{"id":12708,"date":"2020-04-25T17:52:22","date_gmt":"2020-04-25T15:52:22","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?page_id=12708"},"modified":"2020-05-14T16:17:46","modified_gmt":"2020-05-14T14:17:46","slug":"s","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/s\/","title":{"rendered":"Litera S"},"content":{"rendered":"
\n
\n
\n
\n
\n
\n

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku<\/h3>\n

Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom X, XI, XII, XV (Uzupe\u0142nienia i dope\u0142nienia z tomu XV – kolorem czerwonym)<\/p>\n

Sad\u0142owina<\/a>, Sadok<\/a>, Sadowa<\/a>, Sadzawka<\/a>, Sajno<\/a>, Sakniewo<\/a>, Sa\u0142acie<\/a>, Samanis<\/a>, Sangroda<\/a>, Saranciszki<\/a>, Sarkojady<\/a>, Sarniszki<\/a>, Sedranki<\/a>, Sejluny<\/a>, Sejna<\/a>, Sejny<\/a>, Sejne\u0144ski powiat<\/a>, Sejwy<\/a>, Selment<\/a>, Senkury<\/a>, Serajcie<\/a>, Serebranka<\/a>, Sereje<\/a>, Serejka<\/a>, Sernetka<\/a>, Serskilas<\/a>, Serwy<\/a>, Sidor\u00f3wka<\/a>, Sidory<\/a>, Siebierowo<\/a>, Siejluny<\/a>, Siekierkowo<\/a>, Siekierowo<\/a>, Sielawinis<\/a>, Siemaszki<\/a>, Siemieniszki<\/a>, Siemien\u00f3wka<\/a>, Sieniewicze<\/a>, Sienka\u0144ce<\/a>, Sierski-Las<\/a>, Sikorowszczyzna<\/a>, Simoniszki<\/a>, Sio\u0142ko<\/a>, Sitkowizna<\/a>, Skazd\u00f3b<\/a>, Skazdubek<\/a>, Skieblewo<\/a>, Skomacko<\/a>, Skombobole<\/a>, Skom\u0119tno<\/a>, Skowronki<\/a>, Skryniki<\/a>, Skrzypki<\/a>, Skundelis<\/a>, Skutele<\/a>, S\u0142ob\u00f3dka<\/a>, S\u0142omkowszczyzna<\/a>, Smaczna Woda<\/a>, Smolany<\/a>, Smole\u0144ska<\/a>, Smoliszki<\/a>, Smolnica<\/a>, Smolniki<\/a>, Smorluny<\/a>, Snajginie<\/a>, Sobolewo<\/a>, Sokolne<\/a>, Sok\u00f3\u0142ka<\/a>, Solinie<\/a>, Soliny<\/a>, Solist\u00f3wka<\/a>, So\u0142ojewszczyzna<\/a>, So\u0142omianka<\/a>, So\u0142owieje<\/a>, So\u0142taniszki<\/a>, Sonicze<\/a>, Sonkury<\/a>, Sosnowo<\/a>, Sosnowy Gr\u0105d<\/a>, Sosn\u00f3wka<\/a>, Spajsznie<\/a>, Stabie\u0144szczyzna<\/a>, Staciszki<\/a>, Stankuny<\/a>, Stanowisko<\/a>, Stanuliszki<\/a>, Stara Ha\u0144cza<\/a>, Starosty<\/a>, Staro\u015bciszki<\/a>, Staro\u017cynce<\/a>, Stary Folwark<\/a>, Stejderyszki<\/a>, Stoki<\/a>, Sto\u0142upianki<\/a>, Sto\u0142y<\/a>, Strajgi<\/a>, Strajgiszki<\/a>, Str\u0119kowizna<\/a>, Strzelcowizna<\/a>, Strzemienne<\/a>, Studzianka<\/a>, Studziany Las<\/a>, Studzieniczna<\/a>, Subacze<\/a>, Sucha Balia<\/a>, Sucha Rzeczka<\/a>, Suchar<\/a>, Sucharek<\/a>, Suchodo\u0142y<\/a>, Suchorzec<\/a>, Suda\u0144skie<\/a>, Sudawskie<\/a>, Suliny<\/a>, Sumowo<\/a>, Supienie<\/a>, Sutra Rz\u0105dowa<\/a>, Suwa\u0142ki<\/a>, Suwalski powiat<\/a>, Suwalska gubernia<\/a>, Suworowo<\/a>, Swoboda<\/a>, Sypytka<\/a>, Szadzi\u0144ce<\/a>, Szadziuny<\/a>, Szambielowce<\/a>, Szapary<\/a>, Szatra\u0144cy<\/a>, Szaukuny<\/a>, Szawie<\/a>, Szawlany<\/a>, Szczeberka<\/a>, Szczebra<\/a>, Szczepki<\/a>, Szczodruchy<\/a>, Szejpiszki<\/a>, Szelment<\/a>, Szelmentka<\/a>, Szer\u015bnio<\/a>, Szesalis<\/a>, Szeszupa<\/a>, Szeszupka<\/a>, Sze\u015bciow\u0142oki<\/a>, Szkil\u00f3wka<\/a>, Szkocya-Nowa<\/a>, Szlama<\/a>, Szlamy<\/a>, Szl\u0105zak<\/a>, Szlinokiemie<\/a>, Sz\u0142awanta<\/a>, Sz\u0142awantelis<\/a>, Sz\u0142awanty<\/a>, Szoltany<\/a>, Sztabin<\/a>, Sztabinki<\/a>, Sztabi\u0144ska Huta<\/a>, Sztyk\u00f3wka<\/a>, Szumk\u00f3wek<\/a>, Szumowo<\/a>, Szurpi\u0142y<\/a>, Szury<\/a>, Szykinis<\/a>, Szy\u0142ajcie<\/a>, Szy\u0142ailce<\/a>, Szymaniszki<\/a>, Szymanowizna<\/a>, Szymkowce<\/a>, Szypliszki<\/a>, Szyrwinta<\/a>, Szytkiejmy<\/a>.<\/p>\n

\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

Sabadshuhnen,<\/b> (niem.), w\u015b, pow. g\u0105bi\u0144ski, tu\u017c przy G\u0105binie, (st. p. i tel.); 32 dm., 163 mk., 240 ha.<\/p>\n

Sabenowe,<\/b> Sabnau<\/i>, terytoryum w Sambii<\/a>, niegdy\u015b jab\u0142ko niezgody mi\u0119dzy zakonem a biskupami. Krystyan bisk. odst\u0105pi\u0142 je w 1277 r. zakonowi za posiad\u0142o\u015b\u0107 Vremar w Turyngii, Metkaym i Drabnow w Sambii. Zamian\u0119 te przyj\u0105\u0142 nast\u0119pca Krystyana Zygfryd w 1296 r. W p\u00f3\u017aniejszych (l320?) zatargach wymawiano mi\u0119dzy innemi zakonowi i to, \u017ce warto\u015b\u0107 Sabnowa wi\u0119ksz\u0105 jest znacznie od warto\u015bci tego, co za nie da\u0142 i \u017c\u0105dano rekompensaty. Czy si\u0119 to wzgl\u0119dem Sabnowa sta\u0142o niewiadomo. To pewna, \u017ce r. 1322 zakon poczyni\u0142 pewne ust\u0119pstwa biskupowi (ob. Sambia<\/a><\/i>). Ad. N.<\/i><\/p>\n

Sabienek,<\/b> jeziorko na pol.-prus. Mazurach, pow. \u0142ecki, 10 ha obszaru.<\/p>\n

Sabinie,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Syntowty, par. \u0141uksze, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 29 w., ma 3 dm., 38 mk. W 1827 r. 3 dm., 32 mk.<\/p>\n

Saczkowce,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 1 okr. pol., gm. Kruglany, o 21 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Sad\u0142owina,<\/b> w\u015b i fol., pow. suwalski, gm. W\u00f3lka, par. Baka\u0142arzewo<\/span>, odl. od Suwa\u0142k 21 w.; w\u015b ma 10 dm., 132 mk., 16 os., 212 mr.; fol. 2 dm., 3 mk. W 1827 r. by\u0142o 14 dm., 87 mk. W 1888 r. folw. S. al. Sad\u0142owizna, oddzielony od d\u00f3br Nowydw\u00f3r (w 1867 r.), rozl. mr. 336: gr. or. i ogr. mr. 178, \u0142\u0105k mr. 67, lasu mr. 4, w odpadkach mr. 83, nieu\u017c. mr. 4; bud. mur. 1, z drzewa 5. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Sadok<\/b> [\u2026]<\/span> 2.) S.,<\/b> pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Ber\u017cniki, odl. od Sejn 9 w., ma 9 dm., 55 mk.<\/p>\n

Sadowa<\/b> [\u2026]<\/span> 2.) S.,<\/b> pow. suwalski, gm. Kuk\u00f3w, par. Filip\u00f3w, odl. od Suwa\u0142k 15 w., ma 8 dm., 42 mk.<\/p>\n

Sadowo,<\/b> pow. sok\u00f3lski, mylnie (ob.) Sodowo<\/i>.<\/span><\/p>\n

Sadowy Stok,<\/b> uroczysko, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Czarna, Wie\u015b, o 35 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Sadyby,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. maryampolski, gm. Pogiermo\u0144, par. Pokojnie, odl. od Maryampola na p\u00f3\u0142n.-wsch\u00f3d, o 50 w., od Pren 11 w., ma 13 dm., 134 mk., 310 mr. W 1827 r. by\u0142o 9 dm., 127 mk.<\/p>\n

Sadzawka,<\/b> al. Sadzaweczka<\/i>, os., pow. suwalski, gm. Sejwy, par. Pu\u0144sk, odl. od Suwa\u0142k 22 w., ma 3 dm., 25 mk. W 1827 r. by\u0142o 2 dm., 14 mk., par. Kalwarya.<\/p>\n

Sajdy,<\/b> w\u015b, pow. margrabowski, st. p. G\u0105ski, 8 klm. na p\u0142d. od Olecka, 109 dm., 578 mk., 1262 ha. Ad. N.<\/i><\/p>\n

Sajenek<\/b> 1.) w\u015b nad jez. Sajno, pow. augustowski, gm. Kolnica, par. Studzieniczna, odl. od Augustowa 7 w., ma 11 dm., 90 mk. W r. 1827 by\u0142o 7 dm., 36 mk., par. Szczebra. Istnia\u0142a tu kopalnia rudy \u017celaznej. 2.) S.<\/b>, obr\u0119b le\u015bny w le\u015bnictwie augustowskiem. [Wed\u0142ug K. O. Falka ma \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w ja\u0107wieski.]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sajno<\/b> al. augustowskie<\/i>, jezioro w pow. augustowskim, o 2 w. na p\u0142n.-wsch\u00f3d od Augustowa, \u015br\u00f3d rozleg\u0142ych las\u00f3w Puszczy Augustowskiej<\/a>, d\u0142ugie do 9 w., szerokie oko\u0142o 1 w., ma 5\u20223 w. kw. obszaru (0\u202211 mili kw.); brzegi lesiste, wynios\u0142e. Nale\u017cy do systemu w\u00f3d Kana\u0142u Augustowskiego<\/a>, z kt\u00f3rym \u0142\u0105czy je kana\u0142. Na brzegach jedna tylko w\u015b Sajenek. Obfituje w sielawy. Poziom w\u00f3d jego le\u017cy o 18 st\u00f3p ni\u017cej ni\u017c w Bia\u0142em jeziorze. S. \u0142\u0105czy si\u0119 te\u017c podobno z poblizkiem jez. Kolno. [Wed\u0142ug K. O. Falka ma \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w ja\u0107wieski.]<\/span> Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Sakniewo,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Sereje, par. Wiejsieje, odl. od Sejn 51 w., ma 23 dm., 172 mk. W 1827 r. 21 dm., 119 mk., par. Lejpuny. Mieszka tu drobna szla\u00adch\u00adta.<\/p>\n

Sakowo<\/b> 1.) urocz., pow. pru\u017ca\u0144ski, gm. Staruny. 2.) S.,<\/b> urocz., pow. sokolski, gm. Nowowola.<\/span><\/p>\n

<\/a>Salzwedel,<\/b> dobra, pow. margrabowski, st. poczt. Mieruniszki, 10 dm., 56 mk. [Zapewne nazwa patronomiczna, dzi\u015b Drozd\u00f3wko<\/i>; por. <\/i><\/span>Lenarty<\/a><\/i>.]<\/p>\n

Sa\u0142acie,<\/b> fol., pow. sejne\u0144ski, gm. Ho\u0142ny Wolmera, par. Ber\u017cniki, odl. od Sejn 15 w., ma 2 dm., 15 mk. Fol. ten, w 1871 r. oddzielony od d\u00f3br Ho\u0142ny Wolmera, rozl. mr. 248: gr. or. i ogr. mr. 122, \u0142\u0105k mr. 67, past. mr. 52, nieu\u017c. mr. 7; bud. drewn. 5.<\/p>\n

Sa\u0142aty,<\/b> wysch\u0142e jezioro w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci pow. grodzie\u0144skiego. Wzniesione na 17 s\u0105\u017cni nad poziom Niemna, mia\u0142o do 5 w. kw. powierzchni; w d. 3 marca 1841 r. wyla\u0142o si\u0119 w rzek\u0119 potokiem do 14 w. d\u0142ugim i dno jego do tego stopnia zaraz obesch\u0142o, \u017ce tego\u017c jeszcze roku posiano na niem hreczk\u0119. Przy wylewie ucierpia\u0142o mko Rotnica.<\/p>\n

Sa\u0142aty<\/b>, 1.) w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 5 okr. pol., gm. Sobolany, o 36 w. od Grodna. Wchodzi\u0142a niegdy\u015b w sk\u0142ad ekonomii grodzie\u0144skiej. 2.) S.,<\/b> mko nad Musz\u0105, pow. poniewieski, w 3 okr. pol., o 55 w. od Poniewie\u017ca, na pograniczu Kurlandyi, ma 22 dm., 322 mk. (w 1859 r.). Ko\u015bci\u00f3\u0142 par. kat. p. w. \u015bw. J\u00f3zefa, z drzewa wzniesiony w 1835 r. przez wiernych, na cmentarzu kapl. p. w. \u015bw. Bazylego z 1855 r. Dom modlitwy \u017cydowski, szpital. Siedlisko Karaim\u00f3w. Par. kat., dek. Janiszki, 7033 wiernych.<\/p>\n

Sa\u0142opirogi<\/b> i Sa\u0142opirogajtys<\/i>, drobne jeziora w pobli\u017cu wsi i jeziora Rykacieje, na obszarze d\u00f3br rz\u0105d. Krasnowo, w pow. kalwaryjskim.<\/p>\n

Sa\u0142opirogi,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Lubowo, odl. od Kalwaryi 12 w., ma 46 dm., 187 mk.W 1827 r. by\u0142o 20 dm, 113 mk.<\/p>\n

Sa\u0142owo,<\/b> uroczysko, pow. grodzie\u0144ski, w 5 okr. pol., gm. Sobolany, o 45 w. od Grodna.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Samanis,<\/b> jezioro w pow. sejne\u0144skim, gm. Ber\u017cniki, nale\u017cy do \u0142a\u0144cucha jezior ci\u0105gn\u0105cych si\u0119 \u0142ukiem od po\u0142ud. kra\u0144ca jez. Ga\u0142adu\u015b<\/a>. Ma 33 mr. obszaru.<\/p>\n

Samaniszki,<\/b> w\u015b, pow. maryampolskim, gm. Wejwery, par. Skrawdzie, odl. od Maryampola 28 w., ma 7 dm., 93 mk. W 1827 r. by\u0142o 3 dm., 33 mk.<\/p>\n

Samarowicze,<\/b> w\u015b, pow. wo\u0142kowyski, w 5 okr. pol., gm. Samarowicze, o 22 w. od Wo\u0142kowyska, przy drodze z mka Piaski do Zelwy.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sambia,<\/b> Samland<\/i>, Samlandya<\/i>, terytoryum Starych Prus, ci\u0105gnie, si\u0119 na p\u00f3\u0142noc od Prego\u0142y<\/a> (Lipca) i zatoki \u015awie\u017cej do morza Baltyckiego i Z<\/span>atoki Kuryjskiej<\/a> [dzi\u015b Kuro\u0144skiej]<\/span>, odgraniczona Prego\u0142\u0105 od Natangii<\/a> a Dejm\u0105<\/a> od Litwy<\/a>. Wysuni\u0119ta na zach\u00f3d, wesz\u0142a ona pierwej ni\u017c inne cz\u0119\u015bci Prus z obcemi w stosunki handlowe, tak dalece, \u017ce a\u017c do czas\u00f3w krzy\u017cackich prawie nazwa \u201ePrutheni\u201c i \u201eSambitae\u201c oznacza\u0142a mieszka\u0144c\u00f3w ca\u0142ych Prus. Rozpada\u0142a si\u0119 S. na mniejsze terytorya: Medenau<\/a>, Rudau<\/a>, Quednau, Waldau, Kaymen, Sugurbi (Tapiau), Wargen, Schaaken, Pobethen<\/a>, Rinau, Derne, Powunden, Labiau<\/a>. P\u0142d.-zachodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 nad brzegiem morza zwano Witlandsort<\/a>. Kraina ta, pod\u0142ug \u015bwiadectwa Pliniusza, dostarcza\u0142a Italii, drog\u0105 przez W\u0119gry, bursztynu. Pierwszym zamkiem zbudowanym przez zakon by\u0142 Kr\u00f3lewiec<\/a>, wzniesiony r. 1255. Nast\u0119pnie wystawiono Welaw\u0119, Lochstet, potem zamki w German, Pobethen, Schaaken, Tapiau i inne. nazwa Sambii do dzi\u015b si\u0119 utrzyma\u0142a, cho\u0107 nie przyj\u0119ta urz\u0119dowo. Ziemi\u0119 sambijsk\u0105 w granicach pierwotnych wype\u0142niaj\u0105 obecnie: powiat rybacki (fiszuski), kr\u00f3lewiecki, cz\u0119\u015b\u0107 labiewskiego i welawskiego a\u017c do Dejmy. S. podbit\u0105 zosta\u0142a dla zakonu przez Otokara, kr\u00f3la czeskiego, za rz\u0105d\u00f3w w. mistrza Poppo v. Osterna r. 1254. Z Balgi ruszywszy przeszed\u0142 on po lodzie Prego\u0142\u0119 i wkroczy\u0142 do S., niszcz\u0105c wszystko; przy Rudawie pobi\u0142 na g\u0142ow\u0119 Sambijczyk\u00f3w, poczem mieszka\u0144cy pobliskich ziem: Quedenau, Waldau, Kaymen i Tapiau mu si\u0119 poddali. Wkr\u00f3tce i wodzowie na \u0142ask\u0119 si\u0119 zdali i wiar\u0119 chrze\u015bcia\u0144sk\u0105 przyj\u0119li. W tym czasie wy\u015bwi\u0119cony zosta\u0142 pierwszy biskup sambijski Henryk Bruenn. R\u00f3wnocze\u015bnie wybudowano zamek Kr\u00f3lewiec, zwany przez Prusak\u00f3w od lasu, w kt\u00f3rym sta\u0142, Tuwangste; zamek ten sta\u0142 si\u0119 siedzib\u0105 komtura kr\u00f3lewieckiego. Pierwszym by\u0142 Burchard v. Hornhausen. Kl\u0119ska, jak\u0105 zakon poni\u00f3s\u0142 1259 r. nad rzek\u0105 Durbe w Kurlandyi od Litwin\u00f3w i Kuron\u00f3w, zachwia\u0142a jego przewag\u0119. Sambijczykowie powstali i obrali wodzem niejakiego Glande, na chrzcie nazwanego Rychardem. By\u0142 to potomek znakomitego ro\u00addu, wys\u0142any kosztem zakonu za granic\u0119. Dnia 20 wrze\u015bnia 1260 r. wyci\u0119to wszystkich chrze\u015bcian, kt\u00f3rzy do las\u00f3w uj\u015b\u0107 przed zag\u0142ad\u0105 nie zdo\u0142ali. Kap\u0142anowi zakonu Sambijczykowie w\u0142o\u017cyli dwa drewna na szyj\u0119 i \u015bciskali je dot\u0105d, p\u00f3ki go nie zadusili. Nast\u0119pnie podst\u0105pili pod Kr\u00f3lewiec. Wojsko zagraniczne, kt\u00f3re pod wodz\u0105 Reydera i Stenzela v. Bentheim spieszy\u0142o na pomoc, ponios\u0142o od Natangijczyk\u00f3w kl\u0119sk\u0119 pod Pokarwiem. Nowe posi\u0142ki pod wodz\u0105 hr. Barby zaraz na wst\u0119pie do Sambii pobite zosta\u0142y przez powsta\u0144c\u00f3w. Kr\u00f3lewiec broni\u0142 si\u0119 d\u0142ugo. W styczniu 1262 uda\u0142o si\u0119 Wilhelmowi v. Jullich i Engelberdowi v. Marck dotrze\u0107 z odsiecz\u0105, wskutek czego powsta\u0144cy od obl\u0119\u017cenia odst\u0105pili, a w odwrocie kl\u0119sk\u0119 ponie\u015bli. To jednak nie nak\u0142oni\u0142o lud\u00f3w sambijskich do pos\u0142usze\u0144stwa, wyj\u0105wszy wielu ze szla\u00adch\u00adty, kt\u00f3rzy opu\u015bciwszy posiad\u0142o\u015bci wyjechali do Kr\u00f3lewca z rodzinami. A\u017ceby og\u0142odzi\u0107 zamek kr\u00f3lewiecki Sambijczyk Swajmo uzbroi\u0142 mn\u00f3stwo ma\u0142ych \u0142odzi, kt\u00f3remi zamyka\u0142 uj\u015bcie Prego\u0142y, chwytaj\u0105c i zatapiaj\u0105c statki krzy\u017cackie ze zbo\u017cem. Krzy\u017cacy zrozpaczeni wypadli z miasta i uderzyli na powsta\u0144c\u00f3w nad brzegiem rzeki zebranych tak skutecznie, \u017ce leg\u0142o ich blisko 5000 z wodzami Glandem i Swajmem. Pomimo to wojna si\u0119 nie sko\u0144czy\u0142a, bo Sambijczykowie kilkakrotnie jeszcze do boju stawali i pod Kr\u00f3lewiec podst\u0119powali. Odznaczy\u0142 si\u0119 w tych walkach niejaki\u015b Nalub, w\u00f3dz tak \u015bmia\u0142y, \u017ce pewnego razu do bram zamku dotar\u0142, bramy wywali\u0142 i do miasta wpad\u0142, ale nast\u0119pnie pobity tu\u0142a\u0142 si\u0119 po lasach, a\u017c z\u0142amany podda\u0142 si\u0119 Krzy\u017cakom. Sambijczykowie nie umieli zorganizowa\u0107 swych si\u0142, nie mieli wodz\u00f3w, tak \u017ce ostatecznie Krzy\u017cacy stali si\u0119 panami kraju. Smutny los spotka\u0142 mieszka\u0144c\u00f3w ziemi Bethen czy Pobethen, kt\u00f3ra dostarcza\u0142a najdzielniejszych wojownik\u00f3w. Wojska zakonu i za\u0142oga kr\u00f3lewiecka z dw\u00f3ch stron uderzy\u0142y na ni\u0105 i wyt\u0119pi\u0142y m\u0119\u017cczyzn co do jednego, kobiety i dzieci wywieziono w dalekie strony, osady z ziemi\u0105 zr\u00f3wnano; spustoszona kraina wnet lasem zaros\u0142a. Odt\u0105d zapanowa\u0142 spok\u00f3j, kt\u00f3rego r\u0119kojmi\u0105 zreszt\u0105 byli zak\u0142adnicy, stawieni zakonowi r. 1263. Z tej ciszy korzystali Krzy\u017cacy, wznosz\u0105c zamki, sprowadzaj\u0105c kolonist\u00f3w z Niemiec i z innych kraj\u00f3w pruskich, zaprowadzaj\u0105c urz\u0105dzenia administracyjne w Sambii. Jeszcze raz w r. 1277 z namowy niejakiego\u015b Bonse podnie\u015bli si\u0119 Sambijczykowie, ale za spraw\u0105 Theodora v. Lidelow, kt\u00f3ry mia\u0142 mir mi\u0119dzy nimi, uspokoili si\u0119 wnet a Bonsego ukarali. To powstanie nie przerwa\u0142o pracy zakonowi. Ju\u017c w r. 1254 wspominaj\u0105 dzieje komtura w Sambii, p\u00f3\u017aniej przej\u015bciowo komtura w Tapiewie i Labiewie Od r. 1312 sta\u0142 si\u0119 Kr\u00f3lewiec siedzib\u0105 marsza\u0142ka zakonu, kt\u00f3ry zarz\u0105dza\u0142 ca\u0142\u0105 prowincy\u0105. Sk\u0142ada\u0142a si\u0119 ona z kamerat\u00f3w: Wargen, German, Pobethen, Rudau, Schaaken, Rossitten, Kaymen, Kremitten, Waldau. Marsza\u0142kowi dopomagali rz\u0105dzcy sambijscy i w\u00f3jtowie lochsteccy i tapiewscy. Od r. 1397 urz\u0119duj\u0105 tak\u017ce w\u00f3jtowie w Schaaken, za to r. 1404 znikaj\u0105 rz\u0105dzcy sambijscy a nastaj\u0105 od r. 1433 w\u00f3jtowie w Gruenhof. W skutek tych urz\u0105dze\u0144 zaciera\u0142a si\u0119 coraz wi\u0119cej odr\u0119bno\u015b\u0107 Sambii jako osobnego terytoryum, nikn\u0119\u0142y cechy wybitne pierwotnych mieszka\u0144c\u00f3w. Dzieje dalsze ziemi tej zlewaj\u0105 si\u0119 z dziejami zakonu i p\u00f3\u017aniejszego ksi\u0119stwa pruskiego.<\/p>\n

Sambijskie biskupstwo<\/i> utworzone zosta\u0142o r\u00f3wnocze\u015bnie z warmi\u0144skiem, pomeza\u0144skiem i che\u0142mi\u0144skiem r. 1243 przez legata Wilhelma z Modeny. O granicach jego m\u00f3wi dokument erekcyjny: \u201eZ kraju jeszcze poga\u0144skiego utworzyli\u015bmy dyecezy\u0119 czwart\u0105, kt\u00f3ra ze zachodu s\u0142onego morza tyka, z p\u00f3\u0142nocy rzeki Niemna, z po\u0142udnia Prego\u0142y, a ze wschodu a\u017c do granic Litwy si\u0119ga\u201c. Ale dopiero w 12 lat potem, oko\u0142o r. 1255, po zaj\u0119ciu Sambii przez Otokara, ustanowiony zosta\u0142 biskup w osobie Henryka Bruenn. Wed\u0142ug aktu erekcyjnego przypada\u0142o we wszystkich 4 biskupstwach \u2154 ziemi zakonowi, \u2153 biskupowi. Podzielono si\u0119 naprz\u00f3d Kr\u00f3lewcem i najbli\u017csz\u0105 okolic\u0105. W marcu 1258 r. nast\u0105pi\u0142 stanowczy podzia\u0142 kraju. Dokument odno\u015bny wystawiony zosta\u0142 3 marca w Elbl\u0105gu z podpisem landmeistra Gerharda v. Herzberg. Powstanie Sambijczyk\u00f3w w r. 1258 przerwa\u0142o prac\u0119 nad rozszerzeniem chrze\u015bcia\u0144stwa. Biskup Henryk siedzia\u0142 wprawdzie wtedy w Kr\u00f3lewcu, lecz by\u0142, tak jak zakon, na razie bezsilnym. Zapewne bieda zmusi\u0142a go w\u00f3wczas do odst\u0105pienia Krzy\u017cakom starego zamku, w kt\u00f3rym mieszka\u0142, i 70 w\u0142\u00f3k z posiad\u0142o\u015bci, za co mu kawalerowie 70 w\u0142\u00f3k w ziemi che\u0142mi\u0144skiej odst\u0105pili, zobowi\u0105zuj\u0105c si\u0119 dopom\u00f3dz do wybudowania w\u0142asnego zamku w Sambii. Do budowy tego\u017c przyst\u0105pi\u0142 biskup zapewne zaraz po u\u015bmierzeniu powstania, bo ju\u017c w r. 1268 nadaje pewne posiad\u0142o\u015bci przy \u201eswym\u201c zamku Schoenewyk. nazwa ta przesz\u0142a z czasem na Bischofshausen, Bischhausen, Fischhausen. Od biskupa Henryka zyska\u0142 zakon na p\u0142d.-zachodnim brzegu cz\u0119\u015b\u0107 zwan\u0105 Witlandsort, daj\u0105c mu za to inn\u0105 posiad\u0142o\u015b\u0107. Krystyan, biskup, nast\u0119pca Henryka, zamieszka\u0142 w Niemczech i niekiedy tylko do dyecezyi zagl\u0105da\u0142, a posiad\u0142o\u015bci biskupie wypu\u015bci\u0142 zakonowi w dzier\u017caw\u0119 za op\u0142at\u0105 roczn\u0105 80 grzyw. W 1296 r. ju\u017c rz\u0105dzi bisk. Zygfryd, przebywaj\u0105cy znowu w kraju. Kapitu\u0142a \u017cy\u0142a w pierwszych czasach \u0142ask\u0105 biskupa i zakonu. Dopiero r. 1294 nada\u0142 jej bisk. Krystyan ziemi\u0119 Quednau. Poniewa\u017c jednak dot\u0105d dyecezya nie mia\u0142a katedralnego ko\u015bcio\u0142a, \u017cyli cz\u0142onkowie kapitu\u0142y w rozproszeniu po zamkach zakonu. Wreszcie w. mistrz Konrad v. Feuchtwagen odda\u0142 im ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny w Kr\u00f3lewcu, z pozwoleniem wzniesienia katedry (1296). Wybudowano ko\u015bci\u00f3\u0142 katedralny blisko bramy Starego miasta p. w. \u015bw. Wojciecha. Dokument odno\u015bny biskupa Zygfryda, podpisany tak\u017ce przez biskup\u00f3w: Henryka pomeza\u0144skiego i Eberharda warmi\u0144skiego, nosi dat\u0119 11 stycznia 1302 w Schoenwiku. Biskup Zygfryd v. Regenstein powi\u0119kszy\u0142 posiad\u0142o\u015bci kapitulne o kilka wsi na terytoryum Quednau i Medenau, a przyrzek\u0142 odst\u0105pi\u0107 jeszcze \u2153 tych posiad\u0142o\u015bci, jakie sam od zakonu otrzyma. Kiedy w r. 1322 przypad\u0142a biskupowi z dzia\u0142u po\u0142owa Knipawy w Kr\u00f3lewcu, postanowi\u0142 przenie\u015b\u0107 tam katedr\u0119. Pod nast\u0119pc\u0105 Zygfryda Jakubem dosta\u0142a si\u0119 kapitule trzecia cz\u0119\u015b\u0107 posiad\u0142o\u015bci, jakie w Nadrowiu przyznano biskupowi (1353). Nast\u0119pny bisk. Bart\u0142omiej dzieli si\u0119 z kapitu\u0142\u0105 rybo\u0142\u00f3wstwem w zatoce fryskiej i daje trzy wsi w kameracie Powunden. W skutek cz\u0119stych spor\u00f3w mi\u0119dzy kapitu\u0142\u0105 a zakonem postanowiono nowe rozgraniczenie posiad\u0142o\u015bci. Wtedy przypad\u0142y biskupowi kameraty: Rinau, Medenau, Fischhausen, Quednau, Powunden; zakonowi German, Pobethen, Rudau, Wargen, Schaaken, Kaymen, Waldau i Kremitten. W r. 1352 nast\u0105pi\u0142y dzia\u0142y cz\u0119\u015bci le\u017c\u0105cej mi\u0119dzy rzeczk\u0105 Nene (w okolicy Taplaken) a Niemnem<\/a>, Wystruci\u0105<\/a> i Prego\u0142\u0105<\/a>. Potem r\u00f3\u017cnymi czasy jeszcze upominaj\u0105 si\u0119 biskupi o trzeci\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 obu mierzeji zatoki Kuryjskiej, nizin przy uj\u015bciu Niemna i ziem na wsch\u00f3d od Nadrowii do granicy Litwy. Ale zakon niczego ju\u017c nie ust\u0105pi\u0142; jedynie w r. 1366 przyzna\u0142 biskupowi prawo rybo\u0142\u00f3wstwa w pewnej cz\u0119\u015bci zatoki Kuryjskiej. Biskupi sambijscy nigdy si\u0119 zupe\u0142nie z pod wp\u0142yw\u00f3w zakonu wyzwoli\u0107 nie zdo\u0142ali. Biskup nawet w swych posiad\u0142o\u015bciach nie by\u0142 w tym stopniu samodzielnym, jak inni biskupi, mniej nawet ni\u017c biskupi pomeza\u0144scy. Katedr\u0119 sambijsk\u0105, pr\u00f3cz kilku pierwszych, zajmowali zwykle braciszkowie duchowni zakonu. W tem \u015bcis\u0142em po\u0142\u0105czeniu, a poniek\u0105d podporz\u0105dkowaniu biskupstwa zakonowi szuka\u0107 nale\u017cy jednej z przyczyn faktu, \u017ce gdy ks. Olbracht przyj\u0105\u0142 luteranizm i biskupstwo sambijskie tak pochopnie posz\u0142o jego \u015bladem. Jerzy v. Pollentz, biskup sambijski, by\u0142 pierwszym z biskup\u00f3w katolickich, kt\u00f3rzy przystali \u201ezur gereinigten ewangelischen Lehre\u201c. Za biskupem posz\u0142o duchowie\u0144stwo, za pasterzami owieczki. Nawet o s\u0142abym oporze nie s\u0142ycha\u0107. W dyecezyi pomeza\u0144skiej, cho\u0107 ona ostatecznie tak\u017ce przyj\u0119\u0142a luteranizm, przynajmniej by\u0142 op\u00f3r. Dnia 30 maja 1525 r. zrzek\u0142 si\u0119 biskup Jerzy v. Pollentz posiad\u0142o\u015bci swych na rzecz ksi\u0119cia; p\u00f3\u017aniej uczyni\u0142 to samo w Pomezanii Erhard v. Queis. Z r. 1587 w\u0142adza biskupia zniesion\u0105 zosta\u0142a zupe\u0142nie; w jej miejsce powsta\u0142y konsystorze. Klasztor\u00f3w istnia\u0142o w Sambii mniej, ani\u017celi gdzieindziej. Pierwszy ufundowa\u0142 w. mistrz Dusemer po bitwie z Litwinami nad rzek\u0105 Streb\u0105, osadzaj\u0105c w nim zakonnice cysterki, p\u00f3\u017aniej benedyktynki r. 1349 w Kr\u00f3lewcu, w cz\u0119\u015bci miasta zwanej Loebenicht. P\u00f3\u017aniej istnia\u0142 w Kr\u00f3lewcu klasztor el\u017c<\/span>bietanek. Ulryk v. Jungingen zamierza\u0142 osadzi\u0107 augustyan\u00f3w w Memlu, ale do skutku nie przysz\u0142o. Pod koniec panowania zakonu ufundowano w Loebenicht (Kr\u00f3lewiec) klasztor karmelit\u00f3w 1517 i bernardyn\u00f3w w Tyl\u017cy r. 1519; zburzone jednak obydwa ju\u017c 1524 r. Klasztor \u017ce\u0144ski Loebenicht zamieniono r. 1531 na szpital. O Sambii pisz\u0105: Rogalski (Dzieje Krzy\u017cak\u00f3w), Toeppen (Hist. comp. Geogr. v. Preussen) i K\u0119trzy\u0144ski (O ludno\u015bci polskiej w Prusach), Gebauer: \u201eKunde des Samlandes\u201d, 1844. Boetticher Adolf: \u201eDie Bau und Kunstdenkmaeler der Prov<\/span>inz Ostpreussen Heft I Das Samland\u201d. Koenigsberg, 1891. str. 141, X i 3 tabl. Gebauer Karl Emil: \u201eWegweiser durch Samland\u201d (Koenigsberg, r. 1892, 8 wyd., str. 103)<\/span>. Ad. N.<\/i><\/p>\n

Samelucken<\/b> 1.) dobra, pow. pilka\u0142owski, st. p. Szyrwint, 8 dm., 34 mk., 79 ha. 2.) S.<\/b>, w\u015b nad rzek\u0105 Romint\u0105 i przy drodze \u017cel. z Kr\u00f3lewca do G\u0105bina, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. p. Walterkehmen; 40 dm., 204 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sami\u0142y<\/b> al. <\/i>Stary Szlan\u00f3w<\/a><\/i>, w\u015b i fol., pow. maryampolski, gm. Poniemo\u0144 Po\u017caj\u015bcie, par. Poniemo\u0144, odl. od Maryampola 59 w., ma 17 dm., 260 mk., m\u0142yn wodny. W 1827 r. by\u0142o 16 dm., 124 mk.<\/p>\n

Samland,<\/b> Samlandya<\/i>, ob. Sambia<\/a><\/i>.<\/p>\n

Samogr\u00f3d,<\/b> pohost., pow. sok\u00f3lski, gm. Zubryca, 63 dz. Cerk. Par. dekan. (b\u0142agoczynia) sok\u00f3lskiego, 1297 wiernych.<\/span><\/p>\n

Samonienen<\/b> 1.) al. Lengkutschen<\/i>, w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. p. Go\u0142dap, wznies. 400 st. npm., ma 22 dm., 118 mk., 209 ha. [Dzi\u015b Samoniny<\/i>.]<\/span> 2.) S.<\/b>, dobra, tam\u017ce, st. p. Tollmingkehmen, 23 dm., 130 mk., 374 ha obszaru. Ad. N.<\/i><\/p>\n

Sampol,<\/b> fol., pow. maryampolski, gm. Pogiermo\u0144, par. Pokojnie, w stronie p\u0142n.-wsch. od Maryampola (o 47 w.), na p\u0142d. od Rynkun (st. dr. \u017cel.) i od Pren (st. pocz.) o 11 w., ma 141 mk., 534 mr. Wchodzi\u0142 w sk\u0142ad d\u00f3br Jakimiszki.<\/p>\n

Samowszczyzna,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Rauda\u0144, par. Kalwarya (o 10 w.), ma 13 dm., 24 mk., 105 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Ludwinowo.<\/p>\n

Samsoniszki,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Szumsk, par. Gi\u017ce, odl. od Maryampola. 5 w., ma 3 dm., 19 mk. W 1827 r. 3 dm., 15 mk.<\/p>\n

<\/a>Sanacis,<\/b> jezioro, pow. sejne\u0144ski, o 1 w. na zach. od wsi Szadziuny, mi\u0119dzy jez. Ilgis i Snajginie<\/a>. [Samanis, Samaniaj]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sangroda<\/b> al. Sangruda<\/i>, fol., pow. suwalski, gm. Ma\u0107kowo, par. Pu\u0144sk, odl. od Suwa\u0142k 32 w., ma 2 dm., 51 mk., 448 mr. W 1827 r. 1 dm., 9 mk. Wchodzi w sk\u0142ad majoratu rz\u0105d. Ma\u0107kowo<\/a> (ob.). Sangrodzkie starostwo niegrodowe, w woj. i pow. trockim, pod\u0142ug spis\u00f3w podskarbi\u0144skich z r. 1766 obejmowa\u0142o dobra Sangrodzkie i wsie Wojponiszki i Trumpole, kt\u00f3re posiada\u0142 Ko\u015bciesza \u017baba, op\u0142acaj\u0105c z nich kwarty z\u0142p. 523 gr. 21, a hyberny z\u0142p. 135. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Sankalnis,<\/b> g\u00f3ra w P<\/span>uszczy R<\/span>ominckiej, pow. go\u0142dapski, pod Jodup\u0105 (Czarn\u00f3wko), wznies. 679 st. npm. [nazwa pochodzenia ba\u0142tyjskiego, wyst\u0119puje do pocz. XX w., na p\u00f3\u017aniejszych mapach hitlerowskich przezwana Sonnenberg<\/i>, wys. 216,3 m npm. przy wsi obecnie zwanej Czarnowo<\/i>, u p\u0142n.-wsch. kra\u0144ca niewielkiego zb. wodnego.]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sannden,<\/b> pow. \u0142ecki, ob. <\/i>Piaski<\/a><\/i> 2.).<\/p>\n

Sanniki<\/b> 1.), pow. grodzie\u0144ski. W r. 1558 w w\u00f3jtowstwie skreblackiem ekon. grodzie\u0144skiej. W\u015b ma 23 w\u0142\u00f3k gruntu nader pod\u0142ego, wszystkie na osadzie. Poddani mieli 30 koni i 23 wo\u0142\u00f3w. Doch\u00f3d czyni 23 k\u00f3p 25 gr. [\u2026]<\/span><\/span><\/p>\n

Sanorzyski Wielkie,<\/b> w\u015b i S. Male<\/i>, w\u015b, pow. maryampolski, gm. Antonowo, par. Pilwiszki, odl. od Maryampola 27 w. S. Wielkie maj\u0105 8 dm., 103 mk. W 1827 r. 5 dm., 59 mk. S. Ma\u0142e 3 dm., 27 mk. W 1827 r. 3 dm., 20 mk. S. os. 1 dm.<\/p>\n

Sanowie,<\/b> w spisie urz\u0119d. Sienowie<\/i>, w\u015b, pow. maryampolski, gm. Antonowo, par. Pilwiszki, odl. od Maryampola 18 w., ma 3 dm., 41 mk. W 1827 r. 2 dm., 21 mk.<\/p>\n

Sanstangen,<\/b> jezioro, pow. \u0142ecki, ob. Juchy Stare<\/i>.<\/p>\n

Santilten,<\/b> dobra, pow. wystrucki, st. pocz. Didlacken; 7 dm., 57 mk., 133 ha.<\/p>\n

Santoka<\/b> 1.) w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Lub\u00f3w, odl. od Kalwaryi 14 w.; w\u015b ma 5 dm., 34 mk.; os. 1 dm., 6 mk. W 1827 r. 3 dm., 30 mk. 2.) S.<\/b>, w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Rauda\u0144, par. Kalwarya, odl. od Kalwaryi 3 w.; ma 23 dm., 196 mk. W 1827 r. 20 dm., 167 mk. Zdaje si\u0119, \u017ce ta nie za\u015b poprzednia w\u015b wchodzi\u0142a w sk\u0142ad majoratu rz\u0105dow. Kalwarya (ob.). 3.) S.<\/b>, w\u015b, pow. maryampolski, gm. Jaworowo, par. Ig\u0142\u00f3wka, odl. od Maryampola 16 w., 3 dm., 32 mk. W 1827 r. 3 dm., 34 mk. 4.) S.<\/b> al. Samaki<\/i>, w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Zyple, par. Syntowty, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 13 w., ma 12 dm., 71 mk. W 1827 r. 14 dm., 91 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sapa\u0142\u00f3wka,<\/b> w\u015b i dobra, pow. w\u0119goborski, st. p. Banie (Bengheim), 64 dm., 302 mk., 605 ha. Jan v. Ostau, burgrabia w\u0119goborski, oznajmia (1576 r.), \u017ce Maciej Sapa\u0142a [Zob. te\u017c <\/span>Kulsze<\/a>.], z Kleszczowa w pow. oleckowskim, otrzyma\u0142 za Wr\u00f3blem 30 w\u0142\u00f3k dla za\u0142o\u017cenia wsi dannickiej, z nich naby\u0142 3 w\u0142\u00f3ki so\u0142eckie, p\u0142ac\u0105c za w\u0142\u00f3k\u0119 45 grzyw. Poniewa\u017c Sapa\u0142a lokuj\u0105c wie\u015b Dupki, za\u0142o\u017con\u0105 na 50 z 200 w\u0142\u00f3k Skalicha, p\u0142aci\u0142 ju\u017c po 10 grzyw. rocznie, a \u017ce ta wie\u015b w skutek morowego powietrza r. 1572 opustosza\u0142a, koszta tam poniesione uwzgl\u0119dniono przy niniejszem kupnie. Ad. N.<\/i><\/p>\n

Sapie\u017cyszki<\/b> 1.) litew. Zapiiszkiej<\/i>, os. miejska, w\u015b i fol. nad Niemnem, z lew. brzegu, w pobli\u017cu Kowna, odl. 56 w. od Maryampola, 110 w. od Suwa\u0142k, pow. maryampolski, gm. Aleksota, par. Sapie\u017cyszki. Posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. murowany. Os. ma 45 dm., 564 mk. (\u017cyd\u00f3w przewa\u017cnie); w\u015b 22 dm., 246 mk.; fol. 3 dm., 45 mk. W 1827 r. miasteczko mia\u0142o 35 dm., 386 mk., w\u015b i fol. 13 dm., 240 mk. Wed\u0142ug tradycyi istnia\u0142a tu jedna z wi\u0119kszych \u015bwi\u0105ty\u0144 poga\u0144skich litewskich. Posiad\u0142o\u015bci tej \u015bwi\u0105tyni i ca\u0142y dalszy obszar przesz\u0142y na w\u0142asno\u015b\u0107 kr\u00f3lewsk\u0105. Zygmunt I nada\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 tego obszaru Paw\u0142owi Sapiezie, kt\u00f3ry na ruinach poga\u0144skiej \u015bwi\u0105tyni wzni\u00f3s\u0142 (1530 r. ?) ko\u015bci\u00f3\u0142 i da\u0142 pocz\u0105tek miejskiej osadzie. Wed\u0142ug danych ze \u017ar\u00f3de\u0142 ko\u015bcielnych ko\u015bci\u00f3\u0142, fundacyi Sapieh\u00f3w, pochodzi z 1578 r. Razem z osad\u0105 wznie\u015bli Sapiehowie pa\u0142ac, kt\u00f3rego fundamenta tylko si\u0119 dochowa\u0142y. Andrzej Sapieha, wojew. nowogrodzki, po\u0142ocki i w ko\u0144cu smole\u0144ski (\u2020 1614 r.), sprzeda\u0142 te dobra Grzegorzowi Massalskiemu, podkom. grodzie\u0144skiemu. Syn tego\u017c Aleksander, kaszt. smole\u0144ski zostawi\u0142 dobra w spadku c\u00f3rce, kt\u00f3ra, wst\u0105piwszy do bernardynek w Kownie, zapisa\u0142a S. klasztorowi. Pami\u0105tk\u0105 po Massalskich jest monstrancya darowana przez nich ko\u015bcio\u0142owi. Dobra te z ca\u0142\u0105 ekonomi\u0105 Dobrowola przesz\u0142y czasowo w r\u0119ce Jana Koncewicza a nast\u0119pnie dosta\u0142y si\u0119, benedyktynkom kowie\u0144skim. Po zniesieniu klasztoru i zabraniu d\u00f3br przez rz\u0105d pruski (po 1795 r.), dobra sta\u0142y si\u0119 rz\u0105dowemi. W 1825 r. S. odzyska\u0142y prawa miejskie. Dobra Dobrowola, w sk\u0142ad kt\u00f3rych wchodzi\u0142y S., zosta\u0142y w cz\u0119\u015bci oddane w 1837 r. w posiadanie emfiteutyczne a p\u00f3\u017aniej na zupe\u0142n\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 (ob. Dobrowola<\/a>). Jedyny zabytek przesz\u0142o\u015bci, ko\u015bci\u00f3\u0142, przebudowywany kilka razy (z drewnian\u0105 krucht\u0105 i dzwonnic\u0105), by\u0142 po\u015bwi\u0119cony p. w. \u015bw. Jana Chrzciciela w 1667 i 1698 r. Niewielka to budowla, z ceg\u0142y, z trzema o\u0142tarzami, wystawiona jest na wylewy Niemna. W 1812 r. wojska francuskie u\u017cy\u0142y ko\u015bcio\u0142a na stajni\u0119. W 1887 r. folw. S., z przyl. Gaj\u017cany, rozl. 173 mr. S. obr\u0119b le\u015bny stra\u017cy Wilemy, w le\u015bnictwie rz\u0105d. Pilwiszki, obejmuje cz\u0119\u015b\u0107 bagna A\u017cerelis. S. par., dek. maryampolski (dawniej sapie\u017cyski), ma 5999 dusz. Przed 1795 r. by\u0142a to jedna z najwi\u0119kszych parafii w tych stronach. 2.) S.<\/b>, w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Wiejsieje, par. Ber\u017cniki, odl. od Sejn 17 w., ma 27 dm., 166 mk. W 1827 r. by\u0142o 8 dm., 64 mk., par. Wiejsieje. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Saranciszki,<\/b> osada, pow. sejne\u0144ski, gm. Wiejsieje, par. Ber\u017cniki, odl. od Sejn 15 w., ma 2 dm., 14 mk.<\/p>\n

Sarejki<\/b> al. Szarejki<\/i>, w\u015b na pol.-prus. Mazurach, pow. \u0142ecki, st. p. Bajtkowo, 20 dm., 112 mk., 210 ha. S. istnia\u0142y ju\u017c oko\u0142o 1574 r. nazwa wskazuje, \u017ce za\u0142o\u017cyciele byli Litwinami pr\u0119dko si\u0119 jednak spolszczyli. W r. 1662 mieszkali tam Moj\u017cesz Janowicz (Janowitz), Adam Wojkowicz (Woitkoitz), To\u00admek Koszorzuk, Krzy\u00adsztof Ja\u00adno\u00adwicz (Janoitz) i Jan Woj\u00adko\u00adwicz. Alt N.<\/i><\/p>\n

Sarek,<\/b> jezioro w pow. \u0142eckim, o \u00bd klm. od wsi t. n., a 1 klm. od jez. \u0141eckiego, ma przesz\u0142o 2 klm. d\u0142ugo\u015bci a oko\u0142o \u00be szeroko\u015bci. Obszar wynosi 132 ha.<\/p>\n

Sarek<\/b> 1.) al. Szarek<\/i>, w\u015b na pol.-prus. Mazurach, pow. \u0142ecki, 5 klm. na p\u0142d.-zach. od E\u0142ku (st. pocz. tel. i par.) nad traktem; 18 dm., 72 mk., 190 ha. Jerzy Ramung v. Ramek, komtur ry\u0144ski, nadaje r. 1483 Piotrowi Juchnie 5 w\u0142\u00f3k nad jeziorem Sarek na prawie magd. i 3 morgi \u0142\u0105k pod Rochosakami i Now\u0105 Wsi\u0105. \u015awiadkiem by\u0142 zakonnik Pawe\u0142 Skarzy\u0144ski. 2.) S.<\/b>, dobra, tam\u017ce, 14 dm., 73 mk., 191 ha. Ad. N.<\/i><\/p>\n

Sargnie,<\/b> w\u015b nad rz. Jesi\u0105, pow. maryampolski, gm. Michaliszki, par. P\u0142utyszki, odl. od Maryampola 27 w., ma 33 dm., 274 mk. W 1827 r. by\u0142o 6 dm., 180 mk.<\/p>\n

Sarkojady,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. sejne\u0144ski, gm. Kudrany, par. Liszkowo, odl. od Sejn 51 w., ma 10 dm., 88 mk., 5 os., 176 mr. W 1827 r. by\u0142o 5 dm., 29 mk. Wchodzi\u0142a W sk\u0142ad d\u00f3br Poniemo\u0144.<\/p>\n

Sarniszki,<\/b> os., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Lejpuny, odl. od Sejn 33 w., 1 dm., 14 mk. W 1827 r. 2 dm., 21 mk.<\/p>\n

Saronczyzna,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, gm. Ho\u0142ynka.<\/span><\/p>\n

Sarosieki,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 2 okr. pol., gm. Indura, o 36 w. od Grodna.<\/p>\n

Sarowicze,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 4 okr. pol., gm. Dubno, o 34 w. od Grodna.<\/p>\n

Sarta,<\/b> rzeczka w pow. tyl\u017cyckim, dop\u0142yw Kamienia, uchodz\u0105cego do Jegi (dop\u0142. Niemna). P\u0142ynie z p\u0142n.-wsch. na p\u0142d.-zach. w licznych zakr\u0119tach. Ad. N.<\/i><\/p>\n

Sarum,<\/b> (u Ptolemeusza) staro\u017cytne miasto, pomi\u0119dzy D\u017awin\u0105 a Dnieprem, w okolicach dzisiejszej Orszy, s\u0142ynne z handlu bursztynem.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sasin,<\/b> Sasi\u0144ska<\/i> al. Saska ziemia<\/i>, terytoryum staropruskie. Le\u017ca\u0142o mi\u0119dzy ziemi\u0105 lubawsk\u0105<\/a> a go\u0142\u0119dzk\u0105<\/a>. Od ostatniej dzieli\u0142a je puszcza zwana Patr\u0105kiem<\/a>. P\u00f3\u0142nocn\u0105 granic\u0119 Patr\u0105ka stanowi\u0142y dzisiejsze wsi Burd\u0105g<\/a> w pow. niborskim i Jurgi w szczycie\u0144skim. Wykazuj\u0105 to przywileje z XV w. Do Patr\u0105ka nale\u017ca\u0142y te\u017c, wed\u0142ug Webera, okolice oko\u0142o Jedwabna, Rudy czyli Malgi i Wielbarku. Sama ziemia saska zajmowa\u0142a niemal ca\u0142e dzisiejsze powiaty: niborski i ostr\u00f3dzki. Zachodnia granica zgadza si\u0119 z granic\u0105 dzisiejsz\u0105 pow. sus\u00adkie\u00adgo i lubawskiego<\/a>. Ku p\u00f3\u0142nocy za\u015b ziemia saska dotyka\u0142a jez. Drw\u0119ckiego i Szel\u0105gowskiego pod Ostrodem, bo Nastajki, Grabin i Grabinek jeszcze do niej nale\u017ca\u0142y. Na wsch\u00f3d od jez. Szel\u0105gowskiego zbacza\u0142a granica nieco na p\u00f3\u0142noc a\u017c do jez. Grazymowskiego, bo Rapaty i \u0141\u0119guty le\u017c\u0105 jeszcze w ziemi saskiej. Ze wzgl\u0119du, \u017ce jeszcze dalej na p\u00f3\u0142noc od \u0141ukty le\u017ca\u0142a w\u015b Sassendorf, dzi\u015b Hasendorf (Zaj\u0105czki), to mo\u017ce i ca\u0142y obw\u00f3d \u0142ukci\u0144ski nale\u017ca\u0142oby do tej\u017ce ziemi zaliczy\u0107. Sassendorf by\u0142oby tak\u0105 met\u0105 graniczn\u0105, jak Sassenpile (dzi\u015b Hasenberg, Zaj\u0105czkowo) przy granicy lubawskiej. Wschodnia granica ziemi saskiej trzyma\u0142a si\u0119 granicy dzisiejszej warmi\u0144skiej<\/a>, jak tego dowodz\u0105 saskie miejscowo\u015bci: \u0141\u0119guty, Makruty, G\u0119biny i Wita\u0142ty. Dalsza granica jest mniej \u015bci\u015ble oznaczona, to pewna, \u017ce obw\u00f3d olsztynkowski do ziemi saskiej nale\u017ca\u0142, bo w obr\u0119bie jej by\u0142y jez. \u015awi\u0119ta\u0144skie i w\u015b Kunki. Prawdopodobnie graniczy\u0142a ta ziemia w dalszym ci\u0105gu bezpo\u015brednio z Patr\u0105kiem, bo Mielno i Mieli\u0144skie jezioro, Tymawa, Micha\u0142owo, R\u0105czki i Za\u0142uski w niej jeszcze le\u017ca\u0142y. \u017be ziemia saska rzeczywi\u015bcie si\u0119ga\u0142a dalej na wsch\u00f3d, tego dowodem jest w\u015b saska Muszaki, le\u017c\u0105ca w po\u015brodku pomi\u0119dzy Niborkiem a Wielbarkiem, a wi\u0119c ju\u017c nad brzegiem Patr\u0105ka. Po\u0142udniowa granica z pocz\u0105tku by\u0142a nieustalon\u0105, ale ju\u017c r. 1343 Boles\u0142aw, ks. mazowiecki, porozumia\u0142 si\u0119 z w. mistrzem co do jej biegu, zgodnego z dzisiejsz\u0105 granic\u0105 od kr\u00f3l. polskiego. \u017be ziemia saska a\u017c do samej granicy si\u0119ga\u0142a, tego dowodz\u0105 wsi \u0141\u0119ck, I\u0142owo, Napierki i Siemionki, za\u0142o\u017cone w tej\u017ce ziemi tu\u017c nad granic\u0105. W \u015bcis\u0142ym zwi\u0105zku z ziemi\u0105 sask\u0105 stoi ziemia lubawska (ob. Lubawa<\/a>). Ziemia saska by\u0142a w chwili przybycia Krzy\u017cak\u00f3w puszcz\u0105 bezludn\u0105, cho\u0107 niew\u0105tpliwie kiedy\u015b zamieszkan\u0105, jak o tem \u015bwiadcz\u0105 grodziska i groby tam\u017ce odkopane. To co Gall o mieszka\u0144cach Prus pisze, mianowicie: \u201eTempore namque Karoli magni, Frankorum regis, cum Saxonia sibi rebellis existeret nec dominationis iugum nec fidei christianae susciperet, populus iste cum navibus de Saxonia transmeavit et regionem istam et regionis nomen occupavit\u201c, jest bajk\u0105, nie maj\u0105c\u0105 \u017cadnej podstawy historycznej, bo Prusacy nie byli Niemcami i z Niemiec nie przybyli. Prawdopodobnie mniemanie to spowodowa\u0142a nazwa Sasin\u00f3w i ziemi sasi\u0144skiej czyli saskiej. Za czas\u00f3w wi\u0119c Galla Sasini byli jeszcze znani Polakom, a wyprawa Krzywoustego by\u0142a zapewne przeciw nim skierowan\u0105. Oko\u0142o 1100 r. tedy jeszcze Sasini istnieli. W jaki spos\u00f3b wygin\u0119li i kto zag\u0142ad\u0119 im zgotowa\u0142, nie wiadomo. To pewna, \u017ce w sto kilkadziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej, w walce Prusak\u00f3w przeciw zakonowi, dzieje nigdzie na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adka ich nie wspominaj\u0105. Krzy\u017cacy bez wal<\/span>ki posiedli te ziemie. Op\u00f3r stawia\u0107 mogli tylko ksi\u0105\u017c\u0119ta polscy. Tak ziemia saska jak lubawska w ci\u0105gu XII wieku przez Polak\u00f3w zdobyte zosta\u0142y ale nie by\u0142y zasiedlone. Pograniczne Mazowsze, w\u00f3wczas s\u0142abo zaludnione, mia\u0142o dla swych mieszka\u0144c\u00f3w pod dostatkiem<\/span> ziemi nieuprawionej; nie by\u0142o wi\u0119c potrzeby, ani mo\u017cno\u015bci kolonizacyi tych ziem. S\u0105siaduj\u0105ca ziemia lubawska (micha\u0142owska) by\u0142a zdobyt\u0105 i zaj\u0119t\u0105 przez Polak\u00f3w; mia\u0142a ju\u017c ludno\u015b\u0107 i wsie polskie i sta\u0142a pod jurysdykcy\u0105 zamku micha\u0142owskiego. \u017be ziemi\u0119 sasi\u0144sk\u0105 og\u00f3lnie za polsk\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 uwa\u017cano, dowodzi i ta okoliczno\u015b\u0107, \u017ce r. 1257 ks. kujawski Kazimierz praw swoich do niej si\u0119 zrzeka. W ziemi saskiej, o kt\u00f3rej po r. 1300 wi\u0119cej mamy wiadomo\u015bci, mieszka\u0142a w\u00f3wczas do\u015b\u0107 g\u0119sta ludno\u015b\u0107 pruska tylko w p\u00f3\u0142nocnych stronach pod Ostr\u00f3dem i Olsztynkiem. By\u0142y to prawdopodobnie szcz\u0105tki dawnej ludno\u015bci sasi\u0144skiej, kt\u00f3r\u0105 biskup Krystyan ju\u017c by\u0142 nawr\u00f3ci\u0142. Jako nast\u0119pcy po Krystyanie ro\u015bcili potem biskupi che\u0142mi\u0144scy pretensye do ziemi saskiej, a pretensye te musia\u0142y by\u0107 s\u0142uszne, skoro uznali je nawet w. mistrzowie. R. 1298 napomina w. m. Gotfryd Hohenlohe dygnitarzy zakonnych, aby stosownie do rozporz\u0105dzenia legata Wilhelma dzielili si\u0119 ziemi\u0105 sask\u0105 z bisk. che\u0142mi\u0144skim. Dzia\u0142y te rzeczywi\u015bcie nast\u0105pi\u0142y. W r. 1440 jednak nale\u017ca\u0142a ca\u0142a ziemia saska do dyecezyi pomeza\u0144skiej (ob. K\u0119trzy\u0144ski, O lud. pol. w Prusach krzy\u017c. i Toeppen, Hist.-comp. Geogr. v. Preussen).Ad. N.<\/i><\/p>\n

Sasino<\/b> 1.) 1437 r. Sassyno<\/i>, niem. Sassin<\/i>, w\u015b w Pomeranii, pow. l\u0119borski, par. kat. L\u0119bork. W 1885 r. 30 dm., 50 dym., 241 mk., 234 ew., 6 \u017cyd. 2.) S.,<\/b> dobra ryc., tam\u017ce, st. p. Wiele\u0144 (niem. Uhlingen). Jeszcze przed r. 1437 p\u0142aci\u0142o S. staropomorski podatek i to od 2 rade\u0142 (ob. Gesch. d. Lande Lauenburg und Buetow von Cramer, II, 292). K\u015b. Fr.<\/i><\/p>\n

Sasinowa Wola,<\/b> w XV w. Saszniowa Wola<\/i>, w\u015b nie istniej\u0105ca obecnie. Le\u017ca\u0142a w pow. le\u00adlo\u00adw\u00adskim, par. Dzierz\u00adg\u00f3w. W po\u0142owie XV w. by\u0142a w\u0142asno\u015bci\u0105 Mi\u00adko\u00ad\u0142a\u00adja h. Praw\u00addzic, mia\u0142a \u0142any km., z kt\u00f3rych dawano dziesi\u0119cin\u0119 snopow\u0105 i konopn\u0105 po 4 p\u0119ki prepozyturze kra\u00adko\u00adw\u00adskiej. By\u0142a te\u017c karczma, zagrodnicy, folw., z kt\u00f3rych dziesi\u0119cin\u0119 dawano pleban. w Dzierz\u00adgo\u00adwie (D\u0142ugosz, L. B., I, str. 24, VI, 100). W 1581 r. Sta\u00adnis\u00ad\u0142aw Szaf\u00adra\u00adniec ma tu 4 \u0142any km., 1 komor. bez bydla (Pawi\u0144ski, Ma\u0142op., 69). Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Sasiny-\u0141\u0119townica,<\/b> w\u015b szlach., pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, gm. i par. Zambrowo. W 1827 r. 10 dm., 65 mk. Istnia\u0142a ju\u017c w XVI w. Ob. \u0141\u0119townica<\/i>.<\/p>\n

Sasiny<\/b> 1.) w\u015b, pow. biel\u00adski gub. grodzie\u0144skiej, w 2 okr. pol., gm. Malesze, o 20 w. od Biel\u00adska. 2.) S.,<\/b> sio\u0142o i dobra, pow. brzeski, w 5 okr. pol., gm. Rogacze, o 68 w. od Brze\u015bcia.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Saska,<\/b> rzeczka, dop\u0142. Zelwy<\/a> (dop\u0142. Niemna<\/a>). [Por. Saswa<\/a><\/i>].<\/span><\/p>\n

Saska Ziemia,<\/b> ob. Sasin<\/a><\/i>.<\/p>\n

Saskie Budy,<\/b> w\u015b, pow. szczycie\u0144ski (K\u0119trz.), w spisach urz\u0119dowych nie podana.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Saswa,<\/b> rzeczka, dop\u0142yw Zelwy<\/a> uchodz\u0105cej do lewego brzegu Niemna<\/a>. [Por. Saska<\/a><\/i>].<\/span><\/p>\n

Sausieniki,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. wy\u0142kowyski, gm. Bartniki, par. Pojewo\u0144, odl. od Wy\u0142kowyszek 16 w. Przy wsi ci\u0105gn\u0105 si\u0119 b\u0142ota mi\u0119dzy Pogierniewem i fol. Bartniki., maj\u0105ce do 3 w. wszerz a 2\u00bd w. wzd\u0142u\u017c. W\u015b ma 41 dm., 434 mk., 1634 mr. W 1827 r. 43 dm., 369 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kr\u00f3lowe Krzes\u0142o.<\/p>\n

Sauskoyen<\/b> 1.) Alt<\/i>, w\u015b na prus. Litwie, pow. darkiejmski, st. p. Launingken; 53 dm., 234 mk., 176 ha. 2.) S.<\/b> Neu<\/i>, w\u015b, tam\u017ce; 19 dm., 94 mk., 141 ha.<\/p>\n

Sausleszowen,<\/b> w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. p. Szittkehmen; 48 dm., 235 mk., 426 ha. [Wyst\u0119puje do pocz. XX w., na p\u00f3\u017aniejszych mapach hitlerowskich przezwana Seefelden<\/i>, nie istniej\u0105ca obecnie wie\u015b, dzi\u015b w obw. kaliningradzkim u p\u0142d. kra\u0144ca jez. Wisztyniec, przy uj\u015bciu rz. Czernica<\/i> (Wisztynka<\/i>), tu\u017c przy granicy z Litw\u0105.]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sawinda<\/b> al. <\/i>Zawinda<\/a><\/i>, jezioro na pol.-prus. Mazurach, pow. \u0142ecki, o mil\u0119 od E\u0142ku na p\u0142n.-zach., przesz\u0142o 3 klm. d\u0142ugie, szerokie \u00bd klm. Po\u0142\u0105czone kana\u0142em z jez. Ma\u0142ki\u0144skiem [jez. Woszczelskie<\/i>]<\/span> od p\u0142d., a z Jeziorowskiem [jez. Sawinda Ma\u0142a<\/i>]<\/span> od p\u00f3\u0142nocy. Z po\u0142ud. ko\u0144ca dotykaj\u0105 ma\u0142e stawy, ci\u0105gn\u0105ce si\u0119 ku zachodowi a\u017c do wsi Grabnika, od kt\u00f3rej ku p\u00f3\u0142nocy prawie r\u00f3wnolegle ci\u0105gnie si\u0119 jez. Ma\u0142a Sawinda [jez. Grabnik<\/i>]<\/span>, 1 klm. d\u0142ugie. Prawdopodobnie, \u017ce kiedy\u015b by\u0142o tylko jedno jezioro, ci\u0105gn\u0105ce si\u0119 w formie si\u00f3demki z p\u00f3\u0142nocy na po\u0142udnie, kt\u00f3rego poziom z czasem si\u0119 obni\u017cy\u0142 tworz\u0105c ma\u0142e stawy. S. ma 238 ha, za\u015b Ma\u0142a S. 36 ha obszaru. Ad. N.<\/i><\/p>\n

S\u0105dry,<\/b> niem. Zanders<\/i>, Zanderen<\/i>, dok. Sonderwad<\/i>, w\u015b, pow. lecki, st. pocz. Zalec; 38 dm.,em 191 mk., 359 ha. Jan v. Beenbausen, w\u00f3jt rastemborski, nadaje r. 1427 Janowi, oraz Marcinowi i Grzegorzowi, jego synom, 15 w\u0142\u00f3k w S\u0105drach i 15 w\u0142. nad jez. Notyst na prawie che\u0142m. R. 1539 mieszkaj\u0105 w S. sami Polacy. R. 1631 kupuje Jakub Bia\u0142ek 1 w\u0142\u00f3k\u0119 tam\u017ce. Ad. N.<\/i><\/p>\n

