f3d, ma 66 os., 1601 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Nowogrod. W r. 1827 by\u0142o 41 dm., 237 mk. W spisach pobor.<\/span> z XVI nie pomieszczona.<\/p>\n

Wykno<\/b> [\u2026]<\/span> 7.) W.,<\/b> pow. kolne\u0144ski, ob. Gromadzyn Wykno<\/i>. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wy\u0142kobole,<\/b> ob. Wi\u0142kobole<\/i>. W 1827 r. by\u0142o 25 dm., 174 mk.<\/p>\n

Wy\u0142kowyja,<\/b> rzeczka, lewy dop\u0142yw Szejmeny, do kt\u00f3rej uchodzi pod miastem Wy\u0142kowyszkami, ob. Szejmena<\/i>.<\/p>\n

Wy\u0142kowyszki<\/b> al. Wi\u0142kowyszki<\/i>, miasto powiatowe gub. suwalskiej, pod 54\u00b0 38′ szer. p\u0142n. i 40\u00b0 41’5 d\u0142ug. wsch. od F. nad rzk\u0105 Szejmen\u0105 (dop\u0142. Szyrwinty), przy uj\u015bciu rz. Wy\u0142kowyi, w pobli\u017cu linii dr. \u017cel. warszaw.-petersburskiej, na odnodze z Kowna do Wierzbo\u0142owa, o 3 w. od stacyi urz\u0105dzonej na obszarze wsi Szelwy ale zwanej te\u017c Wy\u0142kowyszki, 21 w. na p\u0142n.-zach. od Maryampola z kt\u00f3rym po\u0142\u0105czone s\u0105 szos\u0105, o 15 w. od Wierzbo\u0142owa, 345 w. od Warszawy. Posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. murowany, ko\u015bci\u00f3\u0142 ewang. filialny do Maryampola, trzy szko\u0142y pocz\u0105tkowe, s\u0105d pokoju okr. I dla Wy\u0142kowyszek, Wierzbo\u0142owa i Kibart, s\u0105d gm. okr. I, urz\u0105d powiatowy, magistrat, urz\u0105d pocztowy i telegr., browar, 949 dm. i 5662 mk. Do ksi\u0105g sta\u0142ej ludno\u015bci zapisano 9022 mk. ale z tych 40% nie znajduje si\u0119 na miejscu. \u015ar\u00f3d zapisanych do ksi\u0105g sta\u0142ych jest 16 praw., 595 katol., 638 ew., 7773 \u017cyd\u00f3w. W r. 1827 by\u0142o 293 dm., 2889 mk.; 1857 r. 360 dm. (50 mur.), 5503 mk. (4559 \u017cyd.). Zawi\u0105zkiem miasta by\u0142a stara osada le\u015bna w dawnej puszczy Pre\u0144skiej. Jan Pac starosta pre\u0144ski, p\u00f3\u017aniej podkanclerzy litewski, wzni\u00f3s\u0142 w osadzie r. 1620 ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany p. w. Nawiedzenia N. P. Maryi. Kr\u00f3l Jan Kazimierz wyda\u0142 w r. 1660 dla wsi tej przywilej miejski, kt\u00f3ry potwierdzi\u0142 r. 1697 August II i nada\u0142 miastu herb wyobra\u017caj\u0105cy lili\u0105 ponsow\u0105 w polu b\u0142\u0119kitnem. W r. 1794 stoczy\u0142 tu genera\u0142 Chlewi\u0144ski niepomy\u015bln\u0105 utarczk\u0119 z Prusakami. Za rz\u0105du pruskiego umieszczono tu s\u0105d okr\u0119gowy, przeniesiony nast\u0119pnie do Kalwaryi. Po\u0142o\u017cone przy trakcie kr\u00f3lewieckim miasto zacz\u0119\u0142o wzrasta\u0107 i zabudowywa\u0107 si\u0119. W r. 1800 by\u0142o 314 dm., 1804 mk. (przewa\u017cnie \u017cydzi). Miasto zacz\u0119to brukowa\u0107 i budowa\u0107 nowe domy. Sta\u0142 tu szwadron huzar\u00f3w. W r. 1812 dnia 19 czerwca przyby\u0142 tu Napoleon na czele armii i stan\u0105\u0142 we dworze drewnianym, dawnej rezydencyi starost\u00f3w. Zabudowania folwarczne u\u017cyte zosta\u0142y na magazyny. Pourz\u0105dzano tu piekarnie wojskowe. Po czterodniowym pobycie wyruszy\u0142 zt\u0105d Napoleon dnia 23 czerwca do Kowna. W ostatnich czasach wzniesiono tu ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny ewangielicki i nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 paraf. katolicki o dwu wie\u017cach w kszta\u0142cie krzy\u017ca. Por. Wspomnienie historyczne o W. przez L. Woj\u00adcie\u00adchow\u00adskiego w \u201eBibliot. Warsz.\u201c (1854 r. t. II, 190) i \u201eTyg. Illustr.\u201c z r. 1868, Nr 50), W. par. w dekanacie t. n., ma 10412 dusz. W. filia\u0142 par. ewang. Maryampol, obejmuje 2480 dusz (w r. 1880). W. gmina wiejska, ma 15625 mr. i 4090 mk. (w tem 433 prot. i 179 \u017cyd\u00f3w). Nale\u017cy do s\u0105du gm. okr. I i st. pocz. w Wy\u0142kowyszkach. W sk\u0142ad gm. wchodz\u0105: Bazyliszki, Bierasznie, Budziory, Czarny Dw\u00f3r, Dworkiele, Ga\u0142akausze, Garszwinie, Gudele, Kausze, Korale, Kumia\u0142bole, Majoryszki, Majszele, Matuliszki, Ma\u017cucie, Naszyszki, Olkieniany, Pograndy, Pograndyszki, Polwiszki, Poromaniszki, Powembry, Pustopodzie, Romaniszki, Sordaki, Sterki, Szelwy, Szydziszki, \u015amilgie, Tejbery, Uszkinie al. Nowinki, U\u017cbole, Wekierotyszki, Wy\u0142kowyszki fol., Wokiszkiele i Zamszewo. Wy\u0142kowyskie starostwo niegrodowe, le\u017ca\u0142o w wojew. trockiem, pow. kowie\u0144skim i pod\u0142ug spis\u00f3w podskarbi\u0144skich z r. 1766 obejmowa\u0142o miasto Wy\u0142kowyszki z obszernemi przyleg\u0142o\u015bciami. W tym czasie posiada\u0142 je Ogi\u0144ski, wojew. wile\u0144ski, op\u0142acaj\u0105c kwarty z\u0142p. 11223 gr. 19, a hyberny z\u0142p. 7000.<\/p>\n