Schaetzels<\/b> 1.) dobra i le\u015bn., pow. gierdawski, st. p. Barciany. 2.) Sch.<\/b>, pow. go\u0142dapski, ob. Ro<\/span>\u017cy\u0144sk<\/a><\/i> (6) [\u2026]<\/span><\/p>\n

Schaltinnen,<\/b> w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. pocz. Gawaiten, 22 dm., 128 mk., 308 ha.<\/p>\n

Scharfenrade,<\/b> w\u015b, pow. \u0142ecki, ob. Ostryk\u00f3\u0142<\/a><\/i>.<\/p>\n

Scheelhof,<\/b> folw. d\u00f3br Babki, pow. go\u0142dapski, 1 dm., 16 mk. [W p\u00f3\u0142 drogi mi\u0119dzy wsiami Babki a G\u00f3rne; dzi\u015b nie istnieje, cho\u0107 na wsp\u00f3\u0142czesnej mapie oznaczone jako Siedlisko<\/i>.]<\/span><\/p>\n

Schementken,<\/b> pow. olecki, ob. Jelitki<\/i>.<\/p>\n

Schlaugen,<\/b> w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. p. Gawa<\/span>iten, 80 dm., 323 mk., 324 ha.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Schoenjarken,<\/b> pow. go\u0142dapski, ob. <\/i>G\u00f3rne<\/a><\/i>.<\/p>\n

Schwentainen,<\/b> pow. olecki, ob. Kowale<\/a><\/i> (t. IV, 506).<\/p>\n

Sedan,<\/b> os przy Sulejkach, pow. margrabowski. [Dzi\u015b Jurkowo].<\/span><\/p>\n

Sedranki<\/b> 1.) domena nad jez. t. n., na pol.-prus. Mazurach, pow. margrabowski, 2\u00bd klm. na p\u0142n. od Margrabowy (pocz. i tel.), nad traktem do Go\u0142dapi; 43 dm., 231 mk., 700 ha. S. istnia\u0142y ju\u017c r. 1576. 2.) S.<\/b>, le\u015bn., tam\u017ce, nale\u017cy do wsi Lasek. 3.) S.<\/b>, m\u0142yn, tam\u017ce, przy wsi \u0141\u0119gowie, 3 dm., 31 mk.<\/p>\n

Sedrankowskie jezioro<\/b>, niem. Seedranken<\/i>, pow. margrabowski, ci\u0105gnie si\u0119 od traktu margrabowsko-go\u0142dapskiego ku zach.-p\u0142d. w kszta\u0142cie p\u00f3\u0142ksi\u0119\u017cyca, otrzymuje strugami wody jez. \u0141\u0119gowskiego i przez rzeczk\u0119 Leg\u0119 \u0142\u0105czy si\u0119 z jez. Margrabskiem. Ma 80 ha obszau. Na dnie mn\u00f3stwo pni i k\u0142od drzew utrudnia po\u0142\u00f3w ryb.<\/p>\n

Seeberg,<\/b> wybud., pow. go\u0142dapski, st. pocz. Gawaiten.<\/p>\n

Seesken,<\/b> ob. Szeszki<\/i>.<\/p>\n

<\/a>Seesken Berge,<\/b> ob. <\/i>Szeskie G\u00f3ry<\/a><\/i>.<\/p>\n

Sejluny,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Miros\u0142aw, par. Sereje, odl. od Sejn 42 w., ma 45 dm., 332 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sejna,<\/b> rzka, ob. <\/i>Marycha<\/a><\/i>. [Wed\u0142ug J. Nalepy (\u201eZnaczenie ja\u0107wi\u0119skiej nazwy Sejny\u201d) i K. O. Falka ma \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w ja\u0107wieski, podobnie jak jezioro i miasto.]<\/span><\/p>\n

Sejny<\/b> al. Sieny<\/i>, jezioro w p\u0142n.-zach. stronie od miasta Sejny (o 2 w.), ma do 2 w. d\u0142ugo\u015bci, przy szeroko\u015bci od 50 s\u0105\u017cni do p\u00f3\u0142 w. G\u0142\u0119boko\u015b\u0107 dochodzi 24 st\u00f3p. Po\u0142awiaj\u0105 si\u0119 w niem: szczupaki, okonie, karasie, liny i p\u0142otki. Przep\u0142ywa przez nie rzeka Marycha.<\/p>\n

<\/a>Sejny,<\/b> w dok. Sejna<\/i>, Szieina<\/i>,<\/span> miasto powiatowe gub. suwalskiej, nad rzeczk\u0105 Marych\u0105 (Sejenk\u0105, Sejn\u0105), pod 54\u00b013’2″ szer. p\u0142n. i 41\u00b00’6″ wsch. d\u0142g. od F., \u015br\u00f3d pag\u00f3rkowatej r\u00f3wniny, w odleg\u0142o 30 w. na wsch\u00f3d od Suwa\u0142k (po\u0142\u0105czone szos\u0105), 70 w. na p\u0142n.-zach. od Grodna (szos\u0105) i 297 w. od Warszawy. Posiadaj\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 katedralny (podominika\u0144ski), kapitu\u0142\u0119, konsystorz, seminaryum duchowne dyecezyalne, szpital \u015bw. Szymona (na 20 \u0142\u00f3\u017cek), ko\u015bci\u00f3\u0142 ewang. (od 1844), fili\u0105 par. Suwa\u0142ki, synagog\u0119, szko\u0142e miejsk\u0105 3-klasow\u0105, szko\u0142\u0119 pocz\u0105tkow\u0105, s\u0105d pokoju okr. IV, s\u0105d gminny okr. I (dla gmin: Sejny, Ber\u017cniki, Ho\u0142ny Wolmera, Krasnopol, Pokrowsk), urz\u0105d powiat. i telegr., magistrat, urz\u0105d gm. Przemys\u0142 fabryczny reprezentowa\u0142a w ostatnich latach ma\u0142a dystylarnia z prod. na 600 rs. W jesieni odbywa si\u0119 tu jarmark na grzyby suszone, kt\u00f3rych dostarcza ca\u0142a gubernia a g\u0142\u00f3wnie lasy pow. sejne\u0144skiego i augustowskiego. Miasto sk\u0142ada si\u0119 z 249 dom\u00f3w, drewnianych przewa\u017cnie, otoczonych ogrodami i sadami. Dawny ogr\u00f3d poklasztorny, niewielki ale cienisty, ozdabia miasto. Ludno\u015b\u0107 dochodzi 4500, w tem oko\u0142o trzech czwartych cz\u0119\u015bci \u017cyd\u00f3w. Pr\u00f3cz katolik\u00f3w jest 28 prawos\u0142., 144 filipon\u00f3w, 137 ewang. i kilku machometan. Najwa\u017cniejsz\u0105 ozdob\u0105 miasta i pomnikiem przesz\u0142o\u015bci jest okaza\u0142a katedra z dwoma wynios\u0142emi wie\u017cami, przedstawiaj\u0105ca jeden z najpi\u0119kniejszych zabytk\u00f3w budownictwa na obszarze kr\u00f3lestwa, z epoki wyrodzonego renesansu. W wielkim o\u0142tarzu statua Matki Boskiej cudami s\u0142yn\u0105cej o\u0142tarze, w liczbie 9, z gipsu modelowane. Na \u015bcianach wisz\u0105 portrety fundatora i dobroczy\u0144c\u00f3w ko\u015bcio\u0142a. Najciekawsz\u0105 jednak jest jedyna przy ko\u015bciele kaplica Opatrzno\u015bci Boskiej, ze statu\u0105 Chrystusa z posrebrzanej blachy. W kaplicy tej znajduje si\u0119 ma\u0142y obrazek Matki Boskiej (Madonny), podobno przywieziony z Hiszpanii przez kamedu\u0142\u00f3w wigierskich a na \u015bcianach wisz\u0105 dwa wielkie obrazy w\u0142oskiego p\u0119dzla: Chrystus przed s\u0105dem i Chrystus prowadzony na biczowanie. Obrazy te, nieznanego tw\u00f3rcy, w\u0142oskiego p\u0119dzla, pochodz\u0105 z galeryi Pac\u00f3w w Dowspudzie. Przez niedba\u0142\u0105 konserwacy\u0105 wiele ucierpia\u0142y. Historya<\/i>. S. powsta\u0142y w XVI w. na obszarze dawnej puszczy olickiej, w obr\u0119bie le\u015bnictwa prze\u0142omskiego. Zygmunt I w r. 1522 nada\u0142 w puszczy olickiej Janowi Michaj\u0142owiczowi Wiszniowieckiemu p\u00f3\u0142 mili kwadr., ten za\u015b dokupi\u0142 \u201estoi\u0142a i sieno\u017catia ni\u017cej Sejny reki\u201c. Kiedy najstarszy syn Jana, Dymitr zako\u0144czy\u0142 \u017cycie w niewoli tureckiej, posiad\u0142o\u015bci te przesz\u0142y na Andrzeja i Konstantego Wiszniowieckich. Zygmunt August przywilejem wydanym w Biel\u00adsku 1561 r. potwierdzi\u0142 te posiad\u0142o\u015bci. W r. 1558 sio\u0142o we w\u0142o\u015bci dworu ber\u017cnickiego. By\u0142o 20 w\u0142\u00f3k gruntu pod\u0142ego, w tem<\/span> 1 humienicka i 19 na s\u0142u\u017cb\u0119 ci\u0105g\u0142\u0105. Poddani mieli 69 wo\u0142\u00f3w i 44 koni. Doch\u00f3d opr\u00f3cz owsa z odwozem czyni 6 k\u00f3p 54 gr.<\/span> W 1566 r. Andrzej syn Jana jest dziedzicem dworu sejne\u0144skiego. O p\u00f3\u0142tory mili od tego dworu, na wsch\u00f3d, le\u017ca\u0142o starostwo ber\u017cnickie, dzier\u017cawione przez Miko\u0142aja Pacewicza, woj. podlaskiego. Ten ostatni swemu dworzaninowi Choderce wydzieli\u0142 w obr\u0119bie starostwa puszczy na trzy s\u0142u\u017cby: \u201ena paszniu dworskuju i na dwie s\u0142u\u017cby ludej jemu osadytych\u201c. Wdowa po Choderce Anna utrzyma\u0142a si\u0119 przy tej darowiznie. Wysz\u0142a ona za Bujwi\u0142owi\u0142cza, z kt\u00f3rym tu \u201emiestieczko sobie sposobili\u201c. Gdy Bona obj\u0119\u0142a starostwo ber\u017cnickie i zak\u0142ada\u0142a Ber\u017cniki, wyrugowano Bujwi\u0142owicz\u00f3w i dano im w zamian cz\u0119\u015b\u0107 lasu nad rz. Sejn\u0105, w s\u0105siedztwie \u201estoi\u0142 i siano\u017cati\u201c Wiszniowieckich. Tu na nowo Bujwi\u0142owioz \u201eimieniczko Sejny sposobi\u0142\u201c. Posiad\u0142o\u015b\u0107 ta przesz\u0142a na syna jego Bohdana. Nast\u0119pnie maj\u0119tno\u015b\u0107 t\u0119 kupi\u0142 za 1300 k\u00f3p gr. lit. Miko\u0142aj Grudzi\u0144ski, a po nim odziedziczy\u0142 syn jego Jerzy. On to dokupi\u0142 Sejny od Wiszniowieckich (1593 r.). Jerzy Grudzi\u0144ski, ststa p\u0142otecki, przero\u015blski i le\u015bniczy prze\u0142omski, z \u017con\u0105 sw\u0105 Justyn\u0105 z Dulskich, w skutek snu, w kt\u00f3rym si\u0119 mu ukaza\u0142 \u015bw. Jacek, za\u0142o\u017cy\u0142 tu klasztor dominikan\u00f3w. W nadaniu, spisanem po rusku, darowa\u0142 im Sejny: \u201ez dworem, miasteczkiem, z mieszczany, z bojarami pancernymi, putnymi, z ludmi trohatelnymi i obsied\u0142ymi, z ich paszniami, gruntami i z dwoma futorami do\u0144 nale\u017c\u0105cemi\u201c; nadto obdarzy\u0142 klasztor 20 jeziorami (mi\u0119dzy temi i Wigierskie). Massalski i inni dobrodzieje jeszcze kilka jezi\u00f3r przydali. Dominikanie dokupili i mieli w zastawie wsi i dwory: Olszank\u0119, Krasnogrud\u0119, Janiszki, Grudziewczyzn\u0119 i Baba\u0144ce; nadto 40,000 z\u0142p. w got\u00f3wce i wiele kosztowno\u015bci. Przed r. 1602 Grudzi\u0144ski wystawi\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 i klasztor murowany. Akt fundacyi powiada: \u201eza pomoc\u0105 Bo\u017c\u0105 wedle przemo\u017cenia naszego, jest ju\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 i klasztor zbudowany, niedaleko dworu naszego sejne\u0144skiego\u201c. Nadanie to 1602 r. 23 maja trybuna\u0142 w. ks. lit., za\u015b Zygmunt III r. 1603 4 lipca potwierdzili. Grudzi\u0144ski zmar\u0142 tego\u017c roku w jesieni, i na portrecie jego przedstawi\u0142 malarz klasztor. Zw\u0142oki fundatora zamurowano w \u015bcianie ko\u015bcio\u0142a. Okrom dominika\u0144skiego istnia\u0142 ko\u015bcio\u0142ek drewniany p. w. \u015bw. Jerzego (filia par. Ber\u017cniki), z cmentarzem. W tym ko\u015bcio\u0142ku pomieszczono statu\u0119 Matki Boskiej, w Gda\u0144sku kupion\u0105, kt\u00f3ra gdy pocz\u0119\u0142a s\u0142yn\u0105\u0107 cudami, w r. 1619 przeniesion\u0105 zosta\u0142a do ko\u015bcio\u0142a dominikan\u00f3w. Marcin Matuszewicz pisze: \u201eZ Lipska w zapuszcza\u0144ski kraj kowie\u0144ski, na Sejny miasteczko i ko\u015bci\u00f3\u0142 z klasztorem dominikan\u00f3w, \u015bw. cudownym Naj\u015bw. Panny obrazem s\u0142yn\u0105cy poszli\u015bmy\u201c (Pami\u0119t., I, 61). W r. 1666 Massalski, podkomorzy grodzie\u0144ski, do lewego boku ko\u015bcio\u0142a przybudowa\u0142 kaplic\u0119, a pod ni\u0105 sklep na gr\u00f3b sw\u00f3j. R\u00f3\u017ca z Plater\u00f3w Struty\u0144ska, staro\u015bcina sejwejska, w r. 1760 przed\u0142u\u017cy\u0142a ko\u015bci\u00f3\u0142 o dwa okna z ka\u017cdej strony i wznios\u0142a dwie pi\u0119kne wie\u017ce, jak ca\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142, w stylu odrodzenia. Po zniesieniu dominikan\u00f3w przez rz\u0105d pruski, przeor z trzema zakonnikami zarz\u0105dza\u0142 parafi\u0105 (1804-1809), nast\u0119pnie zarz\u0105d takowej przeszed\u0142 na k\u015b. Marcijewskiego (do 1822 r.). W tym czasie (17 stycz. 1818 r.) burza po\u0142\u0105czona z trz\u0119sieniem ziemi (?) takie spustoszenie zrz\u0105dzi\u0142a, i\u017c ko\u015bci\u00f3\u0142 zapiecz\u0119towano. Gdy Pius VII w cztery lata p\u00f3\u017aniej ko\u015bci\u00f3\u0142 sejne\u0144ski zamieni\u0142 na katedr\u0119, wydano 60,000 z\u0142p. na jego odnowienie. Biskup Straszy\u0144ski pokry\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 blach\u0105, lecz przez zniesienie dw\u00f3ch o\u0142tarzy przy ostatnich filarach na rozszerzenie presbiteryum, popsu\u0142 wewn\u0119trzn\u0105 harmoni\u0119 \u015bwi\u0105tyni. Biskup \u0141ubie\u0144ski zni\u017cy\u0142 dachy, klasztor dachem pokry\u0142, okna wyr\u00f3wna\u0142 i rozszerzy\u0142, a dawne cele na pomieszkania przerobi\u0142. W kaplicy Massalskiego wystawi\u0142 gotycki o\u0142tarz. Na te przer\u00f3bki wy\u0142o\u017cy\u0142 oko\u0142o 200,000 z\u0142p. P\u00f3\u017aniej biskup Piotr Wierzbowski w\u0142asnym nak\u0142adem do prawej \u015bciany przybudowa\u0142 drug\u0105 kaplic\u0119, gdzie w o\u0142tarzu, w stylu odrodzenia, pomie\u015bci\u0142 pos\u0105g Matki Boskiej i obraz \u015bw. Jerzego, wzi\u0119ty z upad\u0142ego drewnianego ko\u015bcio\u0142ka. On te\u017c cz\u0119\u015b\u0107 kap\u0142a\u0144sk\u0105 rozszerzy\u0142 na boczne nawy, tak \u017ce alumni nie s\u0105 przez pobo\u017cnych widziani. Gdy za staraniem rz\u0105du pruskiego utworzono dyecezy\u0105 wigierska, z cz\u0119\u015bci dawnej wile\u0144skiej, pierwszym biskupem zosta\u0142 s\u0142awny kaznodzieja Micha\u0142 Fr. Karpowicz. W r. 1800 zjecha\u0142 on do Wigier z p\u0142ac\u0105 4000 tal. W trzy lata p\u00f3\u017aniej umar\u0142 nagle a zw\u0142oki jego spoczywaj\u0105 w grobie kamedu\u0142\u00f3w. Jan Klemens Go\u0142aszewski by\u0142 drugim biskupem wigierskim. Przy nowej organizacyi ko\u015bcielnej kr\u00f3lestwa w 1818 r., na mocy bulli Piusa VII stanowi\u0105cej metropoli\u0105 warszawsk\u0105, powsta\u0142o biskupstwo augustowskie, utworzone z dawnego wigierskiego. Inauguracya katedry i kapitu\u0142y nast\u0105pi\u0142a 8 grudnia 1822 r. Ignacy Czy\u017cewski, pierwszy biskup nowej dyecezyi, odprawi\u0142 w 1823 r. ingres do Sejn. Miko\u0142aj Jan Manugiewicz nosi\u0142 pastora\u0142 augustowski do r. 1834; on to za\u0142o\u017cy\u0142 seminaryum. Po nim zosta\u0142 administratorem Stanis\u0142aw Choroma\u0144ski, lecz gdy otrzyma\u0142 wkr\u00f3tce arcybiskupstwo warszawskie, jego wsp\u00f3\u0142zawodnik do tej godno\u015bci Straszy\u0144ski musiaj poprzesta\u0107 na katedrze sejne\u0144skiej. Ubogiego pochodzenia (syn szewca z Krasnegostawu), odznacza\u0142 si\u0119 niepomiarkowan\u0105 ambicy\u0105. Dnia 4 lutego 1837 r. dope\u0142ni\u0142 ingresu do swej katedry. Ciekawe rzeczy opowiada o nim r\u0119kopi\u015bmienny pami\u0119tnik k\u015b. Budkiewicza. Jednak\u017ce w odbywaniu nabo\u017ce\u0144stwa by\u0142 nadzwyczaj pilny nadto mi\u0142osierny i uczynny Umieraj\u0105c w 1847 r. m\u00f3wi\u0142 do otaczaj\u0105cych: \u201eJestem grzesznikiem i to bardzo wielkim. M\u00f3dlcie si\u0119 za mnie!\u201c Po Straszy\u0144skim dopiero w 16 lat Konstanty hr. \u0141ubie\u0144ski w r. 1863 prekonizowany, obj\u0105\u0142 biskupstwo, lecz w lat sze\u015b\u0107 potem zmar\u0142 w Nowogrodzie. Nast\u0119pc\u0105 jego zosta\u0142 w r. 1872 biskup Wierzbowski. Podstaw\u0105 bytu Sejn by\u0142 zdawna ko\u015bci\u00f3\u0142 dominika\u0144ski, \u015bci\u0105gaj\u0105cy swoim cudownym obrazem Matki Boskiej na odpusty, trzy razy do roku si\u0119 odbywaj\u0105ce, t\u0142umy pobo\u017cnych Litwin\u00f3w. Na zimowy odpust M. B. Gromnicznej przybywa\u0142o jeszcze na pocz\u0105tku obecnego stulecia po 8 do 10.000 a w lecie (Nawiedzenia M. B. i M. B. R\u00f3\u017ca\u0144cowej) gromadzi\u0142o si\u0119 tyle ludu, \u017ce bywa\u0142o 20 do 30,000 komunikuj\u0105cych, zakupywano od 2 do 3000 mszy za got\u00f3wk\u0119, a mn\u00f3stwo te\u017c za ofiary w p\u0142\u00f3tnie i wosku. Drobnych ofiar na ko\u015bci\u00f3\u0142 zbierano w miedzianej i srebrnej monecie do 2 korcy a wosku, lnu i we\u0142ny po kilkana\u015bcie kamieni. Zt\u0105d to dominikanie mogli wystawi\u0107 okaza\u0142y gmach klasztorny, utrzymywa\u0107 z przepychem ko\u015bci\u00f3\u0142, op\u0142aca\u0107 liczn\u0105 orkiestr\u0119. Pr\u00f3cz trzech odpust\u00f3w ludowych dominikanie wyjednali sobie czwarty odpust na M. B. Szkaplerzn\u0105, na kt\u00f3ry zbiera\u0142a si\u0119 przewa\u017cnie szla\u00adch\u00adta. Zakonnicy wysadzali si\u0119 wtedy na przepych w nabo\u017ce\u0144stwie, z muzyk\u0105, \u015bpiewami, kazaniami i specyalnem b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem papiezkiem. W klasztorze wydawano wielki obiad dla mo\u017cnieiszych go\u015bci (na 150 os\u00f3b), na korytarzach cz\u0119stowano drobniejsz\u0105 szla\u00adch\u00adt\u0119. Wieczorem bywa\u0142a kolacya w ogrodzie, iluminacya i fajerwerki. Na czterech wie\u017cach klasztornych tr\u0119bacze wygrywali na cze\u015b\u0107 Matki Boskiej, grzmia\u0142y mo\u017adzierze i strza\u0142y z r\u0119cznej broni. Odpusty te \u015bci\u0105ga\u0142y licznych kupc\u00f3w tak, \u017ce wytwarza\u0142 si\u0119 jednocze\u015bnie o\u017cywiony jarmark. Dominikanie dbali o rozw\u00f3j handlu miejskiego i wygody dla przybysz\u00f3w, wznie\u015bli ratusz, urz\u0105dzali kawiarni\u0119 (Kafehaus), dozwolili wznie\u015b\u0107 synagog\u0119. Najenergiczniejsz\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 rozwin\u0105\u0142 w tym kierunku dominikanin Bortkiewicz (zapewne przeor). Wedle tradycyi miejscowej sam Bortkiewicz ni\u00f3s\u0142 dziesi\u0119cioro przykaza\u0144 przy otwarciu synagogi w 1788 r. Pomimo wzniesienia ratusza, miastem zarz\u0105dza\u0142 nie burmistrz lecz sami zakonnicy, kt\u00f3rzy przez swoich ekonom\u00f3w zmuszali ludno\u015b\u0107 osady do rob\u00f3t pa\u0144szczy\u017anianych. Poniewa\u017c wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie Tyzenhaus za\u0142o\u017cy\u0142 Krasnopol, o 10 w. od Sejn, przeto \u017ceby sparali\u017cowa\u0107 rywalizuj\u0105ce miasto, chcieli dominikanie swym ratuszem i pozoramni swob\u00f3d miejskich przytrzyma\u0107 ludno\u015b\u0107. Po zniesieniu klasztoru w 1797 r. rz\u0105d pruski za odebrane dobra, daj\u0105ce do 20,000 z\u0142p. dochodu, wyznaczy\u0142 kompetencyi 4305 z\u0142p. Zakonnicy przebywali do 1805 r. Dominikanie przy klasztorze utrzymywali szko\u0142y od 1768 r. W 1807 r. w zachodniej cz\u0119\u015bci klasztoru (w czworobok zbudowanego) urz\u0105dzono szko\u0142y, kt\u00f3rych rektorem zosta\u0142 k\u015b. Wojciech Szwejkowski. Szko\u0142y te w 1817 r. przeniesiono do \u0141om\u017cy a w s. urz\u0105dzona zosta\u0142a szko\u0142a wydzia\u0142owa, nastepnie wojew\u00f3dzka pod rektoratem k\u015b. Kolumbana Zagiera, pijara, licz\u0105ca klas sze\u015b\u0107, z dwuletnim kursem w ostatniej. Bywa\u0142o w niej do 800 uczni\u00f3w. Mie\u015bcili si\u0119 po stancyach, pod nadzorem dyrektor\u00f3w z 5-tej i 6-tej klasy. Po 1831 r. gimnazyum zamknieto a p\u00f3\u017aniej otworzono szko\u0142\u0119 4-klasow\u0105 (inspektorowie: Jan Ja\u00adsi\u0144\u00adski i W\u0142a\u00addy\u00ads\u0142aw Zda\u00adnow\u00adski, nauczyciel szko\u0142y kadet\u00f3w w Ka\u00adli\u00adszu). Stopniowo rozszerzono szko\u0142\u0119 4-klasow\u0105 na gimnazyum. W r. 1839 ju\u017c by\u0142o klas \u00f3sm, lecz jednocze\u015bnie przeniesiono gimnazyum do Suwa\u0142k, w Sejnach za\u015b zosta\u0142a szko\u0142a 4-klasowa, kt\u00f3r\u0105 nast\u0119pnie przeniesiono do Maryampola. Wychowa\u0144cami szk\u00f3\u0142 tutejszych byli, mi\u0119dzy innymi: Ka\u00ad\u00adrol Brzo\u00adzo\u00adw\u00adski (poeta) i Jerzy Alek\u00adsan\u00addro\u00adwicz (botanik). Lata, w kt\u00f3rych S. posiada\u0142y g\u0142o\u015bne i licznie ucz\u0119szczane szko\u0142y, by\u0142y dla S. epok\u0105 pomy\u015blnego rozwoju. Wiele ro\u00addzin szla\u00adche\u00adc\u00adkich z Litwy osiada\u0142o tu dla edukacyi dzieci, albo zje\u017cd\u017ca\u0142o na karnawa\u0142, kt\u00f3ry \u015bci\u0105ga\u0142 do S. obywatelstwo z dalekich okolic. D\u0142ugo utrzymywa\u0142a si\u0119 tradycya tutejszych zebra\u0144 i zabaw, w epoce zw\u0142aszcza mi\u0119dzy 1816 a 1830 r. W 1828 r. by\u0142o 3514 mk. (2036 \u017cyd\u00f3w), w 1838 r. 3245 mk. (2030 \u017cyd.), w 1848 r. 3902 mk. (2110 \u017cyd.), 1856 r. 3274 (2368 \u017cyd.). Drukarnia istnia\u0142a w S. podobno ju\u017c w 1603 r., gdy przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 tu chwilowo z Wilna drukarz Ja\u00adkub Mar\u00adko\u00adwicz. Wydrukowa\u0142 on tu w 1605 r. nowe wydanie Katechizmu Paw\u0142a Gilowskiego (protestant) i odpowied\u017a tego\u017c na potwarze Marcina Czechowicza (Bandtkie, Hist. drukar\u0144, II, 132, 134). Nast\u0119pnie mia\u0142a tu istnie\u0107 drukarnia przy klasztorze (zapewne dla ksi\u0105\u017cek religijnych, kt\u00f3re mog\u0142y mie\u0107 zbyt na odpustach). Po\u017car miasta i klasztoru z bibliotek\u0105 w 1818 r. zniszczy\u0142 zar\u00f3wno dokumenty tycz\u0105ce si\u0119 dziej\u00f3w osady. jak i przechowywane zapewne w niej druki tutejsze. S. par., dek. t. n., 4545 dusz. S., filia\u0142 par. ew.-augs. Suwa\u0142ki od r. 1844, obejmuje 721 dusz (1880 r.). (Do historyi i opisu S. g\u0142\u00f3wn\u0105 pomoca, by\u0142a praca dr. R. Swierzbi\u0144skiego<\/i>, kt\u00f3ry znowu posi\u0142kowa\u0142 si\u0119 r\u0119kopi\u015bmiennemi dziejami ko\u015bcio\u0142a sejne\u0144skiego, skre\u015blonemi przez k\u015b. Stan. Jamio\u0142kowskicgo na podstawie akt podominika\u0144skich i archiwum konsystorskiego; pr\u00f3cz tego wiele szczeg\u00f3\u0142\u00f3w zaczerpni\u0119to z r\u0119kopi\u015bmiennego bezimiennego opisu Sejn i powiatu, skre\u015blonego przez b. wychowa\u0144ca tamtejszych szk\u00f3\u0142 oko\u0142o 1856 r.). By\u0142e gimnazyum sejne\u0144skie wydawa\u0142o od 1836 do 1839 r. w Suwa\u0142kach \u201eAkta uroczyste zako\u0144czenia rocznego biegu nauk\u201c. Opis katedry w S. z rycin\u0105 poda\u0142y \u201eK\u0142osy\u201c (t. VI, 70). [Wed\u0142ug J. Nalepy (\u201eZnaczenie ja\u0107wi\u0119skiej nazwy Sejny\u201d) i K. O. Falka maj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w ja\u0107wieski.]<\/span><\/p>\n

Sejne\u0144ska<\/i> al. augustowska<\/i> dyecezya dzieli si\u0119 na 11 dekanat\u00f3w: augustowski, kalwaryjski, maryampolski, sejne\u0144ski, suwalski, w\u0142adys\u0142awowski, wy\u0142kowyski (w gub. suwalskiej), kolne\u0144ski, \u0142om\u017cy\u0144ski, mazowiecki i szczuczy\u0144ski (w gub. \u0142om\u017cy\u0144skiej), posiada 119 ko\u015bcio\u0142\u00f3w parafialnych, 14 filialnych, 3 klasztory etatowe, 4 ko\u015bcio\u0142y poklasztorne, 81 kaplic prywatnych i publicznych i 591,759 ludno\u015bci rzym.-katol. Dyecezya sejne\u0144ska w r. 1902 sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z 11 dekanat\u00f3w, 119 parafii. Mia\u0142a 119 ko\u015bcio\u0142\u00f3w paraf., 20 filialnych, 3 klasztorne i 100 kaplic. Obs\u0142ugiwa\u0142o je 340 ksi\u0119\u017cy \u015bwieckich, 4 zakonnych, 3 laik\u00f3w. W seminaryum by\u0142o 64 alumn\u00f3w. Zakonnic 8, si\u00f3str mi\u0142osierdzia 9. Wiernych by\u0142o 692,205.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Sejne\u0144ski powiat<\/i> gub. suwalskiej, utworzony w 1867 r. z wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci dawnego powiatu t. n., ma 43\u202219 mil kwadr. (1994\u20229 wiorst kw.) obszaru. Zajmuje on \u015brodkow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wschodniej po\u0142owy gubernii. Od wschodu Niemen oddziela obszar powiatu od gub. grodzie\u0144skiej i wile\u0144skiej, od p\u0142n. graniczy z pow. kalwaryjskim, od wschodu z suwalskim i cz\u0119\u015bci\u0105 augustowskiego, od p\u0142d. z augustowskim. Obszar powiatu stanowi cz\u0119\u015b\u0107 wy\u017cyny pojezierza ba\u0142tyckiego i nosi wszystkie cechy charakteryzuj\u0105ce t\u0119 wy\u017cyn\u0119. Jest to p\u0142aszczyzna usiana w r\u00f3\u017cnych miejscach grupami drobnych wzg\u00f3rz piaszczysto-gliniastych, pokryta licznemi jeziorami i rozleg\u0142emi lasami. P\u0142n. cz\u0119\u015b\u0107 pewiatu wznies. od 520 do 560 st. npm. (na p\u0142n.-zach. od wsi Rusa\u0144ce 683 st., pod Serejami wzg\u00f3rze 576 st.). Wyspa w p\u0142n. cz\u0119\u015bci jez. Ga\u0142adu\u015b wzn. 492 st., na brzegu wschodnim jeziora wznies. si\u0119ga 620 st. W p\u0142d. po\u0142owie \u015brednie wznies. oko\u0142o 420 st. Poziom obni\u017ca si\u0119 w kierunku od p\u0142n.-zach. ku p\u0142d.-wsch. i wschodowi, ku dolinie Czarnej Ha\u0144czy i Niemna. Brzeg lewy Niemna przewa\u017cnie wynios\u0142y. Rzeka ta tworzy poza Druskienikami silne wygi\u0119cie ku wschodowi, wskutek czego obszar powiatu wkracza tu szerokim przyl\u0105dkiem niejako w obr\u0119b gub. grodzie\u0144skiej. Wody z obszaru powiatu uprowadzaj\u0105 rzeki Sajenka i Marycha do Czarnej Ha\u0144czy, Serejka do Bia\u0142ej Ha\u0144czy i ta ostatnia do Niemna. Liczne jeziora ci\u0105gn\u0105 si\u0119 przewaznie w kierunku z p\u00f3\u0142nocy ku po\u0142udniowi. W p\u00f3\u0142nocnej po\u0142owie powiatu znajduj\u0105 si\u0119 najwi\u0119ksze: Du\u015b (wysepka w p\u0142n. cz\u0119\u015bci wzn. 448 st., brzeg p\u0142d. 527 st.), Metele, Obelica, Rymiecie, Ga\u0142adu\u015b, Szwejniki. W po\u0142udn. po\u0142owie mieszcz\u0105 si\u0119 liczne lecz drobniejsze: Sagowo, Paserniki, Butelany, Sz\u0142awenty, Gausty, Ber\u017cniak, Sejny, I\u0142giel, Gremzdy. Og\u00f3lny obszar jezior wynosi 1\u202296 mil kwadr. (Strelbicki). Lasy zajmuj\u0105 przewaznie wschodni\u0105 i po\u0142ud. cz\u0119\u015b\u0107 powiatu. Najwi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 tworz\u0105 lasy dawnych ekonomii kr\u00f3lewskich, dzi\u015b rz\u0105dowe. Obejmuj\u0105 one 79,300 mr. i stanowi\u0105 le\u015bnictwa: Ha\u0144cza\u0144skie, Pomorskie (przewa\u017cnie) i cz\u0119\u015b\u0107 Serejskiego. Pr\u00f3cz tego pod nadzorem rz\u0105du zostawa\u0142o 1082 mr. las\u00f3w nale\u017c\u0105cych do majorat\u00f3w i 16,400 mr. las\u00f3w prywatnych obci\u0105\u017conych nale\u017cno\u015bciami skarbowemi; las\u00f3w prywatn\u0105 wy\u0142\u0105cznie w\u0142asno\u015b\u0107 stanowi\u0105cych by\u0142o (1872 r.) 29,338 mr. Og\u00f3lna przestrze\u0144 le\u015bna wynosi\u0142a oko\u0142o 126,000 mr. Lasy, wody, b\u0142ota i nieu\u017cytki zajmuj\u0105 blizko po\u0142ow\u0119 obszaru; druga po\u0142owa jest pod upraw\u0105. W 1878 r. wysiano w powiecie: 2,383 czetw. pszenicy, 25,658 \u017cyta, 412 jarej pszenicy, 11,178 owsa, 7,682 j\u0119czmienia, 4,182 gryki, 5,197 innych zb\u00f3\u017c, 44,166 czetw. kartofli. Przemys\u0142 fabryczny nie istnieje prawie. W 1878 r. by\u0142o 10 fabryk, zajmuj\u0105cych 71 robot. i produk. za 85,400 rs.; g\u0142\u00f3wnymi zak\u0142adami by\u0142o 5 gorzelni (z prod. na 39,000 rs.) i browar (6,000 rs.). Jedyn\u0105 drog\u0105 bit\u0105 przerzynaj\u0105c\u0105 powiat jest szosa \u0142\u0105cz\u0105ca Sejny z Suwa\u0142kami i Grodnem (oko\u0142o 46 w. na obszarze powiatu). Pr\u00f3cz zak\u0142ad\u00f3w naukowych istniej\u0105cych w Sejnach, by\u0142o w powiecie (1883 r.) 20 szk\u00f3\u0142 pocz\u0105tkowych w osadach: Sereje (dwie), \u0141o\u017adzieje, Miros\u0142aw, Giby, Pogorzel, Lejpuny, Wiejsieje, Bordziuny, Krasnopol, Kopciowo, \u015aw. Jeziory, Ho\u0142ny Wolmera, Burbiszki, Metele, Pokrowsk, Miko\u0142aj\u00f3w, Aleksandr\u00f3w, Konstantyn\u00f3w, Ber\u017cniki. Ludno\u015b\u0107 powiatu w 1856 r. (przy rozleg\u0142o\u015bci 50\u20229 mil kw.) wynosi\u0142a. 77.000 (w tem 363 filipon\u00f3w), wypada\u0142o 1535 mk. na 1 mil\u0119, oko\u0142o 1864 r. wzros\u0142a do 87,393 a wi\u0119c 1740 na 1 mil\u0119; 1867 r. przy utworzeniu obecnego powiatu odpad\u0142o 10 najludniejszych gmin, w\u0142\u0105czonych do pow. suwalskiego, i pozosta\u0142o przy obszarze 40\u20223 mil kwadr. i 64,491 mk.; obecnie (1885 r.) przy dok\u0142adniej obliczonej powierzchni powiatu (43\u202219 mil kwadr.) jest 94,576 mk. a wi\u0119c prawie 2190 na mil\u0119 a 47\u20224 na 1 wiorst\u0119 kwadr. Pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym powiat stanowi sejne\u0144ski dekanat dyec. t. n., sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z 12 parafii: Ber\u017cniki, Kopciowo, Krasnopol, Lejpuny, Liszkowo, \u0141o\u017adzieje, Metele, Miros\u0142aw, Sejny, Sereje, \u015awi\u0119to-Jeziory i Wiejsieje. Pod wzgl\u0119dem s\u0105dowym powiat sk\u0142ada si\u0119 z 1 okr. s\u0105du pokoju w Sejnach i 4 okr. s\u0105d\u00f3w gminnych: Sejny, \u0141o\u017adzieje, Sereje i Wiejsieje, nale\u017c\u0105cych do zjazdu s\u0119dzi\u00f3w I okr. w Suwa\u0142kach. Pod wzgl\u0119dom administracyjnym powiat sk\u0142ada si\u0119 z 1 miasta i 14 gmin wiejskich: Ber\u017cniki, Ho\u0142ny Wolmera, Kopciowo, Krasnowo, Krasnopol, Kudrany, Lejpuny, \u0141o\u017adzieje, Metele, Miros\u0142aw, Pokrowsk, Sereje, \u015awi\u0119to-Jeziory, Wiejsieje. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Sejny,<\/b> fol., pow. sejne\u0144ski, gm. Krasnopol, par. Sejny, odl. od Sejn 1 w.; ma 3 dm., 14 mk. W 1827 r. 2 dm., 13 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sejwy<\/b>, jezioro w pow. suwalskim, na obszarze wsi t. n. Brzeg p\u00f3\u0142nocny wzg\u00f3rzysty, inne p\u0142askie, bezle\u015bne; przep\u0142ywa przez nie rz. Czarna<\/a>. Obszar jeziora wynosi 34 mr.<\/p>\n

Sejwy<\/b> 1.) fol. rz\u0105d., pow. suwalski, gm. Sejwy, par. Pu\u0144sk, odl. od Suwa\u0142k 26 w., ma 10 dm., 39 mk. W 1827 r. by\u0142o 3 dm., 56 mk. 2.) S<\/b>. Nowe<\/i>, w\u015b, pow. suwalski, gm. Sejwy, par. Pu\u0144sk, odl. od Suwa\u0142k 23 w., ma 3 dm., 26 mk. S. gm. ma 6671 mk., rozleg\u0142o\u015bci 19,557 mr. S\u0105d gm. okr. III w os. Pu\u0144sk (o 6 w.), st. p. Szypliszki. W sk\u0142ad gm. wchodz\u0105: Adamowizna, Annie\u0144skie, Boksze Nowe, Boksze Stare, Deksznie, Deksznianka, D\u0119bowo, D\u0119b\u00f3wka, Jab\u0142onowo, Jegliniec, Jeg\u0142\u00f3wek, Juryzdyka Szo\u0142ta\u0144ska, Juryzdyka Pu\u0144sk, Kaletnik fol. i w\u015b, K.-Ma\u0142y, Kompocie, Krucieniszki, Lip\u00f3wek, Og\u00f3rki, Orlinek, Oszkinie, Pod\u0142owocie, Podsejwy, Pu\u0144sk, Rejsztokinie, R.-Poklasztorne, Rudawka, Sadzaweczka, Sejwy Nowe, Sejwy fol., Smolany, Szy\u0142ajnie, Szlinokemie, Szo\u0142tany w\u015b i fol., Trakiszki, Ustronie, Wi\u0142kopedzie, Wojtokemie, Wo\u0142y\u0144ce, Zamczysko, Zaczarne i Zwikele. Sejwejskie starostwo niegrodowe, w wojew. trockiem, pow. grodzie\u0144skim, pod\u0142ug spis\u00f3w podskarbi\u0144skich z r. 1766 by\u0142o w posiadaniu Struty\u0144skiej, kt\u00f3ra ze\u0144 op\u0142aca\u0142a kwarty z\u0142p. 980 gr. 19. Na sejmie warszawskim z r. 1773-75 nadano to\u017c starostwo w posiadanie emfiteutyczne R\u00f3\u017cy z Plater\u00f3w Struty\u0144skiej, \u0142\u0105cznie z sstwem wi\u017ca\u0144skiem i z wsi\u0105 Bolcie. Z powodu licznych spor\u00f3w, jakie przez wiele lat prowadzono o granice tego sstwa, na tym\u017ce sejmie wyznaczono komisy\u0105 z 12 urz\u0119dnik\u00f3w, dla ostatecznego za\u0142atwienia tych spor\u00f3w. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Selbongen,<\/b> ob. Ze\u0142w\u0105gi<\/i> al. \u017bew\u0105gi<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Selment<\/b> 1.) Wielki<\/i> al. Selm\u0119tno<\/i>, jezioro na pol.-prus. Mazurach, pow. \u0142ecki. Poczyna si\u0119 o \u00bd mili na wsch\u00f3d od E\u0142ku, ci\u0105gnie si\u0119 w formie tr\u00f3jk\u0105ta ku p\u00f3\u0142n. a\u017c do wsi S\u0119tk\u00f3w, ku wschodowi a\u017c do wsi Makosiej\u00f3w. Brzegi przewa\u017cnie r\u00f3wne, na po\u0142ud. stronie wrzyna si\u0119 w zakr\u0119tach w l\u0105d. Na brzegach wsi: \u0141oje, Lega, Mrozy, Laszki. Na jeziorze trzy wysepki. Rzeka Lega<\/a> \u0142\u0105czy je z licznemi jeziorami na p\u00f3\u0142nocy od Olecka, a na po\u0142udnie z jez. Stackiem<\/a> i Rajgrodzkiem<\/a>. Obszaru ma 1261 ha. 2.) S.<\/b> Ma\u0142y<\/i>, jezioro, le\u017cy na zach\u00f3d od Wielkiego. \u0141\u0105czy si\u0119 przez rzeczk\u0119 z tem\u017ce i z jez. \u0142eckiemi, ma 21 ha obszaru. Ad. N.<\/i> [Dzi\u015b oba zwane Selm\u0119t<\/i>.]<\/span><\/p>\n

Senejki,<\/b> dobra, pow. grodzie\u0144ski, w 2 okr. pol., gm. Indura, o 36 w. od Grodna. Fol. Milkiewicz\u00f3w, 129 dz.<\/span><\/p>\n

Senft,<\/b> osada przy le\u015bn. Skaliski, pow. w\u0119gborski, st. pocz. Budry.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Senkury,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Krasnowo, par. \u0141ozdzieje. Odl. od Sejn 14 w., ma 8 dm., 82 mk.<\/span> [Por. <\/i><\/span>Sonkury<\/a><\/i>, Szaukuny<\/a><\/i>.]<\/p>\n

Senowie,<\/b> os., pow. maryampolski, gm. Szumsk, par. Maryampol, odl. od Maryampola 5 w., ma 2 dm., 17 mk. W 1827 r. 1 dm., 14 mk.<\/p>\n

Sentken,<\/b> ob. S\u0119tki<\/i>.<\/p>\n

Serafiny,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Tomaszbuda, par. Wysokaruda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 37 w., ma 6 dm., 49 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Le\u015bnictwo.<\/p>\n

Serajcie,<\/b> w\u015b i fol., pow. sejne\u0144ski, gm. Miros\u0142aw, par. Sereje, odl. od Sejn 43 w., ma 11 dm., 102 mk. W 1827 r. 2 dm., 15 mk.<\/p>\n

Serakiszki,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Pojeziory, par. Szumsk, odl. od Wy\u0142kowyszek 25 w., ma 12 dm., 90 mk.<\/p>\n

Serbentynie,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Michaliszki, par. Ig\u0142\u00f3wka, odl. od Maryampola 27 w., 2 dm., 24 mk. W 1827 r. 1 dm., 20 mk., par. Preny.<\/p>\n

Serbentyny,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Tomaszbuda, par. Gryszkabuda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 26 w., ma 2 dm., 17 mk. W r. 1827 by\u0142o 2 dm., 21 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Le\u015bnictwo.<\/p>\n

Serbentyszki,<\/b> pow. maryampolski, gm. Gudele, par. Skrawdzie, odl. od Maryampola 23 w., ma 15 dm., 78 mk. W 1827 r. 2 dm., 27 mk.<\/p>\n

Serebranka,<\/b> os., pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Raczki, odl. od Augustowa 22 w.<\/p>\n

Sereje<\/b> 1.) os. miejska, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Sereje. Le\u017c\u0105 \u015br\u00f3d jezior: Paserniki (od po\u0142ud.), Sagowo (od wschodu), Du\u015b, Metele i Obelica (od p\u00f3\u0142n.), Bobry (od zach.), nad rzk\u0105 Serejk\u0105. W pobli\u017cu osady wzg\u00f3rze Kiewa Kalnis wznies. do 600 st. S. odl. 35 w. od Sejn, 65 w. od Suwa\u0142k, oko\u0142o 10 w. od Niemna; maj\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 par. katol. mur., ko\u015bci\u00f3\u0142 par. reform. i ewang. fili\u0105 par. Maryampol, synagog\u0119, s\u0105d gm. okr. III, urz. gminny, trzy szko\u0142y pocz\u0105tkowe, st. pocz., browar, wiatrak, 320 dm., 3107 mk. (wi\u0119ksza po\u0142owa \u017cyd\u00f3w). W 1880 r. by\u0142o 215 dm. i 1094 mk.; 1827 r. 279 dm., 1909 mk. Obszar ziemi nale\u017c\u0105cej do osady wynosi 1920 mr. S. wraz z przyleg\u0142ym obszarem las\u00f3w i jezi\u00f3r, pierwotnie w\u0142asno\u015b\u0107 kr\u00f3lewska (mo\u017ce w ekonomii olickiej), nadane zosta\u0142y Sapiehom. \u015awiadczy\u0107 ma o tem potwierdzenie nadania z 1 marca 1526 r., dokum. w sprawie z dworem mereckim z 1536 r., akt tycz\u0105cy si\u0119 sprawy Bony z Radziwi\u0142\u0142ami z 1 sierp. 1551 r. (wed\u0142ug r\u0119kopi\u015bmiennego opisu pow. sejne\u0144skiego z 1856 r. niewiadomego autora; powo\u0142uje si\u0119 on w innych razach na metryk\u0119 litewsk\u0105). W 1598 r. Jerzy Radziwi\u0142\u0142 za\u0142o\u017cy\u0142 i uposa\u017cy\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 par. katolicki przy zborze kalwi\u0144skim znajduje si\u0119 (by\u0142a w 1856 r.) ksi\u0119ga metryk, z aktami urodzenia Wolan\u00f3w, \u015awid\u00f3w, Mackiewicz\u00f3w, Hub\u00f3w, Konarskich a tak\u017ce i Bohusza Siestrze\u0144cewicza, pierwotnie kalwina. Za\u0142o\u017cycielem zboru by\u0142 Radziwi\u0142\u0142. G\u0142o\u015bny w dziejach XVII w. Bogus\u0142aw Radziwi\u0142\u0142, kt\u00f3ry zarz\u0105dza\u0142 z ramienia elektora brandeburskiego Prusami Wschodnimi, sprowadza\u0142 do d\u00f3br osadnik\u00f3w niemieckich. On zapewne da\u0142 pocz\u0105tek osadzie miejskiej. Zb\u00f3r tutejszy chwilowo w 1664 r. by\u0142 odebrany protestantom. Po \u015bmierci Bogus\u0142awa, ma\u0142oletnia c\u00f3rka Ludwika, wychowana na dworze elektora, wydan\u0105 zosta\u0142a m\u0142odo za jego syna Ludwika. w 1681 r. W kilka lat potem zapisa\u0142a ona S. z ca\u0142ym kluczem d\u00f3br (3 folw. i 22 wsi) m\u0119\u017cowi. Dom brandeburski obj\u0105wszy te dobra rz\u0105dzi\u0142 w nich tak jakby one by\u0142y nie prywatn\u0105, ale polityczn\u0105 posiad\u0142o\u015bci\u0105 elektora. Utrzymywano tu rz\u0105dc\u00f3w, osadzano kolonist\u00f3w niemieckich. W czasie wypadk\u00f3w 1794 r. wiele ro\u00addzin szla\u00adche\u00adc\u00adkich polskich szuka\u0142o w S. schronienia jako na terytoryum neutralnem. Pomi\u0119dzy 1800 a 1807 r. rozwija si\u0119 tu przemys\u0142 p\u0142\u00f3cienniczy i o\u017cywiony handel. Po utworzeniu K<\/span>s. W<\/span>arszawskiego S. zostaj\u0105 ekonomi\u0105 rz\u0105dow\u0105. Z d\u00f3br rz\u0105dow. wydzielono majorat Obelia i cz\u0119\u015b\u0107 wcielono do major. Kopsodzie. Serejskie le\u015bnictwo rz\u0105dowe zajmuje 12,594 mr., z kt\u00f3rych 5539 w pow. sejne\u0144skim a 7055 w pow. kalwaryjskim. Dzieli si\u0119 ono na stra\u017ce: Olcha i Staciszki. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki obecny z muru, wzniesiony zosta\u0142 1735 r. a restaurowany 1853 r. Sereje par., dek. sejne\u0144ski (dawniej \u0142ozdziejski), 7060 dusz. S. filia\u0142 par. ew. augsb. Maryampol, 96 dusz (1880 r.). 2.) S.<\/b>, fol. i os., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Sereje, ma 3 dm., 26 mk. W 1827 r. 2 dm., 45 mk. S. gmina nale\u017cy do s. gm. okr. III, ma 19,998 mr. obszaru i 8621 mk. W sk\u0142ad gm. wchodza,: A\u0144ciuszki, Awi\u017ca\u0144ce, Barciuny, Bestrajgiszki, Bogda\u0144ce, Bucieniszki, Burluny, Bychowszczyzna, Cauzdy, Ciwoniszki, Cybule, D\u0119b\u00f3wka, Dominiszki, Gierwiany, Gi\u0144czany, Jankiszki, Kacieniszki, Kudra\u0144ce, \u0141apsze, Mikole, Moju\u017cdy, Ochta, Paserniki, Pawiliszki, Peledy, Pe\u0142udzie, Pohulanka, Pi\u0142okalnie, Polu\u0144ce, Sagowo, Sakniewo, Sereje, Staciszki, Szakaliszki, Weso\u0142e, Wojniuny, Zaleskowszczyzna, \u017begary, \u017beros\u0142awka i \u017bwikele. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Serejka<\/b> al. <\/i>Paserejka<\/a><\/i>, rzka, bierze pocz\u0105tek w pow. sejne\u0144skim, z jeziora na wsch\u00f3d od os. Sereje, p\u0142ynie ku p\u0142d. przez jez. Paserniki al. Pasereje, ko\u0142o Wojniun, Jawejsz, Lejpun i na obszarze Jurgielewszczyzny wpada z lew. brzegu do Bia\u0142ej Ha\u0144czy<\/a>. D\u0142uga oko\u0142o 24 w. Przed uj\u015bciem przyjmuje z praw. brzegu rzeczk\u0119 b. n., prowadz\u0105c\u0105 wody jezior pod Bartoszunami i Szutra\u0144cami. J. Buz.<\/i><\/p>\n

Serguhnen,<\/b> w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. poczt. Tollmingkehmen; 19 dm., 74 mk., 229 ha.<\/p>\n

Sernetka<\/b> al. Sernetki<\/i>, w\u015b na prawym brzegu Czarnej Ha\u0144czy, pow. sejne\u0144ski, gm. Pokrowsk, par. Wigry, odl. od Sejn 13 w., ma 21 dm., 192 mk. W 1827 r. by\u0142o 7 dm., 68 mk. Nale\u017ca\u0142a do d\u00f3br rz\u0105dowych.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Serskilas,<\/b> w\u015b i kol., pow. sejne\u0144ski, gm. Pokrowsk, par. Studzieniczna, odl. od Sejn 25 w., w\u015b ma 28 dm., 196 mk., kol. 5 dm., 24 mk.<\/p>\n

Sertegen,<\/b> al. Sertecken<\/i>, w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. poczt. Szittkehmen; 8 dm., 55 mk., 282 ha. [Tak\u017ce Sertaggen<\/i>, dzi\u015b \u017berdziny<\/i>.]<\/span><\/p>\n

Serwy,<\/b> w\u015b nad jez. t. n., pow. augustowski, gm. Szczebro-Olszanka, par. Studzieniczna, odl. od Augustowa 19 w., ma 23 dm., 133 mk. W 1827 r. by\u0142o 12 dm., 74 mk., par. Szczebra.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Serwy,<\/b> jezioro przy wsi t. n., w pow. augustowskim. D\u0142ugie od p\u0142d. ku p\u0142n. do 7 w., szerokie od 300 do 700 s\u0105\u017c. Obszar wynosi 4 wiorsty kwadr. (0,08 mili kw.). Brzegi ma lesiste, ko\u0142o wsi Serwy od zachodu wzg\u00f3rzyste i bezle\u015bne. Kilka strumieni prowadzi do niego wody z okolicznych rozleg\u0142ych las\u00f3w. G\u0142\u0119boko\u015b\u0107 dochodzi do 60 st. Obfituje w ryby. Le\u017cy ono o 1\u00bd w. na p\u00f3\u0142n. od kana\u0142u dziel\u0105cego system augustowski, z kt\u00f3rym \u0142\u0105czy jezioro osobny kana\u0142 ze szluz\u0105. Stanowi ono zbiornik zapasowy dla kana\u0142u, obliczony na 760,000 s\u0105\u017cni sze\u015bciennych wody. Ob. <\/i>A<\/span>ugustowski Kana\u0142<\/a><\/i>. [Wed\u0142ug K. O. Falka maj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w ja\u0107wieski.]<\/span> Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Seweryn\u00f3w,<\/b> pustk., pow. grodzie\u0144ski, gm. i dobra Kamionka.<\/span><\/p>\n

S\u0119tki,<\/b> w\u015b na pol.-prus. Mazurach, pow. \u0142ecki, blisko jez. Selment, prawie przy uj\u015bciu Legi, o 9 klm. na wsch\u00f3d od E\u0142ku (pocz., tel.); 50 dm., 246 mk., 613 ha. S. istnia\u0142y ju\u017c r. 1469. Walter Kiekierzyc, w\u00f3jt \u0142ecki, nadaje Paw\u0142owi S\u0119dkowi i dzieciom brata jego, Stanis\u0142awowi i Piotrowi, na prawie magdeburskiem 15 w\u0142\u00f3k w S\u0119dkach nad rzek\u0105 Leg\u0105. Dan w E\u0142ku r. 1472. Ten\u017ce sprzedaje Falkowi Liczko (Falgke Litczke) 4 w\u0142\u00f3ki mi\u0119dzy granicami golubskiemi, S\u0119dka krawca a jeziorem Selm\u0119tno. Dan w E\u0142ku r. 1475. Ks. Olbracht odnawia r. 1568: Sta\u0144kowi Wilikowi, Maciejowi Wilikowi, Sta\u0144kowi Wilkowiczowi (Wielckoitz), Bartkowi Wilkowiczowi, Janowi S\u0119dkowi, Janowi Jelitce, Wojtkowi Czarnemu i Piotrowi Sakel (Sok\u00f3\u0142?) list nadawczy. Mieli przedtem 15 w\u0142\u00f3k, ale \u017ce postawili m\u0142yn o 2 ko\u0142ach w Sypitkach, za to uwalnia ich ksi\u0105\u017c\u0119 od t\u0142oki, od budowy i naprawy zamk\u00f3w i orki. Prawo magdeburskie zatrzymuj\u0105. Ad. N.<\/i> [Dzi\u015b S\u0119dki<\/i>.]<\/span><\/p>\n

Siderka,<\/b> pow. sok\u00f3lski. W\u015b 423 dz. w\u0142o\u015bc. i 50 cerk., dw\u00f3r, Winogradowych, 668 dz.<\/span><\/p>\n

Sidor\u00f3wka,<\/b> fol. i w\u015b (Sidory<\/i> ?), pow. suwalski, gm. i par. Jeleniewo, odl. od Suwa\u0142k 14 w.; w\u015b ma 22 dm., 166 mk.; fol. 1 dm., 3 mk. Spis z 1827 r. podaje w par. Jeleniewo w\u015b Sidory, licz\u0105c\u0105 24 dm., 258 mk. Mo\u017ce nazwa Sidor\u00f3wka s\u0142u\u017cy\u0142a tylko folwarkowi. W 1886 r. fol. S. rozl. mr. 241: gr. or. i ogr. mr. 186, \u0142\u0105k mr. 22, past. mr. 8, nieu\u017c. mr. 25; bud. drewn. 4, pok\u0142ady torfu. Fol. ten dawniej wchodzi\u0142 w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kukowo.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sidory<\/b> 1.) w\u015b nad jeziorem t. n., pow. suwalski, gm. Kadaryszki<\/a>, par. Lub\u00f3w, odl. 19 w. od Suwa\u0142k, le\u017cy przy trakcie z Suwa\u0142k do Wi\u017cajn, ma 39 dm., 249 mk. Mazur\u00f3w. Obszaru 176 mr.; po\u0142o\u017cenie wzg\u00f3rkowate, gleba \u017cwirowata. Od zachodu i po\u0142udnia jeziora Sidory i Omuliste [Okr\u0105g\u0142e i Krejwelek ?]<\/span>, po\u0142\u0105czone rzek\u0105 Szeszup\u0105<\/a>. W tych jeziorach po\u0142awiaj\u0105 si\u0119 wyborne raki. W\u015b ta wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kadaryszki. 2.) S.<\/b> Zapolne<\/a><\/i>, pow. suwalski, gm. Kadaryszki<\/a>, par. Lub\u00f3w, odl. od Suwa\u0142k 19 w., ma 4 dm., 47 mk. 3.) S.<\/b>, w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. suwalski, gm. Koniecb\u00f3r, par. Raczki, odl. od Suwa\u0142k 16 w., ma 29 dm., 259 mk. W 1827 r. 19 dm., 110 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sidra,<\/b> Siderka<\/i>, Sidranka<\/i>, rzka w pow. sok\u00f3lskim, lewy dop\u0142yw Biebrzy<\/a>. Bierze pocz\u0105tek pod wsi\u0105 Starowlany, o kilka wiorst na zach. od mka Ku\u017anicy, p\u0142ynie w kierunku p\u0142n.-zachod na Bieniasze, Ogrodniki, Jurasze, Sidr\u0119, Potrybowszczyzn\u0119 (Potrzebowszczyzn\u0119), Siderk\u0119, Kudrawk\u0119, Grzebie\u0144ce, Jaczno i uchodzi w pobli\u017cu wsi Ja\u0142owo. Opr\u00f3cz pomniejszych przyjmuje rzk\u0119 Litwink\u0119. J. Krz.<\/i><\/p>\n

Sidra,<\/b> mko i dobra nad rzk\u0105 Sidr\u0105, lewym dop\u0142. Biebrzy, pow. sok\u00f3lski, w 1 okr. pol. gm. Makowlany, o 16 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 14 w. od Ku\u017anicy a 30 w. od Grodna. Zabudowana na wzg\u00f3rzu panuj\u0105cem nad bagnist\u0105 okolic\u0105 ma 110 dm., przewa\u017cnie drewnianych, 920 mk. (w 1878 r.), w tem 604 \u017cyd\u00f3w, zarz\u0105d miejski, zarz\u0105d gminny, cerkiew, ko\u015bc. kat., ko\u015bc. ewang., dom modlitwy \u017cydowski, targi co niedziel\u0119, st. poczt. Ludno\u015b\u0107 trudni si\u0119 rolnictwem lub drobnym przemys\u0142em. Par. prawos\u0142., dekanatu (b\u0142ahoczynia) sok\u00f3lskiego, 1531 wiernych. Par. katol., r\u00f3wnie\u017c dekanatu sok\u00f3lskiego, 2224 wiernych. Niewiadomo kiedy powsta\u0142a ta osada. Nale\u017ca\u0142a ona pocz\u0105tkowo do ks. Radziwi\u0142\u0142\u00f3w, od kt\u00f3rych drog\u0105 wiana przesz\u0142a wraz z hrabstwem tej\u017ce nazwy w dom Gasztold\u00f3w. W 1535 r. d. 11 listopada Wojciech Marcin Gasztold, wojew. wile\u0144ski, wzni\u00f3s\u0142 w S. drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 paraf., \u017cona za\u015b jego Radziwi\u0142\u0142\u00f3wna uposa\u017cy\u0142a takowy folw. Potrzebowszczyzna. Od Gasztold\u00f3w przesz\u0142a S. do Naruszewicz\u00f3w, mianowicie Miko\u0142aja, kasztel. \u017cmujdzkiego, gorliwego wyznawcy nauki Kalwina, kt\u00f3ry te\u017c prawdopodobnie za\u0142o\u017cy\u0142 tu zb\u00f3r swego wyznania, jakkolwiek Dyakiewicz i inni przypisuj\u0105 fundacy\u0119 p\u00f3\u017aniejszym dziedzicom kn. Ho\u0142owczy\u0144skim. By\u0107 mo\u017ce \u017ce Ho\u0142owczy\u0144scy uposa\u017cyli tylko istniej\u0105cy ju\u017c zb\u00f3r. Po kn. Ho\u0142owczy\u0144skich przesz\u0142a S. do r\u0105k Wo\u0142\u0142owicz\u00f3w, a od tych do Potockich. Na schy\u0142ku XVII w. Adam Szczuka, podkanclerzy litew., o\u017ceniwszy si\u0119 z Potock\u0105 i nabywszy dobra sidrza\u0144skie, usi\u0142owa\u0142 odj\u0105\u0107 zb\u00f3r kalwinom i obr\u00f3ci\u0107 go na ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, na wstawiennictwo jednak dworu pruskiego zaniecha\u0142 tej my\u015bli i zb\u00f3r przetrwa\u0142 do naszych prawie czas\u00f3w, rozebrany bowiem zosta\u0142 dopiero w r. 1880 wraz z b. pa\u0142acem Potockich. \u015awi\u0105tynia ta oraz utrzymywane przy niej szk\u00f3\u0142ka i szpital uposa\u017cone by\u0142y z zapisu kn. Ho\u0142owczy\u0144skich dwiema wsiami osiad\u0142emi, z gruntami i poddanymi. Z ministr\u00f3w sidrza\u0144skich wymienia W\u0119gierski (w dziele Slavonia reformata): \u0141ukasza Klementynusa, rodem Ko\u017amina; Damiana Gru\u017cewskiego; Jerzego Ranizowskiego (przez 50 przesz\u0142o lat) i Jana Reczy\u0144skiego (w 1759 r.). Po Szczukach S. powr\u00f3ci\u0142a do Potockich, staraniem kt\u00f3rych, a szczeg\u00f3lniej Ignacego Romana hr. Potockiego d\u017awigni\u0119to w 1783 r. z muru obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 katol. p. w. \u015bw. Tr\u00f3jcy. \u015awi\u0105tynia ta, wzniesiona na wynios\u0142em wzg\u00f3rzu, odznacza si\u0119 pi\u0119knym stylem w\u0142oskim, ma 38 arsz. d\u0142ugo\u015bci, 19 szeroko\u015bci a 26 wysoko\u015bci, opr\u00f3cz zakrystyi i skarbca. Kryta gontami, wewn\u0105trz przedstawia si\u0119 ubogo. Uposa\u017cenie proboszcza stanowi 112 dzies. ziemi. Dobra wraz z miasteczkiem, obci\u0105\u017cone d\u0142ugami, uleg\u0142y exdywizyi w 1816 r. i nabyte zosta\u0142y na licytacyi przez Rajmunda Rembieli\u0144skiego, prezesa wojew. Mazowiec. Za 1,200,000 z\u0142p. J. Krz.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Siebierowo,<\/b> jezioro w dobrach Garba\u015b, pow. suwalski, ma 18 mr. obszaru. [Na mapie 1839 r. Sekerowo<\/i>. Na wsp\u00f3\u0142czesnych mapach oraz w oficjalnej hydrografii: Siekierewo<\/i>, jednak na mapie WIG 1921\u20131926 Siekierowo<\/i>, por. folwark <\/i><\/span>Siekierkowo<\/a><\/i>.]<\/p>\n

Sieburczyn,<\/b> r. 1441 Swiebotczyna<\/i>, 1534 Swiebothcino<\/i>, 1577 Swieborczino<\/i>, w\u015b nad rz. Biebrz\u0105, pow. \u0142om\u017cy\u0144ski. R. 1441 W\u0142adys\u0142aw ks. mazow. nadaje Miko\u0142ajowi z Krassowa kaszt. wizkiemu wie\u015b ksi\u0105\u017c\u0119c\u0105 S., maj\u0105c\u0105 40 \u0142an. obszaru (Kapica, Her\u00adbarz, 206).<\/span><\/p>\n

Siedliska<\/b> 1.) Schedlisken<\/i>, dok. Scheddliszky<\/i>, w\u015b na pol.-prus. Mazurach, pow. lecki, 4 klm. na p\u0142d. od jez. Wydmi\u0144skiego, 6 klm. od Wydmin (poczta); 1262 ha, 136 dm., 692 mk. Jerzy Krosta, ststa lecki, sprzedaje r. 1555 Sebastyanowi 4 w\u0142\u00f3ki so\u0142eckie w S., w\u0142\u00f3k\u0119 za 24 grzyw., celem za\u0142o\u017cenia wsi dannickiej na 40 w\u0142\u00f3kach. W S. mieszkaj\u0105 r. 1625 sami Polacy. 2.) S.<\/b>, w\u015b na pol.-prus. Mazurach, pow. lecki, 2 klm. na p\u0142n.-zach. od E\u0142ku (pocz. i tel.), 1 klm. od jez. Sunowskiego, nad bitym traktem; 642 ha, 68 dm., 345 mk. Walter Kiekierzyc, w\u00f3jt \u0142ecki, nadaje r. 1473 Janowi Sordachowi, Maciejowi Garnmeister, Micha\u0142owi P\u0119ckiemu, Jerzemu so\u0142tysowi, Miko\u0142ajowi Wi\u015bni, Paw\u0142owi Siwkowi (Schiffko), Jakubowi Kaszowi, Marcinowi \u0141osiowi, Marcinowi Kowalowi i Piotrowi Rostuszowi na prawie magdeburskiem b\u00f3r, kt\u00f3ry graniczy ze wsi\u0105 \u0142eck\u0105, Starym Kowalem, Ka\u0142tkowskiemi i jez. Sunowskiem, oraz ni\u017csze s\u0105downictwo, z obowi\u0105zkiem s\u0142u\u017cby koniem zaprz\u0119gowym. Ad. N.<\/i><\/p>\n