Powiat wy\u0142kowyski<\/i><\/b> gub. suwalskiej zajmuje obszar 1120\u20229 wiorst kw. al. 1275\u20226 klm. Graniczy od zach. z pow. sto\u0142upia\u0144skim (Prusy wschodnie), od p\u00f3\u0142nocy z w\u0142adys\u0142awowskim, od wschodu z maryampolskim a w cz\u0119\u015bci i z kalwaryjskim, od po\u0142udnia z kalwaryjskim i sejne\u0144skim, Obszar powiatu zajmuje w cz\u0119\u015bci wy\u017cyn\u0119 pojezierza (w cz\u0119\u015bci po\u0142udniowej) kt\u00f3ra nieznacznie przechodzi w nizin\u0119. Pochylenie poziomu ma kierunek od p\u0142d.-wschodu ku p\u0142n.-zachodowi. \u015arodkow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 obszaru stanowi pag\u00f3rkowata bezle\u015bna r\u00f3wnina, \u015br\u00f3d kt\u00f3rej wyst\u0119puj\u0105 gdzie niegdzie b\u0142otniste zag\u0142\u0119bienia i drobne jeziorka. Podczas gdy u \u017ar\u00f3de\u0142 Szyrwinty, przy fol. Poszyrwinty, \u015br\u00f3d wy\u017cyny pojezierza wzniesienie si\u0119ga 900 st. npm., to w okolicy Wy\u0142kowyszek, brzegi jez. Pojeziory wzniesione s\u0105 240 st. npm. Najwi\u0119kszem jeziorem jest Wisztyniec, cz\u0119\u015bciowo tylko nale\u017c\u0105cy do obszaru powiatu. Brzegi jego wznosz\u0105 si\u0119 do 170 mt. npm. W \u015brodku powiatu spotykamy jeziora: Pojeziory i Olwita w pobli\u017cu Wy\u0142kowyszek. G\u0142\u00f3wn\u0105 rzek\u0105 obszaru jest Szyrwinta, przyjmuj\u0105ca liczne drobne dop\u0142ywy z ca\u0142ego powiatu; uchodzi do Szeszupy. P\u00f3\u0142nocna cz\u0119\u015b\u0107 obszaru zawarta mi\u0119dzy rzeczkami: Szejmen\u0105 (dop\u0142. Szyrwinty) i Szeszup\u0105 p\u0142yn\u0105c\u0105 p\u0142n. granic\u0105 powiatu, przedstawia r\u00f3wnin\u0119 nizko po\u0142o\u017con\u0105. Lasy skupi\u0142y si\u0119 g\u0142\u00f3wnie w p\u0142d.-zach. cz\u0119\u015bci powiatu ko\u0142o jez. Wisztyniec, reszta obszaru uboga w lasy. Lasy rz\u0105dowe nale\u017c\u0105ce do le\u015bnictw: pu\u0144skiego i maryampolskiego obejmuj\u0105 4275 mr. G\u0142\u00f3wnem zaj\u0119ciem ludno\u015bci jest rolnictwo. Uprawiaj\u0105 tu g\u0142\u00f3wnie \u017cyto, owies, j\u0119czmie\u0144 i kartofle. W r. 1878 wysiano 3059 czet. pszenicy, 29904 czet. \u017cyta, 154 jarej pszen., 17313 owsa, 10789 j\u0119czmienia, 17 gryki, 2862 innych zb\u00f3\u017c, 38331 kartofli. W r. 1887 wysiano 47166 czet. oziminy, 58714 jarzyny, 55581 kartofli, zebrano za\u015b 293512 cz. oziminy, 306482 jarzyny, 334940 kartofli. Przemys\u0142 fabryczny s\u0142abo rozwini\u0119ty. W r. 1878 by\u0142o w powiecie 14 fabryk zatrudniaj\u0105cych 86 robotn. z produkcy\u0105 na 167671 rs. W tej liczbie by\u0142o 7 gorzelni z prod. na 115771 rs., 3 browary (10000 rs.) i odlewnia \u017celaza z prod. na 37000 rs. (30 robot.). W mie\u015bcie Wy\u0142kowyszkach by\u0142y trzy ma\u0142e browary (4900 rs.). Ludno\u015b\u0107 powiatu przewa\u017cnie litewska ze znaczn\u0105 domieszk\u0105 Niemc\u00f3w i \u017byd\u00f3w. Gdy w r. 1867 by\u0142o 62400 mk. to w r. 1890 ludno\u015b\u0107 wzros\u0142a do 75099. Przyrost w istocie jest znacznie wi\u0119kszy bo cyfra z r. 1867 jest oparta na wykazach ksi\u0105g ludno\u015bci mieszcz\u0105cych sta\u0142ych mieszka\u0144c\u00f3w chocia\u017c ci dawno wydalili si\u0119 za paszportem. W r. 1890 by\u0142o wed\u0142ug ksi\u0105g sta\u0142ej ludno\u015bci 85567 a nie sta\u0142ej 2978 a wi\u0119c 88545 lecz w tej liczbie jest 13446 nieobecnych. Sr\u00f3d zapisanych do ksi\u0105g sta\u0142ej ludno\u015bci (a wi\u0119c z nieobecnemi), jest 207 prawos\u0142., 12399 prot., 13567 \u017cyd\u00f3w i 7 mahometan\u00f3w. Sr\u00f3d rzeczywistej, obecnej ludno\u015bci jest 8329 mieszkaj\u0105cych w miastach i 66770 we wsiach. Co do p\u0142ci jest 35587 m\u0119\u017c. i 39512 kob. Sr\u00f3d ludno\u015bci miast (Wy\u0142kowyszki i Wierzbo\u0142\u00f3w) przewa\u017caj\u0105 \u017cydzi (75%), po nich id\u0105 katolicy (20%) i protestanci (oko\u0142o 5%). W gminach wiejskich protestanci (niemcy, koloni\u015bci) stanowi\u0105 16\u20224% a \u017cydzi 5\u20224%. Co si\u0119 tyczy szk\u00f3\u0142 to w powiecie niema \u015brednich zak\u0142ad\u00f3w a istniej\u0105 tylko szko\u0142y pocz\u0105tkowe: dwie 2 klas. og\u00f3lne w Kibartach i Wierzbo\u0142owie, trzy jednoklasowe w Wy\u0142kowyszkach, dwie w Wiszty\u0144cu i po jednej we wsiach: Bardowskie, Bartniki, Giejsztoryszki, Gra\u017cyszki, Gi\u017ce, Kibejki, Kieturw\u0142oki, Kurpiki, Obszruty, Olksniany, Olwita, Pojewo\u0144, Pojeziory, Zury. Pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym dekanat wy\u0142kowyski dyecezyi sejne\u0144skiej dzieli si\u0119 na 10 parafii: Bartniki, Gi\u017ce, Gra\u017cyszki, Kieturw\u0142oki, \u0141ankieliszki, Olwita, Pojewo\u0144, Wierzbo\u0142\u00f3w, Wy\u0142kowyszki, Wisztyniec. Pod wzgl\u0119dem s\u0105dowym powiat dzieli si\u0119 na jeden okr\u0105g s\u0105du pokoju w Wy\u0142kowyszkach (dla Wierzbo\u0142owa tak\u017ce) i na 4 okr\u0119gi s\u0105d\u00f3w gminnych: Wy\u0142kowyszki, Wierzbo\u0142\u00f3w, Bartniki i Wisztyniec. Pod wzgl\u0119dem administracyjnym sk\u0142ada si\u0119 powiat z dwu miast: Wy\u0142kowyszki i Wierzbo\u0142\u00f3w i 12 gmin: Bartniki, Gi\u017ce, Karkliny, Kibarty, Kopsodzie, Olwita, Pojeziory, Pojewo\u0144, Wisztyniec, Wojtkobole, Wy\u0142kowyszki, Zielonka. W sk\u0142ad gmin tych wesz\u0142y osady miejskie: Wisztyniec i Kibarty. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wy\u0142kowyszki,<\/b> fol., pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Wy\u0142kowyszki, ma 6 dm., 93 mk., browar.<\/p>\n

Wy\u0142kupie,<\/b> ob. Wi\u0142kupie<\/i>.<\/p>\n

Wy\u0142udki,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Trofim\u00f3wka, o 25 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 205 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc.<\/p>\n

Wy\u0142udy,<\/b> niem. Willudden<\/i>, w\u015b nad jez. Go\u0142dopiwa, pow. w\u0119goborski, st. Kruglanken.<\/p>\n

Wy\u0142udy,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Trofim\u00f3wka, o 26 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 508\u00be dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (181\u00be \u0142\u0105k i pastw., nieu\u017c.).<\/p>\n

Wyprynis,<\/b> jezioro nale\u017c\u0105ce do ca\u0142ej grupy drobnych jezior, w pow. sejne\u0144skim, ko\u0142o folw. Szumk\u00f3wek.<\/p>\n

<\/a>Wypychy<\/b> [\u2026]<\/span> 8.) W.,<\/b> w\u015b, pow. ostro\u0142\u0119cki, ob. Kaczyny<\/i>. 9.) W.,<\/b> pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, ob. Jemielite-W.<\/i> 10.) W.,<\/b> pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, ob. Modzele<\/i> 5). 11.) W.,<\/b> pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, ob. Szczodruchy<\/i> 2). 12.) W.,<\/b> pow. kolne\u0144ski, ob. <\/i>Chrzanowo<\/a><\/i>. 13.) W.,<\/b> pow. kolne\u0144ski, ob. Rogienice<\/i> 3). 14.) W.<\/b> Ru\u015b<\/i>, pow. mazowiecki, gm. Wyszonki. 15.) W.,<\/b> pow. mazowiecki, ob. Jab\u0142onowo<\/i>. 16.) W., pow. mazowiecki, ob. Kruszewo W.<\/i> 17.) W.,<\/b> pow. mazowiecki, ob. Perki<\/i> 2). Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Wyregowe G\u00f3ry,<\/b> wzg\u00f3rza, w pow. kolne\u0144skim, ob. \u0141yse<\/a><\/i>.<\/p>\n

Wyrykle,<\/b> uroczysko, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 3 okr. pol., gm. Kry\u00adp\u00adno, o 50 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku.<\/p>\n

Wysma\u0142y,<\/b> pow. sejne\u0144ski, ob. Justyan\u00f3w<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wysoka,<\/b> rzeczka, bierze pocz\u0105tek \u015br\u00f3d las\u00f3w, w p\u0142n. cz\u0119\u015bci pow. maryampolskiego, ko\u0142o wsi Ogorkiszki, niedaleko b\u0142ota A\u017carelis<\/a>. P\u0142ynie przez Rymkie, Gulany, Wysok\u0105 Rud\u0119, Judrza\u0144sk\u0105 Rud\u0119, Skindeliszki, Mazury, Gabryszki i wpada do Szeszupy<\/a> z prawego brzegu, poni\u017cej wsi Symaki, o 1 w., na prawo od mostu na Szeszupie dla kolei landwarowsko-wierzbo\u0142owskiej. D\u0142ugo\u015b\u0107 biegu oko\u0142o 4\u00bd mili. Przyjmuje z praw. brzegu dop\u0142ywy: Jur\u0119, Judraj, z lew. Narejkupie. Nad t\u0105 rzeczk\u0105 zak\u0142adali osady karczownicy kraju Zapuszcza\u0144skiego<\/a>, stanowi\u0105cego przed\u0142u\u017cenie puszczy Jurborskiej, z drugiej strony Niemna.<\/p>\n

Wysoka<\/b> [\u2026]<\/span> 6.) W.,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Kwieciszki, par. Maryampol (odl. 12 w.), ma 20 dm., 169 mk. W r. 1827 by\u0142o 6 dm., 75 mk. 7.) W.,<\/b> Buchta<\/i>, os., pow. kalwaryjski, gm. Rauda\u0144, par. Kalwarya (odl. 8 w.), ma 7 dm., 28 mk. W 1827 r. 1 dm., 9 mk. 8<\/span>.) W.<\/b> G\u00f3ra<\/i> al. Wysokie G\u00f3ry<\/i>, pow. suwalski, gm. Huta, par. Kaletnik, odl. od Suwa\u0142k 14 w., ma 41 dm., 237 mk., szko\u0142\u0119 pocz\u0105tkow\u0105. W r. 1827 by\u0142o 37 dm., 220 mk. [\u2026]<\/span> 13.) W.<\/b> Ruda<\/i>, w\u015b, pow. maryampolski, gm. Gudele, par. Wysoka Ruda, odl. od Maryampola 30 w., posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. drewniany, 40 dm., 381 mk. Jest to osada budnik\u00f3w mazurskich. W r. 1827 by\u0142o 14 dm., 156 mk. Jeszcze przed r. 1700 istnia\u0142a tu kaplica, potem ko\u015bci\u00f3\u0142 filialny do par. Sapie\u017cyszki. Obecny pochodzi z r. 1818. W. Ruda, par., dek. maryampolski, ma oko\u0142o 6000 dusz. [\u2026]<\/span> Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wysoki,<\/b> folw., pow. sejne\u0144ski, ob. <\/i>Liszk\u00f3w<\/a><\/i>.<\/p>\n