Siejluny,<\/b> pow. sejne\u0144ski, ob. Sejluny<\/i>.<\/p>\n

Siej\u0142owszczyzna,<\/b> w\u015b i folw., pow. pru\u017ca\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. Sielec, o 24 i 25 w. od Pru\u017cany.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Siekierka,<\/b> <\/i><\/span>Siekirka<\/a><\/i> (t. X, 555), pow. sok\u00f3lski. W\u015b 297 dz.; fol. G\u0105sowskich, 200 dz.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Siekierkowo<\/b> al. Siekierowo<\/i> [Na mapie 1839 r. jest tam jez. Sekerowo<\/i>]<\/span>, fol., pow. suwalski, gm. W\u00f3lka, par. Baka\u0142arzewo, odl. 21 w. od Suwa\u0142k. Na obszarze jego 6 ma\u0142ych jezior. Ma 2 dm., 38 mk. W 1827 r. 1 dm., 7 mk. W 1885 r. fol. ten, w r. 1871 oddzielony od d\u00f3br Baka\u0142arzewo, rozl. mr. 909: gr. or. i ogr. mr. 210, \u0142\u0105k mr. 32, past. mr. 69, lasu mr. 32, wody mr. 560, nieu\u017c. mr. 6; bud. z drzewa 9, pok\u0142ady torfu. Wchodzi\u0142 poprzednio w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kadaryszki<\/a>. [Ostatnie zdanie odnosi si\u0119 zapewne do innej miejscowo\u015bci (?) (dzi\u015b na mapie tylko jeziora), tak\u017ce nazywanego Siekierowo<\/i>, przy wsi Sze\u015bciw\u0142oki<\/a> \u2013 na p\u0142d. od Wi\u017cajn, lecz nie wymienionego osobno w tym S\u0142owniku. Por\u00f3wnaj tak\u017ce jez. Siebierowo<\/a><\/i> na p\u00f3lnoc od Baka\u0142arzewa.]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Siekierowo,<\/b> pow. sejne\u0144ski [Zapewne do 1866 r., p\u00f3\u017aniej i dzi\u015b pow. suwalski.]<\/span>, ob. <\/i>Siekierkowo<\/a><\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Siekirka,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 1 okr. pol., gm. Makowlany, o 15 w. od Sok\u00f3\u0142ki. [Por. <\/i><\/span>Siekierka<\/a><\/i>]<\/p>\n

Sielawinis,<\/b> jezioro w pow. sejne\u0144skim, gm. Wiejsieje, ma 18 mr. obszaru i 12 do 26 st\u00f3p g\u0142\u0119boko\u015bci.<\/p>\n

<\/a>Sielc,<\/b> rzka w gub. grodzie\u0144skiej, prawy dop\u0142yw Jasio\u0142dy<\/a>.<\/p>\n

Siemaszki,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Kopciowo, odl. od Sejn 26 w., ma 7 dm., 80 mk., 422 mr. W 1827 r. by\u0142o 6 dm., 35 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Justyan\u00f3w.<\/p>\n

Siemaszkowszczyzna,<\/b> fol. d\u00f3br Wola, pow. grodzie\u0144ski.<\/span><\/p>\n

Siemawa,<\/b> fol., pow. maryampolski, gm. Freda, par Godlewo, odl. od Maryampola 48 w., ma 4 dm., 67 mk.<\/p>\n

Siemieniakowszczyzna,<\/b> fol., pow. wo\u0142kowyski, w 3 okr. pol., gm. Tarnopol, o 63 w. od Wo\u0142kowyska.<\/p>\n

Siemieniszki<\/b> 1.) w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Miros\u0142aw, odl. od Sejn 44 w., 20 dm., 125 mk., 18 os., 470 mr. W 1827 r. 20 dm., 106 mk., par. Sereje. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Obelia. 2.) S.<\/b>, w\u015b i fol., pow. kalwaryjski, gm. Krasna, par. Simno, odl. 28 w. od Kalwaryi. W\u015b ma 30 dm., 239 mk., 34 os., 515 mr.; fol. ma 5 dm., 43 mk., 304 mr.; wchodzi w sk\u0142ad majoratu rz\u0105d. Pryga. W 1827 r. S., w\u015b rz\u0105d., mia\u0142y 24 dm., 178 mk. Siemieniskie starostwo niegrodowe w woj. i pow. trockim, W trakcie zanieme\u0144skim, pod\u0142ug spis\u00f3w podskarbi\u0144skich z r. 1569 zalicza\u0142o si\u0119 do ekonomii sto\u0142u kr\u00f3lewskiego, wchodzi\u0142o w sk\u0142ad d\u00f3br Simno z przyleg\u0142. Nast\u0119pnie przemienione na ststwo, by\u0142o 1766 w posiadaniu Ignacego Ziemeckiego, potem Michniewicza, kt\u00f3rzy ze\u0144 op\u0142acali kwarty z\u0142p. 100 a hyberny z\u0142p. 60. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Siemien\u00f3wka,<\/b> os., pow. suwalski, gmina W\u00f3lka, par. Baka\u0142arzewo, odl. od Suwa\u0142k 20 w., ma 2 dm., 7 mk.<\/p>\n

Siemionowszczyzna,<\/b> urocz., pow. sok\u00f3lski, gm. Kamionka.<\/span><\/p>\n

Siemion\u00f3wka<\/b> 1.) dobra, pow. grodzie\u0144ski, Mon\u00adto\u00adwi\u00adcz\u00f3w, 392 dz. [\u2026]<\/span>.<\/span><\/p>\n

Siemohnen,<\/b> w\u015b, pow. wystrucki, st. p. Norkitten; 658 ha, 107 dm., 499 mk.<\/p>\n

Sieniewicze,<\/b> w\u015b przy uj\u015bciu Czarnej Ha\u0144czy do Niemna, pow. augustowski, gm. Wo\u0142owiczowce, par. Teolin, odl. od Augustowa 59 w., ma 25 dm., 176 mk. W 1827 r. by\u0142o 10 dm., 63 mk.<\/p>\n

Sienka\u0144ce,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Lejpuny, ma 8 os., 412 mr. W 1827 r. by\u0142o 9 dm., 53 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Lejpuny.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sierski-Las<\/b>, os. le\u015b., pow. sejne\u0144ski, gm. Pokrowsk. [Por. <\/i><\/span>Serskilas<\/a><\/i>.]<\/p>\n

Sigik<\/b> (nazwa z mapy woj.-topogr., XIV, 3), jezioro w pow. sejne\u0144skim, o 4 w. na p\u0142d. od jez. Du\u015b, ma 2 w. d\u0142ugo\u015bci, p\u00f3\u0142 szoroko\u015bci. [Babraj]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sikorowszczyzna,<\/b> os., pow. suwalski, gm. Kadaryszki<\/a>, par. Lubowo, odl. od Suwa\u0142k 32 w., ma 4 dm., 32 mk. W 1827 r. 3 dm., 30 mk. [Na mapie WIG Siekierowizna<\/i>, dzi\u015b Sikorowizna<\/i>.]<\/span><\/p>\n

Sikorszczyzna,<\/b> w\u015b i dobra, pow. grodzie\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. G\u00f3rnica, o 10\u00bd w. od Grodna.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sikory<\/b> 1.) w\u015b, pow. \u0142ecki, st. pocz. i tel. E\u0142k; 444 ha, 17 dm., 95 mk. Mieszka\u0144cy przysposabiali zdawna klepki na potrzeb\u0119 zamku \u0142e<\/span>ckiego a za to byli wolni od orki. Od roboty klepek uwolniono ich r. 1564, oraz od pa\u0144szczyzny r\u0119cznej i podwody. Za to jednak mieli dawa\u0107 rocznie 7 grzyw. celem najmowania \u201ebudnik\u00f3w\u201c, ktorzyby w ich miejsce robili klepki, oraz p\u0142u\u017cne oraczowakie od dymu, zwozi\u0107 45 korcy owsa do spichlerza kr\u00f3lewskiego za wynagrodzeniem 5 szel. od korca, skosi\u0107 jeden m\u00f3rg trawy i zwie\u015b\u0107 do obory lub do owczarni zakonnej. 2.) S.<\/b>, w\u015b, tam\u017ce, pod Stradunami. Ks. Olbracht podaje r. 1556 do wiadomo\u015bci, \u017ce \u015b. p. burgrabia Piotr Schwarz sprzeda\u0142 maj\u0105tek ziemia\u0144ski, obejmuj\u0105cy w\u0142\u00f3k 15, za pewn\u0105 kwot\u0119; ksi\u0105\u017c\u0119 zatwierdza to kupno potomkom pierwszych w\u0142a\u015bcicieli, a mianowicie Dawidowi, \u0141ukaszowi, Marcinowi i J\u00f3zefowi, synom \u015bp. Stanis\u0142awa Kr\u00f3la, oraz Piotrowi Rostkowi, Marcinowi Czynczce (Tschintzka) i Marcinowi Czesiowi, nadaj\u0105c swe w\u0142\u00f3ki prawem magdeburskiem ad utrumque sexum, oraz jedn\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 zbrojn\u0105 3.) S.,<\/b> dawniejsza nazwa wsi G\u0119ba\u0142\u00f3wki<\/a>. Ad. N.<\/i><\/p>\n

Sikory,<\/b> ws i dobra, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 3 okr. pol., gm. Przy\u00adtu\u00adla\u00adn\u00adka, o 30 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku.<\/p>\n

Sikorzyca,<\/b> urocz., pow. grodzie\u0144ski, gm. Skidel, 242 dz.<\/span><\/p>\n

Siluki,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 4 okr. pol., gm. \u017bydomla, o 25 w. od Grodna.<\/p>\n

Simnianka,<\/b> rzka, wp\u0142ywaj\u0105ca pod os. Simno do jeziora t. n., nosi te\u017c nazw\u0119 Sperna (od os. t. n.) a bywa te\u017c uwa\u017can\u0105 za pocz\u0105tek Dawini<\/a> (dop\u0142. Szeszupy<\/a>).<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Simno,<\/b> jezioro przy osadzie t. n., w pow. kalwaryjskim, ma 210 mr. obszaru i do 36 st. g\u0142\u0119bo\u015bci. D\u0142ugie 2\u00bd w., szerokie oko\u0142o 1\u00bd w. Wp\u0142ywa do niego rz. Simnianka, zwana te\u017c Sperna a wyp\u0142ywa rz. Bombinia (Bobrzonka), kt\u00f3ra je \u0142\u0105czy z jez. \u017buwinta<\/a>.<\/p>\n

Simno,<\/b> os. miejska, dawniej miasteczko, pow. kalwaryjski, w malowniczem po\u0142o\u017ceniu nad rzk\u0105 Simniank\u0105 (Spern\u0105) i jeziorem Simno, do kt\u00f3rego uchodzi rzeczka. Odl. 30 w. na wsch\u00f3d od Kalwaryi, le\u017cy na po\u0142owie drogi z Kalwaryi do Olity (nad Niemnem), posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. murowany, szko\u0142\u0119 pocz\u0105tkow\u0105, s\u0105d gminny okr. III, urz\u0105d gm., st. pocz., aptek\u0119, rejenta, 229 dm., 1722 mk. W 1827 r. by\u0142o 140 dm., 1020 mk. S. powsta\u0142a na obszarze ekonomii kr\u00f3lewskiej Olita, nadanej w 1536 r. do\u017cywotnio Janowi Zabrzezi\u0144skiemu, woj. trockiemu, marsza\u0142kowi w. ks. litew. Zabrzezi\u0144ski jednak wcze\u015bniej widocznie zarz\u0105dza\u0142 t\u0105 ekonomi\u0105, jak tego dowodz\u0105 fundacye ko\u015bcio\u0142\u00f3w par. w Olicie i Simnie. W 1520 r. za\u015b buduje on w S. ko\u015bci\u00f3\u0142 i urz\u0105dza parafi\u0105, kt\u00f3ra obejmowa\u0142a wsi klucza metelskiego i cz\u0119\u015b\u0107 d\u00f3br olickich (zapewne z lew. strony Niemna). Jako uposa\u017cenie proboszcz otrzyma\u0142: obszerne role przy osadzie, las Czarnoszyszka, dziesi\u0105t\u0105 to\u0144 z po\u0142owu na jeziorach przyleg\u0142ych, dziesi\u0119cin\u0119 z d\u00f3br Metele (zbo\u017ce i jarzyny pr\u00f3cz owsa, dwa wiadra miodu prza\u015bnego i kamie\u0144 wosku). Dziesi\u0119ciny te po wzniesieniu ko\u015bcio\u0142a w Metelach przekazano tamecznemu proboszczowi. W 1626 r. Zygmunt III nada\u0142 osadzie prawo magdeburskie z s\u0105dami (w\u00f3jtowskimi), kt\u00f3re przetrwa\u0142y do ko\u0144ca niemal XVIII w. Po Zabrzezi\u0144skich S. wraz z Metelami nadane zosta\u0142o w XVII w. Sapiehom a potem Wiszniowieckim. W 1799 r. kr\u00f3l pruski podarowa\u0142 dobra S. ks. Karolowi Becks-Holszty\u0144skiemu, z wy\u0142\u0105czeniem miasta Simna. Dobra Simno al. Kole\u015bniki<\/a> (ob.) przesz\u0142y potem na w\u0142asno\u015b\u0107 prywatn\u0105. W 1864 r. na gruntach ko\u015bcielnych osadzono bezrolnych. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 paraf. murowany, odbudowany po po\u017carze w 1844 r., nale\u017cy do najwi\u0119kszych w gubernii. Zapewne rozmiary te zawdzi\u0119cza p\u00f3\u017aniejszym przebudowom, kt\u00f3rych dzieje nie s\u0105 nam znane. S. par., dek. kalwaryjski, 6955 dusz. S. gm. ma 5108 mk., 13,699 mr. obszaru. W sk\u0142ad gm. wchodz\u0105: Ajtwaryszki, Augieniki, Bale\u0144szczyzna, Bobrowniki, Bogajewo, Bombiena, Bo\u017cowo, Buchcieniki, Czynszowniki, Dudakampie, Dusiele, Gi\u0142ujcie, Gratowszczyzna, Ja\u0144czyki, Kajminy, Kole\u015bniki w\u015b i fol., Komisar\u00f3wka, Kowalczuki, Kuty\u0142y, Litwa\u0144szczyzna, Marga\u0142\u00f3wka w\u015b i fol., Metelica w\u015b i fol., Ostep, Ote\u015bniki, Pankowce, Pasauryszki, Pasieka, Pierszakiniki, Podusie, Pokaj, Simno, Skowogole, Sperna i W\u00f3jtowszczyzna. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Simoniszki,<\/b> os., pow. augustowski, gm. Wo\u0142owiczowce, par. Teolin, odl. od Augustowa 74 w., ma 2 dm., 20 mk. [Por. <\/i><\/span>Szymaniszki<\/a><\/i>.]<\/p>\n

Sini<\/b> 1.) Kamie\u0144<\/i>, uroczysko, pow. grodzie\u0144ski, w 5 okr. pol., gm. Jeziora (Oziery), o 30 w. od Grodna. 2.) S.<\/b> Ruczaj<\/i>, pow. \u015bwi\u0119cia\u0144ski, ob. Ruczaj Sini<\/i>.<\/p>\n

Sinieci\u00f3wka,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 5 okr. pol., gm. Berszty, o 43 w. od Grodna.<\/p>\n

Sinoki,<\/b> w\u015b u zbiegu \u015awis\u0142oczy z Niemnem, pow. grodzie\u0144ski, o 32 w. powy\u017cej Grodna. W najnowszym spisie urz\u0119d. niepomieszczona.<\/p>\n

Sio\u0142ko<\/b>, w\u015b, pow. augustowski, gm. Kuryanki, par. Ryga\u0142\u00f3wka, odl. od Augustowa 43 w., ma 12 dm., 85 mk. W 1827 r. 6 dm., 34 mk., par. Lipsk.<\/p>\n

Sitawka,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Ostra G\u00f3ra, o 22 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sitkowizna,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Zaboryszki, par. Pu\u0144sk, odl. od Suwa\u0142k 18 w.; ma 11 dm., 79 mk. W 1827 r. by\u0142o 9 dm., 102 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad majoratu rz\u0105dowego Kadaryszki<\/a>.<\/p>\n

Sitno<\/b> [\u2026]<\/span> 2.) S.<\/b> pod Borkami, pow. \u0142ecki, dzi\u015b nieznane.<\/p>\n

Siwkowo,<\/b> pierwotnie Horodzis\u0142aw<\/i>, w\u015b nad Niemnem, pow. grodzie\u0144ski. W r. 1558 w w\u00f3jtow. obuchowskiem, w\u0142o\u015bci dworu kotra\u0144skiego ekon. grodzie\u0144skiej. W\u015b mia\u0142a 18 w\u0142\u00f3k gruntu dobrego, wtem 9 strzeleckich wolnych i 9 strzeleckich czynszowych. Doch\u00f3d czyni 17 k\u00f3p 11 gr.<\/span><\/p>\n

Skaisgirren<\/b> (niem.) 1.) w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. p. Szittkehmen, 35 dm., 176 mk., 463 ha. [Dzi\u015b Skajzgiry<\/i>.]<\/span> 2.) S.<\/b> Gr.<\/i>, w\u015b, pow. nizinny, st. p. i tel. nad bitym traktem z Wystrucia do Tyl\u017cy, 25 klm. na p\u0142n. od Heinrichswalde, w urodzajnej okolicy, 147 dm., 731 mk., trudni\u0105cych si\u0119 rolnictwem, chowem byd\u0142a i koni. Kasa po\u017cyczkowa o przesz\u0142o 200 cz\u0142onkach; 372 ha. 3.) S.<\/b> Kl.<\/i>, w\u015b, tam\u017ce, 17 dm., 93 mk., 215 ha. 4.) S.<\/b> Gr. I<\/i>, dobra na prus. Litwie, pow. ragnecki, st. p. Rautenberg, 38 dm., 249 mk., 545 ha. 5.) S.<\/b> Kl. I<\/i>, w\u015b, tam\u017ce, 3 dm., 19 mk., 250 ha. 6.) S.<\/b> Kl. II<\/i>, wybud., pow. go\u0142dapski, 1 dm., 20 mk. Ad. N.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Skalowia,<\/b> niem. Schalauen<\/i>, zwa\u0142a si\u0119 w \u015brednich wiekach, wed\u0142ug niemieckich kronikarzy, najbardziej p\u00f3\u0142nocna cz\u0119\u015b\u0107 Prus Wschodnich<\/a>, po obu stronach rz. Niemna<\/a> po\u0142o\u017cona, dotykaj\u0105ca z jednej strony do Nadrawii<\/a> a z drugiej do Litwy<\/a>.<\/p>\n

Skaryszki,<\/b> w\u015b i kol., pow. kalwaryjski, gm. i par. Kalwarya, odl. od Kalwaryi 5 w., ma 7 dm., 51 mk. Kolonia Skaryszki al. Jurgicziory powsta\u0142a z po\u0142\u0105czenia uw\u0142aszczonych osad, rozl. mr. 98: gr. or. i ogr. mr. 50, \u0142\u0105k mr. 40, zaro\u015bli mr. 3, nieu\u017c. mr. 5; bud. z drzewa 7.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Skazd\u00f3b,<\/b> w\u015b i kol. nad jez. Skazdubek, pow. suwalski, gm. W\u00f3lka, par. Baka\u0142arzewo, odl. od Suwa\u0142k 19 w.; w\u015b ma 69 dm., 586 mk., 74 os., 1999 mr.; kol. 2 dm., 7 mk. W 1827 r. by\u0142o 77 dm., 471 mk. par. Przero\u015bl. S. wchodzi\u0142 w sk\u0142ad d\u00f3br Czostk\u00f3w<\/a>. [K. O. Falk podejrzewa Skazdub o \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w ja\u0107wieski (pokrewny od jeziora<\/a>).]<\/span><\/p>\n

Skazdubek,<\/b> jezioro przy wsi Skazdub, w dobrach Czostk\u00f3w, pow. suwalskim, ma 41 mr. obszaru i 18 st. g\u0142\u0119b. Wyp\u0142ywa z niego strumie\u0144 wpadaj\u0105cy do rzki Garba\u015b [Nazwa b\u0142\u0119dna \u2014 zapewne chodzi o Rospud\u0119; strumie\u0144 Czerwonka (al. Skazdubica, dzi\u015b bez oficjalnej nazwy) wpada do Rospudy pod Kotowin\u0105. K. O. Falk podejrzewa Skzdub o \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w ja\u0107wieski.]<\/span>.<\/p>\n

Sk\u0105pska Wola,<\/b> w\u015b i fol., pow. wy\u0142kowyski, gm. Zielonka, par. Olwita, odl. od Wy\u0142kowyszek 12 w., ma 15 dm., 55 mk., 776 mr. dwors. i 10 mr. w\u0142o\u015bc. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Kotowszczyzna.<\/p>\n

<\/a>Skidel,<\/b> mko i dobra<\/span> nad Skidelk\u0105., lew. dop\u0142. Kotry<\/a>, pow. grodzie\u0144ski, w 4 okr. pol., gm. Skidel, o 28 w. na p\u0142d.-wsch\u00f3d od Grodna, przy b. trakcie handlowym Grodno-S\u0142onim oraz przy trakcie poczt. wile\u0144skim, mi\u0119dzy Strupinem a Milkowszczyzn\u0105. W 1878 r. by\u0142o tu 1525 mk. (719 m\u0119\u017c. i 806 kob.), w tej liczbie 1062 \u017cyd.; cerkiew par., zarz\u0105d 4 okr. pol. dla 5 gmin powiatu (S., \u017bydomla, Kamionka, Dubno i Mosty), zarz\u0105d gminy, gorzelnia, browar; targi odbywaj\u0105 si\u0119 co wtorek. Par. praw., dekanatu (b\u0142ahoczynia) grodzie\u0144skiego, ma 4467 wiernych; opr\u00f3cz cerkwi paraf., cerkiew filialn\u0105 i cmentarn\u0105. Wchodzi\u0142o niegdy\u015b w sk\u0142ad d\u00f3br ekonomii grodzie\u0144skiej, nast\u0119pnie w\u0142asno\u015b\u0107 ks. Czetwerty\u0144skich. Mstko ma 338 dz. w\u0142o\u015bc. i 134 cerk. Dobra ks. Czetwerty\u0144skich, 2928 dz. (906 lasu). Gmina obejmuje 74 miejscowo\u015bci, 829 dm. w\u0142o\u015bc. (313 innych), 10,346 mk. w\u0142o\u015bcian, uw\u0142aszczonych na 11,993 dz. Za\u0142o\u017cone za przywilejem W\u0142adys\u0142awa IV z r. 1644 na gruncie piaszczystym, otrzyma\u0142o wolno\u015b\u0107 do lat czterech. Jarmarki nadane by\u0142y dwa, jeden na \u015awi\u0105tki a drugi na \u015bw. Eliasza. W\u0142o\u015b\u0107 dworu skidelskiego obejmowa\u0142a r. 1558 w\u00f3jtostwa: oko\u0142o rz. Skidla, poniemo\u0144skie i poddo\u0142\u017cyckie. Do w\u00f3jtow. rz. Skidla nale\u017ca\u0142y wsi: Niekraszewicze, Skidel Suchy, Podlesie, Karas\u00f3w Wielki i Ma\u0142y. W\u015b S. Suchy mia\u0142a 30 w\u0142\u00f3k gruntu pod\u0142ego, w tem 2 w\u0142. bartnickie i 28 ci\u0105g\u0142ych. Doch\u00f3d czyni\u0142 (opr\u00f3cz owsa z odwozem) 10 k\u00f3p 5 gr. Poddani mieli 89 wo\u0142\u00f3w, 39 koni. W r. 1680 klucz skidelski ekon. grodz. czyni\u0142 5652 z\u0142p. 10 gr.<\/span><\/p>\n

Skidelka,<\/b> Skide\u0142ka<\/i>, Skidlica<\/i> al. Skidlanka<\/i>, rzeczka, pow. grodzie\u0144ski, lewy dop\u0142yw Kotry<\/a> (praw. dop\u0142. Niemna<\/a>). Przybiera rzeczk\u0119 Pyr\u0119, p\u0142yn\u0105c\u0105 z sze\u015bciu jezior od Rotniczanki.<\/p>\n

Skidlanka,<\/b> ob. Skidelka<\/i>.<\/p>\n

Skidlewo,<\/b> uroczysko, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Trofim\u00f3wka, o 24 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Skidlica,<\/b> ob. Skidelka<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Skieblewo,<\/b> w\u015b, pow. augustowski, gm. Kuryanki, par. Lipsk. Le\u017cy na kraw\u0119dzi b\u0142ot zako\u0144czaj\u0105cych od p\u0142d. Puszcz\u0119 Augustowsk\u0105<\/a>, o 3 w. na p\u0142n. od Lipska a 38 w. od Augustowa, ma 52 dm., 405 mk., 2236 mr. W 1827 r. 45 dm., 288 mk. W\u015b ta wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Adamowicza (por. \u0141abno<\/a>).<\/p>\n

Skiejtowskie Bzury,<\/b> pow. szczuczy\u0144ski, ob. Bzury<\/a><\/i>.<\/p>\n

Skierdupie,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. maryampolski, gm. Gudele, par. Wejwery, odl. od Maryampola 37 w., ma 19 dm., 84 mk., 9 osad, 103 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Freda.<\/p>\n

Skierpiejewo,<\/b> kol. w\u0142o\u015bc., pow. wy\u0142kowyski, gm. Bartniki, par. \u0141ankieliszki, odl. od Wy\u0142kowyszek 8 w., ma 21. dm., 163 mk. W 1827 r. by\u0142o 21 dm., 191 mk. Pomi\u0119dzy osadami jest wi\u0119ksza kolonia Skierpiejewo, powsta\u0142a z po\u0142\u0105czenia uw\u0142aszczonych osad, maj\u0105ca 114 mr. (72 mr. roli) i 8 budynk\u00f3w.<\/p>\n

Skiersobole<\/b> 1.) w\u015b, pow. maryampolski, gm. Michaliszki, par. Preny, odl. od Maryampola 35 w., ma 36 dm., 266 mk. W 1827 r. by\u0142o 16 dm., 160 mk. 2.) S.<\/b> Rz\u0105dowe<\/i>, w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Rauda\u0144, par. Kalwarya, odl. od Kalwaryi 6 w., ma 12 dm., 64 mk. W 1827 r. by\u0142o 11 dm., 93 mk. 3.) S.<\/b> Tatarskie<\/i>, w\u015b i fol., pow. kalwaryjski, gm. Rauda\u0144, par. Kalwarya, odl. od Kalwaryi 9 w.; w\u015b ma 17 dm., 121 mk.; fol. 5 dm., 63 mk. W 1827 r. by\u0142o 12 dm., 121 mk. W 1888 r. fol. Skiersobole rozl. mr. 420: gr. or. i ogr. mr. 335, \u0142\u0105k mr. 79, nieu\u017c. mr. 6; bud. z drzewa 18. W sk\u0142ad d\u00f3br poprzednio wchodzi\u0142y: w\u015b S. os. 16, mr. 116; w\u015b Juniszki os. 6, mr. 167; w\u015b Pale\u0144szczyzna os. 6, mr. 195; w\u015b Szarkowszczyzna os. 1, mr. 47; w\u015b Troki (Traki) os. 4, mr. 2; w\u015b Bruki os. 5, mr. 112. 4.) S.,<\/b> os., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. \u015awi\u0119to Jeziory. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Ski\u0142\u00f3wka,<\/b> ob. Szkil\u00f3wka<\/i>.<\/p>\n

Skindeliszki,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. i par. Pilwiszki, odl. od Maryampola 29 w., ma 8 dm., 46 mk. W 1827 r. by\u0142o 7 dm., 88 mk.<\/p>\n

Skinder,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Trofim\u00f3wka, o 30 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Skirkiszki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Gryszkabuda, par. Pilwiszki, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 22 w., ma 4 dm., 45 mk. W 1827 r. by\u0142o 5 dm., 37 mk.<\/p>\n

Skirkuny,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Tomaszbuda, par. Wysoka Ruda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 31 w., ma 5 dm., 50 mk. W 1827 r. by\u0142o 3 dm., 28 mk., par. Sapie\u017cyszki.<\/p>\n

Skirlack<\/b> 1.) Gross<\/i>, w\u015b, pow. darkiejmski, st. p. Trempen, 400 ha, 82 dm., 341 mk. 2.) S.<\/b> Klein<\/i>, w\u015b, tam\u017ce, 370 ha, 55 dm., 273 mk.<\/p>\n

Skirpstowa Papiszki,<\/b> os. w\u0142o\u015bc., pow. maryampolski, gm. i par. Aleksota, odl. 54 w. od Maryampola, ma 176 mr. (75 mr. roli, 40 mr. lasu, 14 mr. \u0142\u0105k), 11 bud. drewn.<\/p>\n

Skirptyszki,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Balwierzyszki, par. Preny, odl. od Maryampola 27 w., ma 26 dm., 129 mk. W 1827 r. by\u0142o 7 dm., 75 mk.<\/p>\n

Skirrabude,<\/b> wyb. przy wsi Kowalkach, pow. go\u0142dapski.<\/p>\n

Skitury,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Krasna, par. Simno, odl. od Kalwaryi 29 w., ma 25 dm., 143 mk. W 1827 r. by\u0142o 24 dm., 178 mk.<\/p>\n

Skiwy,<\/b> w\u015b, pow. biel\u00adski gub. grodzie\u0144skie<\/span>j, w 4 okr. pol., gm. Na\u00adroj\u00adki, o 41 w. od Biel\u00adska.<\/p>\n

Sklawcze,<\/b> w\u015b i fol. z przyl. Kobyliszki<\/i>, pow. wy\u0142kowyski, gm. Zielonka, par. Olwita, odl. 13 w. od Wy\u0142kowyszek. W 1853 r. fol. mia\u0142 359 mr., obecnie jest 5 dm., 71 mk.<\/p>\n

Sklepisk,<\/b> uroczysko, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol. gm, Roman\u00f3wka, o 28 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Skoetschen,<\/b> w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. p. i tel. Go\u0142dap; 539 ha, 56 dm., 278 mk. [Sk\u00f6tchen<\/i>, dzi\u015b Skocze<\/i>.]<\/span><\/p>\n

Sko\u0142ub\u00f3w<\/b> al. Skolubowo<\/i>, dobra, pow. grodzie\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. Wiercieliszki, 13 w. od Grodna.<\/p>\n

Skomacko,<\/b> ma\u0142e jezioro na pol.-prus. Mazurach, pow. lecki, niedaleko od granicy pow. ja\u0144sborskiego, 23 ha obszaru; le\u017cy mi\u0119dzy dwoma jeziorkami: Okr\u0105g\u0142em i Biel\u00adskiem.<\/p>\n

Skomacko<\/b> 1.) Ma\u0142e<\/i>, w\u015b nad jeziorem t. n., st. p. Wydminy, 178 ha., 12 dm., 58 mk. Fryderyk v. Heidek, ststa piski, podaje do wiadomo\u015bci, \u017ce pomiary okaza\u0142y, i\u017c w\u015b S. posiada 8 w\u0142\u00f3k, z kt\u00f3rych 4 dzier\u017cy Jan Skomacki; wskutek tego sprzedaje Heidek za 28 k\u00f3p jeszcze 4 w\u0142\u00f3ki Janowi Skomackiemu, Marcinowi Soko\u0142owi i Marcinowi Koltscholt z Danowa na prawie magdeburskiem, z obowi\u0105zkiem jednej s\u0142u\u017cby. Dan w Lecu r. 1534. 2.) S.<\/b>, w\u015b na prus.-polskich Mazurach, pow. \u0142ecki, tu\u017c nad granic\u0105 pow. leckiego, blizko jez. Orzeskiego; 1294 ha, 140 dm., 666 mk. Rudolf v. Diepoltskirchen, komtur ry\u0144ski, nadaje r. 1499 Janowi Grabnikowi na prawie che\u0142mi\u0144skiem 68 w\u0142\u00f3k, celem lokacyi Wsi dannickiej, zwanej Skomack, mi\u0119dzy jeziorami: Czarne, Ta\u0142to, Milusze i Druglin; so\u0142tys otrzymuje 6 w\u0142\u00f3k. R. 1525 odnawia ks. Olbracht Piotrowi Skomackiemu, so\u0142tysowi, powy\u017cszy list nadawczy. R. 1539 mieszkaj\u0105 w S. sami Polacy. 3.) S.,<\/b> domin., tam\u017ce, 1439 ha, 41 dm., 234 mk. Ad. N.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Skombobole<\/b> al.<\/span> Skombole<\/i><\/span>, os., pow. suwalski, gm. i par. Wi\u017cajny, odl. od Suwa\u0142k 41 w., ma 3 dm., 38 mk. W 1827 r. 6 dm., 59 mk. Stanowi\u0142a niegdy\u015b sstwo niegrodowe, r. 1766 po\u0142\u0105czona ze sstwem sudawskiem.<\/span> [Por. <\/span>Sudawskie<\/i><\/a>.]<\/p>\n

Skombole<\/b> ob. Skombobole<\/a><\/i>.<\/span><\/p>\n

Skom\u0119tno,<\/b> jezioro, pow. \u0142ecki, przy wsi t. n., ma 237 ha obszaru. Tu\u017c przy niem wznosi si\u0119 g\u00f3ra dosy\u0107 spadzista, le\u017c\u0105ca mi\u0119dzy p\u00f3\u0142nocnym ko\u0144cem jeziora a bagnem. Opowiadaj\u0105, \u017ce kiedy\u015b sta\u0142 tu zamek, a w nim mieszka\u0142 i broni\u0142 si\u0119 Skumand, pan ziemi \u201eCrasime\u201c. Dot\u0105d nazywaj\u0105 wzg\u00f3rze to zamkiem Skomand (Skomandburg). Nieco na p\u0142n. od jeziora, w okolicy Wierzbowa, wznosi si\u0119 r\u00f3wnie\u017c g\u00f3ra w\u015br\u00f3d licznych wzg\u00f3rz. Na g\u00f3rze tej s\u0105 \u015blady fosy okr\u0105g\u0142ej, zdaje si\u0119, \u017ce s\u0142u\u017cy\u0142a za miejsce dla wartownik\u00f3w, mo\u017ce i jako miejsce obronne. Znajduj\u0105 tam r\u00f3\u017cne przybory wojenne, mi\u0119dzy innemi w\u0119dzid\u0142a dla koni i strzemiona od siode\u0142; podanie m\u00f3wi, \u017ce w\u00f3dz Skumand tu si\u0119 schroni\u0142 i tu si\u0119 broni\u0142; inni m\u00f3wi\u0105, \u017ce sta\u0142 tu kiedy\u015b ko\u015bci\u00f3\u0142. W ca\u0142ej okolicy pe\u0142no poda\u0144 o tym wodzu. Tam, gdzie dzi\u015b wioska Haarszen, mia\u0142 sta\u0107 jego zamek.<\/p>\n

Skom\u0119tno<\/b> 1.) Wielkie<\/i>, w\u015b na pol.-pruskich Mazurach, pow. \u0142ecki, st. p. Pisanica, o mil\u0119 na zach\u00f3d od granicy kr\u00f3lestwa, nad rzek\u0105 [Kalinka<\/i>, w dolnym biegu za jeziorem: Pietraszka<\/i>.]<\/span> przep\u0142ywaj\u0105c\u0105 przez jezioro t. n.; 594 ha, 46 dm., 263 mk. Walter Kiekierzyc, w\u00f3jt \u0142ecki, nadaje r. 1474 Piotrowi Sekelowi 2 s\u0142u\u017cby nad jeziorem S. na prawie magdeb. 2.) S<\/b>. Ma\u0142e<\/i>, w\u015b tam\u017ce; 152 ha, 8 dm., 43 mk. Ad. N.<\/i><\/p>\n

Skomoroszki,<\/b> w dok. Skomoroszowicze<\/i>, Skomrochowicze<\/i>, w\u015b i fol., pow. grodzie\u0144ski. Fol. w\u0142asno\u015b\u0107 Dob\u00adro\u00adsiel\u00adskich, 240 dz. W roku 1558 w w\u00f3jtow. \u0142ososi\u0144skim, w\u0142o\u015bci dworu \u0142abe\u0144skiego ekon. grodzie\u0144skiej. We wsi by\u0142o 16 w\u0142\u00f3k gruntu pod\u0142ego na s\u0142u\u017cb\u0119 ryback\u0105.<\/span><\/p>\n

Skordupiany<\/b> 1.) w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Karkliny, par. Kieturw\u0142oki, odl. od Wy\u0142kowyszek 21 w., ma 24 dm., 255 mk. W 1827 r. mia\u0142a 24 dm., 239 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Karkliny. 2.) S.,<\/b> fol. i w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Wojtkobole, par. Gra\u017cyszki, odl. od Wy\u0142kowyszek 23 w., ma 20 dm., 188 mk. W 1827 r. 11 dm., 125 mk., par. Pojewo\u0144. Dobra S. i \u0141ankupiany wydzielone zosta\u0142y w r. 1837 z d\u00f3br rz\u0105dowych Kr\u00f3lowe Krzes\u0142o i nadane jako majorat gener. Adlerbergowi. Sk\u0142ada\u0142y si\u0119 z fol. i wsi S. i \u0141ankupiany, rozl. mr. 1675: fol. S. mr. 351; fol. \u0141ankupiany mr. 569, lasu mr. 623, w osadach i odpadkach mr. 132. W\u015b S. os. 14, mr. 493; w\u015b \u0141anknpiany os. 24. mr. 750; w\u015b \u0141ankupiany Nowe os. 21, mr. 33. 3.) S.,<\/b> w\u015b i fol., pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Olwita, odl. od Wy\u0142kowyszek 10 w., niedaleko przyst. Bob\u0142\u00f3wka, na dr. \u017cel. warsz.-petersb., mi\u0119dzy Wy\u0142kowyszkami a Wierzbo\u0142owem, ma 13 dm., 75 mk. W 1827 r. 11 dm., 114 mk. W 1885 r. fol. S. rozl. mr. 290: gr. or. i ogr. mr. 213, \u0142\u0105k mr. 61, wody mr. 2, nieu\u017c. mr. 14; bud. mur. 3, drewn. 7; p\u0142odozm. 4-pol. W\u015b S. os. 14, mr. 147; w\u015b Kregzdzie os. 4, mr. 126. 4.) S.,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Szy\u0142gale, par. S\u0142owiki, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 19 w., ma 7 dm., 46 mk., 286 mr. W 1827 r. 7 dm., 53 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kidule. 5.) S.<\/b> i Podskordupiany<\/i>, wchodzi\u0142y tak\u017ce w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Ludwin\u00f3w. Zapewne odnosi si\u0119 ta nazwa do jednej z powy\u017cej podanych wsi. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a>Skordupie,<\/b> rzeczka, dop\u0142yw rz. Datn\u00f3wki<\/a> (dop\u0142. Niewia\u017cy).<\/p>\n

Skordupie<\/b> al. Nowy Dw\u00f3r<\/i>, w\u015b nad rz. Penta, dop\u0142. Szeszupy, pow. w\u0142adys\u0142awowski, ma 141 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br. rz\u0105dowych Kidule.<\/p>\n

Skorochody Guzy,<\/b> w\u015b, pow. biel\u00adski gub. grodzie\u0144skiej (w dawnej ziemi biel\u00adskiej), miejsce urodzenia w 1764 r. Walentego Skorochoda Majewskiego, prawnika i lingwisty (prace o sanskrycie i in.).<\/p>\n

Skowogole,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Simno, odl. od Kalwaryi 29 w., ma 45 dm., 335 mk., 30 os., 969 mr. W 1827 r. by\u0142o 20 dm., 162 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Kole\u015bniki.<\/p>\n

Skowronki<\/b> 1.) os., pow. augustowski, gm. Balla Wielka, par. Ho\u017ca Sylwan\u00f3wce, odl. od Augustowa 56 w., ma 1 dm., 25 mk. 2.) S.,<\/b> w\u015b i folw., pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, gm. Kupiski, par. \u0141om\u017ca. W 1827 r. by\u0142o 8 dm., 44 mk. Jest to obecnie przedmie\u015bcie \u0141om\u017cy.<\/p>\n

Skrandupie,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Gi\u017ce, odl. od Wy\u0142kowyszek 9 w., ma 17 dm., 153 mk. W 1827 r. 1 dm., 16 mk., par. Wy\u0142kowyszki.<\/p>\n

Skrawdzie,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Wejwery, par. Skrawdzie, odl. od Maryampola 28 w., le\u017cy na p\u0142d. od st. dr. \u017cel. warsz.-petersb. Kliniszki, posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. murowany, 53 dm., 590 mk. W 1827 r. by\u0142o 38 dm., 307 mk. Przed 1759 r. sta\u0142a tu kaplica nale\u017c\u0105ca do par. Wy\u0142kowyski. W 1802 r. kosztem rz\u0105du i parafian wzniesiono ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany i urz\u0105dzono parafii\u0105. W 1812 r. w czasie przej\u015bcia armii francuskiej ko\u015bci\u00f3\u0142 sp\u0142on\u0105\u0142; 1832 r. stan\u0105\u0142 nowy murowany. S. par., dek. Maryampolski (dawniej sapie\u017cyski), 6565 dusz. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Skroblaki,<\/b> dobra, pow. grodzie\u0144ski, Bisping\u00f3w, z fol. Pop\u0142awy i Trejgle 391 dz.<\/span><\/p>\n

Skryniki,<\/b> w\u015b, pow. augustowski, gm. Balla Wielka, par. Teolin, odl. od Augustowa 52 w., ma 27 dm., 215 mk. W 1827 r. by\u0142o 21 dm., 122 mk.<\/p>\n

Skrzynupie,<\/b> os. le\u015b. i obr\u0119b le\u015bny, pow. maryampolski, gm. Michaliszki, par. P\u0142utyszki, odl. Maryampola 25 w., ma 2 dm., 14 mk. Obr\u0119b le\u015bny S. obejmuje cz\u0119\u015b\u0107 bagien Pale.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Skrzypki,<\/b> w\u015b na pol.-prus. Mazurach, pow. \u0142ecki, nad jez. Przepi\u00f3rkowskiem, blisko granicy kr\u00f3l. polskiego, st. p. Borzymy \u00bd mili na p\u0142n.; 278 ha, 29 dm., 157 mk. Rudolf v. Diepoltskirchen, komtur ry\u0144ski, nadaje r. 1495 Sta\u0144kowi, Lechowi (Leck) i Ma\u0107kowi, oraz Sta\u0144kowi na prawie magdeburskiem 15 w\u0142\u00f3k nad jeziorem Przepi\u00f3rk\u0105, miedzy Lisowem a Borzymami. [W S\u0142owniku wymieniane te\u017c b\u0142\u0119dnie jako Krzypki<\/i> (Por. <\/i><\/span>Przepi\u00f3rka<\/a><\/i> i Lisewo<\/a><\/i>).]Ad. N.<\/i><\/p>\n

Skuczyszki,<\/b> pow. maryampolski, gm. Antonowo, par. Pilwiszki, odl. Maryampola 21 w., ma 6 dm., 90 mk. W 1827 r. by\u0142o 3 dm., 38 mk.<\/p>\n

Skujge,<\/b> pow. maryampolski, gm. Michaliszki, par. Preny, odl. Maryampola 34 w., ma 14 dm., 139 mk.<\/p>\n

Skumbern,<\/b> ob. Truchownia<\/i> i Pilka\u0142y<\/a><\/i> 5.).<\/p>\n

Skundelis,<\/b> ma\u0142e jezioro w pow. sejne\u0144skim, niedaleko Kurdan. [Kudran ?]<\/span><\/p>\n

Skutele<\/b> al. Skustele<\/i>, w\u015b nad jez. I\u0142giel, pow. sejne\u0144ski, gm. Krasnopol, odl. od Sejn 4 w., ma 6 dm., 73 mk. W 1827 r. by\u0142o 5 dm., 60 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>S\u0142awicze,<\/b> pow. grodzie\u0144ski. Pomi\u0119dzy wsi\u0105: S. i \u017bylicze, na lew. brzegu Niemna, horodyszcze zaros\u0142e lasem, z obwodem do 550 s\u0105\u017c. Z trzech stron (opr\u00f3cz wschodniej, kt\u00f3r\u0105 dotyka Niemna.) otoczone jest rowem (d\u0142ugim 455 s\u0105\u017c., szerokim 5 s\u0105\u017c.) i wa\u0142em (d\u0142ugim 505 s\u0105\u017c.). Wjazd od strony zachodniej.<\/span> [Por. <\/i><\/span>Swawicze<\/a><\/i>.]<\/p>\n

S\u0142oboda<\/b> 1.) al. Go\u0142\u0119bnik<\/i>, os. nad rz. Mrog\u0105 pow. brzezi\u0144ski, gm. Dmosin, ma 3 dm., 20 mk., 2 mr. dwor. 2.) S.,<\/b> pow. kolne\u0144ski, gm. Czerwone, par. Kolno. 3.) S.,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Le\u015bnictwo, par. W\u0142adys\u0142aw\u00f3w, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 8 w.; posiada kaplic\u0119 kat., 10 dm., 84 mk. W 1827 r. 10 dm., 68 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Le\u015bnictwo. 4.) S.,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Poniemo\u0144 Po\u017caj\u015bcie, par. Poniemo\u0144, odl. od Maryampola 66 wiorst, ma 17 dm., 185 mk. W 1827 r. 8 dm., 82 mk. 5.) S.,<\/b> os., pow. maryampolski, gm. Antonowo, par. Pilwiszki, odl. od Maryampola 20 w., ma 2 dm., 14 mk. W 1827 r. 2 dm., 20 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>S\u0142ob\u00f3dka<\/b> 1.) pow. suwalski, gm. Zaboryszki, par. Pu\u0144sk, odl. od Suwa\u0142k 20 w., ma 20 dm., 171 mk. 2.) S.,<\/b> pow. suwalski, ob. <\/i>Moskiewszczyzna<\/a><\/i>. 3.) S.,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Rauda\u0144, par. Urdomin, odl. od Kalwaryi 12 w., ma 11 dm., 104 mk. W 1827 r. by\u0142o 3 dm., 22 mk. 4.) S.<\/b> So\u0142acka<\/i>, pow. makowski, gm. Smrock, par. Szelk\u00f3w.<\/p>\n

S\u0142ojki,<\/b> S\u0142ojka<\/i>, dobra, pow. sok\u00f3lski, Annienkowych, 736 dz.<\/span><\/p>\n

S\u0142omianka<\/b> 1.), mylnie So\u0142omianka<\/i>, w\u015b, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki. 2.) S.,<\/b> dobra, pow. grodzie\u0144ski, w\u0142asno\u015b\u0107 Aleks. O’Brien de Lassy, 324 dz. W r. 1561 w w\u00f3jtow. demitkowskiem ekon. grodzie\u0144skiej. We wsi by\u0142o 36 w\u0142\u00f3k gruntu \u015bredniego. Poddani mieli 84 wo\u0142\u00f3w i 44 koni. P\u0142acili z w\u0142\u00f3ki po 1 kopie 37 gr. 3.) S.,<\/b> So\u0142omianka<\/i> (t. XI, 61), fol., tam\u017ce, Zaleskich, 400 dz.<\/span><\/p>\n

S\u0142omkowszczyzna,<\/b> fol. pow. augustowski, gm. Ho\u0142ynka, par. Teolin, odl. od Augustowa 38 w., ma 2 dm., 8 mk. W 1827 r. by\u0142o 2 dm., 15 mk., par. Lipsk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>S\u0142onim,<\/b> miasto powiatowe gub. grodzie\u0144skiej, po\u0142o\u017cone na p\u0142n.-wschod. stoku p\u0142askowzg\u00f3rza, wzniesione 560 st. npm., na obu brzegach rz. Szcza\u00adry, przy uj\u015bciu do niej rz. Is\u00adsy i przy linii dr. \u017cel. poleskich, na przestrzeni Bia\u00ad\u0142y\u00ads\u00adtok-Ba\u00adra\u00adno\u00adwi\u00adcze, pod 53\u00b06′ p\u0142n. szer. a 42\u00b059′ wsch. d\u0142ug., odl. jest o 166 w. na p\u0142d.-wsch\u00f3d od Grodna traktem poczt., wod\u0105 za\u015b 309 w. W\u0142a\u015bciwe miasto le\u017cy na lewym brzegu, przedmie\u015bcie za\u015b, zwane Zamo\u015bcie, na prawym brzegu Szcza\u00adry, kt\u00f3ra na wprost ulicy \u017by\u00adro\u00adwi\u00adc\u00adkiej dzieli si\u0119 na dwa r\u0119kawy, okalaj\u0105ce niewielk\u0105, nisk\u0105 k\u0119p\u0119. Pod\u0142ug ostatnich spis\u00f3w miasto ma 481 dm. murowanych i 1083 drewnianych i 22350 mk. (11114 m\u0119\u017c. i 11236 kob.), w tej liczbie 2060 praw., 1484 katol., 520 mahomet. (Tatar\u00f3w miejscowego pochodzenia) i 18381 \u017cyd\u00f3w. W 1817 r. by\u0142o w mielicie: 658 dm. (4 murow.) i 2408 mk. (1340 \u017cyd\u00f3w); w 1860 r. 1005 dm. (230 murow.) i 8203 mk.; w 1867 1084 dm. (98 murow.), 180 sklep\u00f3w (160 murow.), 293 sk\u0142ad\u00f3w towar\u00f3w (45 murow.) i 10166 mk. (1284 pawos\u0142., 1704 katol., 15 ewang., 362 mahom., 6801 \u017cyd\u00f3w); w 1878 r. 1556 budynk\u00f3w (313 murow.), w tej liczbie 1046 dm. mieszkalnych (98 murow.) 15351 mk. (7835 m\u0119\u017c. i 7816 kob.; 3058 prawos\u0142., 1532 katol., 2 ewang., 492 mahom. i 10212 \u017byd\u00f3w). W 1881 r. S. uleg\u0142 po\u017carowi, przyczem sp\u0142on\u0119\u0142o do 900 dm. Obecnie miasto posiada 2 cerkwie prawos\u0142.: soborn\u0105 p. wez. Przemien. Pa\u0144skiego (3166 wiernych) i parafialn\u0105 p. w. \u015bw. Tr\u00f3jcy (1807 dusz); 2 ko\u015bcio\u0142y katol., jeden parafialny na przedmie\u015bciu, a drugi filialny, przy klasztorze bernardynek, w kt\u00f3rym obecnie gromadzone s\u0105 na do\u017cywocie zakonnice wszystkich regu\u0142 po skasowanych klasztorach \u017ce\u0144skich; meczet mahometa\u0144ski drewniany; 7 synagog \u017cydowskich (3 murowane, z kt\u00f3rych najokazalsza pochodzi z 1642 r.), 14 dom\u00f3w modlitwy \u017cydowskich, nie licz\u0105c wielu prywatnych, jak r\u00f3wnie szk\u00f3\u0142 i cheder\u00f3w. Wi\u0119kszych i okazalszych gmach\u00f3w S. nie posiada wcale. Najwi\u0119kszy plac w \u015brodku miasta zajmuje bazar, rudera brudna i odrapana, z podsieniami, z dachem dach\u00f3wk\u0105 krytym, trzy razy od samego budynku wy\u017cszym. Bazar ten, mieszcz\u0105cy oko\u0142o 150 sklepik\u00f3w, wznosi si\u0119 na miejscu wspania\u0142ej niegdy\u015b rezydencyi Micha\u0142a Ogi\u0144skiego, w kt\u00f3rej w 1784 r. z ksi\u0105\u017c\u0119cym przepychem podejmowa\u0142 jad\u0105cego na sejm do Grodna kr\u00f3la Stanis\u0142awa Augusta. Doko\u0142a pa\u0142acu wznosi\u0142y si\u0119: teatr, drukarnia, uje\u017cd\u017calnia, warsztaty rzemie\u015blnicze, gmachy mieszkalne dla artyst\u00f3w opery, baletnik\u00f3w, rzemie\u015blnik\u00f3w i s\u0142u\u017cby, wszystkie otoczone rozleg\u0142emi i pi\u0119knemi ogrodami. Dzisiaj z tego wszystkiego pozosta\u0142a niewielka oficyna pi\u0119trowa, na kt\u00f3rej liczne p\u00f3\u017aniejsze przer\u00f3bki zatar\u0142y zupe\u0142nie \u015blady pierwotnej struktury. Opr\u00f3cz tego o dawnej \u015bwietno\u015bci jedynie \u015bwiadcz\u0105 olbrzymie fundamenta i kilkopi\u0119trowe w g\u0142\u0105b pieczary. Z ruin, w jednym ko\u0144cu miasta sterczy szkielet ko\u015bcio\u0142a poklasztornego, z ca\u0142\u0105 kolumnad\u0105 frontow\u0105, a wewn\u0105trz ze \u015bladami o\u0142tarz\u00f3w, ch\u00f3r\u00f3w i malowide\u0142 \u015bciennych, z drugiej za\u015b strony miasta wznosz\u0105 si\u0119 ruiny by\u0142ej fabryki sukiennej, kt\u00f3ra po spaleniu si\u0119, w r\u0119ce \u017cydowskie przeszed\u0142szy, w cz\u0119\u015bci mniej zniszczonej pomieszcza obecnie m\u0142yn parowy, gorzelni\u0119 i fabryk\u0119 dro\u017cd\u017cy prasowanych. Opr\u00f3cz zwyk\u0142ych urz\u0119d\u00f3w powiatowych i miejskich S. posiada: s\u0105d pokoju, s\u0105d okr\u0119gowy z udzia\u0142em przysi\u0119g\u0142ych, dw\u00f3ch notaryusz\u00f3w s\u0105du okr\u0119gowego, st. poczt., telegraf. i dr. \u017celaznej, zarz\u0105d \u017candarmeryi, sztab pu\u0142kowy i sztab batalionu kolejowego. Z zak\u0142ad\u00f3w naukowych znajduj\u0105 si\u0119 tu: szko\u0142a powiatowa dwuklasowa m\u0119zka, taka\u017c \u017ce\u0144ska, szko\u0142a dwuklasowa \u017cydowska, szko\u0142a elementarna parafialna i kilkadziesi\u0105t szk\u00f3\u0142 pocz\u0105tkowych \u017cydowskich (cheder\u00f3w). Z instytucyj towarzyskich posiada S. klub oficerski i drugi miejski. Przemys\u0142 fabryczny s\u0142abo rozwini\u0119ty, reprezentowany jest przez: gorzelni\u0119, kilka browar\u00f3w, fabryk\u0119 dro\u017cd\u017cy, fabryk\u0119 prostego tytuniu (machorki), 2 m\u0142yny parowe, 3 fabryki kafli, kilka cegielni i smolarni\u0119. W 1870 r. istnia\u0142o tu tylko 5 fabryk (gorzelnia, 2 garbarnie, cegielnia i fabryka wyrob\u00f3w garncarskich), produkuj\u0105cych za 8080 rubli, w 1877 r. za\u015b 19 fabryk (powro\u017anicza, 4 browary, olejarnia, 2 m\u0142yny parowe, smolarnia, 3 garbarnie, 2 cegielnie, fabryka kafli i 4 wyrob\u00f3w garncarskich), zatrudniaj\u0105cych 47 ludzi i produkuj\u0105cych za 20155 rs. Przemys\u0142 r\u0119kodzielniczy, pozostaj\u0105cy niemal wy\u0142\u0105cznie w r\u0119ku \u017cyd\u00f3w, znajduje si\u0119 na nizkim bardzo stopniu rozwoju i zadawalnia zaledwie miejscowe potrzeby. W 1870 r. by\u0142o w S. 596 rzemie\u015blnik\u00f3w (280 majstr\u00f3w). To\u017c samo mo\u017cna powiedzie\u0107 i o handlu. Targi odbywaj\u0105 si\u0119 co czwartki i niedziele, jarmark za\u015b doroczny w drugi dzie\u0144 Zielonych \u015awi\u0105tek. W przystani na rz. Szcza\u00adrze, wchodz\u0105cej w sk\u0142ad K<\/span>ana\u0142u Ogi\u0144skiego<\/a>, w 1868 r. na\u0142adowano 23406 pud\u00f3w, warto\u015bci 21251 rs., wy\u0142adowano za\u015b 35395 pud., warto\u015bci 19404 rs. Miasto posiada na w\u0142asno\u015b\u0107 4097 dzies. ziemi. Paraf. ko\u015bci\u00f3\u0142 katol. p. w. \u015bw. Andrzeja, pierwotnie z muru wzniesiony zosta\u0142 przez kr\u00f3la Aleksandra w 1493 r. Obecny za\u015b wspania\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany, z dwiema wie\u017cami, o przepysznie i ozdobnie malowanem sklepieniu, stan\u0105\u0142 w 1775 r. kosztem i staraniem miejscowego proboszcza ks. Ancuty i biskupa Giedrojcia. D\u0142ugo\u015bci ma 34, szeroko\u015bci za\u015b 14 \u0142okci. Pr\u00f3cz parafialnego jest w S. ko\u015bci\u00f3\u0142 p. w. Niepokalanego Pocz\u0119cia N. Maryi P., przy klasztorze bernardynek, za\u0142o\u017cony w 1645 r. przez Aleksandra Ju\u00addyc\u00adkie\u00adgo. Parafia katol., dekanatu s\u0142onimskiego, ma 8677 wiernych. Dawniej parafia s\u0142onimska mia\u0142a kaplice: w Cho\u00adro\u00adsze\u00adwi\u00adczach, Ha\u00adwi\u00adno\u00adwi\u00adczach, I\u00adsa\u00adje\u00adwi\u00adczach, Bu\u00adrzy\u00admo\u00adwie i De\u00adre\u00adwian\u00adczy\u00adcach. St. dr. \u017cel. poleskich, na przestrzeni Ba\u00adra\u00adno\u00adwi\u00adcze-Bia\u00ad\u0142y\u00ads\u00adtok, pomi\u0119dzy st. \u017ber\u00adbi\u00ad\u0142\u00f3w\u00adka (o 26 w.) a Je\u00adzier\u00adni\u00adca (o 23 w.), odleg\u0142\u0105 jest o 48 w. od Ba\u00adra\u00adno\u00adwicz a 150 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku (st. dr. poleskich). Pocz\u0105tek miasta ginie w pomroce odleg\u0142ych wiek\u00f3w. Pierwsze wspomnienie historyczne o S. odnosi si\u0119 do XI w., zar\u00f3wno bowiem D\u0142ugosz, jak i latopiscy ruscy i litewscy wspominaj\u0105, \u017ce w 1040 albo w 1044 r. w. ks. Jaros\u0142aw W\u0142odzimierzowicz spotka\u0142 si\u0119 na polach s\u0142onimskich z Litwinami i pokona\u0142 ich tak przewa\u017cnie, \u017ce najechawszy potem w\u0142a\u015bciw\u0105 Litw\u0119 do Niemna, przymusi\u0142 j\u0105 do podda\u0144stwa na czas niejaki. W 1103 r. w\u00f3dz litewski Erdziwi\u0142\u0142, syn Montwi\u0142\u0142a, napada\u0142 na Rusin\u00f3w a\u017c pod S\u0142onim, pod kt\u00f3rym w sto lat p\u00f3\u017aniej Litwini ponie\u015bli wielk\u0105 kl\u0119sk\u0119 od ksi\u0105\u017c\u0105t ruskich. W XIII w. S. by\u0142 grodem czyli posiada\u0142 zamek drewniany, kt\u00f3ry Kajdan, w\u00f3dz Batego, w 1241 r. z ziemi\u0105 zr\u00f3wna\u0142. Zamek ten w tym\u017ce roku odbudowa\u0142 niew\u0105tpliwie Erdziwi\u0142\u0142, syn Ryngolta, panuj\u0105cy w\u00f3wczas w Litwie i zajmuj\u0105cy te strony po ust\u0105pieniu Litwin\u00f3w. Podczas zaburze\u0144 za Mendoga zdoby\u0142 S. w 1252 r. Lew Dani\u0142owicz, ks. halicki, w 1258 r. jednak, w skutek przymierza zawartego pomi\u0119dzy Danielem a kr\u00f3lem Mendogiem miasto zosta\u0142o przyznane ostatecznie za w\u0142asno\u015b\u0107 litewsk\u0105. W 1276 r. ks. litew. Giligin osadzi\u0142 tu Litwin\u00f3w z Prus, podobno z prowincyi Sza\u0142awii<\/a>, chroni\u0105cych si\u0119 przed Krzy\u017cakami. Z tych czas\u00f3w pochodz\u0105 pewnie trzy osady w okolicy mka Zdzi\u0119\u00adcio\u0142a (Narcewicze, Pogiry i Zasiecie), z ludno\u015bci\u0105 litewsk\u0105, otoczone zewsz\u0105d ludno\u015bci\u0105 s\u0142owia\u0144sk\u0105. Wkr\u00f3tce potem miasto tak dalece wzros\u0142o, \u017ce oko\u0142o 1290 r. Montwid, najstarszy syn Giedymina, w. ks. lit., otrzymawszy od ojca dzielnic\u0119 na Ko\u00adra\u00adcze\u00adwie i S\u0142onimie, w nim za\u0142o\u017cy\u0142 stolic\u0119 swego ksi\u0119ztwa. Opieka panuj\u0105cych z domu Jagiellon\u00f3w oraz d\u0142ugie lata pokoju podnios\u0142y jeszcze wi\u0119cej S., kt\u00f3ry w 1500 r. zosta\u0142 miastem powiat. wwdztwa nowogr\u00f3dzkiego. Oko\u0142o 1508 r. S., stanowi\u0105cy dotychczas z ca\u0142ym okr\u0119giem ekonomi\u0119 sto\u0142u kr\u00f3lewskiego, wraz z wsiami: Su\u00adryn\u00adki, Ju\u00adry\u00ad\u0142y\u00adcze i Sos\u00adn\u00f3w\u00adka zamieniony zosta\u0142 na ststwo grodowe, kt\u00f3re w tym czasie posiada\u0142 Jan Li\u00adta\u00adwor Chre\u00adp\u00adto\u00adwicz h. Od\u00adro\u00adw\u0105z. W 1532 r. Zygmunt I nada\u0142 miastu prawo magdeburskie. Po unii Lu\u00adbe\u00adl\u00adskiej S. sta\u0142 si\u0119 miastem s\u0105dowem, ustanowione bowiem w nim zosta\u0142y gr\u00f3d i ziemstwo. \u017be jednak miasto po\u0142o\u017cone by\u0142o opodal od drogi wielkiej i nie mog\u0142o si\u0119 dla tego pomy\u015blnie rozwija\u0107, przeto Zygmunt August na prze\u0142o\u017cenie Iwana Hornosteja, podskarbiego litewskiego, wwdy nowogr\u00f3dzkiego i ssty s\u0142onimskiego (po Janie Radziwille h. Tr\u0105\u00adby i Bo\u00adhu\u00adszu Bo\u00adho\u00adwi\u00adty\u00adnie h. Kor\u00adczak), ustanowi\u0142 przywilejem wydanym w Wilnie d. 13 maja 1558 r. dwa jarmarki dwutygodniowe: na zes\u0142anie Ducha \u015bw. i na Bo\u017ce Narodzenie. Zygmunt III potwierdzi\u0142 je w 1590 r. i przeni\u00f3s\u0142 na Wniebowst\u0105pienie Pa\u0144skie i na dzie\u0144 \u015bw. Miko\u0142aja. Rewizorowie kr\u00f3lewscy rozmierzaj\u0105c w 1558 r. place w S. oznaczyli ilo\u015b\u0107 czynszu maj\u0105cego si\u0119 wnosi\u0107 przez mieszczan i z hojno\u015bci Zygmunta Augusta obdarzyli miasto gruntami. Przywilejem z d. 4 stycznia 1591 r. Zygmunt III wznawiaj\u0105c prawa magdeburskie nada\u0142 miastu za herb lwa z\u0142otego z krzy\u017cem podw\u00f3jnym, nakszta\u0142t h. Lis, w b\u0142\u0119kitnem polu (sst\u0105 s\u0142onimskim w tym czasie by\u0142 kanclerz w. lit. Lew Sapieha h. Lis). Sejm z 1631 r. naznaczaj\u0105c S. na miejsce zjazd\u00f3w przedsejmowych, zwanych sejmikami generalnemi al. genera\u0142ami, przyczyni\u0142 si\u0119 znacznie do wzrostu miasta. Sejmiki te odbywa\u0142y si\u0119 w S. do 1685 r. Nadto w mie\u015bcie odbywa\u0142 si\u0119 ka\u017cdorocznie popis rycerstwa pow. s\u0142onimskiego i sejmiki do wyboru pos\u0142\u00f3w na sejm i deputat\u00f3w na trybuna\u0142. Lew Sapieha urz\u0105dzi\u0142 w 1605 r. cech tkacki, co Zygmunt III w 1609 a Jan III w 1679 r. zatwierdzili. W\u0142adys\u0142aw IV celem uporz\u0105dkowania miasta da\u0142 w 1641 r. przywilej mieszczanom na wybudowanie ulic i rynku a na utrzymanie tego ustanowi\u0142 op\u0142at\u0119 targowego. W 1644 r. Kazimierz Leon Sapieha, marsza\u0142ek nadworny lit. i ssta miejscowy, urz\u0105dzi\u0142 i inne cechy, do kt\u00f3rych obowi\u0105zani byli nale\u017ce\u0107 i Tatarzy rzemie\u015blnicy. Po zniszczeniu miasta podczas wojen za Jana Kazimierza i zatraceniu oryginalnych przywilej\u00f3w, kr\u00f3j Micha\u0142 w 1669 r. odnowi\u0142 wszystkie prawa i nadania poprzednik\u00f3w. Najbardziej jednak podnios\u0142o si\u0119 miasto w drugiej po\u0142owie XVIII w., kiedy Micha\u0142 Ogi\u0144ski, hetman w. lit., otrzymawszy sstwo s\u0142onimskie, osiad\u0142 tu z licznym dworem na pocz\u0105tku panowania Stanis\u0142awa Augusta. Wzni\u00f3s\u0142 on w \u015brodku miasta obszerny pa\u0142ac, oraz wiele innych gmach\u00f3w, mi\u0119dzy kt\u00f3remi celowa\u0142y teatr i uje\u017cd\u017calnia, oraz oko\u0142o 1777 r. za\u0142o\u017cy\u0142 we dworze drukarni\u0119, w kt\u00f3rej wyt\u0142acza\u0142 w\u0142asne wiersze i inne pomniejsze pisemka. Najwi\u0119cej jednak dla podniesienia handlu i przemys\u0142u przyczyni\u0142 si\u0119 wykopawszy w\u0142asnym kosztem kana\u0142 \u0142\u0105cz\u0105cy Jasio\u0142d\u0119 ze Szcza\u00adr\u0105 a tem samem Niemen z Dniep\u00adrem. Stanis\u0142aw August jad\u0105c w 1784 r. na sejm grodzie\u0144ski przyby\u0142 tu 13 wrze\u015bnia i hojnie by\u0142 podejmowany. Ekonomia s\u0142onimska op\u0142aca\u0142a 20000 z\u0142p., sstwo za\u015b 491 z\u0142p. 20 gr. kwarty (w 1771 r.). S\u0142onim posiada\u0142 liczne ko\u015bcio\u0142y i zak\u0142ady religijne: fara p. w. \u015bw. Andrzeja, pierwotnie z drzewa a potem z muru wzniesiona; cerkiew praw. r\u00f3wnie\u017c staro\u017cytna, nieznanej erekcyi, otrzyma\u0142a przywilej w 1554 r. od Zygmunta Augusta. Z zakon\u00f3w najdawniejsi s\u0105 bernardyni, dla kt\u00f3rych klasztor z ko\u015bcio\u0142em (p. w. \u015bw. Tr\u00f3jcy) i szpitalem wymurowa\u0142 i uposa\u017cy\u0142 w 1630 r. Andrzej Rad\u00adwan, sekretarz kr\u00f3lewski, z \u017con\u0105 Katarzyn\u0105. Klasztor bernardynek, z ko\u015bcio\u0142em p. w. Niepokalanego pocz\u0119cia N. M. P. fundowali w 1645 r. z Ju\u00addy\u00adc\u00adkich Ko\u00admo\u00adrow\u00adska, podkomorzyna wi\u0142\u00adko\u00admier\u00adska, oraz Aleksander Ju\u00addyc\u00adki; p\u00f3\u017aniej nieco sprowadzone zosta\u0142y benedyktynki. Ko\u015bci\u00f3\u0142 p. w. Bo\u017cego Cia\u0142a dla kanonik\u00f3w latere\u0144skich fundowa\u0142 w 1650 r. Jan Stanis\u0142aw Sapieha, marsza\u0142ek w. lit., a w 1653 r. Jan Kazimierz nada\u0142 szpitalowi prowent mostowego w mie\u015bcie. Zgromadzenie franciszkanek wprowadzone zosta\u0142o oko\u0142o 1660 r. przez Konstancy\u0119 z Ju\u00addyc\u00adkich Ko\u00admo\u00adrow\u00adsk\u0105, dominikan\u00f3w za\u015b z ko\u015bcio\u0142em p. w. \u015bw. Micha\u0142a, przez Krzy\u00adsz\u00adto\u00adfa i Do\u00adro\u00adt\u0119 Po\u00adkor\u00adsze\u00adw\u00adskich, wojskich lidzkich. Najp\u00f3\u017aniejsz\u0105 fundacy\u0105 byli jezuici, kt\u00f3rym August II w 1717 r. nada\u0142 ca\u0142\u0105 ulic\u0119 w mie\u015bcie, od Apa\u00adna\u00adsow\u00adskiej do Tatarskiej id\u0105c\u0105. Przy rezydencyi swej jezuici utrzymywali szko\u0142y ni\u017csze (a\u017c do retoryki w\u0142\u0105cznie), kt\u00f3re komisya edukacyjna zupe\u0142nie znios\u0142a. Po ostatnim rozbiorze Rzpltej S. w 1795 r. zosta\u0142 miastem g\u0142\u00f3wnem gub. s\u0142onimskiej, utworzonej ukazem ces. Katarzyny II z d. 14 grudnia t. r., z cz\u0119\u015bci wojew\u00f3dztw: nowogr\u00f3dzkiego, trockiego i brzeskiego, i sk\u0142adaj\u0105cej si\u0119 z powiat\u00f3w: s\u0142onimskiego, nowogr\u00f3dzkiego, lidzkiego, grodzie\u0144skiego, wo\u0142kowyskiego, pru\u017ca\u0144skiego, kobry\u0144skiego i brze\u00ads\u00adkiego. Gub. s\u0142onimska w nast\u0119pnym zaraz roku d. 12 grudnia po\u0142\u0105czon\u0105 zosta\u0142a z gub. wile\u0144sk\u0105, pod nazw\u0105 gub. litewskiej a S. zamieniony zosta\u0142 na miasto powiatowe; od 1801 r. wchodzi w sk\u0142ad gub. grodzie\u0144skiej. W 1812 r. d. 20 pa\u017adziernika niespodzianie by\u0142 atakowany w S. i do szcz\u0119tu zniesiony pu\u0142k 3 u\u0142an\u00f3w gwardyi cesarskiej francuzkiej przez jazd\u0119 rusk\u0105 pod dow\u00f3dztwem gen. Cza\u00adp\u00adli\u00adca, przyczem dow\u00f3dca pu\u0142ku gen. Ko\u00adno\u00adp\u00adka wzi\u0119ty by\u0142 do niewoli. Opis S. pomie\u015bci\u0142y \u201eK\u0142osy\u201c (t. XIX, str. 45), Gloger Z.: \u201eW sprawie etnografii i wykopalisk w powiecie s\u0142onimskim\u201d (Przegl. Bibliogr. archeol., t. II, r. 1881).<\/span><\/p>\n

S\u0142onimski powiat<\/b><\/i> zajmuje wschodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 gubernii i graniczy od p\u00f3\u0142nocy z gub. wile\u0144sk\u0105, od wschodu z mi\u0144sk\u0105, od po\u0142udnia z pow. kobry\u0144skim, od zachodu za\u015b z pruza\u0144skim i wo\u0142kowyskim. Pod\u0142ug pu\u0142k. Strel\u00adbic\u00adkie\u00adgo ma 131\u202237 mil al. 6356\u20229 w. kw., pod\u0142ug Schweitzera tylko 6061 w. kwadr., pod\u0142ug za\u015b danych urz\u0119dowych z 1885 r. 6261 w., to jest 652,394 dzies., w tej liczbie 118,878 dzies. skarbowych. Powierzchnia powiatu w cz\u0119\u015bci p\u00f3\u0142nocnej jest wynios\u0142\u0105 i wzg\u00f3rzyst\u0105, w po\u0142udniowej nizinn\u0105 i r\u00f3wn\u0105. Najwy\u017cszy punkt w powiecie, na po\u0142udnie od mka Zdzi\u0119cio\u0142a, we wsi Ta\u00adra\u00adsow\u00adcach dochodzi do 924 st. npm. Ca\u0142a ta przestrze\u0144 wzg\u00f3rzysta ma gleb\u0119 piaszczyst\u0105 i \u017cwirowat\u0105 i jest ma\u0142ole\u015bn\u0105. Po\u0142udniowa cz\u0119\u015b\u0107 powiatu, dotykaj\u0105ca Jasio\u0142dy, jest znacznie ni\u017csz\u0105; najwy\u017csze punkty dochodz\u0105 tu w Marusinie do 617 st. a w Iwa\u00adce\u00adwi\u00adczach do 593 st. npm. Gleba w tej cz\u0119\u015bci jest piaszczysto-gliniasta, miejscami kamienista. Niziny, przylegaj\u0105ce do Polesia, pokryte s\u0105 obszernemi b\u0142otami, \u0142\u0105kami i lasami. Opr\u00f3cz rozleg\u0142ych pok\u0142ad\u00f3w torfu nie ma tu \u017cadnych cia\u0142 kopalnych. Ca\u0142a powierzchnia powiatu nale\u017cy do dorzecza Niemna<\/a>, za wyj\u0105tkiem nieznacznej cz\u0119\u015bci po\u0142udniowej, le\u017c\u0105cej w dorzeczu Dnie\u00adpru. Przedstawicielk\u0105 systematu rz. Dnie\u00adpru jest Jasio\u0142da, p\u0142yn\u0105ca przewa\u017cnie na pograniczu pow. s\u0142onimskiego z pow. pru\u017ca\u0144skim i ko\u00adbry\u0144\u00adskim i przybieraj\u0105ca niewielkie rzeczu\u0142ki, jak Brzostowica. Jasio\u0142da jest sp\u0142awn\u0105 na ca\u0142ej przestrzeni. Niemen a\u017c do uj\u015bcia rzeki Szczary stanowi granic\u0119 od gub. mi\u0144\u00adskiej; jest \u017ceglowny, w granicach jednak powiatu nie ma na nim przystani. Wa\u017cne miejsce pomi\u0119dzy rzekami powiatu zajmuje Szcza\u00adra, przep\u0142ywaj\u0105ca powiat od wyj\u015bcia K<\/span>ana\u0142u Ogi\u0144skiego<\/a> a\u017c do uj\u015bcia do Niemna. B\u0119d\u0105c po\u0142\u0105czon\u0105 za pomoc\u0105 K<\/span>ana\u0142u Ogi\u0144skiego z Jasio\u0142d\u0105, pomimo swej p\u0142ytko\u015bci, stanowi wa\u017cn\u0105 drog\u0119 handlow\u0105 pomi\u0119dzy Niemnem a Dniep\u00adrem. Przystanie na Szcza\u00adrze znajduj\u0105 si\u0119 w S\u0142onimie oraz we wsiach: Sie\u00adlec, Do\u00adb\u00adro\u00admy\u015bl i Ju\u00adga\u00adlin. Z dop\u0142yw\u00f3w Szcza\u00adry wa\u017cniejsze: My\u00adszan\u00adka, \u0141o\u00adchoz\u00adwa, Is\u00adsa, Gry\u00adwda i inne. Opr\u00f3cz tego do systematu Niemna nalez\u0105: Zelwianka, stanowi\u0105ca granic\u0119 z pow. pruza\u0144skim i rz. Mo\u0142\u00adczad\u017a, uchodz\u0105ca w granicach gub. mi\u0144\u00adskiej do rz. Pro\u00admszy, dop\u0142. Niemna. Jezior do\u015b\u0107 wiele, skupionych po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci w po\u0142udniowej, b\u0142otnistej cz\u0119\u015bci powiatu, na pograniczu z. pow. ko\u00adb\u00adry\u0144\u00adskim i pru\u017ca\u0144skim. Lasy znajduj\u0105 si\u0119 przewa\u017cnie we wschodniej cz\u0119\u015bci powiatu i \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 z lasami Polesia mi\u0144\u00adskie\u00adgo; cz\u0119\u015bci zachodnia i p\u00f3\u0142nocna s\u0105 prawie bezle\u015bne. Lasy zajmuj\u0105 198,983 dzies. (96887 skarb. i 102,096 pryw.), t. j. 30\u20225% og\u00f3lnej przestrzeni. Przybieraj\u0105 one miejscami charakter puszcz i moczarowatych bor\u00f3w. Przestronniejsze ich obszary nalez\u0105 do dawnych d\u00f3br koronnych i sa\u00adpie\u00ad\u017cy\u00ad\u0144\u00adskich, nale\u017c\u0105cych obecnie do skarbu, mniejsze za\u015b do d\u00f3br Pus\u00ad\u0142o\u00adw\u00adskich i hr. Potockich. W 1885 r. by\u0142o 182,368 mk., t. j. 29 na 1 w. kw., w 1878 r. liczono 161,155 mk. Co do zaludnienia pow. s\u0142onimski zajmuje ostatnie miejsce w rz\u0119dzie pow. gub. grodzie\u0144skiej (najlepiej zaludniony bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, maj\u0105cy 62 mk. na 1 w. kw.). Bez miasta by\u0142o w 1878 r. 145,764 mk. (70999 m\u0119\u017c. i 74765 kob.), w tej liczbie: 109,432 prawos\u0142, 19358 katol., 59 protest., 16,870 \u017cyd\u00f3w i 45 mahom. Pod\u0142ug stan\u00f3w by\u0142o: 1269 szla\u00adch\u00adty, 342 duch. praw. z ro\u00addzi\u00adna\u00admi, 5 katol. i 22 \u017cyd\u00f3w. 17094 mieszczan, 52545 w\u0142o\u015bcian skarb., 684 kolonist\u00f3w, 67,719 w\u0142o\u015bcian uw\u0142aszczonych, 5831 stanu wojennego, 166 cudzoziemc\u00f3w i 87 os\u00f3b innych stan\u00f3w. Pod wzgl\u0119dem administracyjnym powiat dzieli si\u0119 na 5 okr. pol. (stan\u00f3w): Kos\u00ads\u00f3w, R\u00f3\u00ad\u017can\u00adna, De\u00adre\u00adczyn, Zdzi\u0119\u00adci\u00f3\u0142 i By\u00adte\u0144, obejmuj\u0105cych 23 gmin: Kos\u00ads\u00f3w, Bor\u00adki, Gi\u00adczy\u00adce, Pies\u00adki (w 1 okr.); R\u00f3\u00ad\u017can\u00adna, Dzie\u00adwi\u0105t\u00adko\u00adwi\u00adcze (ma\u00adry\u0144\u00adska), Mie\u00ad\u017ce\u00adwi\u00adcze, \u017by\u00adro\u00adwi\u00adcze (w 2 okr.); De\u00adre\u00adczyn, Ku\u00adry\u00ad\u0142o\u00adwi\u00adcze, Sta\u00adra Wie\u015b, Ko\u00ads\u00adtro\u00adwi\u00adcze, Cze\u00admie\u00adry (w 3 okr.); Zdzi\u0119\u00adci\u00f3\u0142, Pacowszczyzna, Koz\u00ad\u0142ow\u00adszczy\u00adz\u00adna, Ro\u00adho\u00adt\u00adna, Dwo\u00adrzec (w 4 okr.), By\u00adte\u0144, Dob\u00adro\u00admy\u015bl, Szy\u00add\u00ad\u0142owi\u00adcze, De\u00adre\u00adw\u00adna i Lusz\u00adnie\u00adwo (w 5 okr. pol.). Miejscowo\u015bci zaludnionych najwi\u0119cej z ca\u0142ej gubernii, bo 1035, w tej liczbie 16 miasteczek, 534 wsi maj\u0105cych mniej ni\u017c 25 mk., 355 od 25 do 100 mk., 141 od 101 do 500 mk. i 5 od 501 do 1000 mk. Miasteczka, opr\u00f3cz pow. miasta S\u0142onima, s\u0105: By\u00adte\u0144, Bu\u00adsia\u017c, Dwo\u00adrzec, Dzie\u00adwi\u0105\u00adt\u00adko\u00adwi\u00adcze Stare, De\u00adre\u00adczyn, De\u00adrew\u00adna, Ho\u0142ynka, Je\u00adzier\u00adni\u00adca, Kos\u00ads\u00f3w, Mo\u0142\u00adczad\u017a, R\u00f3\u00ad\u017can\u00adna, W\u0119\u00ad\u017co\u00adwiec, Zdu\u00adt\u00f3w, Zdzi\u0119\u00adci\u00f3\u0142 (Dja\u0142\u00adto\u00adwo) i \u017by\u00adro\u00adwi\u00adcze. Urz\u0119dy rekruckie znajduj\u0105 si\u0119 w: S\u0142onimie, Kos\u00adsowie i Zdzi\u0119\u00adcio\u00adle, s\u0105dy pokoju za\u015b w: S\u0142onimie, Ma\u00adla\u00adty\u00adczach, Al\u00adber\u00adty\u00adnie i Kos\u00adsowie. Pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym powiat s\u0142onimski dzieli si\u0119 na 4 dekanaty (b\u0142ahoczynia) prawos\u0142awne: s\u0142onimski, kos\u00adsowski, by\u00adte\u0144\u00ads\u00adki i zdzi\u0119\u00adciol\u00ads\u00adki i obejmuje 50 parafij. Dekanat s\u0142onimski ma 12 par. praw.: S\u0142onim (\u015bw. Tr\u00f3jcy), De\u00adre\u00adczyn, De\u00adrew\u00adna, G\u00f3rka, Je\u00adzier\u00adni\u00adca, \u0141u\u00adko\u00adni\u00adca, Mil\u00adka\u00adno\u00adwi\u00adcze, Os\u00adtro\u00adwo, Po\u00adrze\u00adcze, Syn\u00adko\u00adwi\u00adcze, Szcza\u00adra i Szyd\u00ad\u0142o\u00adwi\u00adcze, monaster w \u017by\u00adro\u00adwi\u00adczach, cerkiew soborn\u0105 w S\u0142onimie (Przemienienia Pa\u0144skiego), 12 cerkwi paraf., 7 filialnych, 2 kaplice cmentarne i 36763 wiernych. W og\u00f3le w 1878 r. by\u0142o w powiecie: 36 cerkwi murow. i 37 drewn., 1 monaster murowany, 6 kaplic murow. i 11 drewn. Wszystkie parafie katol. pow. s\u0142onimskiego tworz\u0105 jeden tylko dekanat t. n. obejmuj\u0105cy 5 parafij: S\u0142onim, Zdzi\u0119\u00adcio\u0142, Dwo\u00adrzec, R\u00f3\u00ad\u017can\u00adna i Kos\u00ads\u00f3w, maj\u0105cy 4 ko\u015bcio\u0142y murow. i 1 drewn., oraz 7 kaplic murow. i 3 drewn. Dawniej by\u0142o w powiecie 12 parafij; opr\u00f3cz wymienionych jeszcze: Ren\u00addzi\u00adno\u00adw\u00adszczy\u00adz\u00adna (z fili\u0105 w Skru\u00adn\u00addziach), Mo\u0142\u00adczad\u017a (z kapl. Wy\u00adsz\u00f3w, Lusz\u00adniew, Koz\u00ad\u0142o\u00adwi\u00adcze i \u0141ot\u00adwi\u00adcze), \u0141u\u00adko\u00adni\u00adca, De\u00adre\u00adczyn (kapl. w Starej Wsi), Rohotna (fundacyi Wo\u0142\u0142owicz\u00f3w, z kapl. w Ro\u00adho\u00adten\u00adce), Dzie\u00adwi\u0105\u00adt\u00adko\u00adwi\u00adcze Nowe (fundacyi Tekli z ks. Czetwerty\u0144skich \u015ali\u017a\u00adniowej, podkomorzynej s\u0142onimskiej, z fili\u0105 w Rud\u00adni i z kapl. w Ru\u00addo\u00adpo\u00adlu, Re\u00adgi\u00adno\u00adwie) i Ol\u00adszew (fundacyi Bu\u0142\u00adha\u00adk\u00f3w, z kapl. w Pies\u00adkach, So\u00adko\u00ad\u0142o\u00adwie i Spo\u00adro\u00adwie). opr\u00f3cz S\u0142onima znajduje si\u0119 w powiecie 3 synagogi murowo i 4 drewn. oraz 5 dom\u00f3w modlitwy \u017cydow. murow. i 18 drewn. G\u0142\u00f3wne zaj\u0119cie mieszka\u0144c\u00f3w stanowi rolnictwo i uprawa lnu oraz przemys\u0142 le\u015bny. Hodowla byd\u0142a do\u015b\u0107 rozwini\u0119ta. W 1877 r. by\u0142o w powiecie: 16099 sztuk koni, 58209 byd\u0142a rogatego, 63704 owiec zwyczajnych, 13358 rasy poprawnej, 24350 \u015bwi\u0144, 375 k\u00f3z i 1 osio\u0142. Przemys\u0142 fabryczny do\u015b\u0107 o\u017cywiony. W 1870 r. by\u0142o w pow. 106 fabryk, produkuj\u0105cych za 850,713 rs.; w 1877 r. 85 fabryk zatrudnia\u0142o 1037 robotn. i produkowa\u0142o za 1,107,554 rs. Wa\u017cniejsze z nich: 7 fabryk sukna (793 robotnik\u00f3w i 848,492 rs. produk.), 12 gorzelni (79 robot. i 205,181 rs.), 21 terpentyniarni (68 robotn. i 23973 rs.), 1 huta szklana (9 robot. i 11,416 rs.), 13 garbarni (26 robot. i 9496 rs.), 4 browary piwne (9 robot. i 7404 rs.). Handel skupia si\u0119 w S\u0142onimie i na jarmarkach w miasteczkach. Corocznie odbywa si\u0119 w powiecie 28 jarmark\u00f3w, obroty na kt\u00f3rych wynosz\u0105 w og\u00f3le od 40 do 50 tys. rs. Po\u0142udniowo-wschodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 powiatu przerzyna linia dr. \u017cel. moskiewsko-brzeskiej, ze stacyami: Koss\u00f3w i Domanowo, przez \u015brodek za\u015b przechodzi linia dr. \u017cel. poleskich, na przestrzeni Ba\u00adra\u00adno\u00adwi\u00adcze-Bia\u00ad\u0142y\u00ads\u00adtok, ze stacyami: \u017ber\u00adbi\u00ad\u0142\u00f3w\u00adka, S\u0142onim, Je\u00adzier\u00adni\u00adca i Zelwa. Na wszystkich tych stacyach s\u0105 urz\u0119dy pocztowe i telegr. Nadto przerzyna\u0142a powiat dawna szosa moskiewsko-brzeska i trakty pocztowe z Po\u00ad\u0142o\u00adn\u00adki, przez S\u0142onim, R\u00f3\u00ad\u017can\u00adn\u0119, Wo\u0142kowysk do Grodna oraz od Do\u00adma\u00adnowa, przez By\u00adte\u0144, S\u0142onim, W\u0119\u00ad\u017co\u00adwiec i Zdzi\u0119\u00adci\u00f3\u0142 do granicy pow. nowogr\u00f3dzkiego. Dawny powiat s\u0142onimski nale\u017ca\u0142 do wwdztwa nowogr\u00f3dzkiego. Pod\u0142ug przywileju Zygm. Augusta z d. 30 kwiet. 1565 r. wydanego w Piotr\u00adko\u00adwie granice zaczyna\u0142y si\u0119 na p\u00f3\u0142noc od uj\u015bcia rz. Zelwy do Niemna i sz\u0142y nurtem jej w g\u00f3r\u0119, a potem rz. R\u00f3\u00ad\u017can\u00adk\u0105, dalej drog\u0105 wiod\u0105c\u0105 do Be\u00adre\u00adzy, sk\u0105d przez rz. Jasio\u0142d\u0119 do jez. Spo\u00adrow\u00adskie\u00adgo dotyka\u0142y; ztamt\u0105d do \u017ar\u00f3de\u0142 rz. Po\u00ad\u0142on\u00adki i nast\u0119pnie korytem rz. Mo\u0142\u00adcza\u00addzi a\u017c do uj\u015bcia jej w Niemen, kt\u00f3rego \u0142o\u017cem dosi\u0119ga\u0142y do punktu wyj\u015bcia, t. j. do uj\u015bcia Zelwy do Niemna (ob. t. V, 340<\/a>). Opr\u00f3cz rozleg\u0142ych kr\u00f3lewszczyzn, wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 powiatu nale\u017ca\u0142a do trzech historycznych rod\u00f3w: Sapieh\u00f3w, Chrep\u00adto\u00adwi\u00adcz\u00f3w i Tyzenhauz\u00f3w. Po 1831 r. fortuna Sapieh\u00f3w sta\u0142a si\u0119 w\u0142asno\u015bci\u0105 skarbu; nieco wcze\u015bniej w\u0142o\u015bci Chrep\u00adto\u00adwi\u00adcz\u00f3w nabyte zosta\u0142y przez Pus\u00ad\u0142ow\u00adskich; wreszcie klucz byte\u0144ski Tyzenhauz\u00f3w drog\u0105 spadku przeszed\u0142 na w\u0142asno\u015b\u0107 hr. Konstantego Potockiego. Mniej obszerne w\u0142o\u015bci posiadaj\u0105 Jun\u00addzi\u0142\u00ad\u0142owie, oraz pojedyncze dobra: Mie\u00adrze\u00adjew\u00adscy, Mi\u00adkul\u00adscy, Po\u00ad\u0142u\u00adbi\u0144\u00adscy, \u015ali\u017a\u00adnio\u00adwie, Sie\u00adhe\u00adnio\u00adwie i in. Marsza\u0142kami powiatowymi byli (w porz\u0105dku alfabetycznym): Bro\u00ad\u0144\u00adski Feliks (1817-25), Ha\u00adra\u00adbur\u00adda Micha\u0142 Karol h. Hab\u00addank (1696-98), Ja\u00adcy\u00adnicz Stefan b. Od\u00adro\u00adw\u0105\u017c (1637), Jun\u00addzi\u0142\u00ad\u0142o\u00adwicz Miko\u0142aj h. \u0141a\u00adb\u0119d\u017a (1516), Mie\u00adle\u00adsz\u00adko N. h. Kor\u00adczak (1609), Ma\u00adko\u00adwiec\u00adki Jan h. Do\u00ad\u0142\u0119\u00adga (1792-4), Pia\u00adse\u00adc\u00adki Hieronim h. Goz\u00adda\u00adwa (1679), Po\u00ad\u0142u\u00adbi\u0144\u00adski Konstanty h. Jas\u00adtrz\u0119\u00adbiec (1625), Po\u00ad\u0142u\u00adbi\u0144\u00adski Dymitr (1667), Pus\u00ad\u0142ow\u00adski Wojciech h. Sze\u00adli\u00adga z od\u00admia\u00adn\u0105 (1798-1812), Pus\u00ad\u0142o\u00adw\u00adski Ksawery, So\u0142\u00adtan Jan h. Sy\u00adro\u00adko\u00adm\u00adla (1776), So\u0142\u00adtan Iwan (1563), Tysz\u00adkie\u00adwicz Marcin h. Le\u00adli\u00adwa (1632); Tysz\u00adkie\u00adwicz Piotr, Tryz\u00adna Grzegorz h. Goz\u00addawa (1561), inny Tryz\u00adna Grzegorz (1634), Wo\u0142\u0142owicz Kazimierz (1786-90), Wo\u0142\u0142owicz N. (1854-9) J. Krz.<\/i><\/p>\n

S\u0142owikowszczyzna,<\/b> S\u0142owakowszczyzna<\/i> (t. X, 833), fol. d\u00f3br Jab\u0142onowo, pow. grodzie\u0144ski.<\/span><\/p>\n

S\u0142uzki,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 2 okr. pol., gm. Krynki, o 48 w od Grodna.<\/p>\n

S\u0142u\u017cki,<\/b> pow. grodzie\u0144ski, ob. S\u0142uzki<\/i> (t. X).<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Smaczna Woda,<\/b> os., pow. suwalski, gm. Kadaryszki<\/a>, odl. od Suwa\u0142k 33 w., ma 5 dm., 17 mk.<\/p>\n

Smiardowe jezioro,<\/b> ob. \u015aniardwy<\/i>.<\/p>\n

Smolany<\/b> 1.) w\u015b, pow. m\u0142a\u00adw\u00adski, gmina Szcze\u00adp\u00adko\u00adwo, par. Ja\u00adno\u00adwiec Ko\u015bcielny, odl. 25 w. od M\u0142a\u00adwy, ma 32 dm., 253 mk., 739 mr. Posterunek stra\u017cy granicznej. 2.) S.<\/b>, w\u015b, pow. suwalski, gm. i par. Sejwy, odl. Od Suwa\u0142k 22 w., posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany poklasztorny, szko\u0142\u0119 pocz\u0105tkow\u0105 og\u00f3ln\u0105, 40 dm., 323 mk. W 1827 r. 7 dm., 69 mk. Ko\u015bci\u00f3\u0142 i klasztor erygowa\u0142 tu 1839 r. Micha\u0142 de Haberfeld Haberman. [Pierwotnie wie\u015b zwa\u0142a si\u0119 Czarne Wygra\u0144ce<\/i>.]<\/span> 3.) S.<\/b> D\u0105b<\/i> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Krasnopol, odl. od Sejn 11 w., ma 5 dm., 20 mk. W 1827 r. 1 dm., 16 mk. 4.) S.<\/b> Piec<\/i>, pow. maryampolski, gm. Antonowo, par. Pilwiszki, odl. od Maryampola 20 w., 1 dm., 17 mk. 5.) S.<\/b> Serski Las<\/i>, os., pow. augustowski, gm. i par. Szczebro-Olszanka, odl. od Augustowa 15 w. 6.) S.<\/b> \u017bar\u00adda\u00adwy<\/i>, w\u015b, pow. m\u0142aw\u00adski, gm. Szcze\u00adp\u00adko\u00adwo, par. Ja\u00adno\u00adwiec, ma 20 dm., 226 mk., 739 mk. (drobnej szla\u00adch\u00adty), 868 mr. (780 mr. roli). Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Smole\u0144ska,<\/b> w\u015b pow. suwalski, gm. Kuk\u00f3w, odl. od Suwa\u0142k 15 w., ma 11 dm., 51 mk.<\/p>\n

Smoliszki,<\/b> w\u015b pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Lejpuny, odl. od Sejn 35 w., ma 12 dm., 90 mk. W 1827 r. 2 dm., 16 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Smolnica<\/b> 1.) w\u015b, pow. suwalski, gm. Kadaryszki<\/a>, par. Lubowo, odl. od Suwa\u0142k 17 w., ma 6 dm., 60 mk. W 1827 r. 7 dm., 68 mk. 2.) S.,<\/b> w\u015b i os., pow. kalwaryjski, gm. n<\/span>adnieme\u0144ska, par. Rumbowicze, odl. od Kalwaryi 68 w.; os. ma 5 dm., 16 mk.; w\u015b 13 dm., 25 mk. W 1827 r. by\u0142o 12 dm., 62 mk., par. Simno. 3.) S.,<\/b> w\u015b i fol., pow. kalwaryjski, gm. Kirsna, par. Krasna, odl. od Kalwaryi 22 w.; w\u015b ma 15 dm., 109 mk.; fol. 8 dm., 76 mk. W 1827 r. 1 dm., 9 mk. Fol. ten w 1865 r. dodany do majoratu Kirsna. 4.) S.,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Kalwarya, odl. od Kalwaryi 3 w., ma 13 dm., 43 mk. W 1827 r. 4 dm., 46 mk. 5.) S.,<\/b> pow. maryampolski, gm. Michaliszki, par. Ig\u0142\u00f3wka, odl. od Maryampola 19 w., ma 13 dm., 118 mk. W 1827 r. by\u0142o 3 dm., 68 mk. 6.) S.,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Pojeziory, par. Wy\u0142kowyszki, odl. od Wy\u0142kowyszek 10 w., ma 6 dm., 47 mk. W 1827 r. 4 dm., 40 mk. 7.) S.,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, ob. Ro\u015b<\/a><\/i>. (t. IX, 747). Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Smolniczany,<\/b> mo\u017ce Smolnica<\/i>, w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Kalwarya, par. Bartniki, odl. od Kalwaryi 9 w., ma 18 dm., 97 mk. Por. Ro\u015b<\/i>.<\/p>\n

Smolnica,<\/b> urocz., pow. wo\u0142kowyski, Bo\u0142try\u0142\u00f3w, 32 dz.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Smolniki<\/b> [\u2026]<\/span> 12.) S.<\/b>, w\u015b i fol. pow. suwalski, gm. Kadaryszki<\/a>, par. Wi\u017cajny, od Suwa\u0142k 21 w., w\u015b ma 14 dm., 84 mk.; fol. 1 dm., 5 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Smolniki,<\/b> pow. pru\u017ca\u0144ski. W r. 1563 nale\u017cy do w\u00f3jtowstwa mikityckiego we w\u0142o\u015bci dworu dobuczy\u0144skiego ekon. kobry\u0144skiej. We wsi by\u0142o 39 w\u0142\u00f3k gruntu \u015bredniego, z tego 1 wolna na w\u00f3jtostwo. Doch\u00f3d czynil 62 k\u00f3p 48 gr.<\/span><\/p>\n

Smolugi,<\/b> pow. biel\u00adski gub. grodz. Pi\u0119\u0107 kurhan\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Smorluny,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Wiejsieje, odl. od Sejn 30 w., ma 27 dm., 166 mk. W 1827 r. 20 dm., 137 mk., par. Sereje.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Snajginie<\/b> al. Snajgenie<\/i>, jezioro w pow. sejne\u0144skim, w dobrach Wiejsieje, d\u0142ugie od p\u0142d. ku p\u0142n. 3 w., szerokie od \u00bd do 1 w.; obszaru 370 mr. Brzegi ma bezle\u015bne, wzg\u00f3rkowate. Nad jeziorem le\u017c\u0105 wsi: Kajliny i Patery. Przep\u0142ywa przez jezioro rzka Zopsia<\/a>, wyp\u0142ywa z niego rz. Gniada, dop\u0142. Ha\u0144czy<\/a> [Bia\u0142ej]<\/span>. W jeziorze przebywaj\u0105 sielawy. [Por. Trykais<\/a><\/i>.]<\/span><\/p>\n

Snajginie<\/b> al. Krzemie\u0144<\/i>, w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Lejpuny. odl. od Sejn 45 w., ma 7 dm., 33 mk.<\/p>\n

Snarszczyzna,<\/b> pow. biel\u00adski, gub. grodz. Opr\u00f3cz wsi jest fol. (65 dz.<\/span>), w\u0142asno\u015b\u0107 Tar\u00adna\u00adw\u00adskich.<\/span><\/p>\n

Snieck,<\/b> chutor d\u00f3br Mazurkowszczyzna, pow. wo\u0142kowyski.<\/span><\/p>\n

Snopki,<\/b> w\u015b, pow. wo\u0142kowyski gm. Szyd\u0142owicze, 368 dz.<\/span><\/p>\n

Sobaczy\u0144ce<\/b> 1.) urocz., pow. sok\u00f3lski, gm. Zubryca, w\u0142asno\u015b\u0107 ko\u015bcio\u0142a w Sok\u00f3\u0142ce, 14 dz. 2.) S.,<\/b> urocz., tam\u017ce, gm. Kamionka, w\u0142asno\u015b\u0107 cerkwi w Sok\u00f3\u0142ce, 64 dz.<\/span><\/p>\n

Sobiany<\/b> al. Sobinie<\/i>, w\u015b nad rzk\u0105 Milupp\u0105<\/a> (dop\u0142. Szeszupy<\/a>), pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. Gryszkabuda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 22 w., ma 10 dm., 80 mk. W 1827 r. 9 dm., 74 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105dowych Le\u015bnictwo.<\/p>\n

Sobieszczki,<\/b> w\u015b, pow., bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adki. Zapewne za\u0142o\u017cona przez przybyszow ze wsi t. n. (dzi\u015b Sobieski) w pow. p\u0142o\u0144\u00adskim. Wspom. w dok. z r. 1567 (Ka\u00adpi\u00adca, Her\u00adbarz, 381).<\/span><\/p>\n

Sobolany,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. maryampolski, gm. Pogiermo\u0144, par. Pokojnie, odl. od Maryampola 49 w., od Pren 11\u2153 w., ma 12 dm., 134 mk., 466 mr. W 1827 r. 9 dm., 73 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Jakimiszki.<\/p>\n

Sobolany,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski. Gmina obejmuje 41 miejscowo\u015bci, 295 dm. w\u0142o\u015bc., (172 innych), 4774 mk. w\u0142o\u015bcian, uw\u0142aszczonych na 19,242 dz.<\/span><\/p>\n

Sobole,<\/b> w\u015b, pow. margrabowski, \u00bd mili od granicy kr\u00f3l. polskiego, tyle\u017c od st. p. W. Czymochy (pow. \u0142ecki), nad rzeczk\u0105 b. n. [Czarna<\/i>, oficjalnie do jez. Olecko Ma\u0142e wp\u0142ywaa Kana\u0142 Wieliczki<\/i>, do kt\u00f3rego wpada wcze\u015bniej ta struga.]<\/span>, dop\u0142ywem jez. Ma\u0142ego Oleckowskiego; 470 ha, 52 dm., 254 mk. Wit v. Gich, komtur brandenburski, nadaje r. 1471 Stanis\u0142awowi Litwinowi na prawie magd. 15 w\u0142\u00f3k na Pohyblu z obowi\u0105zkiem jednej s\u0142u\u017cby konnej. Ad. N.<\/i><\/p>\n

Sobolewo<\/b> 1.) w\u015b, pow. mazowiecki, gm. Klu\u00adko\u00adwo, par. Ku\u00adczyn. W 1827 r. 11 dm., 69 mk. 2.) S.,<\/b> w\u015b i hamernia nad rz. Czarn\u0105 Ha\u0144cz\u0105, pow. suwalski, gm. Hutta, par. Suwa\u0142ki (o 6 w.), posiada hut\u0119, hamerni\u0119 i szko\u0142\u0119 pocz\u0105tkow\u0105. W\u015b ma 57 dm., 583 mk., 1529 mr.; hamernia 8 dm., 61 mk.; os. le\u015b. 1 dm., 9 mk. Hamernia pos\u0142uguje si\u0119 si\u0142\u0105 wody, zgromadzonej tu w obszernym stawie, nad kt\u00f3rym stoi te\u017c m\u0142yn wodny. W 1827 r. 48 dm., 328 mk. 3.) S.,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Lubowo, odl. od Kalwaryi 14 w., ma 19 dm., 44 mk. W 1827 r. 6 dm., 48 mk.<\/p>\n

Soboliszkany,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski. gm. n<\/span>adnieme\u0144ska, par. Udrya, odl. od Kalwaryi 53 w., ma 18 dm., 59 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Soboliszki.<\/p>\n

Soboliszki<\/b> 1.) w\u015b i fol., pow. kalwaryjski, gm. n<\/span>adnieme\u0144ska, par. Rumbowicze, odl. od Kalwaryi 56 w.; w\u015b ma 11 dm., 40 mk.; fol. 11 dm., 35 mk. W 1886 r. dobra S. sk\u0142ada\u0142y si\u0119 z fol. S., nomenkl.: Zaczepka i Bortkuniszki, rozl. mr. 1182: gr. or. i ogr. mr. 522, \u0142\u0105k mr. 260, past. mr. 30, lasu mr. 328, w osadach mr. 6, nieu\u017c. mr. 27; bud. mur. 3, drewnian. 11; p\u0142odozm. 4-pol., las nieurz\u0105dzony. W\u015b S. os. 11, mr. 7; w\u015b Soboliszkany os. 3, mr. 9; w\u015b Tejpiny os. 11, mr. 30; w\u015b Mordasy os. 22, mr. 124; w\u015b Madziuki os. 12, mr. 68; w\u015b Kie\u0142mona\u0144ce os. 21, mr. 461. 2.) S.,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. \u015awiatoszyn, par. Poniemo\u0144, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 43 w.; ma 3 dm., 26 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sobrost<\/b> 1.) Gross<\/i> (Koz\u0142owo?<\/i>), w\u015b, pow. gierdawaki, st. p. i tel. Gierdawy; 119 ha, 28 dm., 126 mk. 2.) S.<\/b> Klein<\/i>, Koz\u0142\u00f3wko<\/i>, w\u015b, tam\u017ce; 455 ha, 31 dm., 174 mk. 3.) S.,<\/b> dobra, tam\u017ce; 583 ha, 30 dm., 152 mk. 4.) S.<\/b> Gross<\/i>, w\u015b, pow. darkiejmski, st. p. Szabienen<\/a>; 347 ha, 92 dm., 414 mk. [Dzi\u015b Zabrost Wielki<\/i>.]<\/span> 5.) S.<\/b> Klein<\/i>, w\u015b, tam\u017ce, st. p. Launingken; 123 ha, 15 dm., 74 mk. [W obw. kaliningradzkim ros. \u0412\u043b\u0430\u0434\u0438\u043c\u0438\u0440\u043e\u0432\u043a\u0430<\/span><\/i>.]<\/span> 6.) S.<\/b>, pow. lecki, ob. Ostrowo<\/a><\/i> (t. VII, 712).<\/p>\n

Sochonie,<\/b> przedmie\u015bcie mka Wasilkowa, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., o 32 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Sodargen,<\/b> w\u015b i dom., pow. sto\u0142upia\u0144ski, 14 klm. na p\u0142n.-zach. od Sto\u0142upian, (st. p.), w pobli\u017cu uj\u015bcia Rauszwy do Skirwitu, w urodzajnej nizinie; 664 ha, 41 dm., 257 mk. ewang., trudni\u0105cych si\u0119 rolnictwem, chowem byd\u0142a i koni. Poczta w miejscu. Ad. N.<\/i><\/p>\n

Sodarren,<\/b> folw., pow. darkiejmski, st. p. Szabienen, 3 dm., 69 mk.<\/p>\n

Sodehnen<\/b> 1.) w\u015b, pow. i\u0142awkowski, st. p. Rositten; 188 ha, 8 dm., 50 mk. 2.) S.,<\/b> w\u015b, pow. tyl\u017cycki, st. p. Willkischken; 305 ha, 34 dm., 158 mk. 3.) S.,<\/b> w\u015b, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. p. Walterkehmen; 307 ha, 33 dm., 174 mk. 4.) S.,<\/b> w\u015b, pow. darkiejmski, 15 klm. na p\u0142n.-zach. od Darkiejm (st. p.), nad traktem do Wystruci; 416 ha, 69 dm., 311 mk. ew.; st. dr. \u017cel. z Go\u0142dapu do Wystruci. 5.) S.,<\/b> Gross<\/i>, w\u015b, pow. sto\u0142upia\u0144ski, st. p. Pillupoenen; 246 ha, 26 dm., 134 mk. 6.) S.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce; 82 ha, 5 dm., 38 mk. Ad. N.<\/i><\/p>\n

Sodeiken,<\/b> w\u015b, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. p. G\u0105bin; 482 ha, 139 dm., 604 mk.<\/p>\n

Sodinehlen,<\/b> w\u015b, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. p. G\u0105bin; 375 ha, 74 dm., 315 mk.<\/p>\n

Sodowo<\/b> 1.) w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Roman\u00f3wka, o 22 w. od Sok\u00f3\u0142ki. 2.) S.,<\/b> uroczysko tam\u017ce o 23 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Sodrest,<\/b> dobra pow. lecki; 256 ha, 17 dm., 103 mk. U K\u0119trzy\u0144skiego niepodane.<\/p>\n

Sodzie,<\/b> w\u015b nad rzka, Nopaitis<\/a> (dop\u0142. Nawy<\/a>), pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Le\u015bnictwo, par. W\u0142adys\u0142aw\u00f3w, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 9 w., ma 18 dm., 210 mk. W 1827 r. 20 dm., 203 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Le\u015bnictwo. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Soffen,<\/b> pow. lecki, ob. Krokotschen<\/a><\/i>.<\/p>\n

Sofy,<\/b> ma\u0142e jezioro w pow. \u0142eckim, ma 16 ha.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sofy<\/b> al. <\/i>Krokocze<\/a><\/i>, w\u015b, pow. \u0142ecki, st. p. E\u0142k; 807 ha, 85 dm., 407 mk.<\/p>\n

Soginten,<\/b> w\u015b, pow. sto\u0142upia\u0144ski, st. poczt. Tollmingkehmen; 282 ha, 26 dm., 166 mk.<\/p>\n

Sohowasznia,<\/b> rzeka, dop\u0142. Szczary z prawej strony, uchodzi poni\u017cej Berezyny a powy\u017cej Kopanicy.<\/p>\n

Sojczyn<\/b> Borowy<\/i> i S. Gr\u0105dowy<\/i>, dwie wsi przyleg\u0142e, pow. szczuczy\u0144ski, gm. Ruda, par. Bia\u0142aszewo. Le\u017c\u0105 \u015br\u00f3d las\u00f3w i b\u0142ot, na prawo od linii dr. \u017cel. brzosko-grajewskiej, S. Borowy ma 32 dm.; S. Gr\u0105dowy 12 dm. Obszar wynosi 1702 mr. W 1827 r. S. Borowy mia\u0142 22 dm., 130 mk.; S. Gr\u0105dowy 10 dm., 62 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Sojczynek,<\/b> w\u015b, pow. szczuczy\u0144ski, gm. i par. Bia\u0142aszewo. W 1827 r. 2 dm., 13 mk.<\/p>\n

Sokaiten,<\/b> w\u015b, pow. ragnecki, st. p. Wischwill; 597 ha, 46 dm., 234 mk.<\/p>\n

Sokolany,<\/b> sio\u0142o<\/s><\/span> w\u015b<\/span>, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Nowowola, o 7 w. od Sok\u00f3\u0142ki, ma 70<\/s><\/span> 57<\/span> dm., oko\u0142o 400<\/s><\/span> 325<\/span> mk., 735 dz. w\u0142o\u015bc. i 34 ko\u015bc.<\/span> Posiada pi\u0119kny ko\u015bci\u00f3\u0142 paraf. katol. na wzg\u00f3rzu, p. w. Przemienienia Pa\u0144skiego, z drzewa za\u0142o\u017cony w 1618 r. przez Zygmunta III a 1833 r. z muru wzniesiony przez ks. prob. Wysockiego. Parafia katol., dekanatu sok\u00f3lskiego, ma 3112 wiernych. J. Krz.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sokolda<\/b> al. Sok\u00f3\u0142ka<\/i>, rzeka w pow. sok\u00f3lskim, prawy dop\u0142yw Supra\u015bli. Wyp\u0142ywa z wielkiego stawu pod wsi\u0105 Kury\u0142y (o 1\u00bd w. od Sok\u00f3\u0142ki), mija Sok\u00f3\u0142k\u0119, p\u0142ynie na przestrzeni oko\u0142o 30 w. z p\u00f3\u0142nocy ku po\u0142udniowi poni\u017cej wsi Borki uchodzi do Supra\u015bli. Od prawego brzegu przybiera Ja\u0142\u00f3wk\u0119, Kantorow\u0105 i Liczewk\u0105<\/a>. J. Krz.<\/i><\/p>\n

Sokoli Gr\u00f3d,<\/b> uroczysko, pow. bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adki, w 3 okr. pol., gm. Przytulanka, o 46 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00ads\u00adto\u00adku.<\/p>\n

Sokolisko,<\/b> uroczysko, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Ostr\u00f3w, o 40 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Sokolne,<\/b> w\u015b, pow. augustowski, gm. i par. Szczebro-Olszanka, odl. od Augustowa 14 w., ma 4 dm., 24 mk. W 1827 r. 3 dm., 19 mk.<\/p>\n

Sokolniki<\/b> 1.) w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. oszmia\u0144ski, w 2 okr. pol., gm. Po\u0142oczany, okr. wiejski Szypulicze, o 10 w. od gminy, 32 dusz rewiz.; nale\u017cy do d\u00f3br skarb. Borzdy\u0144. 2.) S.,<\/b> za\u015bc., pow. \u015bwi\u0119cia\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. \u015awi\u0119ciany, okr. wiejski Konciarzyn, o 15 w. od gminy, 13 dusz rewiz. 3.) S.,<\/b> w\u015b, pow. wile\u0144ski, w 2 okr. pol., gm. Mu\u015bniki, okr. wiejski Opigosze, o 7 w. od gminy, 9 dusz rewiz.; w 1864 r. nale\u017ca\u0142a do d\u00f3br Wilejkiszki, Ru\u00adsie\u00adc\u00adkich. 4.) S.,<\/b> za\u015bc., pow. wile\u0144ski, w 6 okr. pol., gm. Rudomino, okr. wiejski Szkodziszki, o 2 w. od gminy, 11 dusz rewiz.; nale\u017cy do d\u00f3br skarb. Jarmoliszki. 5.) S.,<\/b> w\u015b i dobra, pow. wo\u0142kowyski, w 2 okr. pol., gm. Hornostajewicze, o 28 w. od Wo\u0142kowyska. W\u0142asno\u015b\u0107 Dasz\u00adkie\u00adwi\u00adcz\u00f3w. 6.) S.,<\/b> w\u015b, pow. wi\u0142\u00adko\u00admie\u00adrski, gm. Wi\u00ad\u017cu\u00adny, o 54 w. od Wi\u0142\u00adko\u00admie\u00adrza. 7.) S.,<\/b> al. So\u00adkol\u00adni\u00adko\u00adwo<\/i>, w\u015b, pow. ne\u00adwel\u00adski, na pograniczu gub. psko\u00adw\u00adskiej, w 3 okr. pok. do spraw w\u0142o\u015bc., z zarz\u0105dem gminy, obejmuj\u0105cej w 1863 r. 2028 dusz rewiz. By\u0142 tu dawniej ko\u015bci\u00f3\u0142 i klasztor franciszkan\u00f3w, od 1832 r. parafialny, obecnie zamieniony na cerkiew. 8.) S.,<\/b> w\u015b, pow. suraski, w 3 okr. pok. do spraw w\u0142o\u015bc., gm. Wymiany, w 1863 r. 50 dusz rewiz. J. Krz.<\/i><\/p>\n

Soko\u0142da,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Ostr\u00f3w, o 28 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Soko\u0142owo,<\/b> [\u2026]<\/span> 8.) S.,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Kuk\u00f3w, par. G\u0142\u0119boki R\u00f3w, odl. od Suwa\u0142k 8 w., ma 30 dm., 131 mk. Br. Ch.<\/i>.<\/p>\n

Soko\u0142owszczyzna,<\/b> trzy folw., pow. maryampolski, gm. Aleksota, par. Godlewo, odl. od Maryampola 46 w. S. ma 5 dm., 42 mk., S. Narbuta 3 dm., 44 mk., S. \u0141usz\u00adczew\u00adskie\u00adgo 1 dm., 8 mk. W 1827 r. 6 dm., 50 mk.<\/p>\n

Soko\u0142upiany,<\/b> folw. nad rz. Szyrwint\u0105, poni\u017cej Stamaj\u0107, pow. wy\u0142kowyski, gm. Kibarty, par. W\u0142adys\u0142aw\u00f3w, odl. od Wy\u0142kowyszek 26 w., ma 5 dm., 94 mk. W 1827 r. by\u0142o 3 dm., 98 mk. Folw. ten stanowi majorat rz\u0105d., nadany w 1840 r. pu\u0142kow. Do\u00adku\u00addo\u00adw\u00adskie\u00admu. S., dobra kr\u00f3lewskie w ks. \u017cmujdzkiem, pow. wielo\u0144skim, p\u0142aci\u0142y w XVIII w. kwarty z\u0142. 868.<\/p>\n

<\/a>Soko\u0142y,<\/b> [\u2026]<\/span> 11. S.,<\/b> pow. w\u0142adys\u0142awowski, (ob. <\/i>Kidule<\/a><\/i>), mylnie za: Saka\u0142y<\/i> (ob.).<\/p>\n

Soko\u0142y,<\/b> [\u2026]<\/span> 5. S.,<\/b> w\u015b, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 1 okr. pol., gm. Gr\u00f3dek, o 23 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku. [\u2026]<\/span><\/p>\n

Soko\u0142y<\/b> 1.) w\u015b, pow. gierdawski, st. poczt. Muldzie; 225 ha, 14 dm., 76 mk.; za\u0142o\u017cona przez kolonist\u00f3w polskich. 2.) S.<\/b> al. Sok\u00f3\u0142ki<\/i>, w\u015b, pow. \u0142ecki, st. p. Prostki; 271 ha, 29 dm., 140 mk. Rudolf v. Diepoltskirohen, komtur ry\u0144ski, nadaje r. 1509 Miko\u0142ajowi, Sta\u0144kowi, Janowi, Andrzejowi, Paw\u0142owi i Sta\u0144kowi Kitce na prawie magdeb. 15 w\u0142. mi\u0119dzy Gramackiemi a Wity\u0144skiemi (Witenczken), nad strum. Ro\u017canica. 3.) S.,<\/b> w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. p. Bo\u0107winka; 174 ha, 9 dm., 59 mk. 4.) S.<\/b> al. Soko\u0142y pod G\u00f3r\u0105<\/i>, dok. Sokoloffzken<\/i>, w\u015b, pow. ja\u0144sborski, st. p. Bia\u0142a; 319 ha, 29 dm., 164 mk. Jost von Strupperg, komtur baldzki i w\u00f3jt nata\u0144ski, nadaje Maciejowi \u0141ysysuniemu na prawie che\u0142m. 30 w\u0142. boru nad Wincent\u0105, z obowi\u0105zkiem s\u0142u\u017cby na 3 dobrych ogierach i w pancerzu, oraz wy\u017csze i ni\u017csze s\u0105downictwo, 12 lat wolno\u015bci. Dan w I\u0142awie w dzie\u0144 \u015bw. Dyonizego r. 1428. Kr\u00f3l Olbracht odnawia powy\u017cszy przywilej Janowi, Walentemu, Miko\u0142ajowi, Rafa\u0142owi Soko\u0142owskim, braciom, oraz Jakubowi, Stanis\u0142awowi i Paw\u0142owi Soko\u0142owskim, r\u00f3wnie\u017c braciom, nadaj\u0105c im prawo magdeb. 5.) S.<\/b> nad Jeziorem<\/i>, w\u015b, pow. ja\u0144sborski, nad jez. Borowo, st. p. W. Ro\u017cy\u0144sk; 427 ha, 39 dm., 196 mk. Erazm v. Reizenstein, komtur baldzki, nadaje Maciejowi Soko\u0142owskiemu na prawie magdeb. 3 w\u0142. w d\u0105browie mi\u0119dzy Kumielskiem, Id\u017akami, Soko\u0142ami i Cwalinami. Dan w Baldze w niedziel\u0119 G\u0142uch\u0105 r. 1481. Ad. N.<\/i><\/p>\n

Sok\u00f3lski powiat,<\/b> ob. Sok\u00f3\u0142ka<\/i>.<\/p>\n

Sok\u00f3\u0142ka<\/b> 1.) al. Sok\u00f3\u0142ki<\/i>, w\u015b i fol., pow. w\u0119growski, gm. i par. Sadowne, ma 40 dm., 343 mk., 567 mr. (237 mr. w\u0142o\u015bc.). Nale\u017ca\u0142a do d\u00f3br Ko\u0142odzi\u0105\u017c. W 1827 r. 12 dm., 74 mk. 2.) S.,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. rypi\u0144ski, gm. i par. Skrwilno, odl. 16 w. od Rypina, ma 3 dm., 39 mk., 29 mr. 3.) S.,<\/b> fol., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. \u015ato-Jeziory, odl. od Sejn 31 w., 13 dm., 57 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Sok\u00f3\u0142ka,<\/b> rzeka, ob. Sokolda<\/i>.<\/p>\n

Sok\u00f3\u0142ka,<\/b> mto powiat. gub. grodzie\u0144skiej, nad rz. Sokold\u0105 al. Sok\u00f3\u0142k\u0105, przy linii dr. \u017cel. warszaw.-petersburskiej, pod 53\u00b0 26′ p\u0142n. sz. a 41\u00b0 13′ wsch. d\u0142g., odl. o 37 w. na p\u0142d.-zach. od Grodna (przy trakcie bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adkim) a 201 w. od Warszawy, Wzniesione jest 765 st. npm. W 1878 r. by\u0142o tu 17 dm. mur. i 450 drewn., 3431 mk. (1648 m\u0119\u017c., 1783 kob.), w tej liczbie 411 praw., 1433 kat., 18 ew., 1543 \u017cyd. i 26 mac<\/s><\/span>hom. W 1867 r. by\u0142o 458 dm. (14 mur.) i 3814 mk. Posiada cerkiew mur., kaplic\u0119 praw. drewn., ko\u015bci\u00f3\u0142 kat. mur., synagog\u0119 drewn. i 4 domy modlitwy \u017cydowskie (2 mur.), 8 magazyn\u00f3w drewn., 61 sklep\u00f3w (3 mur.), urz\u0105d powiat., st. poczt., kolejow\u0105 i telegr., szko\u0142\u0119, 153 rzemie\u015blnik\u00f3w. Do msta nale\u017cy tylko 20 dz. gr. or. i \u0142\u0105k, mieszczanie za\u015b posiadaj\u0105 2436 dz. Doch\u00f3d miejski w 1869 r. wynosi\u0142 3646 rs. Handel nieznaczny, drobiazgowy. Odprawiaj\u0105 si\u0119 tu targi co niedziela oraz trzy jarmarki doroczne (23 kwietnia, 25 lipca i 29 wrze\u015bnia) z bardzo nieznacznym obrotem. Mieszka\u0144cy chrze\u015bcianie zajmuj\u0105 si\u0119 przewa\u017cnie rolnictwem, \u017cydzi za\u015b drobiazgowym handlem i przemys\u0142em. Przemys\u0142 fabryczny nieznaczny, ogranicza\u0142 si\u0119 w 1877 r. do 6 drobnych zak\u0142ad\u00f3w, zatrudniaj\u0105cych 9 robotnik\u00f3w i produkuj\u0105cych za 1175 rs. (1 browar, fabr. \u015bwiec, 3 garbarnie i garncarnia). Mto sk\u0142ada si\u0119 w\u0142a\u015bciwie z dw\u00f3ch ulic g\u0142\u00f3wnych (Grodzie\u0144skiej i Bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adkiej), przy po\u0142\u0105czeniu kt\u00f3rych znajduje si\u0119 obszerny plac, w \u015brodku kt\u00f3rego wzniesiona zosta\u0142a cerkiew, otoczona sztachetami \u017celaznemi. Nadto znajduje si\u0119 6 niewielkich uliczek pobocznych. By\u0142a to pierwotnie w\u015b koronna, nale\u017c\u0105ca do ekonomii grodzie\u0144skiej, mieszka\u0144cy kt\u00f3rej obowi\u0105zani byli do hododowania soko\u0142\u00f3w, podobnie jak mieszka\u0144cy s\u0105siedniej w\u0142o\u015bci Sobaczy\u0144ce od utrzymywania psiarni kr\u00f3lewskiej. W ostatniej \u0107wierci XVIII w. Ant. Tyzenhauz, podskarbi litewski, osadzi\u0142 tu rzemie\u015blnik\u00f3w, zabudowa\u0142 pi\u0119knie rynek i wyni\u00f3s\u0142 osad\u0119 do godno\u015bci miasteczka. Po trzecim rozbiorze Rzpltej S. wraz z ca\u0142\u0105 zachodni\u0105 czcz\u0119\u015bci\u0105 dzisiejszej gub. grodzie\u0144skiej dosta\u0142a si\u0119 Prusom i pozostawa\u0142a pod ich w\u0142adz\u0105 do pokoju Tyl\u017cyckiego. Po przy\u0142\u0105czeniu do Rossyi obwodu bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adkie\u00adgo w 1807 r. S. przeznaczona zosta\u0142a na miasto powiatowe. Ko\u015bci\u00f3\u0142 paraf. kat. p. w. \u015bw. Antoniego wzniesiony zosta\u0142 pierwotnie z drzewa w 1565 r. przez Zygmunta Augusta. W 1779 r. ko\u015bci\u00f3\u0142 ten zgorza\u0142 i nabo\u017ce\u0144stwo przez d\u0142ugi czas odbywa\u0142o si\u0119 w zbudowanej napr\u0119dce szopie, dopiero w 1848 r. proboszcz miejscowy k\u015b. Kryszczun wymurowa\u0142 do\u015b\u0107 okaza\u0142y z zewn\u0105trz i przestronny ko\u015bci\u00f3\u0142. Par. kat., dekan. sok\u00f3lskiego, ma 7852 dusz. Par. prawos\u0142., dekanatu (b\u0142agoczynia) sok\u00f3lskiego, ma 1268 wiernych. St. dr. \u017cel. warszawsko-petersb., na przestrzeni Bia\u0142ystok-Wilno, mi\u0119dzy st. Czarna Wie\u015b (o 19 w.) a Ku\u017anica (o 15 w.), odl. jest o 201 w. od Warszawy a 844 w. od Petersburga.<\/p>\n

Sok\u00f3lski powiat<\/i>, le\u017cy w p\u0142n.-zachod. cz\u0119\u015bci gubernii, graniczy na p\u0142n. z gub. suwalsk\u0105, na wsch\u00f3d z pow. grodzie\u0144skim, na p\u0142d. i zach\u00f3d z pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adkim i pod\u0142ug obliczenia pu\u0142k. Strielbickiego zajmuje 47\u202226 mil al. 2286\u20228 w. kw. (pod\u0142ug Schweitzera 41\u202238 mil kw.; pod\u0142ug za\u015b pomiar\u00f3w wojenno-topogr. 2262 w. kw. al. 235622 dz.). Powierzchnia w og\u00f3le wzg\u00f3rzysta. Pag\u00f3rki tutejsze, grupuj\u0105ce si\u0119 przewa\u017cnie w \u015brodkowej cz\u0119\u015bci powiatu, stanowi\u0105 dzia\u0142 wodny pomi\u0119dzy dop\u0142ywami Niemna i Wis\u0142y. S\u0105 one niezbyt wynios\u0142e. Najwy\u017cszy punkt pod wsi\u0105 Kusty\u0144ce dochodzi do 777 st., w Sok\u00f3\u0142ce za\u015b do 765 st. npm. Gleba przewaznie piaszczysta lub piaszczysto-gliniasta, z g\u0142\u0119bokiem pod\u0142o\u017cem gliniastem; miejscami znajduj\u0105 si\u0119 i\u0142y, w dolinach za\u015b czarnoziem b\u0142otnisto-torfiasty. Zachodnia, przewa\u017cna cz\u0119\u015b\u0107 powiatn nale\u017cy do dorzecza Wis\u0142y, mniejsza za\u015b wschodnia do dorzecza Niemna. Przedstawicielk\u0105 systematu rz. Niemna jest rz. \u0141oso\u015bna (dop\u0142. Niemna) z Tatark\u0105 i drobne lewe dop\u0142ywy \u015awis\u0142oczy. Daleko wa\u017cniejszemi s\u0105 rzeki nale\u017c\u0105ce do systematu Wis\u0142y, mianowicie B\u00f3br [Biebrza]<\/span> i Supra\u015bl, dop\u0142ywy Narwi. Dorzecze Bobru zrasza p\u00f3\u0142nocn\u0105, Supra\u015bli za\u015b po\u0142udniow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 powiatu. Z dop\u0142yw\u00f3w Bobru wa\u017cniejsze: Brzoz\u00f3wka z Kumia\u0142k\u0105, z dop\u0142yw\u00f3w za\u015b Supra\u015bli \u2014 Sokolda. Rzeki te w og\u00f3le s\u0105 niesp\u0142awne i nie\u017ceglowne. Jezior niewiele i w og\u00f3le drobne; najwi\u0119ksze w pobli\u017cu Sok\u00f3\u0142ki, daj\u0105ce pocz\u0105tek rz. Sokoldzie. B\u0142ota znajduj\u0105 si\u0119 na ca\u0142ej przestrzeni powiatu, przewa\u017cnie jednak w dolinie Sokoldy. Las\u00f3w niewiele; w 1877 r. znajdowa\u0142o si\u0119 pod niemi 47,361 dz. (41987 dz. skarbowych, na 46430 dz. ziemi do skarbu nale\u017c\u0105cej), t. j. 20\u20221 % og\u00f3lnej przestrzeni. W 1869 r. by\u0142o jeszcze do 56000 dz. las\u00f3w, t. j. 26 % og\u00f3lnej przestrzeni. Grupuj\u0105 si\u0119 one przewa\u017cnie w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci powiatu, w wschodniej natomiast bardzo ich ma\u0142o. Drzewostan stanowi g\u0142\u00f3wnie d\u0105b i jod\u0142a, przytem grab, sosna i osina. Pod\u0142ug danych z 1878 r. by\u0142o w powiecie wraz z Sok\u00f3\u0142k\u0105 i miasteczkami 85672 mk., wypada wi\u0119c 37\u20229 na 1 w. kw., bez miast za\u015b 70842 mk. (35120 m\u0119\u017c., 35722 kob.), w tej liczbie 253 szla\u00adch\u00adty dziedz., 12 szla\u00adch\u00adty osob., 10 stanu duch. prawos\u0142., 4 katol., 2 mac<\/s><\/span>hom., 4 kupc\u00f3w, 2475 cechowych, 57532 w\u0142o\u015bcian skarbowych, 446 kolonist\u00f3w, 6884 w\u0142o\u015bcian uw\u0142aszczonych, 113 wojskowych, 3213 \u017co\u0142nierzy urlopowanych, dymisyonowanych i in., 52 cudzoziemc\u00f3w i 54 innych stan\u00f3w. Pod wzgl\u0119dem wyznania by\u0142o w powiecie w t. r. (bez S. i miasteczek) 18515 prawos\u0142awnych, 50351 katol., 8 ewang., 1603 \u017cyd\u00f3w i 365 mac<\/s><\/span>homet. W 1879 r. by\u0142o w powiecie 13 cerkwi (6 murow.), 3 kapl. praw. drew., 12 ko\u015bc. katol. (7 murow.), 3 kap. kat. drew., 10 synagog (2 murow.), 18 dom\u00f3w modl. \u017cydow. (5 murow.) i 1 meczet drewniany. Pod\u0142ug Lebedkina. (Zap. Imp. R. Geogr. Obszcz., 1861 r., cz. III, 154) g\u0142\u00f3wn\u0105 mas\u0119 ludno\u015bci stanowi\u0105 Polacy (48000), dalej Litwini (do 7000) i Wielkorossyanie (do 4000). W powiecie jest 611 miejsc zaludnionych, w tej liczbie 9 miasteczek (D\u0105browa, Jan\u00f3w, Ko\u00adry\u00adcin, Ku\u00ad\u017a\u00adni\u00adca, Nowydw\u00f3r, Odelsk, Sidra, Suchowola i Wa\u00adsi\u00adl\u00adk\u00f3w), 350 si\u00f3\u0142 i wsi i 252 drobniejszych osad. Z pomi\u0119dzy tych miejscowo\u015bci 292 ma mniej ni\u017c 25 mk., 114 od 25 do 50, 118 od 51 do 100, 83 od 101 do 500 i tylko cztery przesz\u0142o po 500 mk. Mieszka\u0144cy zajmuj\u0105 si\u0119 przewa\u017cnie rolnictwem i upraw\u0105 lnu. Siej\u0105 g\u0142\u00f3wnie \u017cyto, owies i j\u0119czmie\u0144. W 1870 r. zasiano 55000 czet. \u017cyta (zebrano 222000), 1800 pszenicy ozimej (7000), 25000 owsa (98000), 13000 j\u0119czmienia. (52000), 2000 tatarki (8000), 1000 innych zb\u00f3\u017c jarych (4000); zasadzono 15500 czet. kartofli (zebrano 93000 czet.). Hodowla byd\u0142a do\u015b\u0107 rozwini\u0119ta; w 1877 r. by\u0142o w powiecie (bez miasta i miasteczek): 14686 sztuk koni, 25329 byd\u0142a rogatego, 40264 owiec zwyczajnych, 570 rasy poprawnej, 19256 \u015bwi\u0144, 35 k\u00f3z. Przemys\u0142 fabryczny, opr\u00f3cz sukiennictwa, s\u0142abo rozwini\u0119ty. W 1878 r. by\u0142o w powiecie 41 fabryk, zatrudniaj\u0105cych 265 ludzi produkuj\u0105cych za 645219 rs., mianowicie: 7 fabryk sukna. (122 robot., 404632 rs. produk.), 3 prz\u0119dzalnie (56 robot., 139360 rs.), 2 gorzelnie (11 robot., 65000 rs.), 10 browar\u00f3w (26 robot., 25712 rs.), tartak (6 robot., 5100 rs.), 10 garbarni (25 robot., 2975 rs.), 5 cegielni (11 robot., 640 rs.) i 3 fabryki kafli (3 robot., 1800 rs.). Pod wzgl\u0119dem administracyjnym powiat podzielony jest na 3 okr. pol. i 13 gmin, mianowicie: do 1 okr. pol. z biurem w Ku\u017anicy nale\u017c\u0105 gminy: Kruglany, Makowlany, Grzebienie i Kamienna; do 2 ok. pol. z biurem w Suchowoli nale\u017ca, gminy: Bagny, Trofim\u00f3wka, Ostra G\u00f3ra, Nowowola i Roman\u00f3wka i wreszcie do 3 okr. pol., z biurem w Wasilkowie, nale\u017c\u0105 gminy: Czarna Wie\u015b, Ostr\u00f3w, Kamionka i Zubrzyca. Pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym sok\u00f3lski powiat tworzy dekanat (b\u0142agoczynie) prawos\u0142awny sok\u00f3lski, obejmuj\u0105cy 9 parafii: Sok\u00f3\u0142ka, Ostr\u00f3w, Jurowlany, Siderka, Wasilk\u00f3w, Samogruda, Krasnystok, Nowydw\u00f3r i Ku\u017anica, 14354 wiernych. Opr\u00f3cz 9 cerkwi paraf. znajduj\u0105 si\u0119 w dekanacie 1 cerkiew filialna, 4 cmentarne i 2 kaplice. R\u00f3wnie\u017c i wszystkie parafie katol. w powiecie nale\u017c\u0105 do dekanatu katol. sok\u00f3lskiego dyecezyi wile\u0144skiej. Sk\u0142ada on si\u0119 z 12 parafii: Sok\u00f3\u0142ka, Ku\u017anica, Kundzin, Jan\u00f3w, Suchowola, Sokolany, D\u0105browa, Nowydw\u00f3r, Odelsk, Ko\u00adry\u00adcin, Sidra, Zalesie (dawniej jeszcze R\u00f3\u017canystok, Szudzia\u0142\u00f3w i Wa\u00adsi\u00adl\u00adk\u00f3w) i ma 61478 wiernych. Pod wzgl\u0119dem komunikacyjnym powiat przerzyna od p\u0142d.-zach. ku p\u0142n.-wsch. linia dr. \u017cel. warszawsko-petersburskiej, ze stacyami: Czarna Wie\u015b, So\u00adk\u00f3\u00ad\u0142\u00adka i Ku\u017a\u00adni\u00adca, oraz w tym samym kierunku id\u0105cy trakt z Grodna do Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku. St. poczt. i telegr. po\u0142\u0105czone s\u0105 ze stacyami dr. \u017cel., nadto znajduje si\u0119 st. poczt. w Sidrze. Marsza\u0142kami szla\u00adch\u00adty pow. sok\u00f3lskiego byli: Zawistowski, Downarowicz, Terpi\u0142owski, Bachra, Ber. J. Krz.<\/i><\/p>\n