Wysoki Most,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Pokrowsk, par. Wigry, odl. od Sejn 12 w., ma 8 dm., 80 mk. W 1827 r. 1 dm., 17 mk.<\/p>\n

Wysokie,<\/b> jezioro, w pow. suwalskim, ko\u0142o wsi Supienie (Szupienie), oddzielone w\u0105skim pasem ziemi od Rospudy, brzegi ma niskie bezle\u015bne, obszaru oko\u0142o 20 mr.<\/p>\n

Wysokie<\/b> [\u2026]<\/span> 7.) W.<\/b>, w\u015b, pow. suwalski, gm. i par. Wi\u017cajny, odl. od Suwa\u0142k 38 w., ma 11 dm., 109 mk. W r. 1827 by\u0142o 15 dm., 85 mk., par. Jeleniewo. [Pierwotnie Wysokie Sieliszcze<\/i> lub Opidium<\/i>.]<\/span> 8.) W.,<\/b> w\u015b, pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Jan\u00f3wka, odl. od Augustowa 15 w. a 3 w. od granicy pruskiej, ma 17 dm., 174 mk. W r. 1827 by\u0142o 15 dm., 90 mk. W r. 1717 nale\u017cy do d\u00f3br Dowspudzkich Paca, kawalera malta\u0144skiego, marsza\u0142ka nadwornego w. ks. litewskiego. Podczas grasuj\u0105cego na\u00f3wczas powietrza, zmar\u0142o tu 101 w\u0142o\u015bcian, pozosta\u0142o 3 gospodarz\u00f3w (Akta grodzie\u0144. grodz. s\u0105du, VII, 434). 9.) W., folw., pow. sejne\u0144ski, gm. Lejpuny, par. Liszk\u00f3w, odl. od Sejn 49 w., ma 2 dm., 23 mk. W 1827 r. 2 dm., 13 mk. 10.) W.,<\/b> folw., pow. sejne\u0144ski, gm. Wiejsieje, par. Liszk\u00f3w, odl. od Sejn 23 w., ma 4 dm., 77 mk., gorzelnia, m\u0142yn wodny. [\u2026]<\/span><\/p>\n

Wysokie<\/b> [\u2026]<\/span> 4.) W.,<\/b> folw., pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 2 okr. pol., gm. Juchnowicze, w\u0142asno\u015b\u0107 hr. Wan\u00addy Jab\u00ad\u0142o\u00adnow\u00adskiej, wraz z folw. Dobrewody i Czaczki Wielkie ma 104 dzies. (20\u00bd \u0142\u0105k i pastw.). [\u2026]<\/span> 7.) W.,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Trofim\u00f3wka, o 30 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 251 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. (80 \u0142\u0105k i pastw., 10 nieu\u017c.). [\u2026]<\/span> J. Krz.-A. Jel.<\/i><\/p>\n

Wysokie,<\/b> niem. Wysocken<\/i>, w\u015b, pow. \u0142ecki, st. p. Pissanitzen.<\/p>\n

Wysokie G\u00f3ry<\/b> 1.) pow. sandomierski, ob. G\u00f3ry<\/i> 23.). 2.) W.<\/b> G\u00f3ry<\/i>, pow. suwalski, ob. Wysoka G\u00f3ra<\/i>.<\/p>\n

Wysokie Laski,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Kamionka, o 5 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 117\u00bd dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. i 4\u00bd dzies. prywatnej.<\/p>\n

Wysokiszki,<\/b> w\u015b nad rzk\u0105 Jur\u0105, pow. maryampolski, gm. i par. Pilwiszki, odl. od Maryampola 23 w., ma 13 dm., 91 mk. W 1827 r. by\u0142o 8 dm., 116 mk.<\/p>\n

Wysokostoczek,<\/b> dobra, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 2 okr. pol., gm. Bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adczek, o 2\u00bd w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku, wraz z uroczyskami An\u00adto\u00adniuk i Mar\u00adczuk maj\u0105 233 dzies. (14 \u0142\u0105k i pastw., 76 lasu, 4 nieu\u017c.); w\u0142asno\u015b\u0107 E\u00adfi\u00admo\u00adwych.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wystru\u0107<\/b> al. Wystrucia<\/i> al. Inster<\/i>, rzeka, rami\u0119 Prego\u0142y, wyp\u0142ywa z b\u0142ota le\u015bnictwa Schorellen, w pow. pi\u0142ka\u0142owskim, w pobli\u017cu doliny Szeszupy, p\u0142ynie z pocz\u0105tku na p\u0142n.-zach, potem zwraca si\u0119 ku zach. i p\u0142d.-zach., przep\u0142ywa pod miastem Krupyszki (Kraupischken), gdzie przyjmuje rzk\u0119 Tymenis, zwraca si\u0119 coraz wi\u0119cej ku po\u0142udniowi, \u0142\u0105czy si\u0119 z W\u0119grz\u0105 (W\u0119gorap\u0105<\/a>) powy\u017cej miasta Wystru\u0107 i odt\u0105d tworzy Prego\u0142\u0119. Ob. Prego\u0142a<\/a><\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Wystru\u0107<\/b> al. Istru\u0107<\/i>, niem. Insterburg<\/i>, miasto powiatowe, w obwodzie g\u0105bi\u0144skim, pod 54\u00b0 38′ p\u0142n. szer. i 39\u00b0 29′ d\u0142ug. wsch., na wysokich brzegach rzeki W\u0119grzy, o 1 klm. powy\u017cej jej po\u0142\u0105czenia z rzk\u0105 Wystru\u0107 w rzek\u0119 Prego\u0142\u0119. Le\u017cy w mi\u0142ej okolicy, w\u015br\u00f3d \u0142\u0105k. Stacya kolei wschodniej; rozchodz\u0105 si\u0119 tu koleje do Tyl\u017cy, Kr\u00f3lewca, Torunia i Prostek. Odl. 54 klm. od Tyl\u017cy, 154 od K\u0142ajpedy, 91 od Kr\u00f3lewca a 64 od Wierzbo\u0142owa. Miasto ma 16164 mk., po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci ewangielik\u00f3w. Mieszka\u0144cy trudni\u0105 si\u0119 z zami\u0142owaniem hodowl\u0105 koni, na kt\u00f3r\u0105 korzystny wp\u0142yw wywiera kr\u00f3lewska stadnina w Wystruciu i stadniny w okolicy pobliskich Trakien. Odbywaj\u0105 si\u0119 tu wy\u015bcigi konne, na kt\u00f3re z dalekich okolic przybywaj\u0105 go\u015bcie. Na konie bywa 5 jarmark\u00f3w do roku, po ka\u017cdym na drugi dzie\u0144 jarmark na byd\u0142o; jarmark\u00f3w kramnych dwudniowych na rok 3, zwykle w nast\u0119pne dni po jarmarkach na byd\u0142o w lutym, czerwcu i w pa\u017adzierniku. Istniej\u0105 tu nast\u0119puj\u0105ce zak\u0142ady przemys\u0142owe: prz\u0119dzalnia akcyjna, zatrudnia 300 robotnik\u00f3w, wydaje rocznie 8000 k\u00f3p prz\u0119dzy, zu\u017cywa oko\u0142o 800 centn. lnu i 10700 centn. k\u0105dzieli; gisernia i fabryka maszyn rolniczych, przerabia rocznie oko\u0142o 600 centn. \u017celaza i stali; 5 cegielni wyrabiaj\u0105cych na rok 4 miliony cegie\u0142. Wi\u0119\u017aniowie zatrudniani s\u0105 robieniem sieci i obuwia. Jest m\u0142yn do mielenia ko\u015bci i gipsu, tartak parowy, fabryka octu i dystylarnia parowa, 4 browary wyrabiaj\u0105ce 25000 beczek piwa bawarskiego rocznie. Zbo\u017ce (\u017cyto i owies), nasiona, \u015bwinie i byd\u0142o wywo\u017c\u0105 zt\u0105d do Kr\u00f3lewca, Gda\u0144ska, Szczecina i Berlina, sieci na Mazury i do Meklemburgii, prz\u0119dz\u0119 do Szl\u0105ska, obuwie do Prus zachodnich i Pomeranii. Z licznych stowarzysze\u0144 wa\u017cniejsze s\u0105: centralne towarzystwo rolnicze dla Litwy pruskiej<\/a> i ziemi