Sok\u00f3\u0142ki,<\/b> w\u015b, pow: margrabowski, st. p. Cichy; 641 ha, 91 dm., 549 mk. Wawrzyniec v. Halle, ststa oleckowski, sprzedaje r. 1564 Maciejowi Soko\u0142owi z pow. \u0142eckiego, 4 w\u0142\u00f3ki so\u0142eckie, w\u0142\u00f3k\u0119 za 60 grzywien, celem za\u0142o\u017cenia wsi dannickiej na 40 w\u0142\u00f3k. boru mi\u0119dzy W\u0119\u017cewem, Staczami, \u017bydami i Cichami, przy 10 latach wolno\u015bci. Synami Macieja byli Jakub, Wojtek i Wawrzyniec; brat Macieja zatrzymuje ojcowizn\u0119 w pow. \u0142eckim. Ludno\u015b\u0107 w S. sk\u0142adaj\u0105 w r. 1600 sami Polacy. Ad. N.<\/i><\/p>\n

Solceniki,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Krasna, odl. od Kalwaryi 23 w., ma 39 dm., 292 mk.<\/p>\n

Soldany<\/b> 1.) al. So\u0142dany<\/i>, w\u015b, pow. w\u0119goborski, st. p. Kruglanki; 834 ha, 73 dm., 368 mk. Jan Pusz, ststa w\u0119goborski, podaje 1545 r. do wiadomo\u015bci, \u017ce Cherubin Lipnik z pow. leckiego naby\u0142 od so\u0142tysa so\u0142da\u0144skiego 4 w\u0142\u00f3ki. 2.) S.,<\/b> w\u015b, pow. ja\u0144sborski, st. poczt. Kumilsko; 191 ha, 2b dm., 133 mk. S. istnia\u0142y ju\u017c r. 1471. Zygfryd Flach v. Schwarzburg, komtur baldzki, nadaje Janowi (Jaenn) So\u0142danowi na prawie magdeburskiem 13 w\u0142\u00f3k w So\u0142danach, mi\u0119dzy Lisakami, Kosakami i rz. Wincent\u0105. Dan w Baldze r. 1478, w dzie\u0144 \u015bw. Wita i Modesta. 3.) S.,<\/b> Nowe<\/i>, fol., pow. w\u0119goborski, przy wsi t. n. Ad. N.<\/i><\/p>\n

<\/a>Solidow,<\/b> jedno z terytory\u00f3w pruskiej Natangii<\/a>.<\/p>\n

Solinie,<\/b> jezioro, w pow. sejne\u0144skim, w pobli\u017cu jez. Dumbel, ma 12 m\u00f3rg obszaru.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Soliny,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Kadaryszki<\/a>, par. Wi\u017cajny. Odl. od Suwa\u0142k 26 w., ma 14 dm., 106 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kadaryszki.<\/p>\n

Solistowa G\u00f3ra,<\/b> pow. szczuczy\u0144ski, gm. Pruska, par. Barg\u0142owo.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Solist\u00f3wka,<\/b> rzeczka, poczyna si\u0119 na p\u0142d. od wsi Rutki, w pow. augustowskim, na granicy od Prus, p\u0142ynie kr\u0119to ku po\u0142ud. przez Pomiany, \u017brobki i za Solist\u00f3wk\u0105, pod wsi\u0105 Barszcze (pow. szczuczy\u0144ski), wpada do jeziora Dr\u0119stwo<\/a>, kt\u00f3rego wody odprowadza rzeczka Jegrznia<\/a>. D\u0142uga 13 w. J. Bl.<\/i> [Dzi\u015b S\u0142uczka<\/i>.]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Solist\u00f3wka,<\/b> w\u015b i fol. nad rz. t. n.<\/a>, pow. augustowski, gm. Barg\u0142\u00f3w, par. Rajgr\u00f3d, odl. od Augustowa 18 w.; w\u015b 30 dm., 272 mk.; fol. 2 dm., 28 mk. W 1827 r. by\u0142o 25 dm., 158 mk. W 1866 r. folw. rozl. 1050 mr.: gr. or. i ogr. 366 mr., \u0142\u0105k 195 mr., lasu 458 mr., nieu\u017c. 31 mr.; las nieu\u017c\u0105dzony. W\u015b S. 38 os., 434 mr. [Pierwotnie wie\u015b ca\u0142kowicie bia\u0142oruska.]<\/span><\/p>\n

Solniczki,<\/b> w\u015b, pow. bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adki, w 1 okr. pol., gm. Za\u00adb\u00ad\u0142u\u00addo\u00adwo, o 8 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00ads\u00adto\u00adku.<\/p>\n

Solniki<\/b> 1.) w\u015b, pow. bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adki, w 1 okr. pol., gm. Za\u00adb\u00ad\u0142u\u00addo\u00adwo, o 18 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00ads\u00adto\u00adku. 2.) S.,<\/b> folw., tamze, o 7 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00ads\u00adto\u00adku. 3.) S.,<\/b> w\u015b, pow. biel\u00adski, w 2 okr. pol., gm. Aleksin, o 23 w. od Biel\u00adska.<\/p>\n

Soltnick,<\/b> folw. d\u00f3br Silginnen, pow. gierdawski, st. poczt. Skandau, 3 dm., 120 mk.<\/p>\n

So\u0142a,<\/b> os., pow. maryampolski, gm. Jaworowo, par. Ig\u0142\u00f3wka, odl. od Maryampola 21 w., ma 3 dm., 36 mk. W 1827 r. 1 dm., 14 mk.<\/p>\n

So\u0142dacka<\/b> S\u0142oboda<\/b> 1.) os. nad rz. Mro\u00adg\u0105, pow. brze\u00adzi\u0144\u00adski, gm. Dmo\u00adsin, 2 dm., 7 mk., 29 mr. 2.) S. S\u0142.,<\/b> w\u015b, pow. raw\u00adski, gm. Gor\u00adta\u00adto\u00adwi\u00adce, ma 7 dm., 41 mk., 160 mr. 3.) S S\u0142.,<\/b> os., pow. kolne\u0144ski, gm. Czerwone, 91 mr. (84 mr. roli). 4.) S. S\u0142.,<\/b> os. pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Jan\u00f3wka, odl. od Augustowa 14 w., ma 2 dm., 43 mk. Osady te utworzone zosta\u0142y po 1864 r., na gruntach poko\u015bcielnych zwykle, nadawanych wys\u0142u\u017conym \u017co\u0142nierzom.<\/p>\n

So\u0142ki<\/b> 1.) w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. ra\u00addzy\u00admi\u0144\u00adski, gm. Ru\u00addzie\u00adn\u00adko, par. Do\u00adbre, ma 161 mk, 343 mr. 2.) S.<\/b> al. Solki-Wale<\/i>, fol. i os. karcz. nad rzk\u0105 Krze\u00admie\u00adni\u00adc\u0105, pow. raw\u00adski, gm. Czer\u00adnie\u00adwi\u00adce, par. Krze\u00admie\u00adni\u00adca, odl. 7 w. od Ra\u00adwy; fol. ma 5 dm., 30 mk.; os. m\u0142yn. 1 dm., 36 mr.; w\u015b Wale 13 dm., 140 mk., 90 mr. W 1827 r. Wale, w\u015b pryw., ma 23 dm., 130 mk. W 1885 r. fol. S. rozl. mr. 850: gr. or. i ogr. mr. 569, \u0142\u0105k mr. 80, past. mr. 4, lasu mr. 166, nieu\u017c. mr. 31; bud. drewn. 16; las nieurz\u0105dzony, pok\u0142ady torfu W\u015b Wale os. 16, mr. 91. 3.) S.,<\/b> pow. szczuczy\u0144ski, gm. Be\u0142da, par. Rajgr\u00f3d. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

So\u0142ochy,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. Ho\u017ca, o 10 w. od Grodna.<\/p>\n

So\u0142oducha,<\/b> uroczysko; pow. pru\u017canski, w 4 okr. pol., gm. bia\u0142owiesko-aleksandrowska, o 52 w. od Pru\u017cany.<\/p>\n

So\u0142ojewszczyzna,<\/b> w\u015b, pow. augustowski, gm. Kuryanki, par. Teolin, odl. od Augustowa 39 w., ma 7 dm., 28 mk. W 1827 r. by\u0142o 3 dm., 31 mk., par. Lipsk.<\/p>\n

So\u0142omianka,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Ber\u017cniki, odl. od Sejn 7 w., 1 dm., 3 mk.<\/p>\n

So\u0142omianka<\/b> 1.) w\u015b, pow. \u015bwi\u0119cia\u0144ski, ob. S\u0142omianka<\/i> 3.). Le\u017cy nad rzk\u0105 Konciarzyn, o 28\u00bd w. od \u015awi\u0119cian, ma 8 dm., 111 mk. kato1. 2) S.,<\/b> karczma, tam\u017ce, ma 1 dm., 4 mk. \u017cyd\u00f3w. 3.) S.,<\/b> karczma, pow. borysowski, na go\u015bc. wiod\u0105cym do Hniezdzi\u0142owa, w pobli\u017cu rzki Poni, w gm. Witunicze. 4). S.,<\/b> karczma nad bezim. dop\u0142. Is\u0142oczki, pow. mi\u0144ski, w gm. Rak\u00f3w (o 2 w.), przy go\u015bc. handlowym mi\u0144sko-rakowskim. 5.) S.,<\/b> karczma, pow. mi\u0144ski, przy drodze ze wsi Buzuny do wsi Giniewicz. 6.) S.,<\/b> karczma, pow. nowogr\u00f3dzki, gm. Nowa-Mysz, przy go\u015bc. z Darewa do Baranowicz, st. dr. \u017cel. mosk.-brzeskiej. 7.) S.,<\/b> karczma nad Niemnem, pow. nowogr\u00f3dzki, gm. Jeremicze. 8.) S.,<\/b> karczma, pow. pi\u0144ski, na go\u015bc. wo\u0142y\u0144skim, o 4 w. na zach\u00f3d od Pi\u0144ska. 9.) S.,<\/b> w\u015b, pow. rzeczycki, w gm. Karpowicze, ma 4 osady; nale\u017ca\u0142a do dom. Eutuszkiewicze Horwat\u00f3w. 10.) S.,<\/b> uroczysko, pow. bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adki, w 1 okr. pol., gm. Zab\u00ad\u0142u\u00addo\u00adwo, o 13 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku. 11.) S.,<\/b> w\u015b, pow. bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adki, w 2 okr. pol., gm. Ob\u00adru\u00adb\u00adni\u00adki, o 35 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku. 12.) S.,<\/b> folw., pow. grodzie\u0144ski, w 3 okr. pol., gm. bogorodzicka, o 42 w. od Grodna. 13.) S.,<\/b> uroczysko, pow. s\u0142onimski, w 2 okr. pol., gm. \u017by\u00adro\u00adwi\u00adce, o 17 w. od S\u0142onima. 14.) S.,<\/b> uroczysko, tam\u017ce, w 4 okr. pol., gm. Koz\u00ad\u0142ow\u00adszczy\u00adz\u00adna, o 26 w. od S\u0142onima. 15.) S.<\/b> 1 i 2, dwie wsi, pow. sok\u00f3lski, w 1 okr. pol., gm. Makowlany, o 17 w. od Sok\u00f3\u0142ki. 16.) S.,<\/b> ob. S\u0142omianka<\/i>.<\/p>\n

So\u0142oty,<\/b> jezioro i w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, ob. Sa\u0142aty<\/i>. Le\u017c\u0105 przy linii dr. \u017cel. warsz.-petersburskiej.<\/p>\n

So\u0142owiec,<\/b> folw., pow. brzeski gub. grodzie\u0144skiej, w 4 okr. pol., gm. Ratajczyce, o 31 w. od Brze\u015bcia.<\/p>\n

So\u0142owieje,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. augustowski, gm. i par. (r. g.) \u0141abno, par. r. l. Adamowicze, odl. od Augustowa 58 w., ma 17 dm., 135 mk., 721 mr. W 1827 r. by\u0142o 12 dm., 69 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad majoratu rz\u0105d. \u0141abno. W r. 1558 nale\u017cy do w\u00f3jtowstwa Naumowicze we w\u0142o\u015bci dworu \u0142abe\u0144skiego. By\u0142o 16 w\u0142\u00f3k gruntu \u015bredniego, w tem 2 piekarskich i 14 osadnych. Poddani mieli 42 wo\u0142\u00f3w i 25 koni. Doch\u00f3d czyni\u0142 (bez owsa i odwozu) 17 k\u00f3p 50 gr.<\/span><\/p>\n

So\u0142owji<\/b> 1.) uroczysko, pow. grodzie\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. Ho\u017ca, o 10 w. od Grodna. 2.) S.,<\/b> w\u015b, pow. wo\u0142kowyski, w 2 okr. pol., gm. To\u0142oczmany, o 18 w. od Wo\u0142kowyska.<\/p>\n

So\u0142taniszki,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Lejpuny, odl. od Sejn 33 w., ma 7 dm., 65 mk., 522 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Lejpuny.<\/p>\n

So\u0142tmany<\/b> 1.) w\u015b, pow. w\u0119goborski, st. poczt. Kruglanki; 1308 ha, 100 dm., 585 mk. S. za\u0142o\u017cyli r. 1546 bracia Jan i Pawe\u0142 So\u0142tmanowie. 2.) S.,<\/b> w\u015b, pow. \u0142ecki, st. poczt. Prostki; 344 ha, 36 dm., 158 mk. S. istnia\u0142y ju\u017c r. 1553. W r. 1564 dostaje Wojtek Karwowski, kt\u00f3ry ks. Olbrachtowi odst\u0105pi\u0142 so\u0142ectwo swe w pow. w\u0119goborskim, 2 w\u0142\u00f3ki w S. pod Prostkami. Ad. N.<\/i><\/p>\n

So\u0142tyski,<\/b> w\u015b, pow. lecki (K\u0119trzy\u0144ski), w spisach urz\u0119dowych nie umieszczona.<\/p>\n

So\u0142y<\/b> 1.), fol. d\u00f3br August\u00f3wek, pow. grodzie\u0144ski. [\u2026]<\/span><\/span><\/p>\n

Somia,<\/b> pow. szczuczy\u0144ski, gm. Ruda, par. Bia\u0142aszewo.<\/p>\n

Sommerau,<\/b> dobra, pow. ragnecki, st. p. Szillen; 655 ha, 31 dm., 176 mk.<\/p>\n

Sonicze,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. augustowski, gm. Wo\u0142owiczowce, par. Teolin, odl. od Augustowa 52 w., ma 23 dm., 188 mk. W 1827 r. by\u0142o 13 dm., 74 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sonkury<\/b> al. Sankury<\/i>, Sankuny<\/i>, w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Krasnowo, par. \u0141o\u017adzieje, odl. 14 w. od Sejn, ma 8 dm., 82 mk. W 1827 r. w\u015b rz\u0105d. Sankuny, w par. Urdomin, mia\u0142a 6 dm., 64 mk. [Por. <\/span>Senkury<\/i><\/a>, Szaukuny<\/a><\/i>.]<\/p>\n

Sonnenburg<\/b> 1.) folw. do d\u00f3br Silginnen nale\u017c\u0105cy, pow. gierdawski, st. p. Skandau; 4 dm., 72 mk. 2.) S.,<\/b> m\u0142yn, pow. frydl\u0105dzki, sto p. Korsze; 29 ha, 1 dm., 13 mk. 3.) S.<\/b> Gross<\/i>, dobra, tam\u017ce; 462 ha, 23 dm., 139 mk.<\/p>\n

Sontaki,<\/b> pow. w\u0142adys\u0142awowski, ob. Santoka<\/i>.<\/p>\n

So\u0144sbork,<\/b> niem. Sensburg<\/i>, ob. Z\u0105dzbork<\/i>.<\/p>\n

Sophienberg<\/b> 1.) dobra ryc., pow. gierdawski, st. p. Friedenberg; 491 ha, 17 dm., 103 mk. 2.) S.,<\/b> dobra, pow. i\u0142awkowski, st. Schrombehnen; 237 ha, 19 dm., 103 mk. 3.) S.,<\/b> le\u015bn., tam\u017ce; 1 dm., 29 mk.<\/p>\n

Sophienwalde,<\/b> dobra, pow. gierdawski, st. p. Nordenburg, 4 dm., 67 mk.<\/p>\n

Sopie,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Zyple, par. \u0141uksze, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 32 w., ma 4 dm., 47 mk. W 1827 r. 4 dm., 36 mk.<\/p>\n

Sopociszki,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Balkuny, par. Miros\u0142aw, odl. 42 w. od Kalwaryi, ma 13 dm., 100 mk. W 1827 r. by\u0142o 5 dm., 51 mk.<\/p>\n

Sopo\u0107kinie,<\/b> os. miejska i dobra, pow. augustowski, gm. Wo\u0142owiczowce, par. Teolin, odl. 60 w. od Augustowa, le\u017cy o 4 w. od K<\/span>ana\u0142u A<\/span>ugustowskiego, w kotlinie b\u0142otnistej, mi\u0119dzy dwoma wynios\u0142o\u015bciami, przy szosie z Sejn do Grodna (o 21 w.), posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. kat. (w os. Teolin), cerkiew mur., s\u0105d gm. okr. III, urz. gm., st. poczt., olejarni\u0119, 173 dm. (drewn.), 2457 mk. W 1827 r. by\u0142o 98 dm., 733 mk.; 1858 r. 160 dm. (3 mur.), 1568 mk. (1239 \u017cyd.); doch\u00f3d kasy miejskiej wynosi\u0142 268 rs. 28 kop. Ludno\u015b\u0107 trudni si\u0119 wyrobem kaszy. Na obszarze d\u00f3br przy osadzie jest huta szklana, tartak, fryszerka i m\u0142yn wodny. Dobra S. sk\u0142ada\u0142y si\u0119 w 1889 r. z fol. Borowszczyzna, nomenkl. Tartak, Sopo\u0107kinie i wsi Kadysz, rozl. mr. 802: gr. or. i ogr. mr. 311, \u0142\u0105k mr. 4, past. mr. 68, lasu mr. 246, w odpadkach mr. 158, nieu\u017c. mr. 15; bud. mur. 7, drewn. 7; p\u0142odozm. 4-pol., las urz\u0105dzony; K<\/span>ana\u0142 Augustowski przep\u0142ywa. Os. S. os. 168, mr. 1211; w\u015b Kadysz os. 11, mr. 383.<\/p>\n

Sordachy,<\/b> kol., pow. \u0142ecki, st. poczt. i tel. E\u0142k; 367 ha, 26 dm., 147 mk. Jerzy Ramung v. Ramek, komtur ry\u0144ski, nadaje Janowi Sordachowi, na prawie magd., 20 w\u0142\u00f3k wolnych od t\u0142oki i pa\u0144szczyzny nad jez. Selm\u0119tno, w kierunku ku Ryglowi, Rygielnicy i Budzi\u0142owu, oraz 12 mr. \u0142\u0105k pod D\u0105browskiemi. Dan w E\u0142ku r. 1484. Ad. N.<\/i><\/p>\n

Sordaki,<\/b> w spisie z 1827 r. Sorakiszki<\/i>, w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Wy\u0142kowyszki (odl. 3 w.), ma 31 dm., 392 mk. W 1827 r. w\u015b rz\u0105d., mia\u0142a 6 dm., 50 mk.<\/p>\n

Sorgenfrei,<\/b> fol. d\u00f3br Abscherningken, pow. darkiejmski, st. p. Trempen; 2 dm., 49 mk.<\/p>\n

Sorocza N\u00f3\u017cka,<\/b> uroczysko, p\u00f3w. pru\u017ca\u0144ski, w 4 okr. pol., gm. Masiewo, o 77 w. od Pru\u017cany.<\/p>\n

Soroczy Mostek,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Ostra G\u00f3ra, o 23 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Soroczyce<\/b> al. Saroczyce<\/i>, w\u015b nad Skidlic\u0105, pow. grodzie\u0144ski, w 4 okr. pol., gm. Dubno, o 43 w. od Grodna.<\/p>\n

Soroki<\/b> [\u2026]<\/span> 9.) S.,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 4 okr. pol., gm. Kamionka, o 51 w. od Grodna. 10.) S.,<\/b> chutor, tam\u017ce. gm. Kosty, o 58 w. od Grodna. [\u2026]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sosna<\/b> al. <\/i>Sosnowa<\/a><\/i>, rzeczka, bierze pocz\u0105tek w pow. maryampolskim, p\u0142ynie ku zach. pod Obelinem, Sosnow\u0105, Ochotni\u0105, pod Kantaliszkami przyjmuje z lew. brzegu strumie\u0144 od Przydatk\u00f3w i Dzi\u0119cio\u0142\u00f3wki, i na p\u00f3\u0142n. od wsi Surgucie uchodzi do Szeszupy<\/a> z lew. brzegu. D\u0142uga 10 w. J. B\u0142.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sosnowa,<\/b> rzka, bierze pocz\u0105tek w lasach pow. maryampolskiego, ko\u0142o wsi Sosnowo i wpada do Szczupy [Powinno by\u0107: <\/span>Szeszupy<\/a>.] z praw. brzegu, poni\u017cej Giwa\u0142towa (Gierwa\u0142towa), w gm. Antonowo. [To samo co Sosna<\/a><\/i>.]<\/span><\/p>\n

Sosnowe B\u0142oto,<\/b> uroczysko, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Ostra G\u00f3ra, o 23 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Sosnowik,<\/b> uroczysko, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Ostr\u00f3w, o 21 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Sosnowo<\/b> [\u2026]<\/span> 6.) S.,<\/b> os. nad Kana\u0142em Augustowskim, pow. augustowski, gm. i par. Barg\u0142\u00f3w, odl. od Augustowa 20 w., 2 dm., 36 mk. 7.) S.,<\/b> pow. augustowski, gm. Sztabin, par. Krasnyb\u00f3r. W 1827 r. 3 dm., 23 mk. 8.) S.,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Kwieciszki, par. Maryampol (odl. 13 w.), ma kaplic\u0119 kat., 37 dm., 401 mk. W 1827 r. 26 dm., 214 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Sosnowszczyzna,<\/b> os. pow. kalwaryjski, gm. i par. Ludwin\u00f3w. W 1827 r. 2 dm., 22 mk. Niepodana w nowszych spisach.<\/p>\n

Sosnowy Borek,<\/b> uroczysko, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Ostr\u00f3w, o 40 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Sosnowy Gr\u0105d,<\/b> folw., pow. suwalski, gm. i par. Jeleniewo, odl. od Suwa\u0142k 16 w., 1 dm., 20 mk.<\/p>\n

Sosn\u00f3wka<\/b> [\u2026]<\/span> 2<\/span>5.) S.,<\/b> os., pow. augustowski, gm. Kuryanki, par. Teolin, odl. od Augustowa 34 w., ma 2 dm., 20 mk. 16.) S.,<\/b> pow. sejne\u0144ski, gm. Pokrowsk, odl. od Sejn 12 w., 1 dm., 6 mk. 17.) S.,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Tomaszbuda, par. Gryszkabuda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 28 w., ma 5 dm., 57 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Sosn\u00f3wka<\/b> [\u2026]<\/span> 7.) S.,<\/b> uroczysko, pow. kobry\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. Podolesie, o 16 w. od Kobrynia. 8.) S.,<\/b> w\u015b, pow. pru\u017ca\u0144ski, w 2 okr. pol., gm. Malecz, o 21 w. od Pru\u017cany. Nale\u017ca\u0142a do ekonomii pru\u017ca\u0144skiej, darowanej przez cesarzow\u0119 Katarzyn\u0119 Rumiancowowi, a sprzedana przez niego Jagminowi, nast\u0119pnie W\u0142odk\u00f3w. 9.) S.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, w 3 okr. pol., gm. Horodeczna, o 19 w. od Pru\u017cany. [\u2026]<\/span><\/p>\n

Soszyca,<\/b> w\u015b, pow. pru\u017ca\u0144ski, w l okr. pol., gm. Sielec, o 27 w. od Pru\u017cany, na p\u0142n.-zchd.<\/span> od Sielca.<\/p>\n

<\/a>Sowia G\u00f3ra,<\/b> w pow. leckim, ob. <\/i>Lec<\/a><\/i> (t. V, 116).<\/p>\n

Sowin<\/b> 1.) w\u015b, pow. s\u0142onimski, w 1 okr. pol., gm. Pieski, o 82 w. od S\u0142onima. 2.) S.<\/b> Gr\u00f3d<\/i>, uroczysko, pow. pru\u017ca\u0144ski, w 4 okr. pol., gm. bia\u0142owiesko-aleksandrowska, o 68 w. od Pru\u017cany.<\/p>\n

Sowlany,<\/b> w\u015b, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 1 okr. pol., gm. Dojlidy, o 6 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku.<\/p>\n

So\u015bnia,<\/b> w\u015b nad Biebrz\u0105, pow. szczuczy\u0144ski, gm. Bia\u0142aszewo. W 1827 r. by\u0142o 12 dm., 74 mk.<\/p>\n

So\u015bnina<\/b> [\u2026]<\/span> 2.) w\u015b, pow. szczuczy\u0144ski, gm. i par. Bia\u0142aszewo, 959 mr.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Spajsznie,<\/b> pow. sejne\u0144ski, ob. <\/i>Krzewin<\/a><\/i> 2.).<\/p>\n

Spaliny<\/b> 1.) Wielkie<\/i>, w\u015b na pol.-prus. Mazurach, pow. szczycie\u0144ski, st. p. Frydrychowo; 752 ha, 72 dm., 369 mk. 2.) S.<\/b> Ma\u0142e<\/i>, w\u015b, pow. ja\u0144sborski, st. p. Turo\u015bl; 138 ha, 30 dm., 142 mk. 3.) S.,<\/b> le\u015bn. nale\u017c\u0105ce do le\u015bnictwa turo\u015blskiego, pow. ja\u0144sborski, st. p. Turo\u015bl; 1 dm., 11 mk.<\/p>\n

Sparwinie<\/b> 1.) w\u015b i os. le\u015b., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. Gryszkabuda. Odl. od W\u0142adys\u0142awowa 22 w., ma 17 dm., 151 mk. W 1827 r. by\u0142o 15 dm., 137 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Le\u015bnictwo. 2.) S.,<\/b> stra\u017c le\u015bna w le\u015bnictwie Pilwiszki.<\/p>\n

Sperling,<\/b> ob. Wr\u00f3bel<\/i>.<\/p>\n

Sperna<\/b> al. Foljowszczyzna<\/i>, folw., pow. kalwaryjski, gm. i par. Simno, odl. od Kalwaryi 28 w., ma 4 dm., 23 mk., 319 mr. (191 mr. roli). W 1827 r. by\u0142o 8 dm., 42 mk. Do folw. nale\u017ca\u0142a w\u015b Duda Kompie (4 os., 2 mr.).<\/p>\n

Spiergsten<\/b> 1.) ob. \u015apier\u015bt<\/i>. 2,) S.<\/b>–Gruenwalde<\/i>, dobra, pow. lecki, st. p. Lec; 192 ha, 14 dm., 73 mk.<\/p>\n

Spieszyn,<\/b> w\u015b i chutor, pow. bielski gub. grodzie\u0144skiej, w 3 okr. pol., gm. Grodzisk, o 30 w. od Bielska.<\/p>\n

Spirding,<\/b> jezioro, ob. \u015aniardwy<\/i>.<\/p>\n

Spirdingswerder,<\/b> ob. Czarcia g\u00f3ra<\/i><\/a>.<\/p>\n

Spirge,<\/b> pow. \u0142ecki, ob. \u0141ysonie<\/a><\/i>.<\/p>\n

Spirginnen,<\/b> w\u015b, pow. ragnecki, st. p. Kraupischken; 274 ha, 23 dm., 140 mk.<\/p>\n

Spitzendorf,<\/b> pow. w\u0119goborski, ob. Przerwanki<\/a><\/i>.<\/p>\n

Sporowskie,<\/b> jezioro na pograniczu pow. s\u0142onimskiego i kobry\u0144skiego, w par. Olszew, na linii biegu Jasio\u0142dy, na p\u0142n. od Prypeci, w znacznie wy\u017cszem od niej poziomie. Do 5 w. d\u0142ugie a 3 w. szerokie, pod\u0142ug oblicze\u0144 pu\u0142k. Strielbickiego zajmuje 8\u20224 w. kw. Najwi\u0119ksza g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 w p\u0142d.-zchd. cz\u0119\u015bci dochodzi do 14 st\u00f3p. Jezioro ze wszystkich stron otoczone jest nieprzebytemi b\u0142otami, opr\u00f3cz brzegu p\u00f3\u0142nocnego, na kt\u00f3rym znajduje si\u0119 w\u015b Sporowo i mko Zdzit\u00f3w. Jezioro obfituje w ryby; na wybrze\u017cach znajduj\u0105 si\u0119 kawa\u0142ki bursztynu. Do jeziora uchodzi kana\u0142 zwany Kokoryckim, przekopany w\u015br\u00f3d b\u0142ot od mka Bezdzie\u017ca. Por\u00f3w. art. Stawrowicza w Wilen. Sborniku, z 1870 r.<\/p>\n

Sprakten<\/b> (niem.), w\u015b, pow. wystrucki, st. p. Berschkallen; 380 ha, 80 dm., 369 mk.<\/p>\n

Sprindt,<\/b> wyb. przy Wystruci, pow. wystrucki; 5 dm., 114 mk.<\/p>\n

Springen,<\/b> w\u015b, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. p., tel. i kol. \u017cel. G\u0105bin; 276 ha, 47 dm., 245 mk.<\/p>\n

Sprokinnen,<\/b> w\u015b, pow. ragnecki, st. p. Szillen; 77 ha, 12 dm., 69 mk.<\/p>\n

Spruciowce<\/b> 1.) w\u015b, pow. sok\u00f3lski. w 1 okr. pol., gm. Grzebienie, o 27 w. od Sok\u00f3\u0142ki. 2.) S.,<\/b> m\u0142yn, tam\u017ce, o 32 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Sprukty,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Tomaszbuda, par. Gryszkabuda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 25 w., ma 5 dm., 17 mk. W 1827 r. 2 dm., 23 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Le\u015bnictwo.<\/p>\n

Spruktyszki<\/b> al. Struktyszki<\/i>, w\u015b nad rz. Cesark\u0105 (Sesark\u0105), pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Zyple, par. \u0141uksze, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 35 w., ma 7 dm., 74 mk. W 1827 r. 6 dm., 45 mk.<\/p>\n

Spryndyszki<\/b> 1.) w\u015b, pow. maryampolski, gm. Chlebiszki, par. Preny, odl. od Maryampola 43 w., ma 20 dm., 106 mk. W 1827 r. 3 dm., 61 mk. 2.) S.,<\/b> w\u015b nad rz. Jesi\u0105, pow. maryampolski, gm. Freda, par. Godlewo, odl. od Maryampola 45 w., 1 dm., 13 mk., 43 mr. Nale\u017ca\u0142a do folw. Is\u0142au\u017c.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sprz\u0105\u015bl,<\/b> Sprz\u0119\u015bla<\/i>. Tak nazwa\u00adn\u0105 zosta\u0142a rzeka Supra\u015bl, dop\u0142yw Narwi<\/a>, w akcie granicznym Mazowsza<\/a> i Litwy<\/a> z 1358 r.<\/p>\n

Spudwily,<\/b> pow. grodzie\u0144ski, mylnie Studwi\u0142y<\/i>.<\/span><\/p>\n

Sreb\u0142y,<\/b> w\u015b, pow. wo\u0142kowyski, w 2 okr. pol., gm. Hornostajewicze, o 20 w. od Wo\u0142kowyska.<\/p>\n

Srebrowo,<\/b> w\u015b i fol. nad rzk\u0105 Srebrow\u0105 al. Wienic\u0105, dop\u0142. Narwi (pod Wizn\u0105), pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, gm. Borzejewo, par. Wizna. W r. 1827 by\u0142o 20 dm., 116 mk. W 1549 r. fol. S. nale\u017cy do ststwa wizne\u0144skiego. W\u015b ma 18 \u0142an\u00f3w z lasami i rolami folw. P\u00f3\u0142\u0142ank\u00f3w czynsz. 9, \u0107wierci \u0142anu 6; m\u0142yn na Wi\u017anicy (Lust., 4, p. 26). W XVII w. wchodzi w sk\u0142ad d\u00f3br M\u0119\u017cenin.<\/p>\n

Srocza No\u017cka<\/b> (Sorocza N\u00f3\u017cka<\/i>), uroczysko, pow. pru\u017ca\u0144ski, gm. Masiewo, o 77 w. od Pru\u017cany.<\/p>\n

Srzedzi\u0144skie<\/b> al. \u015aredzi\u0144skie<\/i>, okolica, pow. bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adki, w 1 okr. pol., o 26 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku, nale\u017cy do mta Sura\u017ca.<\/p>\n

Staatshausen,<\/b> w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. p. Dubeningken; 332 ha, 51 dm., 235 mk. [Na mapie WIG Staciewo<\/i>, dzi\u015b Sta\u0144czyki.<\/i> Wymy\u015blony po drugiej wojnie \u015bw. topomin Osadniki<\/i> nie utrzyma\u0142 si\u0119.]<\/span><\/p>\n

Stabie\u0144szczyzna,<\/b> w\u015b w pobli\u017cu jeziora Bia\u0142e, pow. sejne\u0144ski, gm. Krasnopol, par. Sejny (o 4 w.), ma 6 dm., 73 mk. W 1827 r. by\u0142o 13 dm., 151 mk.<\/p>\n

Stablack<\/b> 1.) folw., pow. gierdawski, st. p. Friedberg; 290 ha, 15 dm., 70 mk. 2.) S.,<\/b> le\u015bn. w nadle\u015bnictwie s\u0142awkowskim.<\/p>\n

Stablacken<\/b> 1.) w\u015b, pow. wystrucki, st. p. Pelleningken; 442 ha, 51 dm., 251 mk. 2.) S.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, st. p. Puschdorf; 297 ha, 73 dm., 305 mk. 3.) S.,<\/b> dobra, tam\u017ce; 220 ha, 9 dm., 55 mk.<\/p>\n

Stabuliszki,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. kalwaryjski, gm. i par. Ludwin\u00f3w, odl. od Kalwaryi 9 w., ma 15 dm., 40 mk., 245 mr. W 1827 r. by\u0142o 4 dm., 36 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Ludwin\u00f3w.<\/p>\n

Stacewicze,<\/b> w\u015b, pow. bielski gub. grodzie\u0144skiej, w 2 okr. pol., gm. Rajsk, o 10 w. od Bielska. W 1626 r. ma 12 \u0142an\u00f3w. (Lustr., IV, 252.<\/span>).<\/p>\n

Stachowcza-Horodyszcze,<\/b> uroczysko, w pow. pi\u0144\u00adskim, w okolicy Sta\u00adcho\u00adwa i P\u0142o\u00adt\u00adni\u00adcy, wspomniane w dokumencie z 1524 r. (ob. \u201eRewizya Puszcz\u201c, wyd. Wil. Arch. Kom., str. 125). A. Jel.<\/i><\/p>\n

Stachowicka-\u0141aznucha,<\/b> struga wodna uchodz\u0105ca do Piny, w pow. pi\u0144skim, w okolicy wsi Stachowicze, wspomniana w dokumencie z 1522 r. (ob. \u201eRewizya Puszcz\u201c, wyd. Wil. Arch. Kom., str. 110). A. Jel.<\/i><\/p>\n

Stachowicze,<\/b> w\u015b i dobra nad Pin\u0105, pow. pi\u0144ski, w pobli\u017cu go\u015bc. poczt. pi\u0144sko-wo\u0142y\u0144kiego, w 2 okr. pol. lubieszewskim, gm. \u017babczyce. W\u015b ma 15 osad, 50 mk.; dobra, dawna w\u0142a\u00ads\u00adno\u015b\u0107 Ra\u00adczy\u0144\u00adskich, maj\u0105 9039 dzies. Powy\u017cej wsi znajduje si\u0119 ostatnia szluza na Pinie. S. wspomniane s\u0105 w dokumencie pod 1522 r. jako kr\u00f3lewszczyzna; ob. Rewizya Puszcz, str. 10, wyd. Wil. Arch. Kom. A. Jel.<\/i><\/p>\n

Stach\u00f3w<\/b> 1.) dwie wsi po obu brzegach Be\u00adre\u00adzy\u00adny, pow. bo\u00adry\u00adso\u00adw\u00adski, w 1 okr. pol. cho\u00ad\u0142o\u00adpie\u00adni\u00adc\u00adkim, gm. Bytcza. S. Wielki<\/i>, na prawym brzegu Be\u00adre\u00adzy\u00adny, przy uj\u015bciu do niej rzeki Bro\u00addni, przy go\u015bc. z Bo\u00adry\u00adso\u00adwa do Ziem\u00adbi\u00adna, ma 33 osad; grunta faliste, \u0142\u0105ki obfite, okolica lesista. W d. 26 listopada 1812 r. S. zaj\u0119ty przez korpus ks. Reggio, w dw\u00f3ch dniach nast\u0119pnych by\u0142 miejscem krwawych boj\u00f3w pomi\u0119dzy ust\u0119puj\u0105c\u0105 armi\u0105 francuzk\u0105 a korpusem Czyczagowa i kozakami gen. Czaplica. S. Ma\u0142y<\/i>, na lewej stronie Be\u00adre\u00adzy\u00adny, ma 11 osad; r\u00f3wnie\u017c by\u0142 polem trzydniowym bitew w czasie rejterady Napoleona. 2.) S.,<\/b> w\u015b rz\u0105d., pow. pi\u0144\u00adski, w 3 okr. pol., ma 67 mk. 3.) S.,<\/b> w dokum. Sto\u00adcho\u00adwo<\/i>, oko\u00adli\u00adca szlach., w kotlinie Pry\u00adpia\u00adt\u00adki (prawa odnoga Pry\u00adpe\u00adci), nad strug\u0105 jeziorn\u0105, \u0142\u0105cz\u0105c\u0105 si\u0119 z Pry\u00adpe\u00adci\u0105, pow. pi\u0144\u00adski, w 3 okr. pol. sto\u00adli\u0144\u00adskim, gm. P\u0142o\u00adt\u00adni\u00adca, o 5 w. na p\u0142n. od P\u0142o\u00adt\u00adni\u00adcy, w miejscowo\u015bci bardzo nizinnej, ma 162 osad, 1123 mk., w znacznej cz\u0119\u015bci potomk\u00f3w dawnej szla\u00adch\u00adty, od dawnych czas\u00f3w wyznania prawos\u0142awnego. Posiada cerkiew parafialn\u0105 p. w. Opieki N. M. P., wzniesion\u0105 przez parafian w 1857 r. Uposa\u017cenie parocha stanowi oko\u0142o 15 mr. ziemi i \u0142\u0105k. Z powodu nizkiego po\u0142o\u017cenia rolnictwo niewiele przynosi dochodu, wielka natomiast obfito\u015b\u0107 \u0142\u0105k sprzyja hodowli koni i byd\u0142a; wielu z mieszka\u0144c\u00f3w zajmuje si\u0119 przytem rybo\u0142\u00f3wstwem, oraz budow\u0105 \u0142odzi i bajdak\u00f3w. W XVI w. S. al. Sto\u00adcho\u00adwo wchodzi\u0142 w sk\u0142ad sstwa pi\u0144\u00adskie\u00adgo i zawiera\u0142 w sobie 6 dworzyszcz: Ko\u00ad\u017ce\u00admia\u00adty\u00adcze, Ome\u00adlia\u00adno\u00adwi\u00adcze-Ko\u00adcha\u00adno\u00adwi\u00adcze, Krzyw\u00adcze\u00adwi\u00adcze, De\u00admi\u00addo\u00adwi\u00adcze, Ma\u00admo\u00adno\u00adwicze i Szepelicze. Pod temi 6 dworzyszczami znajdowa\u0142o si\u0119 5 w\u0142\u00f3k 22 mr. i 12\u00bd pr\u0119t. ziemi, za kt\u00f3re bojarowie miejscowi p\u0142acili rocznie (1561\u20146 r.) do skarbu kr\u00f3lewskiego po 8 k\u00f3p 38 gr. i 2 pieniazi. Owsa za\u015b z trzech tylko dworzyszcz dawano po 6 beczek. S. nale\u017ca\u0142 wtedy do t. zw. w\u0142o\u015bci zarzeckiej w\u00f3jtowstwa chry\u00adsz\u00adczy\u00adbo\u00ad\u0142ot\u00adskie\u00adgo (ob. Piscewaja kniga sstwa pinskoho 1561\u201466, Wilno 1874, cz. II, str. 257\u20148, 260). W 1524 r. kr\u00f3lowa Bona nadaje w S. bojarynowi Pro\u0144ce dworzyszcze zwane Sa\u00ad\u017cy\u0144\u00adskie (Rewizye puszcz, str. 292). Dokumenta z tego czasu wspominaj\u0105 o wieczystej szla\u00adch\u00adcie w S.: Bu\u00adra\u00adkach, Pa\u00adw\u0142o\u00adwi\u00adczach, Cho\u00admu\u00ad\u0142o\u00adwi\u00adczach, Nie\u00adk\u00adra\u00adsze\u00adwi\u00adczach, Ko\u00adro\u00adwi\u00adczach, Ko\u00adma\u00adro\u00adwi\u00adczach, Wia\u00adra\u00adni\u00adczach (ibid., str. 119, 294). Potomkowie ich wszystkich od Sto\u00adcho\u00adwa pocz\u0119li si\u0119 zwa\u0107 Sto\u00adcho\u00adw\u00adski\u00admi al. Sta\u00adchow\u00adski\u00admi, przybieraj\u0105c dla rozr\u00f3\u017cnienia przydomki Ko\u00admar, Kro\u00adba i t. p. U\u017cywali oni h. Ogo\u0144\u00adczyk. Ziemi\u0119 posiadaj\u0105 na w\u0142asno\u015b\u0107 na mocy dawnych przywilej\u00f3w, starannie przechowywanych. Wiele z tych przywilej\u00f3w wyda\u0142a lub potwierdzi\u0142a kr\u00f3lowa Bona. W \u015br\u00f3d szla\u00adch\u00adty znajduj\u0105 si\u0119 i w\u0142o\u015bcianie, kt\u00f3rym odebrano jakoby szla\u00adche\u00adc\u00adtwo za niewyj\u015bcie kiedy\u015b na pospolite ruszenie. Pod\u0142ug Echarda sstwo stachowskie p\u0142aci\u0142o kwarty 300 z\u0142p. Do\u015b\u0107 ciekawy opis S. poda\u0142 Kontrym w swej Exkursyi (str. 5\u20147). Ks. Waw\u00adrzy\u00adniec Ja\u00adno\u00adwicz, kanonik wende\u0144ski, w mowie na pogrzebie El\u017c<\/span>\u00adbie\u00adty ze Sta\u00adcho\u00adw\u00adskich Ka\u00adr\u0119\u00ad\u017cy\u00adny, s\u0119dziny wi\u0142komierskiej, wydanej p. n. Z\u0142oty po\u0142\u00f3w na rzekach i wodach \u015bmiertelno\u015bci tego \u015bwiata i t. d. (Wilno 1665 r.) zamieszcza nast\u0119puj\u0105ce podanie odnosz\u0105ce si\u0119 do S.: \u201eKsi\u0105\u017c\u0119 Ka\u00adra\u00adcze\u00adw\u00adski, pan rozleg\u0142ych w\u0142o\u015bci w Pi\u0144\u00adszczy\u00ad\u017a\u00adnie, bardzo s\u0142abemi si\u0142ami stu Po\u0142owc\u00f3w trupem po\u0142o\u017cy\u0142 i na tym\u017ce placu ich pochowa\u0142, jako i po dzi\u015b dzie\u0144 kurhany opiewaj\u0105. Za to m\u0119ztwo ksi\u0105\u017c\u0119 panuj\u0105cy nie tylko to pole mu nada\u0142, ale jako wiele tr\u0105by my\u015bliwskiej g\u0142os rozleg\u0142y m\u00f3g\u0142 obwie\u015b\u0107 gruntu, tak wiele ziemi jemu i sukcesorom jego nada\u0142 wieczystym prawem. Odt\u0105d ta danina Sto\u00adcho\u00adwem zwa\u0107 si\u0119 zacz\u0119\u0142a, \u017ce stu zabitych chowano nieprzyjaci\u00f3\u0142\u201c. A. Jel.<\/i>\u2014Edw. Rulik.<\/i><\/p>\n

Staciszki,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Sereje, odl. od Sejn 37 w., ma 8 dm., 88 mk. W 1827 r. 5 dm., 35 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Stackie,<\/b> jezioro na wschod. kra\u0144cu pow. \u0142eckiego, dlugie, w\u0105zkie, na p\u0142n.-wsch\u00f3d \u0142\u0105czy si\u0119 z jez. Bielskiem [Jez. Bia\u0142e<\/i>.]<\/span>, na p\u0142d.-wsch. z Rajgrodzkiem<\/a>, przez kt\u00f3re przechodzi granica od K<\/span>r\u00f3l. P<\/span>olskiego, przez rz. Leg\u0119<\/a> z Selmenckiem<\/a>. Pr\u00f3cz tego sp\u0142ywaj\u0105 jeszcze z p\u00f3\u0142nocy strumykami do niego wody licznych jeziorek. Ma 397 ha obszaru. Ob. E\u0142k<\/a><\/i> (III, 351).<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Stacze<\/b> al. Stace<\/i> 1.) w\u015b, pow. \u0142ecki, st. p. Borzymy, 1012 ha, 64 dm., 340 mk. Jerzy Ranung v. Ramek, komtur ry\u0144ski, nadaje r. 1482 Janowi Werdzie, Sta\u0144kowi Staczkowi, Janowi Staczkowi, Miko\u0142ajowi i Jakubowi 30 w\u0142\u00f3k po\u0142o\u017conych po obu stronach strumyka Ma\u0142ki\u0144 a\u017c pod jez. Rajgrodzkie i Krzywe. 2.) S.,<\/b> m\u0142yn, tam\u017ce, 1 dm., 6 mk. 3.) S.,<\/b> dobra, pow. margrabowski, st. poczt. Cichy; 973 ha, 41 dm., 265 mk. Ksi\u0105\u017c\u0119 Olbracht nadaje r. 1560 Kasprowi Nostyczowi 60 w\u0142\u00f3k boru w pow. stradu\u0144skim, po\u0142o\u017conych obok 50 w\u0142\u00f3k, kt\u00f3re Nosticz kupi\u0142. Granica 60 w\u0142. zaczyna si\u0119 od miejsca, gdzie powiaty stradu\u0144ski i w\u0119goborski si\u0119 stykaj\u0105, idzie potem do w\u0142o\u015bci Grzegorza z Domaszewa, kt\u00f3ry by\u0142 so\u0142tysem wsi, pod wysok\u0105 g\u00f3r\u0105, do jeziora Rdzawskiego (Riedzewo), do wielkiego kamienia, do w\u0142o\u015bci Grzegorza, so\u0142tysa i do wsi W\u0119\u017cewo. Na tem terytoryum powsta\u0142y Rdzawe<\/a> i Golubie<\/a>. W\u0142\u00f3ki za\u015b kupione le\u017ca\u0142y mi\u0119dzy strumykiem Rdzawka i W\u0119\u017c\u00f3wka a Jab\u0142onowem (Neuendorf); na nich powsta\u0142a w\u015b S. Ca\u0142\u0105 t\u0119 posiad\u0142o\u015b\u0107 nada\u0142 ks. Olbracht prawem lennem i s\u0105downictwem wy\u017cszem i ni\u017cszem. R. 1564 mieszka\u0142 w S. Staczko, od kt\u00f3rego osada nazw\u0119 wzi\u0119\u0142a. 4.) S.<\/b> Nowe<\/i>, w\u015b, tam\u017ce, 53 ha, 14 dm., 69 mk. Ad. N.<\/i><\/p>\n

Stadniki,<\/b> w\u015b, pow. bielski gub. grodzie\u0144skiej, w 4 okr. pol., gm. Narojki, o 46 w. od Bielska.<\/p>\n

Staerken<\/b> al. Sterken<\/i>, w\u015b, pow. sto\u0142upia\u0144ski, st. p., tel. i kol. \u017cel. Ejtkuny; 113 ha, 6 dm., 66 mk.<\/p>\n

Staggen<\/b> 1.) w\u015b, pow. ragnecki, st. poczt. Kraupischken; 201 ha, 22 dm., 107 mk 2.) S.,<\/b> w\u015b, pow. wystrucki, st. poczt. Aulowoehnen; 410 ha, 35 dm., 175 mk.<\/p>\n

Stagliszki<\/b> os., pow. maryampolski, gm. Jaworowo, odl. od Maryampola 13 w.<\/p>\n

Stagutschen<\/b> 1.) w\u015b, pow. wystrucki, st. poczt. Auluwoehnen; 261 ha, 38 dm., 191 mk. 2.) S.,<\/b> dobra, tam\u017ce, st. p. Bokellen; 195 ha, 9 dm., 61 mk.<\/p>\n

Staje<\/b> 1.) w\u015b i dobra, pow. pru\u017ca\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. Rudniki, o 16 w. od Pru\u017cany. 2.) S.<\/b> al. Stajki<\/i>, w\u015b w pobli\u017cu b\u0142ota Zimnik, pow. sie\u0144ski, gm. B\u00f3br, ma 12 dm., 69 mk.; 229 dzies. ziemi u\u017cywalnej, nieu\u017cytk\u00f3w wcale nie ma. Dziedzictwo Adelajdy Szebekowej.<\/p>\n

Stajniszki<\/b> 1.) w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Gryszkabuda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 21 w., ma 3 dm., 34 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Le\u015bnictwo. 2.) S.<\/b> al. Stejniszki Ma\u0142e<\/i>, w\u015b, pow. maryampolski; gm. i par. Pilwiszki, odl. od Maryampola 27 w., ma 6 dm., 55 mk.<\/p>\n

Stakniszki,<\/b> os., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Tomaszbuda, par. Gryszkabuda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 31 w., 2 dm., 6 mk.<\/p>\n

Stallupoenen,<\/b> ob. Sto\u0142upiany<\/i>. [1945 (ros.) \u041d\u0435\u0441\u0442\u0435\u0440\u043e\u0432<\/i> w obw. kaliningradzkim.]<\/span><\/p>\n

Staloryszki,<\/b> os., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Zyple, par. \u0141uksze, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 34 w., ma 7 dm., 69 mk. W 1827 r. 1 dm., 5 mk.<\/p>\n

Sta\u0142awka,<\/b> folw., S. Wielka<\/i>, w\u015b, i S. Ma\u0142a<\/i>, w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Pojewo\u0144, par. \u0141ankieliszki, odl. od Wy\u0142kowyszek 12 w. Folw. ma 3 dm., 60 mk., S. Wielka 22 dm., 202 mk., 823 mr., S. Ma\u0142a 41 dm., 241 mk, 362 mr. W 1827 r. folw. mia\u0142 2 dm., 50 mk.; w\u015b 10 dm., 76 mk. S. wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Kr\u00f3lowe Krzes\u0142o w ekonomii olickiej. W XVIII p\u0142acono zt\u0105d kwarty 218 z\u0142p.<\/p>\n

Stanajcie<\/b> 1.) w\u015b, pow. maryampolski, gm. Freda, par. Godlewo, odl. od Maryampola 40 w., ma 25 dm., 246 mk., 37 osad, 658 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Freda Dolna. W 1827 r. 12 dm., 100 mk. 2.) S.,<\/b> pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, par. Gie\u0142gudyszki, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 37 w., ma 14 dm., 171 mk. W 1827 r. jedna cz\u0119\u015b\u0107 mia\u0142a 6 dm., 75 mk., druga 4 dm., 43 mk. 3.) S.,<\/b> w\u015b nad rz. Szyrwint\u0105<\/a>, niedaleko uj\u015bcia Lepony, pow. wy\u0142kowyski, gm. Kibarty, par. Wierzbo\u0142\u00f3w. Odl. od Wy\u0142kowyszek 22 w., ma 30 dm., 231 mk. W 1827 r. by\u0142o 35 dm., 256 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Stanek,<\/b> uroczysko, pow. bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adki, w 1 okr. pol., gm. Gr\u00f3dek, o 26 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku.<\/p>\n

Stangwieliszki,<\/b> pow. maryampolski, gm. Aleksota, par. Sapie\u017cyszki, odl. od Maryampola 53 w., 3 dm., 59 mk.<\/p>\n

Stangwis,<\/b> litewska nazwa strumienia, kt\u00f3ry obok Mereczanki wpada do Niemna pod Mereczem.<\/p>\n

Stanielewicze,<\/b> w\u015b, pow. wo\u0142kowyski, w 5 okr. pol., gm. Krzemianica, o 8 w. od Wo\u0142kowyska.<\/p>\n

Staniewicze<\/b> 1.) folw. nad rz. Dudziank\u0105, pow. oszmia\u0144ski, w 3 okr. pol., o 68 w. od Oszmiany a 40 w. od Dziewieniszek, ma 5 mk. katol.; w\u0142asno\u015b\u0107 hr. Zamoyskich. 2.) S.,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. oszmia\u0144ski, w 3 okr. pol., o 65 w. od Oszmiany a 36 w. od Dziewieniszek, ma 9 dm., 94 mk. katol. 3.) S.,<\/b> za\u015bc. szl. nad rzek\u0105 Wili\u0105, pow. trocki, w 2 okr. pol., o 21 w. od Trok, 1 dm., 7 mk. katol. 4.) S.,<\/b> w\u015b i okolica szlach., pow. grodzie\u0144ski, w 3 okr. pol., gm. bohorodzicka, o 35 w. od Grodna.<\/p>\n

Stanis\u0142awa<\/b> 1.) kol., pow. tu\u00adrec\u00adki, gm. Ska\u00adrzyn, par. Pra\u00ad\u017cu\u00adchy; por. Skarzyn<\/i>. 2.) S.,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Dobrowola, par. Sapie\u017cyszki, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 56 w., posiada urz\u0105d gm., 3 dm., 49 mk.<\/p>\n

Stanis\u0142aw\u00f3w<\/b> [\u2026]<\/span> 5.) S.,<\/b> dobra, pow. grodzie\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. Wiercieliszki, o 1 w. od Grodna. G\u0142\u00f3wny zarz\u0105d d\u00f3br Szczuczyn Litewski. 6.) S.,<\/b> folw., pow. grodzie\u0144ski, w 2 okr. pol., gm. Brzostowica Wielka, o 54 w. od Grodna. 7.) S.,<\/b> chutor, pow. pru\u017ca\u0144ski, w 3 okr. pol., gm. michaj\u0142owska, o 8 w. od Pru\u017cany. [\u2026]<\/span><\/p>\n

Stanis\u0142aw\u00f3w,<\/b> 1.) dobra, pow. grodzie\u0144ski, ks. Druckich Lubeckich, z fol. Druck 2229 dz. (1177 lasu). [\u2026]<\/span><\/span><\/p>\n

Staniszki,<\/b> folw. d\u00f3br \u0141osewicze, w pow. sejne\u0144skim.<\/p>\n

Stankowce,<\/b> w\u015b, pow. wo\u0142kowyski, w 4 okr. pol., gm. Ro\u015b, o 17 w. od Wo\u0142kowyska.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Stankuny<\/b> 1.) w\u015b, pow. suwalski, gm. i par. Wi\u017cajny, odl. od Suwa\u0142k 38 w., ma 19 dm., 171 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kadaryszki<\/a>. 2.) S.,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Wiejsieje, par. \u0141ozdzieje, odl. od Sejn 28 w. Le\u017cy mi\u0119dzy jez. Gausty i Szlawanta, \u015br\u00f3d las\u00f3w. W pobli\u017cu trzy ma\u0142e jeziora, o wynios\u0142ych brzegach. W\u015b ma 10 dm., 61 mk. W 1827 r. 4 dm., 45 mk., par. Wiejsieje.<\/p>\n

Stanowisko,<\/b> w\u015b nad rzk\u0105 Marych\u0105, pow. sejne\u0144ski, gm. Pokrowsk, par. Ber\u017cniki, odl. od Sejn 19 w.; ma 9 dm., 54 mk. W 1827 r. 2 dm., 27 mk.<\/p>\n

Stanuliszek,<\/b> jezioro w pow. suwalskim, w gm. Zaboryszki, ma 10 mr. obszaru. [Stanieluszek]<\/span><\/p>\n

Stanuliszki,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. i par. Wi\u017cajny, odl. od Suwa\u0142k 37 w., ma 3 dm., 28 mk. W 1827 r. 1 dm., 7 mk.<\/p>\n

Stany<\/b> 1.) w\u015b, folw. i os. stra\u017cy pogr. nad rz. Liswart\u0105 pow. cz\u0119\u00adsto\u00adcho\u00adw\u00adski, gm. i par. Przy\u00adstaj\u0144, odl. 27 w. na zach\u00f3d od Cz\u0119\u00adsto\u00adcho\u00adwy, nad granic\u0105 od Szl\u0105\u00ads\u00adka. W\u015b ma 26 dm., 176 mk., 196 mr.; folw. 4 dm., 18 mk., 708 mr. dwor.; os. stra\u017c. 1 dm., 2 mr. W 1827 r. by\u0142o 27 dm., 164 mk. W\u015b ta wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br ststwa krze\u00adpi\u00adc\u00adkie\u00adgo, mia\u0142a ku\u017anic\u0119 w XVI w. W obecnem stuleciu wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br G\u00f3r\u00adki. 2.) S.<\/b> Po\u00adtok<\/i>, pow. ja\u00adno\u00adw\u00adski, ob. Po\u00adtok<\/i> 16.). 3.) S.<\/b> Du\u017ce<\/i> i Ma\u0142e<\/i>, dwie wsi, pow. sied\u00adle\u00adc\u00adki, gm. Sku\u00adpie, par. Su\u00adcho\u00ad\u017ce\u00adb\u00adry. S. Du\u017ce maj\u0105 20 dm., 172 mk., 545 mr.; S. Ma\u0142e 17 dm., 130 mk., 289 mr. W 1827 r. S. Du\u017ce mia\u0142y 24 dm., 137 mk.; S. Ma\u0142e 12 dm., 64 mk. 4.) S.,<\/b> pow. sie\u00add\u00adle\u00adc\u00adki, ob. D\u0105b\u00adr\u00f3w\u00adka S.<\/i> 5.) S.<\/b> Pruskie<\/i>, pow. szczuczy\u0144ski, ob. Popowo<\/i> 6.). Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Stara-Buda<\/b> 1.) os. le\u015b., pow. os\u00adtro\u00adw\u00adski. Wielka smolarnia systemu Pastorelle’go. 2.) S. B.,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Lub\u00f3w, odl. od Kalwaryi 12 w., ma 17 dm., 97 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Stara Ha\u0144cza,<\/b> folw., pow. suwalski, gm. i par. Wi\u017cajny, odl. od Suwa\u0142k 24 w., ma 4 dm., 58 mk. Por. <\/i>Ha\u0144cza<\/a><\/i>.<\/p>\n

Stara Huta,<\/b> [\u2026]<\/span> 7.) S. H.,<\/b> pow. maryampolski, gm. Michaliszki, par. Preny, odl. od Maryampola 35 w., ma 18 dm., 123 mk. W 1827 r. 8 dm., 88 mk. Br Ch.<\/i><\/p>\n

Stara Ruda,<\/b> os., pow. maryampolski, gm. Wejwery, par. Skrawdzie, odl. od Maryampola 22 w., ma 5 dm., 95 mk. W 1827 r. 1 dm., 23 mk.<\/p>\n

Stara Ruda,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 5 okr. pol., gm. Sobolany, o 21 w. od Grodna.<\/p>\n

Stara Wola,<\/b> pow. pru\u017ca\u0144ski, ob. Starowola<\/i>.<\/p>\n

Stare Brzozowo,<\/b> (Staroberezowo<\/i>), w\u015b, pow. bielski gub. grodzie\u0144skiej, w 1 okr. pol., gm. Brzozowe Nowe (Nowoberezowo), o 18 w. od Bielska.<\/p>\n

Stare Gliniszcze,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Nowowola, o 7 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Stare N<\/span>owiny,<\/b> pow. szczuczy\u0144ski, gm. Pruska, par. Barg\u0142owo. [Dzi\u015b Tajno Stare<\/i>.]<\/span><\/p>\n

Stare Sio\u0142o,<\/b> uroczysko na gruntach wsi Mi\u00adku\u00adli\u00adcze, przy uj\u015bciu strumienia Or\u00adla\u00adn\u00adki do pot. Ro\u00adha\u00adcza, pow. k<\/span>i\u00adjo\u00adw\u00adski.<\/p>\n

Starobudziszki,<\/b> os. pow. kalwaryjski, gm. i par. Ludwin\u00f3w. Odl. od Kalwaryi 9 w., 1 dm., 23 mk. W 1827 r. 1 dm., 14 mk.<\/p>\n

Starosie,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Tomaszbuda, par. Gryszkabuda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 28 w., ma 8 dm., 34 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Starosty,<\/b> pierwotnie M\u0142yn Kleszczewski<\/i>, w\u015b na pol.-prus. Mazurach, pow. margrabowski, st. p. Wieliczki; 217 ha, 18 dm., 138 mk. Ks. Olbracht nadaje roku 1538 Miko\u0142ajowi, m\u0142ynarzowi z Kleszczewa w pow. stradu\u0144skim, m\u0142yn z 2 w\u0142\u00f3k. roli na prawie lennem. Ten\u017ce nadaje roku 1563 Miko\u0142ajowi, staro\u015bcie z Kleszczewa, 6 w\u0142\u00f3k i 18 mr. roli i boru, kt\u00f3re naby\u0142 mi\u0119dzy m\u0142ynem a nowo za\u0142o\u017con\u0105 wsi\u0105, M. Oleck, zarazem darowuje mu jeszcze 2 w\u0142\u00f3ki i wyznacza mu 8 lat wolno\u015bci. R. 1619 w\u015b ta ju\u017c nazywa si\u0119 S. Ad. N.<\/i> [Por. <\/i><\/span>Kolleszisken<\/a><\/i>.]<\/p>\n

Staro\u015bciszki,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gmina \u015awi\u0119to-Jeziory, par. \u0141o\u017adzieje, odl. od Sejn 21 w., ma 19 dm., 154 mk. W 1827 r. 29 dm., 106 mk.<\/p>\n

Starowlany,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, 1 okr. pol., gm. Kruglany, o 8 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Starowszczyzna,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, na pograniczu pow. lidzkiego, w 4 okr. pol., gm. Kamionka, o 53 w. od Grodna.<\/p>\n

Staro\u017cynce,<\/b> w\u015b i folw., pow. augustowski, gm. Kuryanki, par. Ho\u0142ynka, odl. od Augustowa 42 w., ma 44 dm., 291 mk., 1911 mr. folw. i 857 mr. w\u0142o\u015bc. Folw. S. wchodzi w sk\u0142ad majoratu rz\u0105d. \u0141abno. W 1827 r. by\u0142o 26 dm., 153 mk., par. Lipsk.<\/p>\n

Stary Folwark<\/b> 1.) fol., pow. b\u0119\u00addzi\u0144\u00adski, gm. Nie\u00adgo\u00adwa, ma 3 dm., 40 mk., 598 mr. 2.) S. F.,<\/b> pow. suwalski, gm. Hutta, par. Wigry, odl. od Suwa\u0142k 10 w., ma 2 dm., 13 mk. W 1827 r. 1 dm., 7 mk. 3.) S. F.,<\/b> pow. wy\u0142kowyski, gm. Kibarty, odl. od Wy\u0142kowyszek 17 w., 1 dm., 12 mk.<\/p>\n

Staryna,<\/b> [\u2026]<\/span> 8.) S.,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 3 okr. pol., gm. Wo\u0142pa, o 60 w. od Grodna. 9.) S.,<\/b> uroczysko, pow. s\u0142onimski, w 3 okr. pol., gm. Kostrowicze, o 13 w. od S\u0142onima. [\u2026]<\/span><\/p>\n

Staryna Okolica,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 5 okr. pol., gm. Mosty, o 20 w. od Grodna.<\/p>\n

Starynka<\/b> 1.) urocz., pow. sok\u00f3lski, gm. Nowowola, 35 dz. [\u2026]<\/span><\/span><\/p>\n

Starzynki<\/b> [\u2026]<\/span> 12.) S.,<\/b> dobra, pow. grodzie\u0144ski, w 4 okr. pol., gm. Mosty, o 59 w. od Grodna.<\/p>\n

Starzy\u0144ce<\/b> al. Stary\u0144cy<\/i>, w\u015b, pow. grodzie\u0144ski. w 2 okr. pol., gm. Brzostowica Wielka, o 53 w. od Grodna.<\/p>\n

Staw Wielki<\/i>,<\/b> uroczysko, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Kamienna, o 29 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Stawiszki<\/b> al. Stawisko<\/i>, w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Jan\u00f3w, par. Kalwarya, odl. od Kalwaryi 4 w., 3 dm., 18 mk., 123 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad donacyi rz\u0105d. Jan\u00f3w i Posudonie. W 1827 r. 3 dm., 24 mk.<\/p>\n

Staworowo,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 1 okr. pol., gm. Makowiany, o 20 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Stebelec,<\/b> dobra, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Kamionka, o 5 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Stecki<\/b> 1.) w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. \u0141asza, o 25\u00bd w. od Grodna. 2.) S.,<\/b> w\u015b nad rz. Steck\u0105, dop\u0142. lewym Berezyny niemnowej, pow. mi\u0144ski, gm. Rak\u00f3w, ma 7 osad; grunta faliste, szczerkowe. Nale\u017ca\u0142a do d\u00f3br Dubrowy. 3.) S.,<\/b> Ob. Ko\u017cuchowskie starostwo<\/i>. A. Jel.<\/i><\/p>\n

Stefaniszki<\/b> 1.) w\u015b, pow. maryampolski, gm. Kwieciszki, par. Maryampol, ma 7 dm., 61 mk. W 1827 r. 7 dm., 55 mk. 2.) S.,<\/b> w\u015b nad rz. Cesark\u0105 (Sesark\u0105), pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Zyple, par. \u0141uksze, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 30 w., ma 7 dm., 90 mk. W 1827 r. 7 dm., 66 mk. 3.) S.,<\/b> w\u015b pow. wy\u0142kowyski, gm. Pojeziory, par. Wy\u0142kowyszki, odl. od Wy\u0142kowyszek 8 w., ma 57 dm., 245 mk. W 1821 r. 9 dm., 69 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Stefaniszki<\/b> [\u2026]<\/span> 4.) S.<\/b> Wielkie<\/i>, w dok. Stepaniszki<\/i><\/span>, w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 4 okr. pol., gm. Mosty, o 63 w. od Grodna, na zach. od mka Mosty. W r. 1558 w w\u00f3jtow. zab\u0142ockiem, w\u0142o\u015bci dworu mostowskiego ekon. grodzie\u0144skiej. By\u0142o 25 w\u0142\u00f3k gruntu pod\u0142ego, w tem 4 w\u0142. nieprzyj\u0119tych, 3 na s\u0142u\u017cb\u0119 ci\u0105g\u0142\u0105 ku robocie mostowej i 18 na s\u0142u\u017cb\u0119 ci\u0105g\u0142\u0105 do fol. Mikielewskiego. Poddani mieli 53 wo\u0142y i 27 koni. Doch\u00f3d czyni\u0142 (pr\u00f3cz owsa) 8 k\u00f3p 11 gr.<\/span> [\u2026]<\/span> 5.) S.<\/b> Ma\u0142e<\/i>, w\u015b, tamte, o 60 w. od Grodna. W r. 1558 w\u015b mia\u0142a 12 w\u0142\u00f3k gruntu pod\u0142ego, w tem w\u0142\u00f3ka nieprzyj\u0119ta, 2 s\u0142u\u017ckowskie, 1 na strze\u017cenie lasu i 8 na s\u0142u\u017cb\u0119 ci\u0105g\u0142\u0105 do mostu. Poddani mieli 14 wo\u0142\u00f3w i 8 koni. Doch\u00f3d czyni\u0142 2 kopy 48 gr.<\/span><\/p>\n