mazurskiej, ze stacy\u0105 do badania nasion, i wiejskie towarzystwo gospodarcze dla sprowadzania nawoz\u00f3w; sp\u00f3\u0142ka po\u017cyczkowa w 1861 r. za\u0142o\u017cona (1850 cz\u0142onk\u00f3w), sp\u00f3\u0142ka spo\u017cywcza i oszcz\u0119dno\u015bci, stowarzyszenie szewc\u00f3w sprowadzaj\u0105ce surowe materya\u0142y i utrzymuj\u0105ce sklepy do sprzeda\u017cy wyrob\u00f3w, takie\u017c stowarzyszenie stolarzy i krawc\u00f3w, towarzystwo budowlane, mleczarnie sp\u00f3\u0142kowe, gazownia wydaj\u0105ca rocznie do miliona mt. kubicznych gazu. Zamek krzy\u017cacki, zbudowany w po\u0142owie XIV stulecia, by\u0142 najprz\u00f3d siedzib\u0105 komtura, od r. 1347 w\u0142adcy ziemi nadrowskiej<\/a>. W 1525 r., po zniesieniu zakonu, ustanowiono tu urz\u0105d administracyjny ksi\u0119stwa pruskiego. Powsta\u0142ej oko\u0142o zamku osadzie nada\u0142 10 pa\u017adz. 1583 r. margrabia Jerzy Fryderyk prawa miejskie. W r. 1723 po\u0142\u0105czono z miastem dwie przyleg\u0142e osady, r\u00f3wnocze\u015bnie z W. powsta\u0142e. W tym\u017ce roku przemieniono tutejszy s\u0105d grodowy na g\u0142\u00f3wny s\u0105d powiat\u00f3w litewskich. Miasto doznawa\u0142o r\u00f3\u017cnych kl\u0119sk; w r. 1590 i 1690 niszczy\u0142 je po\u017car; na ko\u0144cu XVII i pocz\u0105tku XVIII w. wyludni\u0142a zaraza. W 1732 r. osiedli\u0142 tu kr\u00f3l pruski protestant\u00f3w, wyp\u0119dzonych z biskupstwa salcburskiego. Podczas wojny siedmioletniej zaj\u0119li miasto Rossyanie. W r. 1806, 1807, 1811 i 1813 cz\u0119sto przechodzi\u0142y tu oddzia\u0142y armii francuzkiej. Zamek zrujnowany zosta\u0142 podczas trzynastoletniej wojny (1457), od tego czasu w ca\u0142o\u015bci nie zosta\u0142 odbudowany, lecz pozosta\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 jest zamieszka\u0142a. Rezydowa\u0142a tu w XVII w. przez kilka lat wdowa po kr\u00f3lu szwedzkim Gustawie Adolfie. Dzi\u015b mie\u015bci si\u0119 tu s\u0105d nadziemia\u0144ski. Ko\u015bci\u00f3\u0142 protestancki zbudowany zosta\u0142 przy ko\u0144cu XVI w., ma pi\u0119kne malowid\u0142a na \u015bcianach i suficie. Dworzec kolei, pocz\u0105tkowo 1 klm. od miasta odleg\u0142y, dzi\u015b z\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 z miastem, kt\u00f3re si\u0119 w ostatnich czasach w tym kierunku posun\u0119\u0142o. Z zak\u0142ad\u00f3w naukowych W. ma gimnazyum, z kt\u00f3rym po\u0142\u0105czona jest szko\u0142a realna i przygotowawcza, wy\u017csz\u0105 szko\u0142\u0119 dla dziewcz\u0105t, seminaryum nauczycielskie i ochronk\u0119 dla niemowl\u0105t. W. jest siedzib\u0105 nast\u0119puj\u0105cych w\u0142adz i zak\u0142ad\u00f3w rz\u0105dowych: s\u0105du nadziemia\u0144skiego (dawniej apelacyjnego), nadprokuratora, s\u0105du ziemia\u0144skiego i okr\u0119gowego i prokuratora, urz\u0119du celnego, kasy le\u015bnej, stadniny kr\u00f3lewskiej, domu karnego, inspekcyi kolejowej, landratury, kasy powiatowej podatkowej. Jest tu komora handlowa, oddzia\u0142 banku pa\u0144stwowego, garnizon 3 i 4 szwadronu litewskich u\u0142an\u00f3w, komendantura batalionu z wschodnio-pruskiego pu\u0142ku landwery i komendantura oddzia\u0142u piechoty do warty nad domem karnym. Cztery biura pocztowe i telegraficzne (1 w mie\u015bcie, 3 inne na dworcach kolei). [W obw. kaliningradzkim ros. \u0427\u0435\u0440\u043d\u044f\u0445\u043e\u0432\u0441\u043a<\/span><\/i>.]<\/span><\/p>\n

Powiat wystrucki,<\/i><\/b> w regencyi g\u0105bi\u0144skiej, w Prusach wschodnich, ma 22 mile kw. obszaru i 70000 mk. wyznania ewangielickiego. Ludno\u015b\u0107 trudni si\u0119 hodowl\u0105 koni i \u015bwi\u0144, tudzie\u017c upraw\u0105 roli. Wa\u017cniejsze miejscowo\u015bci s\u0105: Georgenbnrg, Gruenheide, Karalene, Norkitten, Gross-Jaegersdorf, Puschdorf. J. B.<\/i><\/p>\n

Wystudz,<\/b> jezioro, w pow. suwalskim, gm. Zaboryszki, ma 12 mr. obszaru. [Wistu\u0107<\/i>]<\/span><\/p>\n

Wyszkowszczyzna,<\/b> w par. Wierzbo\u0142\u00f3w. Wed\u0142ug spisu z r. 1827 mia\u0142a 1 dm., 11 mk.<\/p>\n

Wyszowate<\/b> 1.) w\u015b i osada, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 3 okr. pol., gm. Przy\u00adtu\u00adla\u00adn\u00adka; w\u015b ma 10 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc., osada nale\u017cy do d\u00f3br Mroczki, Henryka Ha\u00adra\u00adbu\u00adr\u00addy. 2.) W.,<\/b> ob. Wyszow\u00f3jty<\/i>.<\/p>\n