Steinort<\/b> 1.) w\u015b, pow. kr\u00f3\u00adle\u00adwie\u00adc\u00adki wiejski, st. p. Liska-Schaaken; 99 ha, 41 dm., 212 mk. 2.) S.,<\/b> ob. Sztynort.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Stejderyszki,<\/b> w\u015b i folw., pow. sejne\u0144ski, gm. \u015awi\u0119tojeziory, par. \u0141o\u017adzieje, odl. od Sejn 21 w., 2 dm., 39 mk. Folw. S., w 1871 r. oddzielony od d\u00f3br Popiecze, rozl. mr. 467: gr. or. i ogr. mr. 151, \u0142\u0105k mr. 81, past. mr. 18, lasu mr. 197, nieu\u017c. mr. 20; bud. mur. 1, drewn. 8; las nieurz\u0105dzony, pok\u0142ady torfu i wapna. Ob. <\/i>Popiecze<\/a><\/i>. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Stejniszki,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Szumsk, par. Kieturw\u0142oki, odl. od Maryampola 9 w., ma 8 dm., 78 mk. S., w\u015b kr\u00f3lewska, w pow. kowie\u0144skim, p\u0142aci\u0142a kwarty 24 z\u0142. w po\u0142owie XVIII w.<\/p>\n

Stelmakiszki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Szy\u0142gale, par. S\u0142owiki, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 17 w.; ma 3 dm., 35 mk., 142 mr. W 1827 r. 3 dm., 21 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105dowych Kidule.<\/p>\n

Stepiszki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Le\u015bnictwo, par. W\u0142adys\u0142aw\u00f3w; nie ma w spisie.<\/p>\n

Sterki,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Wy\u0142kowyszki, odl. od Wy\u0142kowyszek 12 w., ma garbarni\u0119, 38 dm., 263 mk. W 1827 r. 29 dm., 238 mk.<\/p>\n

Ster\u0142awki<\/b> al. Styr\u0142awki<\/i> 1.) Wielkie<\/i>, w\u015b, pow. lecki, st. p., tel. i kol. \u017cel., 15 klm. od Lecu, 126 mt. npm., w pobli\u017cu jeziora Dejgu\u0144skiego, w okolicy pag\u00f3rkowatej; 1436 ha, 170 dm., 818 mk., Polak\u00f3w mazurskich, trudni\u0105cych si\u0119 g\u0142\u00f3wnie rolnictwem i chowem byd\u0142a. Jedno i drugie przynosi dobre zyski, bo ziemia dobra i w kulturze; nad jeziorami \u0142\u0105ki. Niekt\u00f3rzy mieszka\u0144cy trudni\u0105 si\u0119 rybo\u0142\u00f3wstwem. M\u0142yn wodny. Cmentarzysko przedchrze\u015bcija\u0144skie. Fryderyk von Wenden, komtur brandenburski, nadaje w 1387 r. Stefanowi i Andrzejowi z Rusin, na prawie che\u0142mi\u0144skiem 60 w\u0142\u00f3k wolnych od czynszu. dziesi\u0119cin i t\u0142oki w S., z 8-letnia, wolno\u015bci\u0105. Stefan i Andrzej otrzymuj\u0105 po 6 w\u0142., z obowi\u0105zkiem jednej s\u0142u\u017cby, podczas gdy inni od 4 w\u0142\u00f3k jedn\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 pe\u0142ni\u0107 maj\u0105. W r. 1657 w\u015b zniszczona przez Tatar\u00f3w, przyczem dziedzic von Tautenburg przed domem swoim na wielkim kamieniu na kawa\u0142ki poci\u0119ty zosta\u0142, a dw\u00f3ch syn\u00f3w jego do niewoli wzi\u0119to. 2.) S.<\/b> Ma\u0142e<\/i>, w\u015b, tam\u017ce; 1513 ha, 128 dm., 689 mk. Ulryk von Jungingen, wielki mistrz, nadaje Iwa\u015bkowi, komornikowi, i innym mieszka\u0144com 74 w\u0142\u00f3k na prawie magdebur. Iwa\u015bko otrzymuje 6 w\u0142\u00f3k z obowi\u0105zkiem jednej s\u0142u\u017cby, inni razem 68 w\u0142\u00f3k za 17 s\u0142u\u017cb i 10 lat wolno\u015bci. Dan w Bartach 1407 r. Ad. N.<\/i><\/p>\n

Sterniszki,<\/b> os., pow. wy\u0142kowyski, gm. Pojeziory, par. Wy\u0142kowyszki. W 1827 r. 1 dm., 10 mk.<\/p>\n

Sterpejki,<\/b> dobra, pow. sok\u00f3lski, w 1 okr. pol., gm. Kruglany, o 23 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

St\u0119pkiszki,<\/b> pow. maryampolski, gm. i par. Pilwiszki, odl. od Maryampola 28 w., 2 dm., 22 rok. W 1827 r. 6 dm., 57 mk.<\/p>\n

Stobbenorth,<\/b> dobra, pow. margrabowski, st. p. Margrabowa; 106 ha, 14 dm., 86 mk. [Dzi\u015b Pie\u0144ki<\/i>.]<\/span><\/p>\n

Stock,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Kamienna, o 28 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Stoczek<\/b> 1.) w\u015b, pow. pru\u017ca\u0144ski, w 4 okr. pol., gmina Masiewo, o 64 w. od Pru\u017cany. 2.) S.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. bia\u0142owiesko-aleksandrowska, o 46 w. od Pru\u017cany.<\/p>\n

Stoczki,<\/b> w\u015b, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 2 okr. pol., gm. Ju\u00adch\u00adno\u00adwiec, o 16 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku.<\/p>\n

Stoczkowlany,<\/b> w\u015b, pow. pru\u017ca\u0144ski, w 4 okr. pol., gm. bia\u0142owiesko-aleksandrowska, o 46 w. od Pru\u017cany.<\/p>\n

Stodolno,<\/b> uroczysko, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Kamienna, o 5 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Stogucie,<\/b> w\u015b nad rz. Milupp\u0105<\/a>, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. Gryszkabuda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 18 w., ma 18 dm., 146 mk. W 1827 r. 11 dm., 110 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Le\u015bnictwo.<\/p>\n

Stok<\/b> 1.) w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Ostra G\u00f3ra, o 32 w. od Sok\u00f3\u0142ki. 2.) S.<\/b> Czarny<\/i>, w\u015b, tam\u017ce, o 34 w. od Sok\u00f3\u0142ki. 3.) S.<\/b> G\u00f3rny<\/i>, w\u015b, tam\u017ce, o 34 w. od Sok\u00f3\u0142ki. 4.) S.<\/b> Sadowy<\/i>, uroczysko, tam\u017ce, gm. Czarna Wie\u015b, o 35 w. od Sok\u00f3\u0142ki. 5.) S.<\/b> Wilborowo<\/i>, dobra, pow. kowie\u0144ski, w 1 okr. pol., o 67 w. od Kowna.<\/p>\n

Stoki<\/b> [\u2026]<\/span> 7.) S.,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Koniecb\u00f3r, par. Raczki, odl. 13 w od Suwa\u0142k, ma 36 dm., 281 mk.<\/p>\n

Stollberg,<\/b> osada do nadle\u015bnictwa Mallischken, st. p. Budry; 1 dm., 7 mk.<\/p>\n

Sto\u0142bce<\/b> 1.) w\u015b, pow. brzeski gub. grodzie\u0144skiej, w 5 okr. pol., gm. Rohacze, o 52 w. od Brze\u015bcia. 2.) S.,<\/b> ob. Stolpce.<\/p>\n

Sto\u0142upianki,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. i par. Wi\u017cajny, odl. od Suwa\u0142k 25 w., 8 dm., 71 mk. W 1827 r. by\u0142o 9 dm., 74 mk.<\/p>\n

Sto\u0142y<\/b> 1.) okr\u0105g le\u015bny w le\u015bnictwie Ce\u00adk\u00f3w, pow. ka\u00adli\u00ads\u00adki. 2.) S.,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Kopciowo, odl. od Sejn 20 w., ma 9 dm., 75 mk.<\/p>\n

Storuki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Le\u015bnictwo, par. W\u0142adys\u0142aw\u00f3w, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 8 w., ma 4 dm., 36 mk. W 1827 r. 4 dm., 45 mk.<\/p>\n

Stoszki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Le\u015bnictwo, par. W\u0142adys\u0142aw\u00f3w, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 13 w., ma 18 dm., 162 mk. W 1827 r. by\u0142o 19 dm., 114 mk.<\/p>\n

Stoznowo,<\/b> w\u015b i dobra, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki w 3 okr. pol., gm. Ja\u015bwi\u0142ki, o 49 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sto\u017cne<\/b> 1.) niem. Stossnen<\/i>, w\u015b nad jeziorem Marcinowo[???]<\/span>, w pow. margrabowskim, st. poczt. Margrabowa. [Por. <\/span>Pe\u0142czaczek<\/a>] 2.) S.,<\/b> w\u015b, pow. lecki, st. poczt. i par. Borzymy (Borssymmen).<\/p>\n

Strabuliszki,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Ludwin\u00f3w, odl. 9 w. od Kalwaryi, ma 15 dm., 40 mk.<\/p>\n

Straduny,<\/b> niem. Stradaunen<\/i>, w\u015b i domena kr\u00f3l., pow. \u0142ecki, st. p. E\u0142k (Lyck), posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. prot. Przed reformacy\u0105 istnia\u0142 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 kat., filia par. Juchy (ob.). Na obszarze wsi znajduj\u0105 si\u0119 szcz\u0105tki grodziska przedhistorycznego (ob. t. II, 476<\/a>).<\/p>\n

Stragbudzie<\/b>, w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. Gryszkabuda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 19 w., ma 4 dm., 32 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Le\u015bnictwo.<\/p>\n

Strajgi,<\/b> folw., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. \u015awi\u0119to-Jeziory, odl. od Sejn 34 w., ma 3 dm., 59 mk. W 1883 r. rozl. mr. 983: gr. or. i ogr. mr. 521, \u0142\u0105k mr. 216, past. mr. 7, wody mr. 9, lasu mr. 103, zaro\u015bli mr. 82, nieu\u017c. mr. 35; las niourz\u0105dzony; bud. drewn. 11.<\/p>\n

Strajgiszki,<\/b> folw., pow. sejne\u0144ski, gm. Metele, odl. od Sejn 35 w., 1 dm., 11 mk.<\/p>\n

Strazdy,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Gi\u017ce, odl. 15 w. od Wy\u0142kowyszek, ma 3 dm., 32 mk., 151 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Gi\u017ce.<\/p>\n

Stra\u017cyszki,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. n<\/span>adnieme\u0144ska, par. Rumbowicze, odl. od Kalwaryi 68 w., ma 13 dm., 24 mk. W 1827 r. 7 dm., 50 mk.<\/p>\n

Str\u0119kowizna,<\/b> pow. augustowski, gmina Szczebro Olszanka, odl. od Augustowa 7 w., ma 31 dm., 223 mk. W 1827 r. 13 dm., 76 mk. Istnia\u0142a tu drobna huta \u017celazna prywatna, z produkcy\u0105 do 100 cnt. rocznie. [Na starych mapach: z 1826 r. Strzelcowizna<\/i>, z 1839 r. Strynkowizna<\/i>.]<\/span><\/p>\n

Stroczuny,<\/b> w spisie z 1827 r. Stroszuny<\/i>, w\u015b szlach., pow. sejne\u0144ski, gm. Kudrany, par. Lejpuny, odl. 44 w. od Sejn, ma 17 dm., 145 mk. W 1827 r. Stroszuny mia\u0142y 11 dm., 89 mk.<\/p>\n

Stroga<\/b> 1.) pow. kalwaryjski, gm. i par. Udrya. Niepodano w najnowszyoh spisach urz\u0119dowych. Por. Strogiszki<\/i>. 2.) S.<\/b> Hutna<\/i> i S. Tarnupska<\/i>, pow. maryampolski, gm. Michaliszki, par. Preny, odl. od Maryampola 29 w. S. Hutna ma 4 dm., 49 mk.; S. Tarnupska 2 dm., 27 mk. W 1827 r. S. Hutna 2 dm., 27 mk.; S. Tarnupska 3 dm., 13 mk.<\/p>\n

Strogiszki,<\/b> folw., pow. kalwaryjski, gm. i par. Udrya, odl. od Kalwaryi 43 w.; ma 5 dm., 38 mk. W 1827 r. 12 dm., 120 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Strombog\u0142\u00f3w<\/b> al. <\/i>Strumbog\u0142owa<\/a><\/i>, w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Urdomin, odl. od Kalwaryi 18 w.; ma 40 dm., 322 mk., 91 mr.; wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Krasnowo. W 1827 r. by\u0142o 2 dm., 10 mk., par. Kalwarya.<\/p>\n

Stro\u017cdy<\/b> 1.) w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. kalwaryjski, gm. Kirsna, par. Urdomin, odl. od Kalwaryi 14 w., ma 27 dm., 335 mk., 803 mr. W 1827 r. 27 dm., 190 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Ludwin\u00f3w. 2.) S.,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Gi\u017ce, odl. od Wy\u0142kowyszek 15 w., ma 3 dm., 32 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Stro\u017cdynie,<\/b> os., pow. wy\u0142kowyski, gm. Wojtkobole, par. Gra\u017cyszki, odl. od Wy\u0142kowyszek 27 w., ma 4 dm., 8 mk. W 1827 r. 1 dm., 11 mk. Nale\u017ca\u0142a w 1854 r. do d\u00f3br rz\u0105dowych Kalwarya lit. A.<\/p>\n

Stro\u017cdziski,<\/b> os., pow. maryampolski, gm. Szumsk, par. Maryampol (odl. 4 w.), ma 3 dm., 19 mk. W 1827 r. 1 dm., 20 mk.<\/p>\n

Strubi\u0144ce Plebanowce,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 3 okr. pol., gm. Wo\u0142pa, o 70 w. od Grodna.<\/p>\n

Strubnica,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, w 5 okr. pol., gm. Pieski, o 24 w. od Wy\u0142kowyska. Posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 paraf. katol., p. w. \u015bw. Tr\u00f3jcy, w 1740 r. z drzewa wzniesiony przez Jerzego de Sienno Sienie\u0144skiego i ks. Franc. Abramowicza, w 1790-9 r. przyozdobiony przez Jana Biszpinga, marsza\u0142ka starodubowskiego. Zrestaurowany w 1841 r. przez prob. Grzyma\u0142\u0142\u0119 i Adama Biszpinga, obecnie chyli si\u0119 do upadku. Po prawej stronie wielkiego o\u0142tarza znajduje si\u0119 nowa, kszta\u0142tnie urz\u0105dzona kaplica. Parafia katol., dekanatu wo\u0142kowyskiego, 1612 wiernych. Kaplica w Mosiewicach. W parafii powierzchnia nier\u00f3wna, s\u0105 lasy, pastwiska, bagna; gleba gliniasta, \u017cwirowata, pr\u00f3chnica; przep\u0142ywa rz. Zelwa.<\/p>\n

Struga<\/b> 1.) w\u015b i kolonia, pow. grodzie\u0144ski, w 3 okr. pol., gm. Gudziowicze, o 44 w. od Grodna. 2.) S.,<\/b> w\u015b nad rz. Ess\u0105, pow. borysowski, w 1 okr. pol., gm. Krasne\u0142uki, ma 11 osad; grunta wzg\u00f3rzyste, kamie\u0144 narzutowy. 3.) S.<\/b> ob. Struha<\/i>.<\/p>\n

Strugi<\/b> 1.), urocz. przy wsi \u0141ukowo, pow. brze\u00adski, gub. grodz. 2.) S.,<\/b> Struga<\/i> (t. XI, 415), w\u015b i kol., pow. grodzie\u0144ski, gm. Hudziewicze. W\u015b 651 dz.; kol. 121 dz. W r. 1558 w w\u00f3jtowstwie podnieteckiem, w\u0142o\u015bci dworu kra\u015bnickiego ekon. grodz. We wsi by\u0142o 33 w\u0142\u00f3k gruntu \u015bredniego, wtem 3 nieprzyj\u0119tych. Poddani mieli 100 wo\u0142\u00f3w i 47 koni. Doch\u00f3d czyni\u0142 (opr\u00f3cz owsa) 39 k\u00f3p 36 gr. 3.) S.,<\/b> za\u015bc. d\u00f3br Mazurkowszczyzna, pow. wo\u0142kowyski.<\/span><\/p>\n

Struktyszki,<\/b> pow. w\u0142adys\u0142awowski, ob. Spruktyszki<\/a><\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Strumbog\u0142\u00f3w<\/b> al. <\/i>Strombog\u0142owa<\/a><\/i>, w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Urdomin, odl. 18 w. od Kalwaryi, ma 40 dm., 322 mk. W 1827 r. by\u0142y tu dwie cz\u0119\u015bci, z tych jedna mia\u0142a 12 dm., 171 mk.; druga 12 dm., 106 mk.<\/p>\n

Strunka,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 1 okr. pol., gm. Kruglany, o 19 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Strupin,<\/b> w\u015b i fol., pow. grodzie\u0144ski. W\u015b 67 dz.; fol. w cz\u0119\u015bci Puci\u0142owskich 33 dz., Lisowskich 51 dz. i Bohatyrewicz\u00f3w 25 dz.<\/span><\/p>\n

Strupy,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Zyple, par. Szaki, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 22 w., ma 42 dm., 431 mk. W 1827 r. 28 dm., 208 mk.<\/p>\n

Strzech\u00f3wka,<\/b> struga w pow. grodzie\u0144skim, dop\u0142yw Niemna pod Polnic\u0105.<\/p>\n

Strzelce<\/b> [\u2026]<\/span> 9.) S., w\u015b, pow. maryampolski, gm. Chlebiszki, par. Preny, odl. od Maryampola 42 w., ma 24 dm., 237 mk. W 1827 r. 8 dm., 90 mk. Br. Ch<\/i>.<\/p>\n

Strzelce<\/b> (Strielcy<\/i>) 1.) w\u015b w\u0142o\u015bc. nad rz. Sol\u00adcz\u0105, pow. lidz\u00adki, w 2 okr. pol., gm. Alek\u00adsan\u00addro\u00adwo, okr. wiejski Rak\u00adli\u00adsz\u00adki, o 8 w. od gminy, 57 w. od Li\u00addy a 21 od Ej\u00adszy\u00adszek, ma 18 dm., 148 mk. katol. (w 1865 r. 95 dusz. rewiz.); nale\u017cy do d\u00f3br skarbowyoh Polaszki. 2.) S.,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc. nad rz. Niemnem, pow. trocki, w 3 okr. pol. gm. Butryma\u0144ce, okr. wiejski Kru\u017cy\u0144ce, o 17 w. od gminy a 72 w. od Trok, ma 28 dm., 209 mk. katol. (w 1865 r. 52 dusz rewiz.); nale\u017cy do d\u00f3br skarbowych Punie. 3.) S.,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 3 okr. pol., gm. \u0141unna, o 35 w. od Grodna. 4.) S.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, w 4 okr. pol., gm. Skidel, o 34 w. od Grodna. 5.) S.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, w 5 okr. pol., gm. Jeziory, o 30 w. od Grodna. 6.) S.,<\/b> w\u015b, pow. sie\u0144ski, gm. B\u00f3br, w pobli\u017cu b\u0142ota Zimnik. J. Krz.<\/i><\/p>\n

Strzelcowizna,<\/b> w\u015b rz\u0105d. nad Czarn\u0105 Ha\u0144cz\u0105, pow. sejne\u0144ski, gm. Pokrowsk, par. Studzieniczna, ma 47 dm., 302 mk. Ma tu by\u0107 wzniesiony ko\u015bci\u00f3\u0142 par. dla ludu mieszkaj\u0105cego w lasach augustowskich, z powodu zbyt wielkiej odleg\u0142o\u015bci ko\u015bcio\u0142a w Studzienicznej.<\/p>\n

Strzelczyki<\/b> 1.) w\u015b nad potokiem, pow. osz\u00admia\u0144\u00adski, w 1 okr. pol., gm., okr. wiejski i dobra (w 1865 r.) Jan\u00adko\u00adw\u00adskich Po\u00adla\u00adny, o 2 w. od gminy a 7 w. od Osz\u00admia\u00adny, ma 9 dm., 70 mk. kat. (21 dusz rewiz. w 1865 r.). 2.) S.,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 1 okr. pol., gm. Grzebienie, o 29 w. od Sok\u00f3\u0142ki. 3.) S.,<\/b> m\u0142yn, tam\u017ce o 23 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Strzelczyszki,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Pojeziory, par. Szumsk, odl. od Wy\u0142kowyszek 17 w., ma 25 dm., 171 mk. W 1827 r. 4 dm., 27 mk., par. Wy\u0142kowyszki.<\/p>\n

Strzemienne,<\/b> os., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Miros\u0142aw, odl. 50 w. od Sejn.<\/p>\n

Strz\u0119szewskie,<\/b> jez. w pow. \u0142eckim, ob Rumejki<\/i>.<\/p>\n

Studwi\u0142y,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 2 okr. pol., gm. Brzostowica Ma\u0142a, o 49 w. od Grodna.<\/p>\n

Studzianka,<\/b> 1.) w\u015b i folw. nad rz. Zelaw\u0105, pow. bia\u00adl\u00adski, gm. \u0141u\u00adbian\u00adka, par. r. g. \u0141o\u00adma\u00adzy, posiada meczet drewniany, 62 dm., 352 mk., 1817 mr. W 1827 r. 42 dm., 282 mk. Zamieszkana przez ludno\u015b\u0107 rusi\u0144sk\u0105 i tatarsk\u0105. Gleba \u017cytnia, urodzajna, ogrody warzywne i drzewa owocowe pi\u0119kne. Mahometanie maj\u0105 tu niewielki meczet. Nabo\u017ce\u0144stwo odbywa si\u0119 w j\u0119zyku tureckim, ludno\u015b\u0107 m\u00f3wi za\u015b po polsku i rusi\u0144sku. Duchowny (mu\u0142\u0142a) ubiera si\u0119 po turecku i on jeden zna turecki j\u0119zyk. Zamo\u017cniejsi maj\u0105 tu dosy\u0107 znaczne folwarki i dzieci do szk\u00f3\u0142 posy\u0142aj\u0105. Cmentarz grzebalny maj\u0105 pod wsi\u0105 od strony p\u00f3\u0142nocnej. Ludno\u015b\u0107 trudni si\u0119 upraw\u0105 roli, niekt\u00f3rzy rzemios\u0142ami. Lud to pracowity i go\u015bcinny. 2.) S.<\/b> al. Stu\u00addzian\u00adki<\/i>, w\u015b, pow. pu\u0142\u00adtu\u00ads\u00adki, gm. i par. Na\u00adsielsk, przy linii dr. \u017cel. nad\u00adwi\u00ad\u015b\u00adla\u0144\u00adskiej, o 2 w. od Na\u00adsiel\u00ads\u00adka. W 1827 r. 13 dm.; 86 mk. 3.) S.,<\/b> w\u015b, pow. ry\u00adpi\u0144\u00adski, gm. i par. \u017ba\u0142e, odl. o 7 w. od Ry\u00adpi\u00adna, ma 7 dm., 29 mk. Stanowi jedn\u0119 ca\u0142o\u015b\u0107 ze wsi\u0105 Kle\u00adsz\u00adczyn. Powsta\u0142a przy \u017ar\u00f3dle cudownem. 4.) S.,<\/b> os., pow. sejne\u0144ski, gm. Pokrowsk, par. Teolin, odl. od Sejn 29 w., 1 dm., 12 mk. F. P.-Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Studzianka,<\/b> uroczysko, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Ostr\u00f3w, o 26 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Studzianki,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Czarna Wie\u015b, o 29 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Studziany Las,<\/b> w\u015b rz\u0105d., pow. sejne\u0144ski, gm. Pokrowsk, par. Wigry. Le\u017cy w lasach, po lewej stronie Czarnej Ha\u0144czy, odl. 12 w. od Sejn, ma 12 dm., 50 mk.; 1827 r. 2 dm., 43 mk. Now.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Studzieniczna,<\/b> osada ko\u015bc. nad jeziorem t. n. i K<\/span>ana\u0142em Augustowskim<\/a>, \u015br\u00f3d puszczy, pow. augustowski, gm. Szczebro-Olszanka, par. Studzieniczna, odl. 7 w. od Augustowa, posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. drewniany, kaplic\u0119 murowan\u0105, kaplic\u0119 drewnian\u0105, karczm\u0119 i kilka dom\u00f3w (oko\u0142o 20 mk.). Znajduje si\u0119 tu studzienka, kt\u00f3rej woda ma mie\u0107 w\u0142asno\u015bci uzdrawiaj\u0105ce; w ko\u015bciele za\u015b s\u0142ynie cudami obraz Bogarodzicy z g\u00f3ry Karmelu. Wizerunek ten, dobrego p\u0119dzla, otoczony srebrnemi wotami, jest g\u0142\u00f3wn\u0105 ozdob\u0105 ubogiego ko\u015bcio\u0142ka, kt\u00f3ry jako filia parafialnej \u015bwi\u0105tyni w Szczebrze, zbudowany tu zosta\u0142 z drzewa w r. 1845 przez Szymona Andruszkiewicza z Paw\u0142\u00f3wki (w par. Krasnopol). Par. liczy obecnie 3645 dusz (Rubrycela z r. 1885). Tu\u017c obok ko\u015bcio\u0142a w\u0105zka grobla prowadzi na wysepk\u0119, gdzie, ocieniona drzewami, wznosi si\u0119 murowana kaplica, wybudowana 1871 r. na miejscu dawniejszej drewnianej. Przy wej\u015bciu do niej umieszczona tablica marmurowa, opiewa dzieje tej miejscowo\u015bci: \u201eWincenty Morawski, pu\u0142kownik, jako pustelnik, pierwszy na tem miejscu osiad\u0142 i za\u0142o\u017cy\u0142 Studzieniczn\u0119, na cze\u015b\u0107 Bogarodzicy, na dw\u00f3ch wyspach zbudowa\u0142 dwie kaplice w r. 1770 i 1786 i wprowadzi\u0142 s\u0142u\u017cb\u0119 Bo\u017c\u0105\u201c. Morawski \u00f3w, osiad\u0142szy tu 1770 r., zas\u0142yn\u0105\u0142 sw\u0105 pobo\u017cno\u015bci\u0105 i znajomo\u015bci\u0105 leczniczych w\u0142asno\u015bci r\u00f3\u017cnych zi\u00f3\u0142. Ze wszech stron przybywano szuka\u0107 u niego porady lekarskiej i poleca\u0107 si\u0119 jego modlitwom. Naby\u0142 on za 100 tynf\u00f3w drewnian\u0105 kaplic\u0119 w Augustowie i przeni\u00f3s\u0142 na sw\u0105 wysepk\u0119. Nast\u0119pnie w 1781 r. pu\u015bci\u0142 si\u0119 w podr\u00f3\u017c do Rzymu (na osio\u0142ku) i uzyska\u0142 od Piusa VI trzy odpusty doroczne dla swego ko\u015bci\u00f3\u0142ka (na \u015bw. Ann\u0119, \u015bw. Jan i \u015bw. Tekl\u0119). Obraz Matki Boskiej mia\u0142 si\u0119 pojawi\u0107 na lipie. Dla pomieszczenia go wybudowa\u0142 Morawski drug\u0105 kaplic\u0119 drewnian\u0105 1786 r. \u017bo\u0142nierze francuzcy zrabowali kaplic\u0119 i pustelni\u0119 w 1812 r. Morawski, o ile si\u0119 zdaje, wkr\u00f3tce potem zmar\u0142. Portret jego, przedstawiaj\u0105cy krzepkiego, okaza\u0142ej postaci starca, wisi w ko\u015bciele. Na Zielone \u015awi\u0105tki zbiera tu si\u0119 do 20,000 pobo\u017cnych, kt\u00f3rzy przez 3 dni tu przebywaj\u0105, obozuj\u0105c w lesie. M. R. Wit.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Studzieniczne,<\/b> jezioro przy osadzie t. n., w pow. augustowskim, stanowi dalsze przed\u0142u\u017cenie jeziora Necko<\/a> (ob.). Przechodzi przez nie K<\/span>ana\u0142 Augustowski<\/a>.<\/p>\n

Studzie\u0144czyzna,<\/b> uroczysko, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Nowowola, o 16 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Stukatschen,<\/b> w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. p. Kiauten; 233 ha, 24 dm., 138 mk.<\/p>\n

Stuksze,<\/b> os., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Syntowty, par. \u0141uksze, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 26 w., 2 dm., 15 mk.<\/p>\n

Stulgiele,<\/b> folw., pow. wy\u0142kowyski, gm. Kibarty, par. W\u0142adys\u0142aw\u00f3w, odl. od Wy\u0142kowyszek 27 w., 1 dm., 16 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Stulpy<\/b> al. Stulpn\u0142<\/i>, jezioro, pow. sejne\u0144ski, gm. Ber\u017cniki. Nale\u017cy do \u0142a\u0144cucha drobnych jezior stanowi\u0105cych po\u0142udniowe przed\u0142u\u017cenie jez. Ga\u0142adu\u015b<\/a>. \u0141\u0105czy si\u0119 z jez. Lempie<\/a> al. \u0141empis. Ma 29 mr. obszaru. Wody jego sp\u0142ywaj\u0105 do rzeczki Marychy<\/a>.<\/p>\n

Stumbryszki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Zyple, par. B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 28 w., ma 6 dm., 38 mk. W 1827 r. 5 dm., 57 mk.<\/p>\n

Stunowskie,<\/b> jezioro, pow. \u0142ecki. Poczyna si\u0119 1 klm. na zach. od E\u0142ka i ci\u0105gnie w\u0119\u017cykowato na zach\u00f3d, na d\u0142ugo\u015b\u0107 przesz\u0142o \u00be mili; szer. wsz\u0119dzie prawie r\u00f3wna, nie przenosi 1 klm. \u0141\u0105czy si\u0119 na wschodzie z jez. \u0141eckiem, na p\u0142n. przez rzeczk\u0119 z jez. Ma\u0142ki\u0144skiem. Og\u00f3lny obszar 168 ha.<\/p>\n

Sturyszki,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Szumsk, par. Maryampol (odl. 4 w.), ma 4 dm., 42 mk. W 1827 r. 4 dm., 32 mk.<\/p>\n

Subacze,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Kopciowo, odl. od Sejn 19 w.; 6 dm., 75 mk., 435 mr. W 1827 r. by\u0142o 3 dm., 41 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Ho\u0142ny Wolmera.<\/p>\n

Subaczyszki,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Gudele, par. Skrawdzie, odl. od Maryampola 24 w., ma 11 dm., 123 mk. W 1827 r. by\u0142o 6 dm., 62 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sucha Balia,<\/b> folw., pow. augustowski, ob. <\/i>Balia<\/a> Sucha<\/i>. W 1866 r. folw. S. Balla z attyn. Tatarszczyzna i wsi\u0105 Cydzyn al. Sadzi\u0144ce (w par. Teolin) rozl. mr. 549. W\u015b Cydzyn al. Sadzi\u0144ce os. 19, mr. 213.<\/p>\n

Sucha G\u00f3ra<\/b> 1.) w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Roman\u00f3wka, o 25 w. od Sok\u00f3\u0142ki. 2.) S. G.<\/b>, folw., pow. mi\u0144ski, o 5 mil na p\u0142n.-zach. od Mi\u0144ska, ma 7 w\u0142\u00f3k. Darowany w 1831 r. przez obywatelk\u0119 Stanis\u0142awsk\u0105 na rzecz mi\u0144skiego towarzystwa dobroczynno\u015bci, za\u0142o\u017conego na pocz\u0105tku bie\u017c\u0105cego stulecia przez pierwszego biskupa b. dyecezyi mi\u0144skiej Jakuba Dederk\u0119; przynosi rocznie oko\u0142o 100 rubli dochodu. A. Jel.<\/i><\/p>\n

Sucha Rzeczka,<\/b> w\u015b, os. le\u015b. i m\u0142yn., os. stra\u017cy K<\/span>ana\u0142u A<\/span>ug., pow. augustowski, gm. Szczebro Olszanka, par. Studzieniczna, odl. od Augustowa 14 w. W\u015b ma 15 dm., 107 mk.; os. le\u015b. 1 dm., 3 mk.; os. m\u0142yn 2 dm., 3 mk.; os. kana\u0142u 1 dm., 11 mk. W 1827 r. 3 dm., 17 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Suchar,<\/b> jezioro mi\u0119dzy wsiami S\u0142upie i Bia\u0142e, pow. suwalski, gm. Hutta, ma 22 mr. obszaru. Nale\u017cy do grupy jezior, le\u017c\u0105cych w pobli\u017cu jez. Wigry i zlewaj\u0105cych wody do rz. Ha\u0144czy<\/a>.<\/p>\n

Sucharek,<\/b> jezioro w pobli\u017cu jez. Suchar, pod wsi\u0105 Cimochowizna, pow. suwalski, gm. Hutta, ma 20 mr. obszaru.<\/p>\n

Suchenicze,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 1 okr. pol., gm. Zubryca, o 11 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Suchmienie,<\/b> w dok. Suchmieniewicze<\/i>, pow. grodzie\u0144ski. W r. 1561 w ekon. grodz. W\u015b mia\u0142a 18 w\u0142\u00f3k gruntu \u015bredniego. Poddani mieli 62 wo\u0142\u00f3w i 25 koni. P\u0142acili z w\u0142\u00f3ki po 1 kopie 37 gr.<\/span><\/p>\n

Suchodole,<\/b> ob. Suchodo\u0142y<\/i>.<\/p>\n

<\/a>Suchodolina<\/b> 1.) w\u015b, fol.<\/span> i dobra, pow. grodzie\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. \u0141asza, o 28 w. od Grodna. Nale\u017cy do d\u00f3br Obremszczyzna.<\/span>[<\/span>Obr\u0119bszczyzna<\/a>]) 2. S.,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Roman\u00f3wka, o 24 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Suchodo\u0142a,<\/b> ma\u0142a rzeczka uchodz\u0105ca do Biebrzy<\/a>, wspomniana w dok. z 1358 r. (Kod. Maz., 73).<\/p>\n

Suchodo\u0142y<\/b> [\u2026]<\/span> 6.) S.,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. suwalski, gm. i par. Jeleniewo, od Suwa\u0142k 8 w., ma 16 dm., 118 mk. W 1827 r. 12 dm., 75 mk.<\/p>\n

Suchod\u00f3\u0142,<\/b> nazwa dawana suchym obszarom w nizinach nadrzecznych. W dok. W\u0142adys\u0142awa ks. opolskiego z 1373 r. (ob. Mikity\u0144ce<\/i>) czytamy: \u201ecum quadam planicie circa Szwyrsz fluvium dicta Suchodo\u0142\u201c. Walka kt\u00f3r\u0105 Boles\u0142aw Wstydliwy stoczy\u0142 25 maja 1243 r. z Konradem, odby\u0142a si\u0119 \u201ein campo qui dicitur Suchodol\u201c (dok. Boles\u0142awa z 1251 r. w Kod. Ma\u0142op., I, 41). nazw\u0119 t\u0119 dawano te\u017c suchym rowom, mo\u017ce jarom naturalnym, broni\u0105cym dost\u0119pu do grod\u00f3w. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Suchorzec,<\/b> fol., pow. suwalski, gm. Czostkow, par. Baka\u0142arzewo<\/span>, odl. od Suwa\u0142k 18 w.; ma 2 dm., 27 mk., 867 mr. Wchodzi w sk\u0142ad d\u00f3br Czostk\u00f3w. W 1827 r. 2 dm., 11 mk., par. Filipowo.<\/p>\n

Suchowlany,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 4 okr. pol., gm. Skidel, o 31 w. od Grodna.<\/p>\n

Suchowola<\/b> [\u2026]<\/span> 7.) S.,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Lub\u00f3w, odl. od Kalwaryi 10 w., ma 12 dm., 31 mk. Br. Ch.-T. \u017buk.<\/i><\/p>\n

<\/a>Suchowola<\/b> [\u2026]<\/span> 2.) S.,<\/b> mko na lewem brzegu rzki Olszanki (dop\u0142. Brzoz\u00f3wki), pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., o 35 w. od Sok\u00f3\u0142ki a 49 w. od Grodna, przy b. trakcie handl. z Grodna do Goni\u0105dza, 573 st. npm. wzniesione. Ma 434 dm. (6 mur.), 2292 mk. (1104 m\u0119\u017c. i 1188 kob.), 9 praw., 1087 kat., 1184 \u017cyd. i 12 mahom.; ko\u015bci\u00f3\u0142 kat. par., 2 domy modlitwy \u017cydowskie, zarz\u0105d okr. policyjnego dla 5 gmin powiatu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 par. p. w. \u015bw. Piotra i Paw\u0142a, z drzewa fundowany przez Zygmunta Augusta, obecny z muru wzniesiony w 1865 r. ze sk\u0142adek parafian, kosztem oko\u0142o 50,000 rs. Par. kat., dek. sok\u00f3lskiego, 7125 dusz. Kaplica w Chodor\u00f3wce, dawniej pr\u00f3cz tego filia w Karpowiczach. Za czas\u00f3w pruskich i dawniej S. by\u0142a mtem ludnem i handlowem, po przy\u0142\u0105czeniu za\u015b do Rossyi w 1807 r. upad\u0142a. J. Krz.<\/i><\/p>\n

Suchy Las,<\/b> nazwa dawana obr\u0119bom le\u015bnym, a nast\u0119pnie i utworzonym na nich osadom. Na obszarze zaj\u0119tym przez Warszaw\u0119 nazwa ta z obr\u0119bu le\u015bnego przesz\u0142a na osad\u0119, a ostatecznie na jeden z dom\u00f3w przy ulicy D\u0142ugiej.<\/p>\n

Suczki<\/b> 1.) niem. Sutzken<\/i>, w\u015b, pow. gierdawski, st. p. Nordenbork; 46 dm., 227 mk., 357 ha. 2.) S.,<\/b> w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. p. Go\u0142dap; 33 dm., 185 mk., 519 ha. 3.) S.,<\/b> w\u015b, pow. \u0142ecki, st. p. Bajtkowy; 22 dm., 127 mk., 287 ha. Istnia\u0142a ju\u017c w r. 1484. Wszystkie te wsi s\u0105 osadami za\u0142o\u017conemi przez Polak\u00f3w.<\/p>\n

Suczyn,<\/b> ob Szczuczyn<\/i>.<\/p>\n

Su\u0107ki,<\/b> fol. d\u00f3br Radziwonowicze, pow. grodzie\u0144ski.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Suda\u0144skie<\/b> (?), jezioro na obszarze d\u00f3br Kadaryszki<\/a>, w pow. suwalskim (ob. III, 658). [Chodzi o jezioro Sudawskie ko\u0142o wsi tej samej nazwy.]<\/span><\/p>\n

Sudata,<\/b> za\u015bc. nad rzk\u0105 Grejmian\u0105, pow. \u015bwi\u0119cia\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. \u015awi\u0119ciany, okr. wiejski i dobra skarbowe W\u00f3jtowstwo Sudaty, o 14 w. od \u015awi\u0119cian, ma 2 dm., 13 mk. kat. (w 1865 r. 1 dusza rewiz.). Por\u00f3w. Kirdaliszki<\/i>.<\/p>\n

Sudaty,<\/b> jezioro w pow. \u015bwi\u0119\u00adcia\u0144\u00adskim, przy samej drodze \u017cel. warsz.-petersb., na p\u0142d. od stacyi \u015awi\u0119ciany, pod za\u015bc. Kir\u00adda\u00adlisz\u00adki, inaczej zwanym Sudata.<\/p>\n

Sudaty,<\/b> dobra skarbowe, pow. \u015bwi\u0119\u00adcia\u0144\u00adski, ob. W\u00f3jtowstwo sudaty<\/a><\/i>.<\/p>\n

Sudau<\/b> 1.) Adelig<\/i>, w\u015b i dobra, pow. kr\u00f3\u00adle\u00adwie\u00adc\u00adki wiejski, st. p. Schugsten; 22 dm., 135 mk., 242 ha. 2.) S.<\/b> Koenig<\/i>., w\u015b, tam\u017ce, st. p. Troempau, 29 dm., 135 mk., 328 ha.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sudawia,<\/b> Sudowa, Sudorum terra sive Jacuitarum<\/i>, niem. Sudauen, jedna z 8 ziem sk\u0142adaj\u0105cych Prusy w epoce przed podbojem krzy\u017cackim. Obejmowa\u0142a ona cz\u0119\u015b\u0107 dzisiejszego obszaru gub. suwalskiej i przyleg\u0142e cz\u0119\u015bci Prus wschodnich. Rzeka E\u0142k<\/a> stanowi\u0142a granic\u0119 zachodni\u0105 S. od Galindyi<\/a>; wschodni\u0105 granic\u0105 by\u0142 zapewne Niemen<\/a>. Sudawowie byli podobno najwaleczniejszymi ze szczep\u00f3w pruskich. Bohaterem ich jest dzielny w\u00f3dz Skomont. Siedzib\u0105 jego by\u0142a osada Skom\u0119tno nad jeziorem t. n.<\/a> (dzi\u015b pow. \u0142ecki, o mil\u0119 od granicy kr\u00f3lestwa polskiego). W 1268 r. [B\u0142\u0105d w dacie, faktycznie w 1263 r.]<\/span> Sudawianie oblegaj\u0105 Che\u0142m\u017c\u0119 (o 3 mile od Torunia); r. 1273 [raczej w r. 1277]<\/span> powt\u00f3rnie oblegaj\u0105 ten gr\u00f3d pod wodz\u0105 Skomonta i pustosz\u0105 okolice Che\u0142mna nad Wis\u0142\u0105. Wed\u0142ug kroniki Dusburga ziemia Sudaw\u00f3w dzieli\u0142a si\u0119 na terrytorya: Kimenau, Merunisken<\/a>, Pokimen<\/a>, Krasine, Selien, Kirsau. W wyrokach rozjemczych z 1420 i li\u015bcie cesarza Zygmunta z 1432 r., wyst\u0119puje druga nazwa S. (\u201eitem terra Sudorum sive Jacuitarum quod idem est\u201c). Zdaje si\u0119, i\u017c istnia\u0142 \u015bcis\u0142y zwi\u0105zek plemienny mi\u0119dzy Sudawianami a Jad\u017awingami i zt\u0105d rozci\u0105gano nazw\u0119 Jad\u017awing\u00f3w na mieszka\u0144c\u00f3w Sudawii. Ziemia ta podbita po uporczywej obronie przez Krzy\u017cak\u00f3w, zosta\u0142a w znacznej cz\u0119\u015bci przez nich odst\u0105piona Litwie<\/a> i Polsce traktatem brzeskim z 1435 r. (ob. Toeppen, Hist. Compar. Geogr. v. Preussen 29-32). Ob. Jad\u017awingi<\/a><\/i>.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sudawskie,<\/b> w\u015b i folw., pow. suwalski, gm. i par. Wi\u017cajny, odl. od Suwa\u0142k 37 w.; w\u015b ma 7 dm., 71 mk.; folw. 4 dm., 29 mk. W 1827 r. 18 dm., 141 mk. Dobra S. sk\u0142ada\u0142y si\u0119 w 1887 r. z fol.: S. i Skombole, rozl. mr. 917: fol. S. gr. or. i ogr. mr. 260, \u0142\u0105k mr. 122, past. mr. 5, lasu mr. 186, nieu\u017c. mr. 36; bud. mur. 6, drewn. 12; p\u0142odozm. 4-pol., las nieurz\u0105dzony; fol. Skombole gr. or. i ogr. mr. 164, \u0142\u0105k mr. 81, past. mr. 7, lasu mr. 42, nieu\u017c. mr. 14; bud. mur. 2, drewn. 11; p\u0142odozm. 4-pol., las nieurz\u0105dzony. W\u015b S. os. 8, mr. 38; w\u015b Skombole os. 5. mr. 22; w\u015b Rozg\u00f3lna os. 26, mr. 76. Sudawskie starostwo niegrodowe wraz z skombobolskiem (Skombobole) stanowi\u0142o jedn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. W 1766 r. posiada\u0142 je Adam Zaborowski, p\u00f3\u017aniej Baranowscy. P\u0142acono kwarty 58 z\u0142., hyberny 30 z\u0142p. [Por. <\/i><\/span>Skombobole<\/a><\/i>.]<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sudonia<\/b> al. Sudo\u0144<\/i>, rzka, w pow. kalwaryjskim, poczyna si\u0119 na zach\u00f3d od Dewoniszek, p\u0142ynie kr\u0119to ku wschodowi przez Gulbiniszki, Stabuliszki i pod Ludwinowem wpada z lew. brzegu do Szeszupy<\/a>. D\u0142uga przesz\u0142o 10 w.<\/p>\n

Suhaki,<\/b> mylnie Suczaki<\/i> (t. XI, 547), w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, gm. Hudziewicze, 338 dz. Fol. nale\u017cy do d\u00f3br D\u0142ugopol. W r. 1558 w w\u00f3jtowstwie podwo\u0142pie\u0144skiem, w\u0142o\u015bci dworu kra\u015bnickiego ekon. grodzie\u0144skiej. We wsi by\u0142o 34 w\u0142\u00f3k gruntu dobrego, wszystkie na osadzie. Poddani mieli 99 wo\u0142\u00f3w i 57 koni. Doch\u00f3d czyni\u0142 (opr\u00f3cz owsa z odwozem) 49 k\u00f3p 35 gr.<\/span><\/p>\n

Sukawicze,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Ostr\u00f3w, o 15 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Sukmanie,<\/b> w XV w. Czu\u00adk\u00adman<\/i>, w\u00f3lka, pow. brze\u00adski, na lew. brzegu Du\u00adnaj\u00adca, przy go\u015bci\u0144cu z Woj\u00adni\u00adcza (7\u20225 klm.) do Za\u00adklu\u00adczy\u00adna, na p\u0142n. od Ol\u00adszyn, z kt\u00f3remi tworzy wsp\u00f3ln\u0105 gmin\u0119. Zajmuje porzecze r\u00f3wne i urodzajne, zas\u0142oni\u0119te od p\u0142n. i zach. lesistemi pag\u00f3rkami. Jest tu 21 dm., folw., 141 mk. Par. rz.-kat. w Ol\u00adszy\u00adnach. Pos. wi\u0119k. (Lud. Ko\u00adcha\u00adno\u00adw\u00adskiej) wynosi 136 roli, 4 \u0142\u0105k, 12 ogr., 20 past., 199 lasu i 13 mr. moczar\u00f3w; pos. mn. 80 roli, 12 \u0142\u0105k, 10 past. i 6 mr. lasu. Graniczy na p\u0142n.-zach. z Mi\u00adl\u00f3w\u00adk\u0105 a na p\u0142n. z Wielk\u0105 Wsi\u0105. W po\u0142owie XV w. w\u015b Czu\u00adk\u00adman, w par. Ol\u00adszy\u00adny, w\u0142asno\u015b\u0107 Bu\u00adczy\u0144\u00adskie\u00adgo, mia\u0142a 2 i p\u00f3\u0142 \u0142an. km., z kt\u00f3rych dziesi\u0119cin\u0119, warto\u015bci 2 seksag., oddawano dziekanowi krakowskiemu. Z r\u00f3l kmiecych pobiera\u0142a dziesi\u0119cin\u0119 prepozytura \u015bw. Jakuba na Kazimierzu, z innych altarzysta katedralny (D\u0142ugosz, L. B., I, 14). W r. 1581 (Pawi\u0144ski, Ma\u0142op., 142) ma nazw\u0105 Suk\u00adman i dzieli si\u0119 na trzy cz\u0119\u015bci: Adama Gie\u00adra\u0142\u00adta, Sta\u00adni\u00ads\u00ad\u0142a\u00adwa Ro\u017c\u00adna i Tu\u00adrow\u00adskie\u00adgo. Wszystkie cz\u0119\u015bci mia\u0142y 2 p\u00f3\u0142\u0142anki kmiece i 4 pr\u0119ty roli, 2 zagr. i 2 komor. z byd\u0142em. Mac.<\/i><\/p>\n

Sukowicze<\/b> 1.) za\u015bc., pow. grodzie\u0144ski, gm. Indura. 2.) S.,<\/b> pow. sok\u00f3lski, ob. Sukawicze<\/i>.<\/span><\/p>\n

Sulejki,<\/b> w\u015b, pow. oleckowski, st. p. Dunajki; 76 dm., 343 mk., 739 ha. Micha\u0142 v. Eysak, ststa stradu\u0144ski, sprzedaje r. 1550 Jakubowi D\u0105browskiemu na prawie che\u0142mi\u0144skiem 3 w\u0142\u00f3ki so\u0142eckie, w\u0142\u00f3k\u0119 za 30 grzyw., celem za\u0142o\u017cenia wsi dannickiej na 30 w\u0142\u00f3kach; 6 lat wolno\u015bci. W S. mieszkaj\u0105 r. 1600 sami Polacy. S. nazywano te\u017c od na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adka w\u0142a\u015bciciela D\u0105browskiem. Ad. N.<\/i><\/p>\n

Sulima Buda,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Gudele, par. Pilwiszki, odl. od Maryampola 16 w., ma 15 dm., 108 mk. W 1827 r. 5 dm., 48 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Suliny<\/b> 1.) pow. ol\u00adku\u00ads\u00adki, gm. Og\u00adro\u00addzie\u00adniec, par. Kro\u00admo\u00ad\u0142\u00f3w. 2.) S.,<\/b> pow. suwalski, ob <\/i>Soliny<\/a><\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sumowo<\/b> 1.) jezioro w pow. sejne\u0144skim, gm. Krasnopol, przy wsi t. n.; ma 30 mr. obszaru. Wody jego odp\u0142ywaj\u0105 do jez. Dziemitrowo<\/a>. 2.) S.,<\/b> jezioro w pow. suwalskim, gm. Zaboryszki, w pobli\u017cu ma\u0142ego jeziora Podumowo, mi\u0119dzy jez. Ha\u0144cza i Szelment, ma 12 mr. obszaru. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Sumowo<\/b> 1.) w\u015b nad jez. t. n., pow. sejne\u0144ski, gm. Krasnopol. par. Sejny, odl. od Sejn 4, w., ma 19 dm., 165 mk. W 1821 r. 11 dm., 88 mk. 2.) S.<\/b> Koty\u0142y<\/i> i S. Muchy<\/i>, w\u015b, pow. suwalski, gm. i par. Jeleniewo, odl. 18 w. od Suwa\u0142k, maj\u0105 9 dm., 75 mk. W 1827 r. 2 dm., 14 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sumowo,<\/b> jezioro, nale\u017cy do grupy jeziora \u0142eckiego, w pow. \u0142eckim. Ob. <\/i>E\u0142k<\/a><\/i> (II, 351). [Dzi\u015b oficjalnie Sunowo<\/i>.]<\/span><\/p>\n

Sumowo,<\/b> w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. p. Dubeninki; 29 dm., 176 mk., 480 ha. Landhof – mistrz Albrecht Kittlitz sprzedaje 1594 r. 60 w\u0142\u00f3k, kt\u00f3re 1562 r. od ks. Olbrachta otrzyma\u0142, urodzonemu Stanis\u0142awowi Zabielskiemu plebanowi w Ro\u017cy\u0144sku, Andrzejowi Ogonkowi z Dmus w powiecie piskim i Janowi \u017belazkowi z Ro\u017cy\u0144ska w powiecie ry\u0144skim za 6 tysi\u0119cy z\u0142. p.; na tych w\u0142\u00f3kach powsta\u0142y wsie: Czarne i Sumowo. Dan w Kr\u00f3lowcu, dnia 10 grudnia 1597 r. R. 1597 Andrzej Ogonek sprzedaje z swego dzia\u0142u 4 w\u0142\u00f3ki swemu przyjacielowi Maciejowi Sta\u0144kowiczowi Ma\u0142ejce, komornikowi zamku \u0142eckiego. Ad. N.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Supienie,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. suwalski, gm. Czostk\u00f3w, par. Filip\u00f3w, odl. od Suwa\u0142k 30 w.; ma 14 dm., 140 mk., 15 os., 606 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Czostk\u00f3w<\/a>.<\/p>\n

Suroszkowo,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Ostr\u00f3w, o 31 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Surpi\u0142y,<\/b> jezioro i w\u015b, ob. Szurpi\u0142y<\/a><\/i>.<\/p>\n

Susnia, <\/b>jezioro w dobrach rz\u0105d. Kalwarya, pow. kalwaryjski, ma 44 mr. obszaru i do 12 st. g\u0142\u0119boko\u015bci.<\/p>\n

Suszcze,<\/b> w\u015b na pol. prus. Mazurach, pow. \u0142ecki, st. p. Bojkowy [Bajtkowo ?]<\/span>; 11 dm., 75 m., 149 ha.<\/p>\n

Su\u015bniki,<\/b> w spisie z 1827 r. So\u015bniki<\/i>, w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Rauda\u0144, par. Kalwarya, odl. od Kalwaryi 8 w.; ma 81 dm., 528 mk. W 1827 r. 49 dm., 379 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kalwarya lit. B.<\/p>\n

Sutki<\/b> [\u2026]<\/span> 3.) w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. \u015awiatoszyn, par. Ig\u0142owo, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 57 w., ma 11 dm., 128 mk.<\/p>\n

Sutkiszki,<\/b> fol. w dobrach Do\u00adwia\u00adt\u00f3w, pow. sza\u00adwel\u00adski, gm. Sza\u00adw\u00adla\u00adny, o 41 w. od Sza\u00adwel.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sutra<\/b> Rz\u0105dowa<\/i>, w\u015b, i S. Metelska<\/i>, os., pow. sejne\u0144ski, gm. Metele, par. Sereje, odl. od Sejn 34 w. S. Rz\u0105dowa ma 12 dm., 94. mk.; S. Metelska 1 dm., 11 mk. W 1827 r. S. Rz\u0105dowa 4 dm., 31 mk.; S. Metelska 1 dm., 17 mk. Ob. <\/i>Metele<\/a><\/i>. B. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a>Suwa\u0142ki,<\/b> miasto gubernialne, le\u017cy pod 54\u00b04’6″ szer. p\u00f3\u0142n. i 40\u00b035’4″ d\u0142ug. wsch. od F., nad rz. Czarn\u0105 Ha\u0144cz\u0105, w dolinie ci\u0105gn\u0105cej si\u0119 od jez. Ha\u0144cza do jez. Wigry, d\u0142ugiej oko\u0142o 5 mil a szerokiej od 1\u00bd do 3 w. Od p\u00f3\u0142nocy i po\u0142udnia os\u0142ania miasto wy\u017cyna, si\u0119gaj\u0105ca na p\u0142d. przy cmentarzu \u017cydowskim 830 st. n. p. m. Dolina ta jest niew\u0105tpliwie dnem dawnego jeziora, kt\u00f3rego szcz\u0105tkami s\u0105 pozosta\u0142e dot\u0105d jeziora Ha\u0144cza i Wigry, tudzie\u017c \u0142\u0105cz\u0105ca je rzeka. Przy kopaniu studni w mie\u015bcie trzeba przebija\u0107 si\u0119 przez grube warstwy \u017awiru, otaczaj\u0105ce za\u015b miasto zbocza wy\u017cyny okryte s\u0105 licznemi bry\u0142ami g\u0142az\u00f3w narzutowych. Klimatu miasta cech\u0105 charakterystyczn\u0105 jest ci\u0105g\u0142y wiatr, zale\u017cny nie tylko od po\u0142o\u017cenia \u015br\u00f3d wy\u017cyny pojezierza, ale i lokalnych warunk\u00f3w tej d\u0142ugiej a w\u0105zkiej doliny, \u0142\u0105cz\u0105cej dwa wielkie jeziora. Przepuszczalno\u015b\u0107 gruntu przy ci\u0105g\u0142ym ruchu powietrza i otoczeniu le\u015bnem, czyni\u0105 S. jednem z najzdrowszych miast w kr\u00f3lestwie. Drogi bite \u0142\u0105cz\u0105 S. z Warszaw\u0105, (odl. 268 w.), Kownem (oko\u0142o 110 w.) i miastami powiatowemi gubernii. Najbli\u017csza stacya dr. \u017cel. brzesko-grajewskiej: Grajewo (odl. 70 w.) a warsz.-petersburskiej (na odnodze do Wierzbo\u0142owa) w Wy\u0142kowyszkach (oko\u0142o 80 w.). W ostatnich latach S. zosta\u0142y po\u0142\u0105czone lini\u0105 drogi \u017cel. strategicznej z Grodnem i Oranami (st. dr. \u017cel. warsz.-petersb.).<\/span> S. posiadaj\u0105 ko\u015bci\u00f3\u0142 par. kat. murowany, cerkiew, dwie kaplice kat. (na cmentarzu i przy gimnazyum), ko\u015bci\u00f3\u0142 par. ewang. ze szko\u0142\u0105 i cmentarzem, dom modlitwy, filia\u0142 zboru reformowanego w Serejach (od 1860 r.), gimnazyum m\u0119zkie, gimnazyum \u017ce\u0144skie, 3 szko\u0142y pocz\u0105tkowe, szpital \u015bw. Piotra i Paw\u0142a na 60 \u0142\u00f3\u017cek, szpital wojskowy, szpital \u017cydowski na 30 \u0142\u00f3\u017cek, dom przytu\u0142ku na 12 os\u00f3b (od 1869 r., z kapit. 5755 r.), ochron\u0119 dla 33 dzieci (z kapit. 4210 rs.). Z w\u0142adz rz\u0105dowych mieszcz\u0105 si\u0119: rz\u0105d gubernialny, zarz\u0105d powiatowy, s\u0105d okr\u0119gowy, zjazd s\u0119dzi\u00f3w pokoju okr. I, s\u0105d pokoju, zarz\u0105d akcyzy VI okr\u0119gu, urz\u0105d pocztowy gubernialny, st. telegr. Znajduje si\u0119 te\u017c dyrekcya szczeg\u00f3\u0142owa towarz. kredyt. ziemskiego. Istnieje od 1878 r. w S. stra\u017c ogniowa ochotnicza (120 cz\u0142onk\u00f3w), przy kt\u00f3rej zorganizowa\u0142a si\u0119 amatorska orkiestra (38 os\u00f3b) i ch\u00f3r, lecz po kilkoletniem istnieniu rozprz\u0119g\u0142y si\u0119 oko\u0142o 1886 r. Wyrazem \u017cycia towarzyskiego jest klub miejski. Miejscem przechadzek jest ogr\u00f3d miejski, za\u0142o\u017cony przed 50 laty w miejscu, gdzie sta\u0142 dawniejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 i cmentarz. Dalsze okolice miasta lesiste, urozmaicone jeziorami, obfituj\u0105 w malownicze miejscowo\u015bci, nadaj\u0105ce si\u0119 do wycieczek. Z zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych istniej\u0105 obecnie dwa browary i kilka mniejszych zak\u0142ad\u00f3w, kt\u00f3rych produkcya roczna dochodzi\u0142a w 1878 r. 40,290 rs. Miasto samo sk\u0142ada si\u0119 g\u0142\u00f3wnie z jednej wielkiej ulicy ci\u0105gn\u0105cej si\u0119 wzd\u0142u\u017c szosy i zwanej Warszawsk\u0105 a teraz Petersburskim Prospektem. Przy tej ulicy mieszcz\u0105 si\u0119 prawie wszystkie instytucye, ko\u015bcio\u0142y, sklepy wa\u017cniejsze. Ca\u0142a zabudowana domami murowanemi, pi\u0119trowemi przewa\u017cnie. Przy innych bocznych ulicach domy przewa\u017cnie drewniane. W 1890 r. by\u0142o zapisanych do ksi\u0105g sta\u0142ej ludno\u015bci 20,592, po str\u0105ceniu nieobecnych (32\u20228%), rzeczywista sta\u0142a ludno\u015b\u0107 wynosi\u0142a 13,830 a z niesta\u0142\u0105 16,863. Pod\u0142ug wyzna\u0144 by\u0142o \u015br\u00f3d sta\u0142ej ludno\u015bci: 7009 katol., 386 prawos\u0142., 657 prot., 12,540 \u017cyd. (61 %), W\u015br\u00f3d sta\u0142ej (obecnej) i niesta\u0142ej by\u0142o: 440 prawos\u0142., 108 starowier., 585 prot., 12,060 \u017cyd. Dom\u00f3w liczono oko\u0142o 700. W 1800 r. by\u0142o 214 dm., 1184 mk. (ani jednego \u017cyda); 1827 r. by\u0142o 235 dm., 2116 mk.; 1857 r. 152 dm. murow., 797 drewn., 11,273 mk. (7016 \u017cyd., 488 Niemc\u00f3w). W r. 1897 mia\u0142y 22,646 mk, (z wojskiem), w tem<\/span> 13,009 m\u0119\u017c. i 9627 kobiet.<\/span> Dochody kasy miejskiej wynosi\u0142y w 1878 r. 28,636 rs., wydatki 20,843 r. Poza miastem, przy drodze do Sejn, wzniesiono po 1876 r. wielkie koszary na pomieszczenie pu\u0142ku dragon\u00f3w. W 1887 r. rozpocz\u0119to przy szosie warszawskiej budow\u0119 wielkich koszar dla piechoty. Wielkie te budowle (z cerkwi\u0105) stanowi\u0105 niemal oddzielne miasto. Dawny folwark kamedulski (dzi\u015b donacya rz\u0105dowa), zwany Papierni\u0105 (z m\u0142ynem i stawem), przylega do miasta od strony po\u0142udnia. Mieszcz\u0105 si\u0119 tu na stawie \u0142azienki k\u0105pielowe. Historya.<\/i> Jeszcze na pocz\u0105tku XVI wieku wy\u017cyna pojezierza, w okolicy dzisiejszych Suwa\u0142k pokryta by\u0142a puszcz\u0105, \u015br\u00f3d kt\u00f3rej mie\u015bci\u0142y si\u0119 rzadkie i nieludne osady Mazur\u00f3w, Rusin\u00f3w i Litwin\u00f3w, trudni\u0105cych si\u0119 wypalaniem smo\u0142y, hodowl\u0105 pszcz\u00f3\u0142, pasterstwem i my\u015bliwstwem. Obszar puszczy (le\u017c\u0105cej w wojew. trockiem, pow. grodzie\u0144skim) otaczaj\u0105cej dzisiejsze S., nale\u017ca\u0142 do dw\u00f3ch kr\u00f3lewskich le\u015bnictw: prze\u0142omskiego i perstu\u0144skiego. Kolonizacya tych obszar\u00f3w i rozdawnictwo cz\u0119\u015bci puszczy r\u00f3\u017cnym panom litewskim i ruskim rozpoczyna si\u0119, o ile si\u0119 zdaje, za Zygmunta I. Puszcz\u0119 dzielono na k\u0105ty (uh\u0142y). Jeden taki \u201euho\u0142\u201c nadaje kr\u00f3l 1514 r. Sopo\u0107kom, od kt\u00f3rych przeszed\u0142 do Wo\u0142\u0142owicz\u00f3w. Kameduli, kt\u00f3rych klasztory (1613 r. na Bielanach pod Krakowem) zaczynaj\u0105 si\u0119 rozszerza\u0107 w Polsce w ci\u0105gu XVII w., upatrzywszy w puszczy tej bardzo dogodne dla za\u0142o\u017cenia swych pustelni miejsce, na wysepce \u015br\u00f3d jeziora Wigry, otrzymali od W\u0142adys\u0142awa IV pozwolenie na wzniesienie klasztoru i ko\u015bci\u00f3\u0142ka na wyspie, kt\u00f3r\u0105 otrzymali na w\u0142asno\u015b\u0107. Zapewne pr\u00f3cz tego uzyskali wolny wr\u0119b w lasach i obszar pewien puszczy jako uposa\u017cenie. Wytrzebiwszy cz\u0119\u015b\u0107 lasu, za\u0142o\u017cyli nad jeziorem wioski: Magdalen\u00f3w (\u015bw. Magdaleny) i Burdyniszki, zaludnione przez rzemie\u015blnik\u00f3w i robotnik\u00f3w u\u017cywanych do budowy pustelni i ko\u015bcio\u0142a. Us\u0142ugi jakie oddawali kameduli jako kolonizatorzy, szerzyciele kultury i pasterze dusz, wywo\u0142ywa\u0142y objawy uznania w formie nada\u0144. Nietylko Jan Kazimierz potwierdzi\u0142 im przywileje 1667 r., lecz poczyni\u0142 nowe nadania w 1668 r. Wo\u0142owiczowie odst\u0105pili im sw\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 puszczy. Wkr\u00f3tce klasztor zosta\u0142 panem rozleg\u0142ego obszaru na kilka mil woko\u0142o. W szeregu osad nowo powstaj\u0105cych ko\u0142o klasztoru, pojawiaj\u0105 si\u0119 w XVIII w. Suwa\u0142ki, wie\u015b zaludniona przez Mazur\u00f3w i Podlasian, kt\u00f3rych osadzili tu kameduli, pozwalaj\u0105c u\u017cytkowa\u0107 z grunt\u00f3w i puszczy, z obowi\u0105zkiem odbywania pa\u0144szczyzny dla dworu \u017bywawoda (o 1 mil\u0119 na p\u0142n.-zach\u00f3d od Suwa\u0142k). Zak\u0142adanie w tej okolicy na pocz\u0105tku XVIII w. licznych miast (Sejny, Krasnopol i Jeleniewo) pobudzi\u0142o kamedu\u0142\u00f3w do rywalizacyi z s\u0105siadami. Centralne po\u0142o\u017cenie S. sprzyja\u0142o zamiarom zakonnik\u00f3w. Przeor \u00f3wczesny Ildefons wzni\u00f3s\u0142 w osadzie drewniany ko\u015bcio\u0142ek i uzyska\u0142 od Augusta II przywilej lokacyjny z d. 26 kwietnia 1710 r. Dopiero jednak w 1715 r. kapitu\u0142a zakonna uchwali\u0142a, i\u017c ludno\u015b\u0107 osady uwalnia si\u0119 od pa\u0144szczyzny, ustanowi\u0142a subdelegatem z w\u0142adz\u0105 w\u00f3jta, s\u0142awetnego Symeona Podbielskiego i Antoniego Rowi\u0144skiego pisarzem, z w\u0142adz\u0105 burmistrza. Mieszka\u0144cy mieli wybra\u0107 dwu rajc\u00f3w i sze\u015bciu \u0142awnik\u00f3w. Wydzielono na miasto 300 plac\u00f3w i dano w uposa\u017ceniu 83 w\u0142\u00f3k lasu do wytrzebienia, tudzie\u017c dwa uroczyska i 300 mr. nad jez. Krzywem pod upraw\u0119 i \u0142\u0105ki. Osadnicy otrzymaj\u0105 drzewo z puszczy pod budynki i przez 7 lat b\u0119d\u0105 wolni od op\u0142at. Nast\u0119pnie p\u0142aci\u0107 b\u0119d\u0105 po 20 tynf. czynszu od w\u0142\u00f3ki. Do nich te\u017c nale\u017ce\u0107 b\u0119dzie utrzymanie ko\u015bcio\u0142a, kapelana i organisty. Dla \u017cyd\u00f3w wyznaczono osobn\u0105 ulic\u0119. August II nada\u0142 miastu 1720 r. prawo magdeburskie. Apelacya od w\u00f3jta sz\u0142a do przeora. Miasto otrzyma\u0142o targi tygodniowe, cztery jarmarki do roku i herb wyobra\u017caj\u0105cy \u015bw. Romualda (za\u0142o\u017cyciela kamedu\u0142\u00f3w) i Rocha, przy trzech g\u00f3rach z krzy\u017cem i koron\u0105. Przytem kr\u00f3l zwolni\u0142 mieszczan na lat 18 od podatk\u00f3w. Za rz\u0105d\u00f3w pruskich, gdy utworzono now\u0105 dyecezy\u0105 wigiersk\u0105 (p\u00f3\u017aniej sejne\u0144sk\u0105), kt\u00f3rej obszar wchodzi\u0142 poprzednio w sk\u0142ad dyecezyi wile\u0144skiej, wtedy te\u017c i ko\u015bci\u00f3\u0142 w S., b\u0119d\u0105cy filialnym ko\u015bcio\u0142a w Wigrach, zamieniono na parafialny. W 1800 r. S., miasto w pow. wigierskim (pokrytym w po\u0142owie przez lasy), jest siedzib\u0105 landrata i s\u0105du okr\u0119gowego (a wi\u0119c w\u0142adz powiatowych), szwadronu czarnych huzar\u00f3w, maj\u0105cych swe magazyny. Regularnie zabudowane, z wielkim rynkiem, na kt\u00f3rym wed\u0142ug Hohlsche\u2019go nic nie mo\u017cna by\u0142o dosta\u0107, przedstawia\u0142o si\u0119 porz\u0105dnie. Mia\u0142o 214 dm. i 1184 mk. (\u017cyd\u00f3w nie by\u0142o wcale). Poniewa\u017c dobra klasztorne zabra\u0142 rz\u0105d pruski, przeto i S. sta\u0142y si\u0119 miastem kr\u00f3lewskiem. W 1802 r. utworzono w S. parafi\u0105 ewang.-augsbursk\u0105. Za ksi\u0119stwa warszawskiego S. nale\u017c\u0105 do departamentu \u0142om\u017cy\u0144skiego. Po utworzeniu K<\/span>r\u00f3lestwa P<\/span>olskiego S. za staraniem Paca, dziedzica niedalekiej Dowspudy, wyznaczone zosta\u0142y 1816 r. na stolic\u0119 wojew\u00f3dztwa. Prefektura \u0142om\u017cy\u0144ska, zamieniona na komisyj\u0105 wojew\u00f3dzk\u0105 augustowsk\u0105, przenios\u0142a sw\u0105 siedzib\u0119 do S., kt\u00f3re, ze zmian\u0105 wojew\u00f3dztw na gubernie, zosta\u0142y od 1837 r. miastem gubernialnem. W 1820 r. za\u0142o\u017cono nowy cmentarz z kaplic\u0105 drewnian\u0105, kt\u00f3r\u0105 zast\u0105piono 1853 r. pi\u0119kn\u0105 budowl\u0105 murowan\u0105 w stylu ostro\u0142ukowym z kamieni granitowych, z wie\u017c\u0105. W 1840 r. wzniesiono cerkiew parafialn\u0105 murowan\u0105. W 1857 r. otwarta zosta\u0142a resursa.<\/p>\n