Wyszow\u00f3jty,<\/b> w spisie w\u0142a\u015bcicieli Wyszowate<\/i>, okolica, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 3 okr. pol., gm. Kry\u00adp\u00adno, o 28 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku, 323 dzies. (236 pod zabud. i roli, 30 \u0142\u0105k i pastw., 35 lasu, 65 nieu\u017c.).<\/p>\n

Wytowtyszki,<\/b> ob. Witowtyszki<\/i>.<\/p>\n

Wy\u017carne,<\/b> w\u015b, pow. augustowski, gm. Kuryanka, par. Lipsk, odl. od Augustowa 34 w., ma 10 dm., 51 mk.<\/p>\n

Wy\u017c\u0119ga,<\/b> w\u015b, pow. kolne\u0144ski, gm. i par. Turo\u015bl, odl. 29 w. od Kolna. Za\u0142o\u017cona przez osadnik\u00f3w z Pi\u0105tkowizny przy ko\u0144cu przesz\u0142ego stulecia. W 1819 r. 4 rolnik\u00f3w, 1 cha\u0142upa, razem 27 mk.; gospodarze p\u0142acili 42 z\u0142. 3 gr. 1 szel. czynszu, oraz dziesi\u0119cin\u0119 do dworu, razem z Pi\u0105tkowizn\u0105. Cha\u0142upnik p\u0142aci\u0142 3 z\u0142p. trzydni\u00f3wki. W r. 1827 by\u0142o 5 dm., 31 mk. W 1878 r. 128 mr. (28 mr. 207 pr\u0119t. roli ornej). Lud. Krz.<\/i><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom XIII, XIV, XV (Uzupe\u0142nienia i dope\u0142nienia z tomu XV – kolorem czerwonym) Walente, Walne, Wandzin, Waraszka, Warbinis, Warda, Warmia, Warnianis, Warnia\u0144ce, Warstaciszki, Warwiszki, Wasilczyki, Wasilewicze, Wasi\u0142\u00f3wka, Wawiory, Wazbudzie, Wereszcze\u0144szczyzna, Wersele, Wersztominy, Weso\u0142owo, Weso\u0142\u00f3wka, W\u0119gielnia, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":12827,"parent":12628,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"h5ap_radio_sources":[],"jetpack_post_was_ever_published":false,"footnotes":""},"class_list":["post-12716","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"yoast_head":"\nLitera W - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - litera W\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom XIII, XIV, XV (Uzupe\u0142nienia i dope\u0142nienia z tomu XV – kolorem czerwonym) Walente, Walne, Wandzin, Waraszka, Warbinis, Warda, Warmia, Warnianis, Warnia\u0144ce, Warstaciszki, Warwiszki, Wasilczyki, Wasilewicze, Wasi\u0142\u00f3wka, Wawiory, Wazbudzie, Wereszcze\u0144szczyzna, Wersele, Wersztominy, Weso\u0142owo, Weso\u0142\u00f3wka, W\u0119gielnia, […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2020-04-26T23:36:09+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp-w.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1438\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1506\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"256 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/w\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/w\\\/\",\"name\":\"Litera W - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/w\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/w\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp-w.jpg\",\"datePublished\":\"2020-04-25T15:53:57+00:00\",\"dateModified\":\"2020-04-26T23:36:09+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/w\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/w\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/w\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp-w.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp-w.jpg\",\"width\":1438,\"height\":1506},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/w\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Litera W\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"width\":931,\"height\":990,\"caption\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\\\/\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Litera W - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - litera W","og_description":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom XIII, XIV, XV (Uzupe\u0142nienia i dope\u0142nienia z tomu XV – kolorem czerwonym) Walente, Walne, Wandzin, Waraszka, Warbinis, Warda, Warmia, Warnianis, Warnia\u0144ce, Warstaciszki, Warwiszki, Wasilczyki, Wasilewicze, Wasi\u0142\u00f3wka, Wawiory, Wazbudzie, Wereszcze\u0144szczyzna, Wersele, Wersztominy, Weso\u0142owo, Weso\u0142\u00f3wka, W\u0119gielnia, […]","og_url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w\/","og_site_name":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/","article_modified_time":"2020-04-26T23:36:09+00:00","og_image":[{"width":1438,"height":1506,"url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp-w.jpg","type":"image\/jpeg"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"256 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w\/","name":"Litera W - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp-w.jpg","datePublished":"2020-04-25T15:53:57+00:00","dateModified":"2020-04-26T23:36:09+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w\/#primaryimage","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp-w.jpg","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp-w.jpg","width":1438,"height":1506},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/w\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Litera W"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","name":"Jaminy Indexing Team","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/jzi.org.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization","name":"Jaminy Indexing Team","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","width":931,"height":990,"caption":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/"]}]}},"jetpack_likes_enabled":true,"jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12716","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12716"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12716\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12628"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12827"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12716"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}