Suwalski powiat,<\/b><\/i> gubernii t. n., utworzony r. 1866 z cz\u0119\u015bci dawnego pow. augustowskiego (7 gmin) i sejne\u0144skiego (6 gmin), le\u017cy w \u015brodkowej cz\u0119\u015bci zachodniej po\u0142owy obszaru gubernii. Graniczy od p\u0142n. z wy\u0142kowyskim i kalwaryjskim, od wschodu z kalwaryjskim i sejne\u0144skim, od p\u0142d. z augustowskim, na zach. z pow. Go\u0142dapskim i oleckowskim regencyi gumbi\u0144skiej w Prusach wschodnich. Obszar powiatu ma 27\u202275 mil kw. Czyli 1342\u20227 wiorst kw. al. 1528 klm. Zajmuje on przewa\u017cnie p\u0142askowzg\u00f3rze pojezierza ba\u0142tyckiego i cz\u0119\u015b\u0107 jego p\u0142d. stok\u00f3w. Wzniesienie p\u0142n.-wschod. cz\u0119\u015bci powiatu wynosi \u015brednio 700 st., wzrasta ono w miar\u0119 posuwania si\u0119 w kierunku zach.-p\u00f3\u0142n. W okolicy Suwa\u0142k wzn. przechodzi 800 st., wreszcie w p\u00f3\u0142n.-zach. cz\u0119\u015bci powiatu wyst\u0119puje najwy\u017cszy taras wschodniej cz\u0119\u015bci wy\u017cyny pojeziorza, si\u0119gaj\u0105cy w okolicach Przero\u015bli (na p\u0142n.-wsch\u00f3d od niej na granicy od Prus) do 973 st. i przechodz\u0105cy \u015brednio 900 st. n. p. m. Wzniesienie to, rozci\u0105gaj\u0105ce si\u0119 te\u017c na obszarze przyleg\u0142ych powiat\u00f3w: go\u0142dapskiego, sto\u0142upia\u0144skiego i wy\u0142kowyskiego, pokryte jest licznemi jeziorami, z kt\u00f3rych najwi\u0119ksze Wisztyniec le\u017cy w pow. wy\u0142kowyskim, a w pow. suwalskim: Wi\u017cajny, Wersele, Ha\u0144cza, Rospuda i ca\u0142a grupa drobniejszych w okolicy Przero\u015bli i Filipowa. Wody tego wynios\u0142ego tarasu rozchodz\u0105 si\u0119 w r\u00f3\u017cnych kierunkach do trzech g\u0142\u00f3wnych rzek: Prego\u0142y, Niemna i Narwi (Wis\u0142y). Szeszupa z dop\u0142ywem swym Szyrwint\u0105 (a ta z Lipon\u0105) sp\u0142ywaj\u0105 z p\u00f3\u0142nocnych stok\u00f3w i d\u0105\u017c\u0105 na p\u00f3\u0142noc do Niemna, Rominta, Pisa i W\u0119gorapa (na obszarze Prus) na zach\u00f3d do Prego\u0142y, Ha\u0144cza, op\u0142ywaj\u0105ca taras centralny, od wschodu d\u0105\u017cy ku p\u0142d.-wsch. do Niemna, Rospuda za\u015b z p\u0142d. stok\u00f3w zd\u0105\u017ca ku p\u0142d. do Biebrzy a z ni\u0105 do Narwi. G\u0142\u00f3wnemi rzekami powiatu s\u0105: Ha\u0144cza i Rospuda. Ha\u0144cza uprowadza w dolnym biegu wody wielkiej grupy jezior wigierskich. Og\u00f3lna powierzchnia jezior w powiecie wynosi przesz\u0142o 50 w. kw. W p\u0142d.-zach. cz\u0119\u015bci powiatu, w dolinie Rospudy, \u015brednie wzn. niewiele przechodzi 500 st. n. p. m. Spotykamy tu obszar piask\u00f3w, zalegaj\u0105cych po\u0142udniowe podn\u00f3\u017ce wa\u0142u wy\u017cyny jeziornej. Kamienisto\u017cwirowata gleba wy\u017cyny jest r\u00f3wnie\u017c nie\u017cyzn\u0105; najlepsz\u0105 pod wzgl\u0119dem \u017cyzno\u015bci jest p\u0142n.-wschodnia cz\u0119\u015b\u0107 powiatu. Liczne pojeziorne kotliny mieszcz\u0105 obfite pok\u0142ady torfu, kt\u00f3rego eksploatacya odbywa si\u0119 na przestrzeni 3477 mr. Rocznie dobywaj\u0105 do 150,000 woz\u00f3w, przy cenie od 5\u202250 do 7 rs. za 1000 cegie\u0142. W znacznym obszarze le\u015bnym, zw\u0142aszcza w zach. po\u0142owie powiatu, lasy rz\u0105dowe zajmuj\u0105 18,947 mr. i wchodz\u0105 w sk\u0142ad trzech le\u015bnictw: pomorskiego, suwalskiego i pu\u0144skiego. G\u0142\u00f3wnem zaj\u0119ciem ludno\u015bci jest rolnictwo, polegaj\u0105ce na uprawie kartofli, owsa i \u017cyta. W 1878 r. wysadzono 46,205 czetw. kartofli i wysiano: 28,694 cz. owsa, 24,146 cz. \u017cyta, 8410 cz. j\u0119czmienia, 578 cz. pszenicy, 670 cz. gryki, 2367 cz. innych ziarn. Wi\u0119kszych gospodarstw folwarcznych jest 71, mniejsze w\u0142o\u015bcia\u0144skie si\u0142 ubogie, z powodu nieurodzajno\u015bci gleby, braku inwentarza. Bieda zach\u0119ca\u0142a do przemytnictwa, kt\u00f3re tu by\u0142o niedawno jeszcze wielce rozwini\u0119tem i sk\u0142ania ludno\u015b\u0107 do opuszczania siedzib dla szukania chleba w innych stronach. Mi\u0119dzy zapisanymi do sta\u0142ych ksi\u0105g ludno\u015bci jest 18 % nieobecnych, gdy \u015brednia cyfra dla ca\u0142ego kr\u00f3lestwa wynosi 8\u20223 %. Przemys\u0142 fabryczny prawie nie istnieje. Dwie gorzelnie trzy ma\u0142e browary i kilka drobnych fabryk zatrudniaj\u0105 zaledwie kilkudziesi\u0119ciu robotnik\u00f3w i produkuj\u0105 za 100,000 rs. (oko\u0142o) rocznie. Ludno\u015b\u0107 powiatu wynosi (1890 r.) 90,414 (42,502 m\u0119\u017c., 47,912 kob.), z tego na Suwa\u0142ki przypada 16,863. Co do wyznania, to g\u0142\u00f3wn\u0105 mas\u0119 ludno\u015bci stanowi\u0105 katolicy (71\u20225 %), pr\u00f3cz tego jest 2732 prawos\u0142., 8364 protest., 18,746 \u017cyd. i 36 mahomet. (w gm. Ma\u0107kowo). Opr\u00f3cz zak\u0142ad\u00f3w naukowych mieszcz\u0105cych si\u0119 w Suwa\u0142kach, znajduje si\u0119 w powiecie 27 szk\u00f3\u0142 pocz\u0105tkowych w osadach i wsiach: Aleksandr\u00f3w, B\u0142\u0119da (Blenda), Br\u00f3d, Baka\u0142arzewo, Filip\u00f3w, Fornetka, G\u0142\u0119boki R\u00f3w, Jeleniewo, Kaletnik, Magdalen\u00f3w, Ma\u0107kowo, Pu\u0144sk, Przero\u015bl (dwie szko\u0142y), Paw\u0142owo, Rak\u00f3wek, Rutka, Smolany, Sobolew, Szypliszki, Wychodne, Wysoka G\u00f3ra, Wierciechy, Wi\u017cajny, Zarzecze, Zu\u015bno, \u017bubry\u0144. Pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym powiat stanowi dekanat t. n., dyecezyi sejne\u0144skiej, obejmuj\u0105cy parafie: Baka\u0142arzewo, Filipowo, Jeleniewo, Kaletnik, Przero\u015bl, Pu\u0144sk, Smolany, Suwa\u0142ki, Wigry i Wi\u017cajny. Og\u00f3lna ilo\u015b\u0107 katolik\u00f3w 75,076. Pod wzgl\u0119dem s\u0105dowym powiat dzieli si\u0119 na jeden okr\u0105g s\u0105du pokoju dla S. i cztery okr\u0119gi s\u0105d\u00f3w gminnych: S., Filipowo, Pu\u0144sk, Stara Ha\u0144cza. Pod wzgl\u0119dem administracyjnym powiat sk\u0142ada si\u0119 z jednego miasta (Suwa\u0142ki) i 16 gmin: Andrzejewo, Czostk\u00f3w, Filip\u00f3w, Hutta, Ha\u0144cza Stara, Jeleniewo, Kadaryszki, Kuk\u00f3w, Koniecb\u00f3r, Ma\u0107kowo, Paw\u0142\u00f3wka, Przero\u015bl, Sejwy, Wi\u017cajny, W\u00f3lka, Zaboryszki. Pod wzgl\u0119dem archeologicznym ciekawemi s\u0105 grodziska otaczaj\u0105ce jezioro Szurpi\u0142y, nasypy w uroczysku Warupie pod Pu\u0144skiem i w le\u015bnictwie Bia\u0142orogi pod Suwa\u0142kami, przy tak zwanej Szwajcaryi.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Suwalska gubernia,<\/b><\/i> utworzona przy nowym podziale K<\/span>r\u00f3lestwa P<\/span>olskiego w r. 1867 z cz\u0119\u015bci dawnej gubernii augustowskiej, od kt\u00f3rej oddzielono obszar oko\u0142o 108 mil kw., obejmuj\u0105cy nowe powiaty: \u0142om\u017cy\u0144ski, mazowiecki, kolne\u0144ski i szczuczy\u0144ski, wchodz\u0105ce w sk\u0142ad gubernii \u0142om\u017cy\u0144skiej. Zajmuje ona p\u00f3\u0142nocn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 obszaru kr\u00f3lestwa, si\u0119gaj\u0105c p\u00f3\u0142nocnym kra\u0144cem 55\u00b06′ szer. p\u0142n. Niemen oddziela obszar gubernii ze strony p\u00f3\u0142nocy i wschodu od gub. kowie\u0144skiej, wile\u0144skiej i grodzie\u0144skiej, na p\u0142d. za\u015b rzeki: Biebrza i Netta od grodzie\u0144skiej, od p\u0142d.-zach. i zachodu graniczy z gub. \u0142om\u017cy\u0144sk\u0105 i Prusami. Such\u0105 granic\u0119 przerywaj\u0105 tu: jezioro Wisztyniec oraz rzeczki: Lepona, Szyrwinta i Szeszupa. Obszar gubernii przedstawia posta\u0107 nieforemnego prostok\u0105ta, kt\u00f3rego najwi\u0119ksza d\u0142ugo\u015b\u0107 od p\u00f3\u0142nocy ku po\u0142udniowi 220 w. a od zachodu ku wschodowi 110 w. Powierzchnia i u\u0142ad warstw.<\/i> Odr\u0119bno\u015b\u0107 cech charakteryzuj\u0105cych uk\u0142ad powierzchni w obr\u0119bie gub. suwalskiej zale\u017cy od wy\u017cyny pojezierza ba\u0142tyckiego, zalegaj\u0105cej \u015brodkow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 tej\u017ce gubernii. Wchodzi tu ona z obszaru gub. grodzie\u0144skiej i wile\u0144skiej a w cz\u0119\u015bci i kowie\u0144skiej (na linii Grodno – Kowno) i zw\u0119\u017caj\u0105c si\u0119 na lewym brzegu Niemna, biegnie w kierunku zach.-p\u00f3\u0142nocnym, zbli\u017caj\u0105c si\u0119 ku Ba\u0142tykowi na obszarze Prus wschodnich. Rzeki: Szeszupa (w dolnym biegu) i Ha\u0144cza, uprowadzaj\u0105ce do Niemna wody tej\u017ce wy\u017cyny, wskazuj\u0105 poniek\u0105d jej linie graniczne od p\u0142n.-wschodu i p\u0142d.-zachodu. W miar\u0119 oddalania si\u0119 od lewego brzegu Niemna w kierunku p\u0142n.-zach. wzrasta wzniesienie (400 do 550 st., w pow. sejne\u0144skim), dochodz\u0105ce 800 st. w okolicy Suwa\u0142k a 940 st. pod Wiszty\u0144cem (na granicy Prus wschod., w pow. wy\u0142kowyskim). W p\u0142n. cz\u0119\u015bci obszaru gubernii, na praw. brzegu Szeszupy, rozci\u0105ga si\u0119 nizko po\u0142o\u017cona r\u00f3wnina dolin Niemna i Szeszupy, ze \u015bredniem wznies. 180 st. npm. G\u00f3ra na p\u0142d. Sudarg nad Niemnem wzn. 277 st., okolica Szak 184 sz. Na linii W\u0142adys\u0142aw\u00f3w-Pilwiszki poziom podnosi si\u0119 do 240 st. To\u017c samo wzniesienie przedstawia prawie ca\u0142y obszar pow. maryampolskiego. Wy\u017cyna pojezierza przedstawia ci\u0105g wzg\u00f3rz kopu\u0142owatych lub wa\u0142owych, naprzemiany z licznemi kotlinami jeziornemi lub pojeziornemi (wype\u0142nione zwykle torfami). Zar\u00f3wno wzg\u00f3rza jak jeziora i kotliny maj\u0105 sta\u0142y kierunek, przewa\u017cnie od p\u0142n. ku p\u0142d., a w uk\u0142adzie powierzchni wyst\u0119puje falisto\u015b\u0107 w kierunku prostopad\u0142ym do pierwszego. Utworzona przez lodowce, kt\u00f3re usypa\u0142y ten wa\u0142 (moren\u0119) z naniesionych, obcego pochodzenia materya\u0142\u00f3w, glin, \u017cwir\u00f3w, od\u0142am\u00f3w ska\u0142 skandynawskich, wy\u017cyna pojezierza nie zostaje w genetycznym zwi\u0105zku z formacyami zalegaj\u0105cemi g\u0142\u0119bsze warstwy. Najcz\u0119\u015bciej ten wa\u0142 dyluwialny spoczywa wprost na kredzie (jak w gub. grodzie\u0144skiej). W niekt\u00f3rych miejscach napotkano jednak\u017ce utwory trzeciorz\u0119dowe, jak piaski lignitowe (we wsi Tartak nad Czarn\u0105 Ha\u0144cz\u0105), warstwy glaukonitowe (w pow. wo\u0142kowyskim). W najwy\u017cszych punktach spotykamy najwi\u0119ksze nagromadzenie g\u0142az\u00f3w narzutowych. Na po\u0142udniowych stokach wzg\u00f3rz le\u017c\u0105 grube warstwy \u017cwiru z piaskiem. Wy\u017cyna ta powoli zmienia sw\u00f3j charakter przez stopniowe zanikanie jezior, zamieniaj\u0105cych si\u0119 na torfowiska i zamulanie przez wody w\u0105woz\u00f3w. Wycinanie las\u00f3w u\u0142atwia t\u0119 niwelacyjn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 czynnik\u00f3w atmosferycznych. Wielka zmienno\u015b\u0107 w naturze gleby ca\u0142ego pojezierza i ostry klimat sprawiaj\u0105, i\u017c obszar ten stanowi najniewdzi\u0119czniejsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 gubernii. P\u00f3\u0142nocna nizina mi\u0119dzy Niemnem a Szeszup\u0105 odznacza si\u0119 urodzajno\u015bci\u0105. Wody sp\u0142ywaj\u0105ce ze \u015brodkowej wy\u017cyny unosz\u0105 \u017cyzne cz\u0105stki i osadzaj\u0105 na przyleg\u0142ych obszarach pok\u0142ady marglu czerwonego, pokryte niezbyt grub\u0105 warstw\u0105 piasku, pozwalaj\u0105 \u0142atwo polepsza\u0107 gleb\u0119. Naj\u017cy\u017aniejsze grunta z gleb\u0105 czarn\u0105 le\u017c\u0105 na pasach czerwonego marglu lodowcowego, towarzysz\u0105cych biegowi rzek. Po\u0142udniowa r\u00f3wnina (cz\u0119\u015b\u0107 pow. suwalskiego i powiat augustowski) ma gleb\u0119 ubog\u0105 (piaski i \u017cwiry), dla braku materya\u0142\u00f3w umo\u017cliwiaj\u0105cych jej popraw\u0119. Z bogactw kopalnych pr\u00f3cz torf\u00f3w, margl\u00f3w i glin, znajduj\u0105 si\u0119 w wielu miejscach wapienne wydzieliny i osady w warstwach drobnych lub bry\u0142ach (zlepie\u0144cach z piaskiem i \u017cwirem), u\u017cywanych na wyr\u00f3b kamieni m\u0142y\u0144skich. W piaskach okolicy Olity znajduj\u0105 niekiedy kawa\u0142ki bursztynu. B\u0142otne rudy, znajduj\u0105ce si\u0119 w dolinach Szeszupy, Pilwy, Penty, by\u0142y niegdy\u015b eksploatowane przez budnik\u00f3w mazurskich. \u0179r\u00f3d\u0142a s\u0142one ma wie\u015b Narawy (pow. maryampolski). Powierzchnia gubernii obejmuje 227 mil kw., 11,028\u20226 wiorst kw. al. 12,550\u20229 klm. Z og\u00f3lnego obszaru, wynosz\u0105cego 1,158,444 dzies. (2,259,894 mr.), oko\u0142o 270,000 dz. zajmuj\u0105 lasy, 482,000 dz. przypada na grunta orne, do 30,000 dz. sady i ogrody warzywne, 7,296 dz. zajmuj\u0105 wody rzek, 50,921 dz. jeziora i stawy, reszta za\u015b przypada na zaro\u015bla, nieu\u017cytki i bagna. Gubernia suwalska mia\u0142a w r. 1894 obszaru 1,122,967 dz. w tem by\u0142o: ogrod\u00f3w i pod budowlami 31,677, ornej ziemi 528,588, \u0142\u0105k 139,451, pastwisk 90,009, las\u00f3w 256,209, nieu\u017cytk\u00f3w 75,923 dz. Do w\u0142o\u015bcian nale\u017ca\u0142o 620,134:, do drobnej szlachty 4118, do miast (mieszczan) 18,022, do mieszczan w osadach 21,778, do wi\u0119kszej w\u0142asno\u015bci 252,486, do skarbu 204,248 i r\u00f3\u017cnych w\u0142a\u015bc. 2181.<\/span> Najwi\u0119kszy obszar bagnisty stanowi\u0105 tak zwane Pale al. Plinje, zalegaj\u0105ce przesz\u0142o 12,000 mr. w kotlinie zaczynaj\u0105cej si\u0119 od wsi Ingowangi, na zach. kra\u0144cu dawnej puszczy pu\u0144skiej. W ich obr\u0119bie mieszcz\u0105 si\u0119 grz\u0105skie jeziora: \u017buwinta i Amalwa. Obecnie opr\u00f3cz czterech obr\u0119b\u00f3w mieszanego lasu, pokrywa \u201epale\u201c kar\u0142owata olcha, brzoza, \u015bwierk, kruszyna, jarz\u0119bina i t. p., krzewi\u0105ce si\u0119 na k\u0119pach poros\u0142ych \u201ebagnem\u201c i soczystym mchem, usianym mas\u0105 \u017curawin. Brzegi jezior i b\u0142otnistych rzeczek Dawiny i Amalwy, zaros\u0142e sitowiem i \u0142ozin\u0105, stanowi\u0105 schronienie b\u0142otnego ptactwa. Moczary, poprzerzynane licznemi strumieniami i poros\u0142e tward\u0105 traw\u0105, wydaj\u0105 najpo\u015bledniejszego gatunku siano, kt\u00f3rego zw\u00f3zka mo\u017cebna jest tylko w porze zimowej. Miejsca wi\u0119cej wynios\u0142e lub osuszone sztucznie stanowi\u0105 powi\u0119kszej cz\u0119\u015bci nieu\u017cytki, pokryte suchym mchem i gatunkiem drobnej paproci. Stosunki hydrograficzne<\/i> zostaj\u0105 w \u015bcis\u0142ym zwi\u0105zku z uk\u0142adem powierzchni. Wy\u017cyna \u015brodkowa pokryta jest przez jeziora, kt\u00f3rych odp\u0142ywy zasilaj\u0105 ca\u0142\u0105 sie\u0107 rzeczek i rzek przerzynaj\u0105cych p\u00f3\u0142nocn\u0105 nizin\u0119 i po\u0142udniow\u0105 r\u00f3wnin\u0119. Jeziora te dot\u0105d nie by\u0142y badane naukowo. Rozmiary ich i g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 ulegaj\u0105 stopniowo zmianom. Podawane zar\u00f3wno w szczeg\u00f3\u0142owych opisach jak i w poni\u017cszem wyliczeniu cyfry, oparte na urz\u0119dowych danych, uwa\u017ca\u0107 nale\u017cy za przybli\u017cone jedynie. Liczba jezior wi\u0119kszych i mniejszych dochodzi 500. Wymienimy tu wa\u017cniejsze: w pow. wy\u0142kowyskim: Wisztyniec na granicy pruskiej (do 3 mil obwodu), Pojeziory (150 mr., g\u0142\u0119b. 60 st.), Olwita, Pojeziorki (50 mr., g\u0142. 180 st.) i Gulbinas (gm. Pojeziory), Ruda (29 mr., odlewa je rzeka Rowsia). W pow. kalwaryjskim: \u017buwinta (600 mr., zalewa do 20,000 mr. nieu\u017c.), Amalwa (200 mr.) i Po\u017cerele (w gm. Podawinie), Gi\u0142ujcie (241 mr.), Simno (210 mr., g\u0142. 36 st.), Rauda\u0144 al. Raudonis (214 mr.), Szy\u0142a\u0144ce i Nemorajcie (w gm. Rauda\u0144), Otesia (202 mr., w gm. Krakopol), Nowiniki (120 mr.), Su\u015bnia (41 mr.), Gilbie\u0107 (12 mr.), Kra\u015bne i Kirsna (w gm. Kirsna), Pluwia al. Koniuchy (216 mr., g\u0142. 18 st.) i Oniszki (w gm. Balkuny), Urdomin al. Rudomine (w gm. Urdomin), Udrya (w gm. t. n.), Raudonialis (w gm. Kalwarya), Rykacieje i w. in. W pow. maryampolskim: Kolnino (200 mr., w gm. Balwierzyszki) i mniejsze: Prenow\u0142oki (15 mr., gm. Chlebiszki), Igl\u00f3wek (gm. Jaworowo). W pow. suwalskim: Wigry (najwi\u0119ksze w kr\u00f3lestwie, 585 w\u0142\u00f3k i do 150 st. g\u0142.), Rospuda (1303 mr., 56 st. g\u0142.), Krzywulka (206 mr.), Krzywule (41 mr.), Garba\u015b, Motule i Czostk\u00f3w (w gm. Czostk\u00f3w), Wi\u017cajny (600 mr.), Wisztu\u0107, Putrelek, Wilkokuk, Prudel i Stanuliszki (w gm. Wi\u017cajny), Ha\u0144cza (150 mr.), Poblindzie (15 mr.), Pogorza\u0142ek (gm. Paw\u0142\u00f3wka), Pobondzie (100 mr., 30 st. g\u0142.) i Rutka Tartak (w gm. Kadaryszki), Szurpi\u0142y al. Surpile (100 mr.), Bia\u0142awoda i Jeleniewo (w gm. Jeleniewo), Krzywe al. Zielone (50 mr.), Wigra\u0144ce, Hutta (w gm. Hutta), Gremzdel (46 mr.) i Sejwy (90 mr., 24 st. g\u0142., w gm. t. n.), Stabo (w gm. Filipowo), Ko\u015bcielne al. Kastelnie (w gm. Przero\u015bl), Smolany (w gm. Sejny), Rudka (w gm. Ma\u0107kowo), W\u00f3lka i Sosnowo (w gm. W\u00f3lka), Szypliszki (60 mr., w gm. Zaboryszki) itd. W pow. sejne\u0144skim: Du\u015b (910 mr., 48-120 st. g\u0142.), Metele (630 mr., 72 st. g\u0142.), Obelja. (300 mr., 30 st. g\u0142.), Podwejsieje al. Pawejsej (750 mr., 50 st. g\u0142.), Szuralis (300 mr. w gm. Wejsieje) i tam\u017ce Ha\u0144cza (730 mr., 60 st. g\u0142.), Gremzdy (638 mr.), Giby (150 mr.), Gremzdy Polskie i Sumowo (w gm. Pokrowsk), Gausty (500 mr.), Bobrze (180 mr.). Sejwy (300 mr. 60 st. g\u0142.) Czarne (40 mr.), Dawionie (93 mr.), Jodilis (Czarne, 12 mr.). Ho\u0142ny (p\u00f3\u0142 mili d\u0142ugie szer. 250 s\u0105\u017cni), Kielig (15 mr.), Pu\u0144sk (15 mr., w gm. Ber\u017cniki), Ga\u0142adu\u015b (700 mr. 9 w. d\u0142ugie), Sejny (34 mr.), Klejwy, \u017begary (w gm. Krasnowo), Paserniki (400 mr. 60 st. g\u0142.), Sagowo (16 mr.), P\u0142askie, Pers, Osukinie, Perdziek (w gm. Sereje), Powie\u015bniki (200 mr.), Bylsa (60 mr., w gm. Kopciowo), D\u0142ugie (160 mr., 70 st. g\u0142.), Bia\u0142e (90 mr.), Jegliniec (36 mr., 30 st. g\u0142., w gm. Krasnopol), Cho\u0142dakowakie (80 mr.) Postawelin (15 mr.), Postawele (10 mr., w gm. Kadaryszki), Pawilonie (60 mr.), Prepunty (60 mr.), Rejsty (20 mr.), Szwenta\u017ceris (10 mr.), Tejzy (200 mr.), Sz\u0142awanty (5 wiorst), Spartas (w gm. S-to Jeziory), Woralis, Tobo\u0142o, \u0141ubialis (ma\u0142e jeziora w gm. Kudrany). W pow. augustowskim: Sajno (900 mr.), Bia\u0142e (800 mr.), \u015alepe (147 mr.), Serwy (400 mr.), Studzieniczne (60 mr.), P\u0142askie (40. mr. 18 st. g\u0142.), Danowskie al. Blizno (300 mr., w gm. Szczebro-Olszanka), Necko (690 mr., 180 st. g\u0142., w gm. Kolnica), Bia\u0142e (224, mr. 42 st. g\u0142.), Bolesty (90 mr.), \u015alepe i Kolno (w gm. Kolnica), Rospuda (150 mr., w gm. Dowspuda), Mikoszewo (180 mr.), Orlewo, Paniewo (w gm. Kurjanka), Kamie\u0144 (30 mr.), Jeziorki (15 mr., gm. Barg\u0142owo), Jab\u0142o\u0144 (w gm. D\u0119bowo) i inne. Z wyj\u0105tkiem p\u0142d. cz\u0119\u015bci, nale\u017c\u0105cej do dorzecza Narwi-Wis\u0142y, ca\u0142y obszar guberni i le\u017cy w dorzeczu Niemna. Podstaw\u0105 rozga\u0142\u0119zienia sieci rzecznej jest wy\u017cyna pojezierza, kt\u00f3rej najwy\u017cszy taras w zach.-p\u0142n. cz\u0119\u015bci pow. suwalskiego rozsy\u0142a swe wody w trzech kierunkach. Do Niemna uprowadzaj\u0105 wody swe rzeczki: 1) \u0141oso\u015bna, dotykaj\u0105ca na ma\u0142ej przestrzeni granicy od gub. grodzie\u0144skiej. 2) Czarna Ha\u0144cza, wyp\u0142ywa z jez. Ha\u0144cza, przep\u0142ywa jez. Wigry, d\u0105\u017c\u0105c do wsi Mikasz\u00f3wka. Jej dop\u0142ywy s\u0105: szlachta (od jez. Krzywule), Kra\u015bna (z jez. t. n.), Rudzianka (z jez. Rudka), Marycha (z jez. Giby), zwana te\u017c Sejna al. Sejenka, Wo\u0142kusz (ze wsi t. n.) przyjmuj\u0105ca strumienie: Leka i Swi\u0119cica. 3) Bia\u0142o\u017cyca (z jez. Bylsa) do wsi Mizery. 4) Bia\u0142a Ha\u0144cza (z jez. Ha\u0144cza pod Sejnami) p\u0142ynie do wsi \u015a-to Ja\u0144skie. Przyjmuje z lew. brzegu Paserejk\u0119 (z jez. Paserniki) z Serejk\u0105 (z jez. t. n.), z praw. brzegu: Ho\u0142niank\u0119 al. Zapsi\u0119 (z jez. Ho\u0142ny). 5) Perszajka al. Neszejka (z jez. Pers), biegnie do Balwierzyszek. Jej dop\u0142yw Sperna (z jez. Simno). 6) Obelina (z jez. Obelja), z dop\u0142. Gudeniszki. 7) Drobinga, z dnem kamienistem, zaczyna si\u0119 pod Prenami. 8) Tejtupie, Strawinie, Wicia i Siemionka, drobne potoki p\u0142yn\u0105ce ze stokiem pojezierza. 9) Jesia w przebiegu swoim od wsi Igliszki do Poniemonia (37 wiorst) przyjmuje dop\u0142ywy: Szw\u0119tupi\u0119, Szunupi\u0119, Kebliszki, Werszni\u0105, i Warnup\u0119. 10) Szeszupa, zaczyna si\u0119 pod wsi\u0105 Szeszupk\u0105, w gm. Paw\u0142\u00f3wka, przep\u0142ywa jez. Pobondzie, pod\u0105\u017ca przez wsi i osady: Lub\u00f3w, Kalwarya, Ludwin\u00f3w, Maryampol, Pilwiszki, zk\u0105d zwraca si\u0119 na zach\u00f3d, nast\u0119pnie rozdziela pow. wy\u0142kowyski od w\u0142adys\u0142awowskiego, gdzie od W\u0142adys\u0142awowa do wsi Kirki\u0142y p\u0142ynie granic\u0105 prusk\u0105 i staje si\u0119 sp\u0142awn\u0105. Dop\u0142ywy z lew. brzegu: a<\/i>) Rowsia al. Rauswe (od folw. Ro\u015b do Pilun), b<\/i>) Szyrwinta (z jez. Poszyrwinty) od wsi Gra\u017cyszki do W\u0142adys\u0142awowa na przestrz. 44 w. stanowi granic\u0119 od Prus. Wpadaj\u0105 do niej z praw. brzegu: Szejmena, Ejsta i Skraudzupie, z lew. brzegu: Zani\u0142a, Was\u0142ausze, Powerszupie i Lepona, stanowi\u0105ca granic\u0119 prusk\u0105, do wsi Soko\u0142upiany. Dop\u0142ywem Szejmeny jest Wi\u0142kowyja pod Wy\u0142kowyszkami. Z praw. brzegu do Szeszupy wpadaj\u0105: a)<\/i> Kirsna (z jez. t. n.) przy wsi Po\u0142o\u017adzieje jako Po\u0142o\u017adziejka, kieruj\u0105c si\u0119 na p\u0142n., przep\u0142yn\u0105wszy jez. Szy\u0142audzie przybiera nazw\u0119 Kirsny. D\u0142uga 34 w. Dop\u0142ywami jej s\u0105: Kirsnianka (z jez. \u017buwinty), Nowejsza (z jez. Urdomin z dop\u0142. Czarnuch\u0105), tudzie\u017c Wia\u017cupie i Ponie. b)<\/i> Dawinia al. Bobrzanka wyp\u0142ywa z jez. Du\u015b jako Spernianka, przep\u0142ywa jez. Kole\u015bniki, zk\u0105d wyszed\u0142szy jako Bombina wpada do jez. Simno i z niego ju\u017c pod wsi\u0105 Dawinie kieruje si\u0119 przez pale do Ludwinowa. Przyjmuje rz. Amalw\u0119. c)<\/i> Jawonia (p\u0142ynie pod Maryampolem). d)<\/i> Porajszupie (pod wsi\u0105 t. n.). e)<\/i> Sosna (pod wsi\u0105 Sosnowo). f)<\/i> Rajkszte (pod wsi\u0105 Aleksandrowem). g)<\/i> Pilwa powstaje pod wsi\u0105 Powejszupie i w trzech milowym przebiegu do Pilwiszek przyjmuje z praw. brzegu: rz. Tomaszbudze, Jur\u0119 i Wysk\u0105, z lew. za\u015b Nowobelksni\u0119. h)<\/i> Nowie al. Penta, wyp\u0142ywa z jez. Szurpi\u0142y, p\u0142ynie (40 wiorst) do wsi Syntowty, przyjmuje Tomaszupie i Ragupie. i)<\/i> B\u0142ustupie (w gm. Szy\u0142gale). k)<\/i> Cesarka (z bagna Serafiny 40 w. d\u0142uga). l)<\/i> Jotyja (od wsi Budele, p\u0142ynie 30 w. do wsi Kiszkele al. Kirki\u0142y), z dop\u0142. Kryksanta i Otyja. Do systemu Wis\u0142y nale\u017cy tylko jedna rzeka Biebrza al. Bobrza, bierze pocz\u0105tek z bag. Jatlica w pow. augustowskim, kt\u00f3ry odgranicza od gub. grodzie\u0144skiej; pod wsi\u0105 D\u0119bowe wchodzi do K<\/span>ana\u0142u A<\/span>ugustowskiego, zk\u0105d a\u017c do uj\u015bcia pod wsi\u0105 Ru\u015b jest sp\u0142awn\u0105. Dop\u0142ywami jej s\u0105: a)<\/i> Kamionka; b) <\/i>Netta, wyp\u0142ywaj\u0105ca z jez. Necko, wchodzi w syst. K<\/span>ana\u0142u A<\/span>ugustow., przyjmuje rz. Barg\u0142\u00f3wk\u0119, Rozpud\u0119 (pod os. Raczki) i Kolniank\u0119 (z jez. Kolno); c) <\/i>Niedzwiedzica (z b\u0142ot przy os. Kopczany, uchodzi pod wsi\u0105 Rogo\u017cynem). Do jezior wpadaj\u0105 rzeczki: Przystajna do jez. Bia\u0142ego, Sutra do jez. Du\u015b, Pissa do jez. Wisztyniec. Kana\u0142 A<\/span>ugustowski<\/i>, droga wodna \u0142\u0105cz\u0105ca Niemen z Wis\u0142\u0105, wykonana w latach 1824-1844 kosztem 2,048,429 rs. (pr\u00f3cz drzewa i p\u0142acy in\u017cynier\u00f3w wojskowych pod kierunkiem gener. Malletskiego), zaczyna si\u0119 przy osadzie kana\u0142owej Niemnowo (pow. augustowski, gm. Wo\u0142owiczowce), le\u017c\u0105cej nad Niemnem o 2 mile na wsch\u00f3d-p\u0142n. od os. Sopo\u0107kinie, zk\u0105d g\u0142\u0119bokim przekopem przerzyna wy\u017cyn\u0119 pojezierza a\u017c do wioski Kurzyniec, gdzie \u0142\u0105czy si\u0119 z Czarn\u0105 Ha\u0144cz\u0105, dalej przechodzi przez ca\u0142y szereg drobnych jezior, nast\u0119pnie przez szereg wi\u0119kszych jezior: Mikaszewo, Krzywe, Paniewo, Orle, Studzieniczne, Bia\u0142e i Necko. Pod Augustowem, gdzie urz\u0105dzono przysta\u0144 dla statk\u00f3w, kana\u0142 \u0142\u0105czy si\u0119 z rz. Nett\u0105. Nast\u0119pnie od wsi Dembowo ci\u0105gnie si\u0119 rzek\u0105 Biebrz\u0105, granic\u0105 gub. grodzie\u0144skiej, a\u017c do Wizny, gdzie przechodzi do Narwi. D\u0142ugo\u015b\u0107 ca\u0142ej drogi wodnej od os. Niemnowo do uj\u015bcia Narwi do Wis\u0142y wynosi 438 wiorst. Poniewa\u017c poziom wody w kanale jest wy\u017cszy ni\u017c w rzekach, przeto urz\u0105dzono 21 szluz, w miejscowo\u015bciach: Dembowo, Sosnowo, Borki, Bia\u0142obrzegi, August\u00f3w, Przewi\u0119\u017a, Swoboda, Gorczyca (podw\u00f3jna szluza), Paniewo, Perku\u0107, Mikasz\u00f3wek, Sosn\u00f3wka, Tartak, Kudrynki, Kurzyniec, Wo\u0142kusz, D\u0105br\u00f3wka i Niemnowo (potr\u00f3jna), ka\u017cda ma 156 st. d\u0142ug., 20 szerok. Kana\u0142 ten jednak\u017ce nie odda\u0142 us\u0142ug dla jakich by\u0142 zbudowany. Brak wody, tudzie\u017c inne kierunki handlu wywozowego sprawi\u0142y, i\u017c \u017cegluga na kanale prawie zupe\u0142nie upad\u0142a. Klimat.<\/i> Blizkie s\u0105siedztwo morza, od kt\u00f3rego dzieli bezle\u015bna prawie p\u0142aszczyzna, przy braku os\u0142ony naturalnej od wschodu, sprowadza charakterystyczn\u0105 niesta\u0142o\u015b\u0107 stanu atmosfery, uwydatniaj\u0105c, si\u0119 w cz\u0119stych bardzo zmianach temperatury i kierunk\u00f3w wiatru. Zmienno\u015b\u0107 ta dochodzi swego maximum w porze wiosennej, najmniejsz\u0105 za\u015b bywa w jesieni. Burze wielkie w lecie s\u0105 rzadko\u015bci\u0105, ulewy z grzmotami lub gradem, \u015brednio do 10-ciu rocznie, przeci\u0105gaj\u0105 zwykle dolin\u0105 Niemna. Deszcz spada przeci\u0119ciowo 70 razy w roku, \u015bnieg do 30 razy. Obfito\u015b\u0107 w\u00f3d i blizko\u015b\u0107 morza wp\u0142ywa na nasycenie powietrza wilgoci\u0105, zt\u0105d upa\u0142y s\u0105 bardzo rzadkie, dla tego \u015bniegi rzadko si\u0119 utrzymuj\u0105 przez czas d\u0142u\u017cszy, topniej\u0105c zwykle pr\u0119dko, przy pierwszych podmuchach p\u0142d.-zach. wiatru. Dwudziestopi\u0119cio letnie spostrze\u017cenia czynione w Maryampolu da\u0142y nast\u0119puj\u0105ce przeci\u0119tne ciep\u0142oty: stycze\u0144 – 5 R., luty – 4, marzec +3, kwiecie\u0144 +5, maj +10, czerwiec +14, lipiec +15, sierpie\u0144 +14, wrzesie\u0144 +12, pa\u017adziernik +6, listopad +2, grudzie\u0144 -1. Lasy<\/i>, niegdy\u015b bardzo rozleg\u0142e, obfituj\u0105ce w cenne gatunki drzew, dzi\u015b cho\u0107 przetrzebione, zajmuj\u0105 jeszcze czwart\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 guberni. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ich nale\u017cy do skarbu lub majorat\u00f3w rz\u0105d. Obszar las\u00f3w rz\u0105dowych wynosi 344,427 mr., z tego najwi\u0119cej, bo 106,163 mr., przypada na pow. augustowski, najmniej (4,275 mr.) na wy\u0142kowyski. Obszar ten dzieli si\u0119 na 12 le\u015bnictw: augustowskie, bali\u0144skie, gryszkobudzkie, ha\u0144cza\u0144skie, maryampolskie, pomorskie, pu\u0144skie, serejskie, sudarskie, suwalskie, szlanowskie. Najrozleglejsze z nich pilwiskie liczy 47,601 mr., najmniejsze za\u015b pu\u0144skie 4661. Le\u015bnictwa rz\u0105dowe tworz\u0105 trzy odr\u0119bne grupy: Pierwsza stanowi jednolity obszar, sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z pi\u0119ciu le\u015bnictw: suwalskiego, augustowskiego, bali\u0144skiego, ha\u0144cza\u0144skiego i pomorskiego; drug\u0105 jednolit\u0105 mas\u0119 tworz\u0105 le\u015bnictwa: pilwiskie i gryszkobudzkie, pozosta\u0142e za\u015b pi\u0119\u0107 le\u015bnictw sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 z mniejszych, oddzielnie porozrzucanych cz\u0119\u015bci le\u015bnych. W dw\u00f3ch pierwszych grupach grunt przewa\u017cnie le\u015bno-piaszczysty, na kt\u00f3rym prawie wy\u0142\u0105cznie ro\u015bnie sosna. Gdzie niegdzie tylko w nizinach zjawia si\u0119 jod\u0142a a na mokrad\u0142ach li\u015bciaste drzewa. Le\u015bnictwa dziel\u0105 si\u0119 na 38 stra\u017cy, z kt\u00f3rych w pow. maryampolskim jest 10, w augustowskim i sejne\u0144skim po 8, w suwalskim i w\u0142adys\u0142awowskim po 5, w kalwaryjskim 2. Z prywatnych las\u00f3w najobszerniejsze s\u0105 w dobrach Balwierzyszki lecz i te cz\u0119\u015bciowo przechodz\u0105 w r\u0119ce \u017cydowskie. Bogactwa le\u015bne przypominaj\u0105 dzi\u015b tylko na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adka stra\u017cy lub wsi np. Cisowag\u00f3ra, D\u0119bowy R\u00f3g, Grabowo, Jesionowo, Taurokenie (\u017cubrowy dw\u00f3r), Miaszkapiewe (nied\u017awiedzia \u0142\u0105ka), Oszkoszwile (sarnia ru\u0144), Wi\u0142kupe (wilcza rzeka), Kiebliszki (keblis-dzik), \u0141apiszki (\u0142apis-lis), \u0141osiszki, \u0141osewicze, Teterwinrajste (tokowisko cietrzewi) i w innych. Ro\u015blinno\u015b\u0107<\/i> w og\u00f3le nie jest bujna; delikatniejsze gatunki drzew i krzew\u00f3w w ogrodach \u0142atwo niszczej\u0105. Z rosn\u0105cych dziko spotykamy: brzoz\u0119, brzost, bylic\u0119, bagno, bor\u00f3wk\u0119, babk\u0119, bielu\u0144, bobrek, bratek, berberys, bodziszki, blekot, barszcz, b\u0142awatek, bluszczyk, bobownik, chmiel, chrzan, czeremch\u0119, czosnek, cykory\u0105, d\u0105b, dere\u0144, dwuz\u0105b, dzi\u0119dzierzaw\u0119, dziewann\u0119, dzwonki, firletk\u0119, g\u0142\u00f3g, gorczyc\u0119, goryczk\u0119, grab, groszek, grzybie\u0144, grzybienniec, gwiazdosz, ja\u0142owiec, janowiec, jarz\u0119bin\u0119, jaskier, jemio\u0142\u0119, jesion, j\u0119zyk psi, j\u0119z. wo\u0142owy, jod\u0142\u0119, kalin\u0119, k\u0105kol, k\u0105kolnic\u0119, karolek, klon, kluczyki, kmin, kocanki, koniczyn\u0119, konwalj\u0119, koper, kopytnik, kostrzew\u0119, kruszyn\u0119, kuklik, krwawnik, kurzy\u015blad, kurzeziele, kostrzew\u0119, lebiodk\u0119, leszczyn\u0119, lili\u0119 le\u015bn\u0105, lip\u0119, lniank\u0119, lulk\u0119, \u0142obod\u0119, \u0142opian, \u0142opuch\u0119, \u0142oz\u0119, \u0142yko wilcze, macierzank\u0119 (ma\u0142o), maczek, malin\u0119, moroszk\u0119, ma\u015blak, mech, meliss\u0119, mieczyk, modrzew, muchomor, muchotrzew, nici wodne, niezapominajk\u0119, nostrzyk, nosek, oczko ptasie, olsz\u0119, oman, orlik, oset, ostr\u00f3\u017ck\u0119 pa\u0142k\u0119, papro\u0107, perz, pieczark\u0119, pierwiosnk\u0119, podbia\u0142, pokrzyw\u0119, pow\u00f3jk\u0119, przetacznik, przylaszczk\u0119, przywrotnik, pysk kreci, rdest, rojownik, rokicin\u0119, rozchodnik, rumianek, rydz, rzepak, skrzyp, slaz, s\u0142odkogorz, sosn\u0119, starzec, stokro\u0107, stop\u0119 g\u0119si\u0105, strz\u0119pk\u0119, \u015bwierk, szak\u0142ak, szale\u0144, szczaw, szczawik, szczyr, topol\u0119, tr\u0119downik, trz\u0119sid\u0142o, turzyc\u0119, wi\u0105z, wesz \u015bwini\u0105, w\u0142\u00f3cz\u0119g\u0119, wrzos, wrotycz, \u017cabieniec, zawilec, \u017cegawk\u0119, ziele tatarskie, z\u0142ocie\u0144, \u017curawin\u0119, \u017cywokost i zimozio\u0142 p\u00f3\u0142nocny, znaleziony w lasach sejne\u0144skich przez prof. Jastrz\u0119bowskiego. Rolnicy opr\u00f3cz zwyk\u0142ych zb\u00f3\u017c, jarzyn i kartofli, siej\u0105 len, konopie, koniczyn\u0119 i troch\u0119 gryki. W ogrodach uprawiaj\u0105 wszystkie jarzyny i rzadziej szparagi i kalafiory, kalarep\u0119 i pomidory, dynie i kukurydz\u0119. Z owoc\u00f3w najlepiej dojrzewaj\u0105: jab\u0142ka i gruszki; wi\u015bnie i \u015bliwki w\u0119gierki nie zawsze a wino rzadko kiedy. Z ro\u015blin ozdobnych spotykaj\u0105 si\u0119: sosna ameryka\u0144ska, cyprys, ja\u0142owiec wirgi\u0144ski, tuja, akacya, orzech w\u0142oski, kasztan gorzki, wi\u015bnia turecka i ko\u0144ski z\u0105b (niedojrzewa); z kwiat\u00f3w za\u015b pospolitsze gatunki, cebulkowate, przewa\u017cnie za\u015b jesienne. Fauna<\/i> nieodznacza si\u0119 rozmaito\u015bci\u0105 gatunk\u00f3w. Nietoperz g\u0142adkouchy, je\u017c, kret, tch\u00f3rz, \u0142asica, borsuk, kuna, wydra, wilk, lis, wiewi\u00f3rka, mysz, szczur, zaj\u0105c (bielak rzadki) i sarna przedstawiaj\u0105 gromad\u0119 ss\u0105cych. Z ptak\u00f3w: dr\u00f3zd, pokrzywka, pieg\u017ca, pliszka, dzierzba, srokosz, sikory, kl\u00f3lik, zi\u0119ba, szczygie\u0142, czy\u017cyk, wr\u00f3bel, skowronek, gil, makol\u0105gwa, trznadel, dzierlatka, potrzyszcz, kruk, wrona, gawron, kawka, sroka, s\u00f3jka, orzech\u00f3wka, szpak, wilga, kozod\u00f3j, jerzyk, jask\u00f3\u0142ki, dudek, kuku\u0142ka, dzi\u0119cio\u0142, \u017co\u0142ny, jastrz\u0105b, krogulec, myszo\u0142\u00f3w, sowa, puhacz, p\u00f3d\u017aka, siniak, grzywacz, turkawka, g\u0142uszec, cietrzew, jarz\u0105bek, kuropatwa, pardwa (b. rzadka), przepi\u00f3rka, \u017c\u00f3raw, czapla, siewka, czajka, bekas, dubelt, s\u0142onka, bojownik, derkacz, kokoszka, nur rdzawy, kaczka, bocian, kuliki i czasami mewa. Z p\u0142az\u00f3w:<\/i> \u017c\u00f3\u0142w b\u0142otny, jaszczurka, padalec, w\u0105\u017c g\u0142adki i wodny, \u017cmija, \u017caby i tryton. Ryby:<\/i> jesiotr, sum (w Niemnie), pstr\u0105g (Czarna Ha\u0144cza, Drobinga, Wi\u0107), sieja (jez. Wigry), sielawa (jez. Wigry, Augustowskie, Du\u015b, Sajno, Spartas i Szlawanty), minog al. lampred (Niemen i Szeszupa), karp (jez. Pojeziory), szczupak (najlepszy w jez. Wisztyniec), leszcz (jez. Gi\u0142ujcie, Sereje, Paserniki), kara\u015b (j. Poszyrwinty), stynka (jez. Du\u015b), certa (Niemen), w\u0119gorz (jez. Augustowo), oku\u0144, p\u0142o\u0107, lin, mi\u0119tus, jazgarz, strzewla, kie\u0142b, ciernik, uklej i piskorz. Ludno\u015b\u0107<\/i> gubernii wynosi 598,923 (w ksi\u0119gach sta\u0142ej ludno\u015bci zapisano 662,871), w tem 284,645 m\u0119\u017c., 314,278 kob. W 1819 r., przy obszarze 342 mil kwadr. (320 wed\u0142ug geografii Platera), mia\u0142o wojew. Augustowskie 430,705 mk., a wi\u0119c 1259 na 1 mil\u0119; 1858 r. by\u0142o 624,061 a wi\u0119c 1825 na 1 mil\u0119. Obecnie, przy obszarze zmniejszonym do 227 mil kw., wypada 2760 mk. na 1 mil\u0119. W sk\u0142adzie ludno\u015bci pod wzgl\u0119dem plemiennym pierwsze miejsce co do ilo\u015bci zajmuj\u0105 Litwini w liczbie 306,708. Osiedli oni g\u0142\u00f3wnie w powiatach p\u00f3\u0142nocnych, posuwaj\u0105c si\u0119 a\u017c do Czarnej Ha\u0144czy, za kt\u00f3r\u0105 liczba ich zmniejsza si\u0119 stopniowo, tak, \u017ce w pow. augustowskim i zachodnich cz\u0119\u015bciach sejne\u0144skiego i suwalskiego nie ma ich prawie. Dziel\u0105 si\u0119 oni na pewne grupy, ju\u017cto na podstawie ma\u0142ych r\u00f3\u017cnic w wymawianiu, np. dz<\/i> zamiast d<\/i> (tz. dzuki – dzukaj), a g\u0142\u00f3wnie odpowiednio do topograficznych warunk\u00f3w ich rozsiedlenia i tak: Zanawikaj<\/i> zw\u0105 si\u0119 ci co osiedli za rzek\u0105 Nowie; Guogaj<\/i> ci zn\u00f3w co przedarli si\u0119 przez puszcz\u0119 a\u017c do pow. maryampolskiego (od starego s\u0142owa guog-chodzi\u0107); Stuokaj<\/i> (od stuok-st\u00f3j); Bajgowie<\/i> (od bajgt-ko\u0144czy\u0107 si\u0119), co odpowiada ich kresowemu osiedleniu nad Czarn\u0105 Ha\u0144cz\u0105. Przezwisko Szokaj<\/i> w pow. sejne\u0144skim (od szok-skacz) \u0142atwo si\u0119 t\u0142umaczy natur\u0105 obszaru, pe\u0142nego k\u0119p i trz\u0119sawisk, jak r\u00f3wnie\u017c U\u017cwigaj <\/i>(u\u017cwiagis-zakr\u0119t) pozycy\u0105 zaj\u0119t\u0105 nad p\u0142d. zakr\u0119tem Niemna. Ludno\u015b\u0107 litewska nale\u017cy wy\u0142\u0105cznie do stanu w\u0142o\u015bcia\u0144skiego. Polacy<\/i>, w liczbie 178,357, nale\u017c\u0105 przewa\u017cnie do klasy wi\u0119kszych w\u0142a\u015bcicieli, zamieszkuj\u0105 miasta i tworz\u0105 ludno\u015b\u0107 w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 w p\u0142d. cz\u0119\u015bci gubernii, przewa\u017cnie mazurskiego pochodzenia (bartnicy, budnicy, osocznicy pierwotnie). Cechuje ich j\u0119zyk i str\u00f3j odr\u0119bny (czarny), skutkiem czego \u201e\u017cmogusi\u201c (\u017cmogus-cz\u0142owiek) w szarych siermi\u0119gach, nadaj\u0105 czarnym tytu\u0142 pan\u00f3w (ponas). Rusini<\/i>, w liczbie 13,225, zamieszkali wschodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 pow. augustowskiego, zachowali swe odr\u0119bne narzecze. Przedstawiciele plemienia wielko-ruskiego stanowi\u0105 1\u202213% og\u00f3lnej ludno\u015bci, zamieszkuj\u0105 g\u0142\u00f3wnie po miastach, z wyj\u0105tkiem tak zw. Filipon\u00f3w, rozkolonizowanych w powiatach: suwalskim, augustowskim, kalwaryjskim i sejne\u0144skim w liczbie 7000, z tego do 3000 przypada na pow. suwalski. Niemcy<\/i> rozrzuceni po ca\u0142ej gubernii, g\u0142\u00f3wnie jednak w pow. maryampolskim, kalwaryjskim i w\u0142adys\u0142awowskim, zajmuj\u0105 si\u0119 rolnictwem, przemys\u0142em lub rzemios\u0142ami. W 1871 r. by\u0142o 59 kolonii niemieckich, maj\u0105cych 7430 mk. (z tych 5800 przyby\u0142ych z zagranicy); 508 rodzin niemieckich posiada\u0142o 31,942 morg. a 285 rodzin dzier\u017cawi\u0142o 2160 morg. W 1879 r. by\u0142o w ca\u0142ej gubernii 35,775 Niemc\u00f3w, do kt\u00f3rych nale\u017ca\u0142o 61,436 morg. \u017bydzi<\/i>, w liczbie oko\u0142o 112,000 zagarn\u0105wszy w miastach i osadach na w\u0142asno\u015b\u0107 prawie 80% nieruchomo\u015bci, w ostatnim dziesi\u0119cioleciu rzucili si\u0119 do roli, ruguj\u0105c z posiad\u0142o\u015bci nietylko w\u0142o\u015bcian ale i wi\u0119kszych w\u0142a\u015bcicieli. Tatarzy<\/i> osiedli tu w XV w., przyj\u0119li j\u0119zyk i obyczaj polski. Licz\u0105 ich dzi\u015b przesz\u0142o 600 w pow. kalwaryjskim i wy\u0142kowyskim. Pracuj\u0105 na roli we wsiach lub folwarkach: Borowszczyzna, Dolnica, D\u0119bowy R\u00f3g, Kiewlica, Makowszczyzna, Nowiniki, Potylcze, Szy\u0142a\u0144ce, Szwa\u0144ce i innych. Cyganie<\/i>, w ma\u0142ej ilo\u015bci, trzymaj\u0105 si\u0119 we wsiach: Cyganowo, Sudargach, Prenach i kilku innych. Co do stan\u00f3w ludno\u015b\u0107 ta przewa\u017cnie sk\u0142ada si\u0119 z w\u0142o\u015bcian (515,100), mieszczan licz\u0105 82,500, reszta przypada na szlacht\u0119, urz\u0119dnik\u00f3w itd. Wedlug wyzna\u0144 jest: katolik\u00f3w 458,678, \u017cyd\u00f3w 111,916, ewangielik\u00f3w 41,182, prawos\u0142awnych 15,531, starowier\u00f3w 7047, mahometan 684. Co do rozsiedlenia ludno\u015bci to na obszarze gubernii, opr\u00f3cz Suwa\u0142k, jest 6 miast powiatowych, 1icz\u0105cych 65,321 mk. i 12,159 dym., trzy miasta niepowiatowe (40,436 mk. i 2971 dym.), 17 osad miejskich (40,856 mk. i 2971 dym.). A. mianowicie: w pow. suwalskim: Suwa\u0142ki (mk. 16,863, dm. 734), osady miejskie: Filipowo (mk. 2488, dm. 190), Przero\u015bl (mk. 2101, dm. 153), Baka\u0142arzewo (mk. 1729, dm. 110); w pow. maryampolskim: Maryampol (mk. 6797, dm. 418), Preny (mk. 3764, dm. 201), osady: Pilwiszki (mk. 3599, dm. 249), Balwierzyszki (mk. 2604, dm. 173), Poniemo\u0144 (mk. 2088, dm. 128), Sapie\u017cyszki (mk. 564, dm. 45); w pow. augustowskim: August\u00f3w (mk. 9496, dm. 491), osady: Raczki (mk. 2864, dm. 158), Sopockinie (mk. 2467, dm. 173), Lipsk (mk. 1510, dm. 242); w pow. sejne\u0144skim: Sejny (mk. 4779, dm. 249), os. \u0141o\u017adzieje (mk 4055, dm. 260), Sereje (mk. 3671, dm. 320); w pow. kalwaryjskim: Kalwarya (mk. 10,087, dm. 548), os. Ludwin\u00f3w (mk. 1992, dm. 115), Simno (mk. 1861, dm. 115), Olita (mk. 843, dm. 140); w pow. wy\u0142kowyskim: Wy\u0142kowyszki (mk. 5662, dm. 372), Wierzbo\u0142\u00f3w (mk. 3929, dm. 262), os. Wisztyniec (mk. 4066. dm. 265), Kibarty (mk.2354, dm. 126); w pow. w\u0142adys\u0142awowskim: W\u0142adys\u0142aw\u00f3w (mk. 4500, dm. 349), Szaki (mk. 1608, dm. 162). Ludno\u015b\u0107 wiejska rozdziela si\u0119 mi\u0119dzy 712 folwarki (dym. 2722), 448 wsi (dym. 52,259), 63 osady (dm. 94). Ludno\u015b\u0107 miast podana wed\u0142ug stanu w dniu 1 stycz. 1890 r., z potr\u0105ceniem nieobecnych, ludno\u015b\u0107 osad miejskich razem z nieobecnymi a zapisanymi do ksi\u0105g sta\u0142ej ludno\u015bci. Procent nieobecnych jest w tej gubernii niezwykle wielki: w Szakach 66%, w Wy\u0142kowyszkach 39,8% w W\u0142adys\u0142awowie 31,7%. Wed\u0142ug obliczenia E. Woltera, mieszka w gub. suwalskiej: W<\/span>ielkorosyan 6018, B<\/span>ia\u0142orusin\u00f3w 22,390, L<\/span>itwin\u00f3w 371,060, P<\/span>olak\u00f3w 123,004, M<\/span>azur\u00f3w 11,461, \u017b<\/span>yd\u00f3w 103,933, N<\/span>iemc\u00f3w 5325. W domu u\u017cywa j\u0119zyka rosyjskiego: 8526, bia\u0142oruskiego 20,437, litewskiego 343,893, polskiego 142,051, \u017cydowskiego \u017cargonu 102,773, niemieckiego 25,676. Umie czyta\u0107 i pisa\u0107 po rosyjsku 43,549 os\u00f3b, po litewsku 34,227, po polsku 59,914:. W dniu 14 stycznia 1903 r, ludnoo\u0107 gubernii (z wojskiem i nieobecnymi) wynosi\u0142a 760,030 mk. Wed\u0142ug spisu z r. 1897 by\u0142o 604,945 mk.<\/span> Zaj\u0119ciem<\/i> mieszka\u0144c\u00f3w jest prawie wy\u0142\u0105cznie rolnictwo; przemys\u0142 ma\u0142o rozwini\u0119ty, wi\u0105\u017ce si\u0119 \u015bci\u015ble z rolnictwem. Rynki miast pruskich s\u0105 g\u0142\u00f3wnym miejscem, zbytu produkt\u00f3w rolnych, le\u015bnych i inwentarza. S\u0105siedztwo wy\u017cszej kultury rolnej w Prusach wp\u0142ywa na post\u0119py w gospodarce, rozszerzanie si\u0119 maszyn i ulepszonych narz\u0119dzi rolniczych. Sr\u00f3d wi\u0119kszej posiad\u0142o\u015bci przewa\u017caj\u0105 drobne folwarki, obci\u0105\u017cone po\u017cyczk\u0105 Tow. Kred. Ziem. w wysoko\u015bci od 500 do 30000 rs., stanowi\u0105 one 36% og\u00f3\u0142u d\u00f3br; \u015brednie, z po\u017cyczk\u0105 od 3000 do 25,000 rs., stanowi\u0105 58%, wi\u0119ksze obszary tylko 6%. Uprawiaj\u0105 przewa\u017cnie pszenic\u0119 i kartofle, \u017cyta i jarzyn mniej nieco, buraki, ro\u015bliny oleiste, g\u0142\u00f3wnie na potrzeby domowe, r\u00f3wnie jak i koniczyn\u0119, zw\u0142aszcza w powiatach p\u00f3\u0142nocnych, gdzie \u0142\u0105k nie wiele; warzywo sadz\u0105 w niekt\u00f3rych folwarkach, g\u0142\u00f3wnie jednak uprawiaj\u0105 je filiponi, a w blizko\u015bci miast \u017cydzi. Sad\u00f3w owocowych wiele, tak po dworach jak i u w\u0142o\u015bcian, w kt\u00f3rych cz\u0119sto mo\u017cna si\u0119 spotka\u0107 z wi\u0119ksz\u0105 lub mniejsz\u0105 pasiek\u0105, o ulach prostych i ramowych. W r. 1887 zasiano: w powiecie suwalskim oziminy 27,538 czetw., jarzyny 35,035, kartofli 53,482; w pow. augustowskim oziminy 24,076, jarzyny 23,446, kartofli 45,071; w pow. sejne\u0144skim oziminy 29,998, jarzyny 31,814, kartofli 44,729; w pow. kalwaryjskim ozim. 42,079, jarz. 39,843, kart. 33,603; w pow. maryampolskim ozim. 40,917, jarz. 51,311, kart. 65,356; w pow. wy\u0142kowyskim ozim. 47,166, jarz. 58,714, kart. 55,581; w pow. w\u0142adys\u0142awowskim ozim. 23,419; jarz. 39,657, kart. 24,431; og\u00f3\u0142em ozim. 235,193, jarz. 279,820, kart. 322,253; zebrano za\u015b, pomimo \u017ce to by\u0142 rok nieurodzajny: w pow. suwalskim ozim. 111,045 cz., jarz. 138,563, kart. 251,392; augustowskim ozim. 116,112, jarz. 96,066, kart. 207,843; sejne\u0144skim ozim. 158,509, jarz. 127,259, kart. 178,916; kalwaryjskim ozim. 224,586, jarz. 191,878, kart. 197,487, maryampolskim ozim. 261,581, jarz. 277,449, kart. 408,293; wy\u0142kowyskim ozim. 293,512, jarz. 306,482, kart. 334,940; w\u0142adys\u0142awowskim ozim. 154,110, jarz. 176,209, kart. 211,396; og\u00f3\u0142em ozim. 1,319,455 (7\u00bc, ziarn), jarz. 1,313,906 (45<\/i>\/7)<\/i>, kart. 1,790,267 (5\u00bd). Siana \u015brednio zbieraj\u0105 do 8,000,000 pud. ze 128,380 dzies. \u0142\u0105k; zu\u017cywa si\u0119 dla inwentarz& oko\u0142o 7,000,000 pud. (opr\u00f3cz koniczyny), pozostaje do zbytu rocznie \u015brednio do 400,000 pud\u00f3w. W 1878 r. obszar ziemi uprawnej wynosi\u0142 430,922 dzies.; wysiano oziminy 201,130 czetwerti, jarzyny 212,662 czet., kartofli 300,813 czet., za\u015b zebrano: oziminy 927,833 czet., jarzyny 1,174,144 czet. i kartofli 1,549,107 czet., siana do 10,000,000 pud\u00f3w. Lud wiejski pomimo wrodzonej oszcz\u0119dno\u015bci, nie posiada magazyn\u00f3w zapasowych zbo\u017ca, tak w\u0142asnych jak i og\u00f3lnych. Zapasy pieni\u0119\u017cne ukrywa i niech\u0119tnie narusza, nawet w razie nieurodzaju lub g\u0142odu, morz\u0105c inwentarz, albo pozbywaj\u0105c si\u0119 go na mi\u0119so czy sk\u00f3r\u0119. Inwentarz w\u0142o\u015bcia\u0144ski w og\u00f3le mierny; dworski lepiej si\u0119 przedstawia; racyonalna hodowla nie istnieje. Zamo\u017cniejsi tylko gospodarze, i to na gruntach ci\u0119\u017ckich, orz\u0105 wo\u0142ami, powszechnie jednak u\u017cywaj\u0105 koni, z kt\u00f3rych jeszcze przed kilkunastu laty s\u0142yn\u0119\u0142y te strony. Skasowanie stadnin hr. Wo\u0142\u0142owicza i bar. Keudla znacznie si\u0119 przyczyni\u0142y do upadku rasy. Dzi\u015b jednak, dzi\u0119ki folwarkom niemieckim, mo\u017cna spotka\u0107 u wielu w\u0142o\u015bcian okazy wartuj\u0105ce po 200 rs. i dro\u017csze, produkowane w celu zbytu za granic\u0119. Owce trzymaj\u0105 g\u0142\u00f3wnie po dworach, i to w niewielkiej ilo\u015bci; najbogatsze stada s\u0105 w Szuklach i w Buchcie. Nierogacizn\u0105 prowadzi si\u0119 dosy\u0107 o\u017cywiony handel z Prusami, r\u00f3wnie\u017c jak i g\u0119\u015bmi, kt\u00f3rych sprzedaj\u0105 podobno do miliona sztuk rocznie; przez same Kibarty jesieni\u0105 przewo\u017c\u0105 ich do 80,000. Ceny robotnika zwykle wysokie. Ka\u017cdy robotnik na swoim chlebie bierze 80 kop. dzien., ze sto\u0142em 50, robotnica 60-30 k. Przemys\u0142<\/i> w og\u00f3le s\u0142abo rozwini\u0119ty, brak ducha przedsiebierczego, specyalnego wykszta\u0142cenia, a g\u0142ownie kapita\u0142\u00f3w, przy znacznej odleg\u0142o\u015bci ognisk targowo – przemys\u0142owych, jest tego przyczyn\u0105. Budulec sp\u0142awiaj\u0105 Niemnem i K<\/span>ana\u0142em Augustowskim, zbo\u017ce idzie przewa\u017cnie kolej\u0105 do Prus, inne produkty zbywaj\u0105 na targach co \u015broda; inwentarz, narz\u0119dzia gospodarskie i domowe na jarmarkach, kt\u00f3rych odbywa si\u0119 w gubernii 130 rocznie. Produkcya torfu, wskutek podniesienia si\u0119 ceny drzewa, w ostatnich czasach rozwija si\u0119 do\u015b\u0107 pomy\u015blnie. W pow. augustowskim zajmuje si\u0119 tem 200 ludzi, w kalwaryjskim 162, w maryampolskim 31, w sejne\u0144skim 32, w suwalskim za\u015b prawie wszystkie wsie wyrabiaj\u0105 torf. W ca\u0142ej gubernii wydobywaj\u0105 przesz\u0142o p\u00f3\u0142 miliona pud\u00f3w rocznie. Rybo\u0142\u00f3wstwo zostaje wy\u0142\u0105cznie w r\u0119ku \u017cyd\u00f3w. Przedmiotem wywozu s\u0105 tylko sielawy w\u0119dzone, chocia\u017c wzamian spotykaj\u0105 si\u0119 latem na targach dro\u017csze ryby z jezior pruskich, a zim\u0105 sandacze i szczupaki mro\u017cone z cesarstwa. Fabryk w gubernii licz\u0105 358, z obrotem do p\u00f3\u0142tora miliona rubli rocznie, zatrudniaj\u0105cych do 1300 robotnik\u00f3w. Najwi\u0119ksz\u0105 cyfr\u0119 produkcyi przedstawiaj\u0105 gorzelnie w liczbie 26, wyrabiaj\u0105 za 636,403 rs., przy pomocy 150 robotn. Dawniej istnia\u0142y niemal w ka\u017cdym folwarku. Obecnie zbywaj\u0105 spirytus niedystylowany lub w\u00f3dk\u0119 w\u0142o\u015bcianom lub do w\u0142asnych karczem, z wyj\u0105tkiem antonowskiej, prowadzonej na wi\u0119ksz\u0105 skal\u0119; nizki gatunek wyrob\u00f3w nie mo\u017ce wytrzyma\u0107 konkurencyi z produkcy\u0105 nadsy\u0142an\u0105 z Warszawy i cesarstwa. S\u0142ynne niedawno jeszcze stare litewki dzi\u015b znikaj\u0105 zupe\u0142nie. Browary, w liczbie 35 nie lepiej si\u0119 prezentuj\u0105. Suwalski, antonowski i pre\u0144ski zostaj\u0105 w r\u0119ku \u017cyd\u00f3w i wyrabiaj\u0105 lichsze gatunki piwa, warto\u015bci do 130,000 rs. (95 robot.); kilka mniejszych sycarni nie zas\u0142uguje na uwag\u0119. Garbarni 42, z obrotem 118,252 rs. (179 robot.), r\u00f3wnie\u017c w r\u0119kach \u017cyd\u00f3w lub Niemc\u00f3w, wyrabiaj\u0105 n\u0119dzny towar na potrzeby miejscowe. M\u0142yn\u00f3w wodnych 63, w tych samych warunkach, z obrotem 125,219 rs. i 105 robot., jak i 65 wiatrak\u00f3w, z obrotem 52,661 rs. i 75 robot., obliczone s\u0105 na potrzeby w\u0142o\u015bcian i pieczywo miejskie. Cegielnie (40) zatrudniaj\u0105 do 200 w\u0142o\u015bcian, produkuj\u0105c na 43,000 rs. rocznie. Oczyszczaniem szczeciny zajmuje si\u0119 w 5 miejscowo\u015bciach 80 robot., z obrotem 34,500 rs. Na mniejsz\u0105 skal\u0119 prowadz\u0105 wyr\u00f3b samodzia\u0142u, filcowych kapeluszy, mebli w\u0142o\u015bcia\u0144skich i plecionych. Fabryka mebli gi\u0119tych w Aleksocie, nie lepsze robi interesa, r\u00f3wnie\u017c jak kilka serowni, po folwarkach prowadzonych na mniejsz\u0105 skal\u0119. W\u0142o\u015bcianie zajmuj\u0105 si\u0119, wyrobem p\u0142\u00f3tna, kt\u00f3rego produkuj\u0105 rocznie do 1\u00bd miliona arszyn\u00f3w, a sprzedaj\u0105 560,000 arsz. Produkcya przemys\u0142owa r. 1897 wynosi\u0142a w 172 zak\u0142adach 2,168,700 rubli.<\/span> Handel przywozowy<\/i> ogranicza si\u0119 na wyrobach \u017celaznych, przewa\u017cnie na potrzeby wiejskie. W ostatnich czasach rozwin\u0105\u0142 si\u0119 w tym\u017ce kierunku dow\u00f3z towar\u00f3w b\u0142awatnych i gotowych ubior\u00f3w dla w\u0142o\u015bcian, kt\u00f3rzy zarzucaj\u0105 str\u00f3j narodowy, ograniczaj\u0105c si\u0119 w domu na tkaniu p\u0142\u00f3cien i materya\u0142u na sp\u00f3dnice kobiece (andaraki), w istocie godne uwagi. Tutaj nale\u017ca\u0142oby zaliczy\u0107 i wyr\u00f3b ko\u017cuch\u00f3w, noszonych zim\u0105 i latem, chocia\u017c zajmuj\u0105 si\u0119 wyprawianiem takowych po wsiach, w porze zimowej, przybywajacy specyali\u015bci z za Niemna. Po miastach przedmiotem dowozu s\u0105 towary kolonialne, b\u0142awatne i galanteryjne, dostarczane, z wyj\u0105tkiem warszawskiego obuwia, w po\u015bledniejszych gatunkach. W r. 1887 izba skarbowa suwalska wyda\u0142a: \u015bwiadectw kupieckich I-ej gidyi 10, 2-ej 435; \u015bwiadectw handlowo-przemys\u0142. 4-ej i 5-ej klasy 1798; bilet\u00f3w na przew\u00f3z 21; \u015bwiadectw przemys\u0142. 4-ej i 5-ej klasy 161; dla subiekt\u00f3w handl. 457; pasport\u00f3w kupieckich i bilet\u00f3w 1252. Przyw\u00f3z przez komor\u0119 celn\u0105 wierzbo\u0142owsk\u0105 w os. Kibarty wynosi oko\u0142o 35 milion. rs., wyw\u00f3z do 32\u00bd milion. rs. rocznie. Komunikacye.<\/i> Przez obszar gubernii przechodzi odnoga drogi \u017cel. warszaw.–<\/span>petersburskiej na przestrzeni 85 w. od Kowna do Wierzbo\u0142owa, ze stacyami: Maurucie, Koz\u0142owaruda, Pilwiszki, Wy\u0142kowyszki i Kibarty. Szosy: rz\u0105dowa I-go rz\u0119du na traktach kowie\u0144skim i kr\u00f3lewieckim (na Wy\u0142kowyszki) wynosi 224 w.; drogi bite gubernialne 140 w.; trakt\u00f3w pocztowych bocznych 180 w., wiejskich 2010 w. Pocztowych stacyi wydaj\u0105cych i przyjmuj\u0105cych korespondencye 10, konnych 17, koni pocztowych 39. Stacye telegraficzne, opr\u00f3cz miast powiatowych, maj\u0105: Kibarty, Wierzbo\u0142\u00f3w, Sereje, Jastrz\u0119bno, Kopciowo, Simno i Sopo\u0107kinie. Zarz\u0105dy gminne<\/i>. W liczbie 92 gmin 73 s\u0105 czysto wiejskie, 16 mieszanych, 3 samodzielnych osad. Z nich licz\u0105 do 2000 ludno\u015bci 1 gmina, do 4000 lud. 17 gm., do 6000 lud. 34 gm., wy\u017cej 6000 lud. 40 gm. Grunt\u00f3w opodatkowanych jest 1,597,072 mr., na sum\u0119 175,874 rs. 19 kop., przeci\u0119ciowo po 11 kop. z morgi. Sk\u0142adka w por\u00f3wnaniu z rokiem przesz\u0142ym powi\u0119kszy\u0142a si\u0119 o 4789 rs. 74 kop. i powi\u0119ksza si\u0119 corocznie, g\u0142\u00f3wnie z powodu s\u0105d\u00f3w gminnych. Przy opodatkowaniu zarz\u0105dy gminne przyjmowa\u0142y 4 mr. lasu za morg\u0119 ornej ziemi. Kasy zaliczkowo-wk\u0142adowe<\/i> rozwijaj\u0105 si\u0119 pomy\u015blnie. Z 75 za\u0142o\u017cono 33: z kapita\u0142u rz\u0105dowego na sum\u0119 17,263 rs. 88 k.; z procentu od tego\u017c kapita\u0142u na 39,657 rs. 96\u00bd k. – 17; z kapita\u0142u gmin i osad na 17,388 rs. 38 kas; og\u00f3\u0142em na 74,309 rs. 72\u00bd kop. Do 1 stycznia 1887 r. by\u0142o dochodu 88,101 rs. 58 k.; w ci\u0105gu tego roku przyby\u0142o dochodu 16.941 rs. 42 k., tak \u017ce do 1 stycznia 1888 r. ca\u0142y kapita\u0142 bez rz\u0105dowego wynosi\u0142 165,089 rs. 39\u00bd k. Dot\u0105d 15 gmin nie ma kas w\u0142asnych. Zarz\u0105d gubernii<\/i> cywilny podlega gen.-gubernatorowi warszawskiemu pod wzgl\u0119dem wojennym za\u015b nale\u017cy gubernia do okr\u0119gu wile\u0144skiego. Pod wzgl\u0119dem administracyjnym gubernia dzieli si\u0119 na 7 powiat\u00f3w i 92 gmin: suwalski (15 gm.), augustowski (12 gm.). kalwaryjski (15 gm.), maryampolski (14 gm.), sejne\u0144ski (13 gm.), wy\u0142kowyski (12 gm.) i w\u0142adys\u0142awowski (11 gm.). Pod wzgl\u0119dem ko\u015bcielnym gubernia stanowi dyecezy\u0105 augustowsk\u0105, dziel\u0105c\u0105 si\u0119 na 7 dekanat\u00f3w katolickich: augustowski (8 parafii, 2 filie), kalwaryjski (11 par.), maryampolski (9 par., 6 filii), sejne\u0144ski (13 par.), suwalski (10 par.), wy\u0142kowyski (10 par.), w\u0142adys\u0142awowski (10 par., 2 filie). Opr\u00f3cz tego znajduje si\u0119 klasztor k\u015b. Maryan\u00f3w w Maryampolu i 84 kaplic. Biskup rezyduje w Sejnach a sufragan w Wy\u0142kowyszkach. Prawos\u0142awnych cerkwi paraf. 11, filial. 2, kaplica 1. Cerkiew jednowierc\u00f3w we wsi Pokrowsk (pow. sejne\u0144ski). Starowiercy maj\u0105 trzy parafie: pogorzalska w sejne\u0144skim, G\u0142\u0119boki R\u00f3w w suwalskim i Pijawne Ruskie w augustowskim. W tym ostatnim powiecie utworzono 8 parafii prawos\u0142awnych, mianowicie: Balla, Ho\u0142ynka, \u0141abno, Lipsk, Perstunie, Ryga\u0142\u00f3wka, Sopo\u0107kinie i August\u00f3w. Ewangielicy augsburscy tworz\u0105 od 1844 r. oddzieln\u0105 dyecezy\u0105 augustowsk\u0105, obejmuj\u0105c\u0105 8 parafii: Godlewo, Maryampol, Suwa\u0142ki, Szaki, Wierzbo\u0142\u00f3w, Wi\u017cajny, \u0141om\u017ca, Pra\u017cuchy. W 1880 r. by\u0142o 29,907 dusz, 23 szk\u00f3\u0142, 15 kantorat\u00f3w. W obr\u0119bie samej gubernii suwalskiej jest 6 parafii, 9 filii, 4 domy modlitwy, 1 kaplica. Ewang.-reformowana parafia jedna w Serejach. Babtyst\u00f3w jeden dom modlitwy w Kibartach bez prze\u0142o\u017conego. Mahometa\u0144ski meczet jeden we wsi Winksznupie, przy kt\u00f3rym znajduje si\u0119 jeden iman rz\u0105dowy. \u017bydowskich synagog 11, dom\u00f3w modlitwy 40; okr\u0119g\u00f3w b\u00f3\u017cnicznych w pow. suwalskim 6, augustowskim 6, sejne\u0144skim 6, kalwaryjskim 5, maryampolskim. 7, w\u0142adys\u0142awowskim i wy\u0142kowyskim po 3. O\u015bwiata.<\/i> W r. 1886 by\u0142o 202 zak\u0142ad\u00f3w naukowych: gimnazy\u00f3w m\u0119zkich filol. 2 (w Suwa\u0142kach i Maryampolu), gimn. \u017ce\u0144skie 7-klas. w Suwa\u0142kach; seminaryum duchowne katol. w Sejnach; semin. nauczycieli wiejskich z wzorow\u0105 szk\u00f3\u0142\u0105 w Wejwerach; 3-klas. szko\u0142a miejska w Sejnach; 2-klas. miejskich 6; 1-klas. pocz\u0105tkowych 169; ewang. szk\u00f3\u0142 14; niedzielno-rzemie\u015blniczych 5; progimn. (prywat.) w Suwa\u0142kach, obecnie zamkni\u0119te. Uczni\u00f3w og\u00f3\u0142em by\u0142o 13,394, z nich 10,466 ch\u0142opc\u00f3w i 2928 dziew. Pod\u0142ug wyzna\u0144: katol. 8064, prawos\u0142 1055, ewang. 1879, \u017cyd. 2202, mahom. 14, starow. 180. Pod\u0142ug stanu: szlachty rodowej 101, szlachty osob. 525, duchowo 34, kupiec. 37, mieszcz. 3050, w\u0142o\u015bc. 9590, cudzoziem. 57. Liczba uczni\u00f3w w gimnazyach zmniejsza si\u0119: w Maryampolu spad\u0142a o po\u0142ow\u0119; w szk\u00f3\u0142kach zwi\u0119ksza si\u0119 stopniowo. W stosunku do ludno\u015bci jedna szko\u0142a przypada na 3126 mk., jeden ucze\u0144 na 47\u202229 ludn. \u015ar\u00f3d w\u0142o\u015bcian umiej\u0105cych czyta\u0107 po rusku 41,725, po polsku 58,265, po litewsku 32,088. W powiatach: suwalskim czyt. po pol. 24,019, rus. 8621, litew. 1401; augustowskim po pol. 10,412, rus. 4918, lit. 92; sejne\u0144skim po pol. 8944, rus. 4612, lit. 2458; kalwaryjskim po pol. 4365, rus. 5095, lit. 8666; maryampolskim po pol. 6288, rus. 8657, lit. 6857; wy\u0142kowyskim po pol. 3036, rus. 7027, lit. 6578; w\u0142adys\u0142awowskim po pol. 1201, rus. 2895, lit. 6036. Zak\u0142ady dobroczynne.<\/i> Szpitali w Suwa\u0142kach 2: a)<\/i> \u015bw. Piotra i Paw\u0142a na 60 \u0142\u00f3\u017cek, zapasowy kapita\u0142 2447, zaleg\u0142o\u015bci 10,595 rs.; b)<\/i> \u017cydowski na 30 \u0142\u00f3\u017cek, fundusz \u017celazny 1212, zaleg\u0142. 4135 rs.; w Maryampolu \u015bw. Ma\u0142gorzaty 30 \u0142\u00f3\u017cek, fund. \u017cel. 11,800, zaleg\u0142. 2432 rs.; w Kalwaryi \u015bw. Jerzego 25 \u0142\u00f3\u017cek, fund. \u017cel. 13,500, zaleg\u0142. 1427 rs.; w Sejnach \u015bw. Szymona 20 \u0142\u00f3\u017cek, fundusz \u017cel. 14,407, zaleg\u0142. 1693 rs.; w Augustowie powiatowy 15 \u0142\u00f3\u017cek, fund. \u017cel. 5069, zaleg\u0142. 2263 rs. Leczono w nich 1667 chorych; \u015bmiertelno\u015b\u0107 \u015brednia 1 na 15\u20225, koszt 42\u00bd kop. dziennie. Lekarzy cywilnych 48: w tej liczbie inspektor lek. 1, lekarzy pow. 7, szpitalnych 8, wi\u0119zienny 1, miejskich 2, wolno-praktyk. 29; felczer\u00f3w 60, z nich: powiat. 7, szpital. 6, wolno-praktyk. 47, opr\u00f3cz potr\u00f3jnej przesz\u0142o liczby praktykuj\u0105cych nieprawnie; akuszerek 17, z nich: 7 powiat., 1 miejska i 9 wolno-praktyk.; wreszcie dentyst\u00f3w 2, cyrulik\u00f3w 5. Aptek prywatnych 26, sk\u0142ad materya\u0142\u00f3w aptecznych 1, w tej liczbie aptek normalnych 19, filii 3, aptek wiejskich 3. W r. 1886 mia\u0142y one recept 53695. Dom\u00f3w dla ob\u0142\u0105kanych nie ma. W banku warszawskim s\u0105 sumy depozytowe, przeznaczone na otwarcie zak\u0142ad\u00f3w: a)<\/i> szpitali w Wy\u0142kowyszkach i W\u0142adys\u0142awowie 5245 rs. 53 k. i 606 rb. 42 k.; b)<\/i> ochronki dziecinnej w Augustowie 5035 rs. 27 k. i Maryampolu 246 rs. 75 k.; c)<\/i> domu przytu\u0142ku w Augustowie 2252 rs. 99 k. i d)<\/i> na ochronk\u0119 imienia \u201eJohalka\u201c 1000 rs., zabezpieczonych hypotecznie, od kt\u00f3rych procent odsy\u0142a si\u0119 do banku. Weterynarzy w gubernii 5: guber. 1, powiat. 3, nadet. 1. Dom przytu\u0142ku dla starc\u00f3w i kalek w Suwa\u0142kach, fundusz \u017celazny 31,110 r., pensyonarzy 9, z tych 2 zmar\u0142o; utrzymanie dzienne 17\u00bd kop. Ochrona dla dzieci prawos\u0142awnych i z ma\u0142\u017ce\u0144stw mieszanych posiada dom w\u0142asny, nabyty w 1880 r. ze sk\u0142adek, na 15 do 25 miejsc; opr\u00f3cz tego doch\u00f3d z domu drugiego, wynosz\u0105cy dotychczas 2089 rubli. Chrze\u015bcia\u0144skie towarz. dobroczynno\u015bci istnieje tak\u017ce od r. 1886, posiada przytu\u0142ek w\u0142asny na 12 m\u0119\u017c., utrzymanie kt\u00f3rego w r. 1887 kosztowa\u0142o 183 rs. 80 k., przyczem udzielono wsparcia 75 osobom 346 rs. S\u0105downictwo.<\/i> S\u0105d okr\u0119gowy w Suwa\u0142kach; s\u0105dy pokoj\u00f3w: I okr. w Suwa\u0142kach 3; w Kalwaryi, Augustowie i Sejnach po 1; II okr. z prezesem w Maryampolu 2; w Wy\u0142kowyszkach i W\u0142adys\u0142awowie po 1. S\u0105dy gminne I okr.: w pow. suwalskim, kalwaryjskim i sejne\u0144skim po 4, w augustowskim 3; II okr. w pow. maryampolskim 5, wy\u0142kowyskim i w\u0142adys\u0142aw. po 4. W r. 1887 pope\u0142niono w gubernii przest\u0119pstw 17,522, z nich 528 s\u0105dzono w jurysdykcyi og\u00f3lnej, pozosta\u0142e w s\u0105dach pokoju i gminnych. Wi\u0119zie\u0144 2: karno-\u015bledcze w Kalwaryi i \u015bledcze w Suwa\u0142kach. Po\u017car\u00f3w<\/i> w r. 1887 by\u0142o 574; spali\u0142o si\u0119 budowli 1362, ubezpieczonych na sum\u0119 309,433 rs. Najwi\u0119kszy po\u017car w osadzie Pilwiszki da\u0142 straty 46,593 rs. 50 k. W Suwa\u0142kach, Augustowie, Maryampolu i W\u0142adys\u0142awowie s\u0105 ochotnicze stra\u017ce ogniowe, w innych miastach i osadach przy zarz\u0105dach gminnych i w wielu folw. znajduj\u0105 si\u0119 podr\u0119czne narz\u0119dzia do gaszenia ognia. Zabytki archeologiczne<\/i> na obszarze gubernii ograniczaj\u0105 si\u0119 do grob\u00f3w i nasyp\u00f3w z czas\u00f3w przedhistorycznych. Najpospolitszemi s\u0105 ziemne nasypy, zwane \u201ePile\u201c, kt\u00f3remi Litwini ubezpieczali granice swoje i siedziby od napad\u00f3w. \u201ePile\u201c s\u0105 to sto\u017ckowate kopce, z uci\u0119tym wierzchO\u0142kiem i podstaw\u0105 o 2 lub 8 kondygnacyach. Opasywane rowami, wzmacniano kamieniami i ostroko\u0142em. Czasami fortyfikowano niemi obszerniejsze przestrzenie. Najokazalsze nasypy tego rodzaju spotykamy w Szurpi\u0142ach (pow. suwalski). Do mniejszych nale\u017c\u0105: Jegliniec (w tym\u017ce powiecie), ze \u015bladarni zamczyska; Urdomin (pow. kalwaryjski), Netta (pow. augustowski); pod wsi\u0105 Rumbowicze wielka g\u00f3ra zwana \u201ePitup\u201c; na gruntach wsi Pilekalnie grodzisko \u201eEjsta\u201c; podobnie\u017c na fol. \u0141aki\u0144skie; w Makowszczy\u017anie za Lubowem kopiec podobny do urdomi\u0144skiego nad rzek\u0105 Wia\u017cupie; taki\u017c we wsi Plinie. W pow. maryampolskim we wsi Pokiewliszki pod Chlebiszkami grodzisko wysokie na 56 st\u00f3p, u podstawy 500, na wierzcho\u0142ku 135 st.; w fol. Dograny dwie sypane g\u00f3ry. Od tej wsi w kierunku ku Urdominowi i ku wsi Elksnokemie ci\u0105gn\u0105 si\u0119 ca\u0142em pasmem nasypy r\u00f3\u017cnej wielko\u015bci. W Posz\u0142awantach (gm. Jaworowo) \u015blicznie zachowane pile. W lesie za wsi\u0105 Ber\u017cyniszki wielka g\u00f3ra sypana, otoczona w formie elipsy \u0142a\u0144cuchem kopc\u00f3w r\u00f3\u017cnej wielko\u015bci. W pow. wy\u0142kowyskim, pod Pojewoniem, wysoka g\u00f3ra nad rzeczk\u0105 Poni\u0105. W pow. sejne\u0144skim, w lesie Bradokalnie, s\u0105 pile poros\u0142e li\u015bciastym starodrzewem, jedne bez nazwy, drugie zwane \u201e\u0141ylwa\u201c. Podobne znajduj\u0105 si\u0119 we wsi Bendry pod Miros\u0142awiem i nad jez. Obelia. Opr\u00f3cz tego spotykamy wysokie pod\u0142u\u017cne nasypy, z wierzcho\u0142kiem wkl\u0119s\u0142ym lub p\u0142askim, o jednym lub dw\u00f3ch stopniach u podstawy. Ze cmentarzysk godniejsze uwagi: litewskie pod Pu\u0144skiem i Szwajcary\u0105 (ob. Suwalski powiat<\/i>), szwedzkie pod wsi\u0105 Wysok\u0105 Rud\u0105 i Olit\u0105, oraz karaimskie w \u015ato-Jeziorach. Tutaj zaliczy\u0107 wypada spotykane w r\u00f3\u017cnych miejscowo\u015bciach (Nemonajcie, Ku\u0142aki, Wojnotraki i t. d.) nasypy i wa\u0142y ziemne, wznoszone w czasach historycznych i zt\u0105d nosz\u0105ce nazwy okop\u00f3w krzy\u017cackich, szwedzkich lub francuzkich, w kt\u00f3rych znajduj\u0105 dzi\u015b szcz\u0105tki \u017celaztwa, monety, ko\u015bci i t. p. Godneby r\u00f3wnie\u017c by\u0142y bli\u017cszego zbadania t. z. g\u00f3ry \u015bwi\u0119te, ci\u0105gn\u0105ce si\u0119 na wybrze\u017cach Niemna od Aleksoty przez Pakalniszki a\u017c do wsi Dziewago\u0142a (Dewaga\u0142as), na kt\u00f3rych mia\u0142y istnie\u0107 liczne \u015bwi\u0105tynie i uroczyska litewskie. Dzieje.<\/i> Historyczne czasy zaczynaj\u0105 si\u0119 dla tego obszaru dopiero z wiekiem XVI, z chwil\u0105 gdy \u015bwiate\u0142ka wy\u017cszej kultury rozja\u015bni\u0105 nieco g\u0142uch\u0105 ciemnic\u0119 puszcz, zalegaj\u0105cych zar\u00f3wno nie\u017cyzn\u0105 wy\u017cyn\u0119 pojezierza, jak i przyleg\u0142e jej od po\u0142udnia i p\u00f3\u0142nocy niziny, gdy siekiera hutnika i smolarza przygotuje karczowisko dla pracy rolnika a organizacya ko\u015bcielna i polityczna zapewni opiek\u0119 pracy ludzkiej i jej owocom. Jeszcze w XV w. na ca\u0142ym obszarze nieliczna ludno\u015b\u0107 prowadzi \u017cycie le\u015bne. G\u0142\u00f3wn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 obszaru obejmowa\u0142a dawna Sudawia, jedna ze staro\u017cytnych ziem pruskich, zamieszka\u0142a przez plemi\u0119 pokrewne podobno Jad\u017awingom. Ujarzmieni w cz\u0119\u015bci przez Krzy\u017cak\u00f3w a w cz\u0119\u015bci przez Litwin\u00f3w; wygin\u0119li Sudawowie, podobnie jak i pokrewni im Jad\u017awingowie, nietylko od or\u0119\u017ca, ale przez zetkni\u0119cie si\u0119 z wy\u017csz\u0105 kultur\u0105 nap\u0142ywaj\u0105cych z przyleg\u0142ych kraj\u00f3w: Mazur\u00f3w, Rusin\u00f3w, Litwin\u00f3w a w cz\u0119\u015bci i Niemc\u00f3w. Pokrewie\u0144stwo z Litwinami u\u0142atwi\u0142o wsi\u0105kni\u0119cie resztek wojowniczego plemienia Sudaw\u00f3w w lepiej zorganizowane spo\u0142ecze\u0144stwo litewskie. Czy rozleg\u0142e grodzisko Szurpi\u0142y (na p\u0142n. od Suwa\u0142k) by\u0142o litewskiem czy te\u017c sudawskiem; trudno wiedzie\u0107. W\u0142a\u015bciwa forma nazwy: Surpile nie mo\u017ce s\u0142u\u017cy\u0107 za wskaz\u00f3wk\u0119, z powodu pokrewie\u0144stwa plemiennego i j\u0119zykowego Sudaw\u00f3w z Litwinami. Krzy\u017cacy ro\u017cszerzaj\u0105c swe panowanie nad Sudawi\u0105 od zachodu, zetkn\u0119li si\u0119 z Litw\u0105, roszcz\u0105c r\u00f3wnie\u017c prawo do panowania nad obszarami prawego brzegu Niemna. Zapewne ju\u017c w uk\u0142adzie zawartym z Krzy\u017cakami nad jez. Melnem u\u0142o\u017cono rozdzia\u0142 Sudawii mi\u0119dzy Zakon a Litw\u0119 i wkr\u00f3tce potem na zje\u017adzie w Wielonie r. 1423 przeprowadzono rozgraniczenie mi\u0119dzy \u201ePrusami a \u017bmujdzi\u0105, Litw\u0105 a Sudawi\u0105\u201c. Toeppen twierdzi\u0142, i\u017c traktatem brzeskim r. 1435 Zakon zrzek\u0142 si\u0119 Sudawii na rzecz Litwy. Obszar ten w\u0142\u0105czony zosta\u0142 do wojew\u00f3dztwa trockiego i rozdzielony mi\u0119dzy powiaty: trocki i grodzie\u0144ski. W sk\u0142ad powiatu kowie\u0144skiego wchodzi\u0142a dzisiejsza p\u00f3\u0142nocna cz\u0119\u015b\u0107 gubernii suwalskiej, stanowi\u0105ca cz\u0119\u015b\u0107 \u017bmujdzi. Brzegi Niemna by\u0142y zdawna ju\u017c zaludnione (obok osad litewskich istniej\u0105 tu zamki krzy\u017cackie w XIV w.). ale reszta obszaru dzisiejszej gubernii stanowi\u0142a rozleg\u0142\u0105 puszcz\u0119, kt\u00f3r\u0105 kr\u00f3lowie, od XVI w. pocz\u0105wszy, rozdaj\u0105 cz\u0119\u015bciami mo\u017cnym panom, ko\u015bcio\u0142om, klasztorom, dla poparcia kolonizacyi. Pierwotnemi ogniskami kultury i chrze\u015bcija\u0144stwa s\u0105: zanieme\u0144skie Troki (z klasztorem benedyktyn\u00f3w od 1405 r., bernardyn\u00f3w od 1615 r. i dominikan\u00f3w z pocz\u0105tku XVII w.) i nadniemenskie: Kowno (bernardyni od 1467, dominikanie 1621, benedyktynki i kollegium jezuickie), Merecz (dominikanie od pocz\u0105tku XII w. i kollegium jezuickie od 1676 r.), Grodno (kollegium jezuickie 1623), Preny (ko\u015bci\u00f3\u0142 1609), Olita (parafia 1524). Jurborg (ko\u015bci\u00f3\u0142 1430, ponowna erekcya 1522). Pierwsze ko\u015bcio\u0142y pojawiaj\u0105 si\u0119 na obszarze dzisiejszej gubernii dopiero w XVI w. Kr\u00f3lowie rozdaj\u0105 cz\u0119\u015bci puszczy, zw\u0142aszcza w pobli\u017cu Niemna, mo\u017cnym rodzinom litewskim i ruskim (Radziwi\u0142\u0142owie. Czartoryscy, Sapiehowie, Pacowie, Tyszkiewicze. Gli\u0144scy, Wiszniowieccy. Ogi\u0144scy, Zabrzezi\u0144scy, Wo\u0142\u0142owicze), kt\u00f3rzy, b\u0105d\u017a jako w\u0142a\u015bciciele, b\u0105d\u017a w charakterze starost\u00f3w, wznosz\u0105 tu pierwsze ko\u015bcio\u0142y, zak\u0142adaj\u0105 klasztory, urz\u0105dzaj\u0105 pierwsze miasteczka. \u015bci\u0105gaj\u0105 Gsadnik\u00f3w z Mazowsza, Podlasia, Litwy i Prus. Jeden z najdawniejszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w parafialnych maj\u0105 Balwierzyszki nad Niemnem (erekcya z 1522 r.); nast\u0119pnie id\u0105: Olita (1629), Po\u017caj\u015bcie (1550), Wierzbo\u0142owo (1554), Wisztyniec (1560 ?), Wiejsieje (1562), Przero\u015bl i Filip\u00f3w (1571), August\u00f3w (oko\u0142o 1561), Lipsk (1583). Dolina Niemnna i obszar mi\u0119dzy traktem kr\u00f3lewiecko-kowie\u0144skim (na Wierzbo\u0142\u00f3w) a Niemnem, dzisiejsze powiaty: w\u0142adys\u0142awowski, wy\u0142kowyski i maryampolski, wcze\u015bniej si\u0119 zaludni\u0142y, dzi\u0119ki \u017cyznej glebie, zach\u0119caj\u0105cej do pracy rolniczej, i \u0142atwemu zbytowi produkt\u00f3w. W XVII w. dopiero zaczyna si\u0119 kolonizacya wy\u017cyny pojezierza (dzisiejsze powiaty: suwalski, sejne\u0144ski, kalwaryjski). Powstaj\u0105 tu dwa wa\u017cne ogniska religijne i centry wy\u017cszej kultury: klasztor kamedu\u0142\u00f3w w Wigrach (od 1800 r. siedziba biskupa), kt\u00f3rego dzia\u0142alno\u015bci kolonizatorskiej zawdzi\u0119czaj\u0105 swe powstanie Suwa\u0142ki i klasztor dominikan\u00f3w w Sejnach, ze szko\u0142ami (klasztor 1602, szko\u0142y 1768 r., katedra biskupia 1822 i seminaryum 1834 r.). Jak klasztor kamedu\u0142\u00f3w w Wigrach da\u0142 pocz\u0105tek g\u0142\u00f3wnemu miastu tego obszaru: Suwa\u0142kom (prawo miejskie 1720 r.), tak znowu klasztor maryan\u00f3w na pograniczu puszczy pre\u0144skiej i kowie\u0144skiej w os. Staropole, za\u0142o\u017cony 1765 r., by\u0142 zawi\u0105zkiem Maryampola (prawo miejskie 1792 r.). Ko\u015bcielnej fundacyi zawdzi\u0119cza te\u017c sw\u00f3j pocz\u0105tek Kalwarya (1640 r.). Rozw\u00f3j W\u0142adys\u0142awowa wi\u0105\u017ce si\u0119 z klasztorem karmelit\u00f3w, kt\u00f3ry powsta\u0142 z fundacyi kr\u00f3lowej Cecylii Renaty wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie z za\u0142o\u017ceniem miasta, nazwanego od imienia kr\u00f3la (r. 1643). Wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 parafii obecnie istniej\u0105cych utworzono dopiero w ci\u0105gu XVIII w. Jak widzimy, \u015brednie wieki przypad\u0142y dla tych okolic na wiek XVII i XVIII. Po 1795 r. obszar ten dosta\u0142 si\u0119 pod panowanie pruskie i stanowi\u0142 do 1807 r. cz\u0119\u015b\u0107 departamentu bia\u0142ostockiego. Liczne starostwa przesz\u0142y z r\u0105k dotychczasowych posiadacz\u00f3w na w\u0142asno\u015b\u0107 rz\u0105du. W \u00f3wczesnym pow. maryampolskim by\u0142o w 1800 r. 30 folwark\u00f3w, 731 wsi i 129 osad oddzielnych (m\u0142yny, karczmy), og\u00f3\u0142em 5608 dym\u00f3w kr\u00f3lewskich; w pow. kalwaryjskim 78 folw., 488 wsi, 17 osad, 5835 dym.; w pow. wigierskim 66 folw., 416 wsi, 28 osad i 5908 dym. Wliczono tu i dobra poklasztorne i ko\u015bcielne, zabrane przez rz\u0105d pruski. Dobra te rozdzielone zosta\u0142y na 53 domen i cz\u0119\u015bciowo wydzier\u017cawione. Wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 tych d\u00f3br zosta\u0142a po 1831 r. w formie donacyi i majorat\u00f3w ponadawana przez rz\u0105d wy\u017cszym wojskowym i cywilnym dostojnikom. W\u0142asno\u015bci\u0105 rz\u0105dow\u0105 pozosta\u0142y tylko lasy. W 1850 r. na obszarze \u00f3wczesnej gubernii augustowskiej by\u0142o 1,007,358 mr. lasu, wtem 477,000 mr. las\u00f3w prywatnych, 6,580 mr. miejskich, reszt\u0119 stanowi\u0142y lasy rz\u0105dowe. W 1872 r. na og\u00f3ln\u0105 liczb\u0119 3403 wsi by\u0142o 2065 dawnych wsi rz\u0105dowych. Wskutek takich stosunk\u00f3w \u015brednia w\u0142asno\u015b\u0107 nie mog\u0142a si\u0119 rozwin\u0105\u0107. Za ksi\u0119stwa warszawskiego cz\u0119\u015b\u0107 departamentu bia\u0142ostockiego wesz\u0142a w sk\u0142ad departamentu \u0142om\u017cy\u0144skiego, a obw\u00f3d bia\u0142ostocki zosta\u0142 r. 1807 przez Prusy ust\u0105piony Rossyi i w\u0142\u0105czony do gub. grodzie\u0144skiej. Po utworzeniu K<\/span>r\u00f3lestwa P<\/span>olskiego departament \u0142om\u017cy\u0144ski zamieniony zosta\u0142 r. 1816 na wojew\u00f3dztwo augustowskie, przemianowane 1837 r. na guberni\u0105. Bibliografia<\/i>. Holschego: \u201eGeographie u. Statistik.\u201c (2 t., 1800, Berlin); Aleks. Po\u0142uja\u0144ski: \u201eW\u0119dr\u00f3wki po gub. Augustowskiej\u201c<\/a> (Warszawa, 1859); tego\u017c: \u201eOpisanie las\u00f3w kr\u00f3l. polskiego\u201c (II, 333 i nast.); Mizierowicz: \u201eAlbum Augustowskie\u201c (Wilno u Zawadzkiego, 1857 r. 6 widok\u00f3w) i \u201ePrzegl\u0105d Augustowski\u201c (?). Obszerny opis gubernii, z widokami fotograficznemi Suwa\u0142k, Dowspudy, jez. Szurpi\u0142y, mie\u015bci \u201ePamiatn. kni\u017cka gub. Suwalskiej\u201c za r. 1872, wydana w Suwa\u0142kach pod redakcy\u0105 Micha\u0142a Kirkora, sekretarza rz\u0105du gubernialnego. Spis miejscowo\u015bci u\u0142o\u017cony powiatami, poda\u0142a \u201ePam. kni\u017cka\u201c z 1878 r. Sprawozdania z poszukiwa\u0144 gieologicznych dokonywanych przez ks. Giedroycia w r. 1878 i 1883 (Pami\u0119tnik fizyogr., t. VI z r. 1886). Do miasta i obszaru gubernii odnosz\u0105 si\u0119: Nowalski St.: \u201eMonografia Suwa\u0142k\u201c. Krak\u00f3w, 1880. Budzi\u0144ski: \u201ePoszukiwania archeol. w by\u0142ej gubernii augustowskiej\u201c (Bibl. Warszaw., t. I, r. 1871). E. Wolter: \u201eSpiski nasiel. miest. suwal. Gub.\u201c (Petersburg, 1901).<\/span> (Opis gubernii dostarczy\u0142 E. U\u015bc.<\/i> z Maryampola; danych do opisu Suwa\u0142k R. Wierzb.<\/i> z Suwa\u0142k; opisy miasta, powiatu, uk\u0142ad powierzchni i history\u0105 obszaru opracowa\u0142 Br. Ch.<\/i>).<\/p>\n

Suwa\u0142ki<\/b> 1.) Stare<\/i>, folw. i S. Nowe<\/i> al. Suwa\u0142eczki<\/i>, folw., pow. kalwaryjski, gm. Jan\u00f3w, par. Kalwarya (odl. 5 w.). S. Stare maj\u0105 4 dm., 16 mk.; S. Nowe 5 dm., 22 mk. W 1827 r. 10 dm., 46 mk. 2.) S.,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. Gryszkabuda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 19 w., ma 5 dm., 50 mk. W 1827 r. 5 dm., 48 mk. 3.) S.,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Pojeziory, par. Wy\u0142kowyszki (odl. 6 w.), ma 28 dm., 134 mk. W 1827 r. 9 dm., 54 mk.<\/p>\n

Suworowo,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Ber\u017cniki, odl. od Sejn 10 w.; ma 13 dm., 69 mk.<\/p>\n

Swajginie,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Kidule, par. Sudargi, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 30 w., ma 4 dm., 39 mk., 264 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kidule.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Swawicze,<\/b> pierwotnie Bereh, w\u015b nad Niemnem, pow. grodzie\u0144ski, ob. <\/i><\/span>S\u0142awicze<\/a><\/i>. W roku 1558 w w\u00f3jtow. hornickiem, w\u0142o\u015bci dworu kwasowskiego ekon. grodzie\u0144skiej. We wsi by\u0142o 14 w\u0142\u00f3k gruntu pod\u0142ego, wszystko na osadzie. Poddani mieli 17 koni i 14 wo\u0142\u00f3w. Doch\u00f3d czyni\u0142 17 k\u00f3p, 2 gr.<\/p>\n

Swietlica,<\/b> tak\u017ce \u015awietnica<\/i>, w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Karkliny, par. Kieturw\u0142oki, odl. od Wy\u0142kowyszek 19 w., 26 dm., 379 mk.<\/p>\n

Swietnica,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Karkliny, odl. od Wy\u0142kowyszek 19 w., ma 26 dm., 379 mk.<\/p>\n

Swoboda<\/b> [\u2026]<\/span> 11.) S.,<\/b> os. le\u015b. i os. stra\u017cy kana\u0142owej, pow. augustowski, gm. Szczebro-Olszanka, par. Studzieniczna, 2 dm., [\u2026]<\/span><\/p>\n

<\/a>Sylwanowce,<\/b> w\u015b nad Niemnem, pow. augustowski, gm. Balla Wielka, par. Ho\u017ca Sylwanowce, odl. od Augustowa 65 w., le\u017cy na samej granicy od gub. grodzie\u0144skiej, ma 27 dm., 211 mk. W 1827 r. by\u0142o 21 dm., 124 mk. Por. Ho\u017ca Sylwanowce<\/i>.<\/p>\n

Synajska<\/b> al. Czeszejkowa<\/i>, kol. \u017cyd., pow. grodzie\u0144ski, gm. Dereczyn, 38 w. od S\u0142onima, 20 dm., 136 mk., dom modl. \u017cyd., 266 dz.<\/span><\/p>\n

Syntowty,<\/b> w\u015b, i S. Nowe<\/i>, w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. Syntowty, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 14 w., posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. drewniany, s\u0105d, gm. okr. II, urz\u0105d gm., szko\u0142\u0119 pocz\u0105t. S. maj\u0105 28 dm., 349 mk.; S. Nowe 14, dm., 109 mk. W 1827 r. 36 dm., 334 mk. Pierwotnie zbudowano tu ko\u015bcio\u0142ek drewniany, filialny do par. w Wielonie (za Niemnem). Gdy sp\u0142on\u0105\u0142, wznios\u0142a dzisiejszy ksi\u0119\u017cna Poniatowska (z domu Ki\u0144ska), staro\u015bcina wielo\u0144ska, na wz\u00f3r ko\u015bcio\u0142a w Gryszkabudach. Karpowicz, bisk. wigierski, konsekrowa\u0142 1800 r. p. w. Wniebowzi\u0119cia N. M. P. i \u015bw. Bart\u0142omieja. Kr\u00f3l pruski Wilhelm III ustanowi\u0142 tu oddzieln\u0105 parafi\u0105, nada\u0142 grunta orne, \u0142\u0105k\u0119 i drzewo z las\u00f3w d\u00f3br Zyple. Papie\u017c Pius IV pozwoli\u0142 utworzy\u0107 przy ko\u015bciele cztery bractwa: N. M. P. Ro\u017ca\u0144cowej, Naj\u015bw. Imiena Jezus, \u015bw. Antoniego i \u015bw. Franciszka Ksaw. Adam Ko\u015bcia Ter\u00adpi\u0144\u00adski, bisk. \u017cmujdzki, zatwierdzi\u0142 je 1792 r. S. par., dek. w\u0142adys\u0142awowski, 4716 dusz. S. gmina ma 5258 mk., 22,088 mr. obszaru, st. p. Szaki. W sk\u0142ad gminy wchodz\u0105: Adamowizna, Balceniszki, Barandy, Bieruktyszki, Bredyszki, Brydzie, Degimiszki, Gajwie, I\u017cdogi, Je\u017coruki, Kampinie, Kotyle, Krauniszki, Leopole, Lepsze, \u0141auciszki, \u0141azdynie, Meszkinie, Musztynie, Oszkinie, Palepinie, Pi\u0119tyszki, Pikszyrnie, Plagi, Pokorbudzie, Powilktynie, Rogo\u017ce, Sabinie, Skajsgiry, Skordupie, Sontaki, Starki, Stuksze, Syntowty, S.-Nowe, Szylwetys, Szy\u0142gale, Sz\u0142amy, Szmejliszki, Szopajcie, Szopie, Szwedyszki, \u015amilgie, Tarpucie, Wiersze, Wilkieliszki, Wiatrak, Zu\u0142budzie i Zyple. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Sypana G\u00f3ra,<\/b> uroczysko, pow. grodzie\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. Wiercieliszki, o 17 w. od Grodna.<\/p>\n

<\/a>Sypitki,<\/b> w\u015b, pow. \u0142ecki, ob. <\/i>Kucze<\/a><\/i>.<\/p>\n

Sypytka,<\/b> os., pow. suwalski, gm. i par. Przero\u015bl, odl. od Suwa\u0142k 28 w., 1 dm., 6 mk. [Pod Prawym Lasem, mniej wi\u0119cej w miejscu przeci\u0119cia granicy Prus Wschodnich przez B\u0142\u0119dziank\u0119; dzi\u015b nie istnieje.]<\/span><\/p>\n

Syrwidy,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Dobrowola, par. Poniemo\u0144, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 50 w., ma 43 dm., 253 mk.<\/p>\n

Szabany<\/b> [\u2026]<\/span> 5.) Sz.,<\/b> w\u015b nad Niemnem, pow. grodzie\u0144ski, w 5 okr. pol., gm. Sobolany, o 21 w. od Grodna.<\/p>\n

Szablak,<\/b> al. Jednaczewo<\/i>, w\u015b i fol. nad rz. Narew, pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, ob. Jednaczewo<\/i>.<\/p>\n

Szaciliszki,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Pojeziory, par. Wy\u0142kowszki (odl. 18 w.), ma 3 dm., 49 mk.<\/p>\n

Szaci\u0142\u00f3wka<\/b> 1.) w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Ostra G\u00f3ra, o 38 w. od Sok\u00f3\u0142ki. 2.) Sz.,<\/b> w\u015b, pow. rohaczewski, gm. Merku\u0142owicze, ma 7 dm., 53 mk.<\/p>\n

Szaci\u0142y<\/b> al. Stati\u0142y<\/i> 1.) w\u015b, pow. osz\u00admia\u00ad\u0144\u00adski, w 3 okr. pol., gm. Dzie\u00adwie\u00adni\u00adsz\u00adki (o 7 w.), okr. wiejski Szu\u00addoj\u00adnie, o 29 w. od Osz\u00admia\u00adny, ma 5 dm., 52 mk. katol. (w 1865 r. 14 dusz rewiz. w\u0142o\u015bc. i 3 jednod.; nale\u017ca\u0142a do d\u00f3br Ludwinowo, Umias\u00adtow\u00adskich). 2.) Sz.,<\/b> w\u015b, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 2 okr. pol., gm. Ob\u00adr\u0119\u00adb\u00adni\u00adki, o 15 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku. 3.) Sz.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. Ja\u015bwi\u0142y, o 49 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku. 4.) Sz.,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Ostr\u00f3w, o 38 w. od Sok\u00f3\u0142ki. 5.) Sz.,<\/b> za\u015bc. w pobli\u017cu rz. Usy, pow. mi\u0144\u00adski, w 3 okr. pol. i par. katol. Koj\u00adda\u00adn\u00f3w (o 4 w.), ma 8 osad; miejscowo\u015b\u0107 falista, ma\u0142ole\u015bna, grunta szczerkowe, do\u015b\u0107 urodzajne. nazwany od osiad\u0142ej tu niegdy\u015b szla\u00adch\u00adty Sza\u00adci\u00ad\u0142\u00f3w. J. Krz. – A. Jel.<\/i><\/p>\n

Szadzi\u0144ce<\/b> al. Szady\u0144ce<\/i>, w\u015b, pow. augustowski, gm. Balla Wielka, par. Teolin, odl. od Augustowa 58 w.; le\u017cy na wsch\u00f3d od wsi Wo\u0142owiczowce, ma 22 dm., 137 mk. W 1827 r. 10 dm., 63 mk.<\/p>\n

Szadziszki,<\/b> os., pow. wy\u0142kowyski, par. Uromin. Niepodana w nowszych spisach urz\u0119d. W 1827 r. 1 dm., 7 mk.<\/p>\n

Szadziuny<\/b> 1.) w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Krasnowo, par. \u0141o\u017adzieje, odl. od Sejn 17 w.; ma 13 dm., 139 mk. W 1827 10 dm., 77 mk. 2.) Sz.,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Wiejsieje, odl. od Sejn 31 w.; ma 39 dm., 293 mk. W 1827 r. 30 dm., 138 mk., par. Sereje.<\/p>\n

Szafranki<\/b> 1.) przedmie\u015bcie mta Goni\u0105dza, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 3 okr. pol., o 52 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku. Na p\u0142d.-wsch\u00f3d od wsi, w pobli\u017cu rzki Bobru, Z. Glogier odkry\u0142 stacy\u0119 przedhistoryczn\u0105 (ob. Zbi\u00f3r wiadom. do antrop. kraj., 1882, t. VI i Bibl. Warsz., 1880, t. I i 1882, t. I).<\/span> 2.) Sz.,<\/b> w\u015b pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 3 okr. pol., gm. Kry\u00adp\u00adno, o 35 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku.<\/p>\n

Szajcie,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Dobrowola, par. Sapie\u017cyszki, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 52 w., ma 12 dm., 352 mk. W 1827 r. w\u015b rz\u0105dowa, ma 18 dm., 183 mk.<\/p>\n

Szakaliszki,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Balwierzyszki, par. Ig\u0142\u00f3wka, odl. od Maryampola 24 w., ma 20 dm., 266 mk. W 1827 r. 16 dm., 152 mk. 2.) Sz.,<\/b> os. pow. sejne\u0144ski, gm. Sereje, odl. od Sejn 34 w., ma 2 dm., 7 mk.<\/p>\n

Szaki<\/b> 1.) miasto nad rz. Sesark\u0105 (Cesark\u0105), w pow. w\u0142adys\u0142awowskim, przy drodze bitej z W\u0142adys\u0142awowa do Jurborga, odl. 24 w. na p\u0142n.-zach. od W\u0142adys\u0142awowa a 21 na wsch.-p\u0142d. od Jurborga. Posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. katol. drewniany, ko\u015bci\u00f3\u0142 par. ewang., szko\u0142\u0119 pocz\u0105tkow\u0105 2-klas. og\u00f3ln\u0105, magistrat, st. poczt., 126 mr. ziemi, 144 dm., 1608 mk. (w tem 88% \u017cyd\u00f3w, 6\u20225% protest., 5\u20223 % katol.). W 1827 r. by\u0142o 71 dm., 1500 mk.; 1862 r. 166 dm. (14 mur.), 3443 mk. (3038 \u017cyd\u00f3w); oko\u0142o 1870 r. 144 dm., 3506 mk. Istotna ludno\u015b\u0107 by\u0142a niew\u0105tpliwie mniejsz\u0105, gdy\u017c w wykazach urz\u0119dowych podawano wszystkich zapisanych do ksi\u0105g, cho\u0107 nieobecnych, tymczasowo Sz. nale\u017c\u0105 do rz\u0119du osad dostarczaj\u0105cych wielkiego procentu nieobecnych. Z pomi\u0119dzy zapisanych do ksi\u0105g sta\u0142ej ludno\u015bci 61\u20222 % przebywa po za obr\u0119bem swej gminy, gdy w innych gminach zwykle liczba nieobecnych rzadko przechodzi 10 %. Doch\u00f3d miasta w r. 1878 wynosi\u0142 rs. 2609, rozch\u00f3d 2278 rs; Sz. s\u0105 staro\u017cytn\u0105 \u017cmujdzk\u0105 osad\u0105, w obr\u0119bie dawnej puszczy jurborskiej. W 1352 r. pustosz\u0105 j\u0105 Krzy\u017cacy pod wodz\u0105 w. m. Winryka v. Kniprode. Po zaj\u0119ciu \u017bmujdzi wznie\u015bli tu Krzy\u017cacy warowni\u0105 drewnian\u0105. Znaczny obszar puszczy jurborskiej z lew. brzegu Niemna, na p\u0142d. od Gie\u0142gudyszek, otrzymali Czartoryscy (w XVII w. ?). Cz\u0119\u015b\u0107 zachodni\u0105 (Sudargi) otrzymali Radziwi\u0142\u0142owie, cz\u0119\u015b\u0107 wschodni\u0105 (B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo) Tyszkiewiczowie. Dla zwi\u0119kszenia dochod\u00f3w staraj\u0105 si\u0119 \u015bci\u0105ga\u0107 ludno\u015b\u0107, zak\u0142adaj\u0105 miasteczka, urz\u0105dzaj\u0105 parafie. Przed 1748 r. Czartoryscy buduj\u0105 w Sz. ko\u015bcio\u0142ek \u015bw. Krzy\u017ca, pierwotnie filialny do Gie\u0142gudyszek. W 1765 r. Micha\u0142 Czartoryski, kanclerz lit., pozwoli\u0142 \u017cydom osiedla\u0107 si\u0119 w Sz. i utrzymywa\u0107 szynki; 1776 r. uzyska\u0142 u kr\u00f3la przywilej na wyniesienie Sz. na stopie\u0144 miasta, z prawem magdeburskiem. W 1801 r. utworzon\u0105 zosta\u0142a oddzielna parafia a 1823 r. ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 przebudowany. Dla do\u015b\u0107 licznej ludno\u015bci litewskiej wyznania ewangielickiego wzniesiono tu ko\u015bci\u00f3\u0142 i urz\u0105dzono parafi\u0105 w 1842 r. Dobra Szaki al. Gie\u0142gudyszki sk\u0142ada\u0142y si\u0119 1865 r. z fol. Szaki, Kranczajniszki, nomenklatur: Gutkajnie i Dobiszki. Rozl. wykazana mk. 1131. Sz. par. rz.-katol., dek. w\u0142adys\u0142awowski (dawniej maryampolski), 1798 dusz. Par. ew.-augsb. obejmuje 3713 dusz. Filia w Sudargach. 2.) Sz.,<\/b> fol., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Gie\u0142gudyszki, paraf. Szaki, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 24 w., ma 133 mk. W 1827 r. 4 dm., 64 mk. 3.) Sz.,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Kopsodzie, par. Pojewo\u0144, odl. od Wy\u0142kowyszek 21 w., ma 39 dm., 311 mk. W 1827 r. by\u0142o 25 dm., 237 mk. W pobli\u017cu wsi b\u0142otnista nizina, jakby dno dawniejszego jeziora, pomi\u0119dzy fol. Kopsodzie i wsiami: Jegliniszki, Podworniszki, Kopsodzie. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Szaliszki,<\/b> os., pow. maryampolski, gm. Antonowo, par. Pilwiszki, odl. od Maryampola 56 w., 1 dm., 9 mk. W 1827 r. 2 dm., 32 mk.<\/p>\n

Szalniszki,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. maryampolski, gm. Antonowo, par. Pilwiszki, odl. od Maryampola 20 w., ma 9 dm., 85 mk.<\/p>\n

Szaltinnen<\/b> 1.) w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. pocz. Gawaiten. 2.) Sz.,<\/b> w\u015b, pow. darkiejmski, st. pocz. Trempen.<\/p>\n

<\/a>Szaltupie,<\/b> folw., i Sz. Nowe, w\u015b nad rz. Szwentup\u0105<\/a>, pow. maryampolski, gm. Pogiermo\u0144, par. Preny (odl. 10 w.), odl. od Maryampola 46 w.; folw. ma 10 dm., 169 mk.; w\u015b 104 mk. W 1827 r. 3 dm., 43 mk. W 1884 r. fol. Sz. z os. m\u0142yn. Czudyszki rozl. mr. 602: gr. or. i ogr. mr. 392, \u0142\u0105k mr. 160, past. mr. 25, nieu\u017c. mr. 25; bud. mur. 2, drewn. 35; m\u0142yn wodny, cegielnia. W\u015b Sz. Nowe ma 60 mr. Sz. wchodzi\u0142y w sk\u0142ad d\u00f3br starostwa pre\u0144skiego. W 1866 r. nadane zosta\u0142y na w\u0142asno\u015b\u0107 gener. Sta\u00adcho\u00adwi\u00adczo\u00adwi.<\/p>\n

Sza\u0142abudziszki,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Jan\u00f3w, par. Ludwin\u00f3w, odl. od Kalwaryi 5 w., ma 25 dm., 190 mk. W 1821 r. by\u0142o 17 dm., 127 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105dowych Kalwarya.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szambielowce<\/b> al.<\/span> <\/i>Szembelewo<\/a><\/i>, w\u015b, pow. augustowski, gm. Balla Wielka, par. Sylwanowce, odl. od Augustowa 61 w., ma 11 dm., 167 mk. W 1827 r. 21 dm., 124 mk. W r. 1558 w w\u00f3jtow. szembelewskiem, w\u0142o\u015bci dworu ber\u017cnickiego, ekon. grodzie\u0144skiej. We wsi by\u0142o 28 w\u0142\u00f3k gruntu \u015bredniego, wtem 7 w\u0142. nieprzyj\u0119tych, 8 osocznickich, 2 w\u00f3jtowskie, 1 na pa\u015bni\u0119 urz\u0119dnicz\u0105, 12 osadnych. P\u0142acili po 32 gr. z w\u0142\u00f3ki.<\/span><\/p>\n

Szambory,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski. W\u0142asno\u015b\u0107 niegdy\u015b Szy\u00ads\u00adto\u00adw\u00adskiej, od kt\u00f3rej nabywa Je\u00adrzy Szczytt i leguje w 1716 r. ks. dominikanom grodzie\u0144skim za depozycy\u0119 w ko\u015bciele syna swego Aleksandra i na koszta \u0142o\u017cone na jego pogrzeb. A. K. \u0141.<\/i><\/p>\n

Szandadusze,<\/b> os., pow. maryampolski, gm. i par. Pilwiszki, odl. od Maryampola 24 w., 2 dm., 20 mk. W 1827 r. 2 dm., 32 mk.<\/p>\n

Szandubra,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 5 okr. pol., gm. Sobolany, o 34 w. od Grodna.<\/p>\n

Szanie,<\/b> w\u015b (ob. Pojewo\u0144<\/a><\/i>), mylnie za Szaki<\/i>.<\/p>\n

Szapary,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Lejpuny, par. Kopciowo, odl. od Sejn 31 w., ma 18 dm., 116 mk. W 1827 r. 5 dm., 54 mk.<\/p>\n

Szapkina,<\/b> czy te\u017c Szankina<\/i>, w\u015b i folw., pow. wy\u0142kowyski, gm. Bartniki, par. \u0141ankieliszki, odl. od Wy\u0142kowyszek 9 w., ma 58 dm., 108 mk.<\/p>\n

Szara Buda,<\/b> pow. maryampolski, gm. Michaliszki, par. P\u0142utyszki, odl. od Maryampola 26 w., 4 dm., 24 mk. W 1821 r. 1 dm., 13 mk.<\/p>\n

Szardeningken<\/b> al. Zardeningken<\/i>, w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. p. Gawaiten.<\/p>\n

Szarkajcie<\/b> al. Szarkajtys<\/i> [Na mapach z 1915 r. i WIG Szarki<\/i>]<\/span>, jezioro we wsi t. n., w pow. kalwaryjskim, na lewo od drogi bitej z Suwa\u0142k do Kalwaryi. Brzegi ma bezle\u015bne, p\u0142askie, oko\u0142o 15 mr. obszaru i do 100 st. g\u0142\u0119boko\u015bci. W okolicy ca\u0142a grupa drobnych jezior.<\/p>\n

Szarkajcie<\/b> al. Szarka\u0144ce<\/i>, Szarkajnie<\/i>, w\u015b nad jeziorem t. n., pow. kalwaryjski, gm. i par. Lubowo, odl. od Kalwaryi 11 w., ma 9 dm., 83 mk. W 1827 r. by\u0142o 7 dm., 73 mk.<\/p>\n

Szarki<\/b> 1.) w\u015b, pow. cz\u0119\u00adsto\u00adcho\u00adwski, gm. Ku\u017a\u00adni\u00adcz\u00adka, par. Dan\u00adk\u00f3w. Nie pomieszczona w spisach urz\u0119d. ostatnich (z r. 1880) i na mapach. W 1827 r. by\u0142o 17 dm., 86 mk. 2.) Sz.,<\/b> w\u015b w par. Char\u00ad\u0142u\u00adpia, pow. sie\u00adradz\u00adkim, dzi\u015b nie istnieje (ob. Lib. Ben. \u0141askiego, I, 436). 3.) Sz.,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Lubowo, odl. od Kalwaryi 10 w., ma 15 dm., 110 mk. W 1827 r. by\u0142o 8 dm., 62 mk. Na obszarze wsi ma\u0142e jezioro.<\/p>\n

Szarkowszczyzna,<\/b> os., pow. kalwaryjski, gm. Rauda\u0144, par. Kalwarya, odl. od Kalwaryi 7 w. W 1827 r. 1 dm., 10 mk.<\/p>\n

Szarwiniszki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Le\u015bnictwo, par. W\u0142adys\u0142aw\u00f3w, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 48 w., ma 6 dm., 55 mk. W 1827 r. 6 dm., 53 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Le\u015bnictwo.<\/p>\n

Szaryszki<\/b> al. Szoryszki<\/i>, w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. \u015awiatoszyn, par. Poniemo\u0144, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 50 w., ma 12 dm., 120 mk. W 1827 r. 4 dm., 37 mk.<\/p>\n

Szatmusie,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. i par. Pilwiszki, odl. od Maryampola 25 w., ma 9 dm., 148 mk. W 1827 r. by\u0142o 6 dm., 57 mk.<\/p>\n

Szatra\u0144cy,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Kopciowo, par. Lejpuny, odl. od Sejn 33 w., ma 9 dm., 94 mk. W 1827 r. by\u0142o 5 dm., 57 mk., par. Sereje.<\/p>\n

Szatrycha,<\/b> uroczysko, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Kamienna, o 39 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Szaudadusze,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. i par. Pilwiszki, odl. 24 w. od Maryampola, ma 3 dm., 20 mk.<\/p>\n

Szaudynie<\/b> 1.) w\u015b, pow. maryampolski, gm. i par. Pilwiszki, odl. od Maryampola 23 w., ma 3 dm., 32 mk. W 1827 r. 5 dm., 56 mk. 2.) Sz.,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Zyple, par. \u0141uksze, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 35 w., ma 9 dm., 77 mk. W 1827 r. 6 dm., 60 mk. 3.) Sz.,<\/b> za\u015bc. w\u0142o\u015bc. nad Niemnem, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Kidule, par. Kajmele, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 36 w., le\u017cy naprzeciw Jurborga, w nizinie nadrzecznej, ma 22 dm., 454 mk. W 1827 r. by\u0142o 20 dm., 198 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kidule.<\/p>\n

Szaudyniszki,<\/b> w\u015b i fol., pow. wy\u0142kowyski, gm. Kibarty, par. Olwita, odl. od Wy\u0142kowyszek 13 w., ma 15 dm., 130 mk. W 1827 r. by\u0142o 15 dm., 169 mk. Dobra Sz. sk\u0142ada\u0142y si\u0119 z fol. Sz. i Karolinowo, rozl. mr. 1317: fol. Sz. gr. or. i ogr. mr. 653, \u0142\u0105k mr. 65, pastw. mr. 7, nieu\u017c. mr. 39; bud. mur. 12, z drzewa 14; p\u0142odozm. 9 pol.; fol. Karolinowo, gr. or. i ogr. mr. 506, \u0142\u0105k mr. 81, past. mr. 6, nieu\u017c. mr. 37; bud. mur. 3, z drzewa 8; p\u0142odozm. 9-pol. W\u015b Sz. os. 8, mr. 240; w\u015b Jonajcie os. 17, mr. 82; w\u015b Uszkurajcie os. 5, mr. 150.<\/p>\n

Szauk\u015bcie<\/b> al. Szaukszty<\/i>, w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Le\u015bnictwo, par. W\u0142adys\u0142aw\u00f3w (odl. 6 w.), ma 5 dm., 49 mk. W 1827 r. 5 dm., 54 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Le\u015bnictwo, nale\u017ca\u0142a do fol. Bobtele.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szaukuny,<\/b> w spisach urz\u0119d. Sankury<\/i>, w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Krasnowo, odl. 14 w. od Sejn, ma 8 dm., 82 mk., 420 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Krasnowo. [Por. <\/span>Senkury<\/i><\/a>, Sonkury<\/a><\/i>.]<\/p>\n

Szawelszczyzna,<\/b> uroczysko, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Kamienna, o 40 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szawie<\/b> al. Szawluk<\/i>, jezioro, w pow. sejne\u0144skim, le\u017cy \u015br\u00f3d las\u00f3w. na zach. od wsi Szawlany. D\u0142ugo\u015b\u0107 w kierunku od p\u0142n. ku p\u0142d. przesz\u0142o wiorst\u0119, szeroko oko\u0142o p\u00f3\u0142 wiorsty. Nale\u017cy do d\u00f3br Poniemo\u0144. W dobrach tych jest te\u017c drugie jezioro, Giedewardzis<\/a> zwane.<\/p>\n

Szawlany,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. sejne\u0144ski, gm. Kudrany, paraf. Lejpuny, odl. od Sejn na wsch\u00f3d o 40 w. Le\u017cy w okolicy wzn. 480 do 500 st. npm., ma 14 dm., 96 mk., 7 osad, 625 mr. W 1827 r. by\u0142o 3 dm., 19 mk., par. Liszk\u00f3w. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Kudrany.<\/p>\n

Szawle,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Chlebiszki, par. Preny, odl. od Maryampola 36 w., 2 dm., 19 mk. W 1827 r. 2 dm., 21 mk.<\/p>\n

Szawliszki,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Chlebiszki, par. Preny, odl. od Maryampola 37 w., ma 50 dm., 438 mk. W 1827 r. 20 dm., 254 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szczeberka<\/b> al. Szczebra<\/i> al. Blizna<\/i> [Uwaga: Blizna to inna rzeka, przynajmniej w g\u00f3rnym biegu. Blizna wyp\u0142ywa z jez. Blizno i \u0142\u0105czy si\u0119 ze Szczeberk\u0105 i Olszank\u0105 (na mapie 1839 D\u0142u\u017canka) niemal jednym miejscu, na p\u00f3lnocy od wsi Szczebra. D\u0142u\u017canka<\/i> (p\u0142yn\u0105ca od p\u00f3\u0142nocy) nazywana by\u0142a te\u017c D\u0142ugank\u0105<\/i>, cho\u0107 nazw\u0119 D\u0142uganka nosi\u0142a te\u017c (tak\u017ce mapa 1839) rzeczka wpadaj\u0105ca do Blizny z lewego jej brzegu, od po\u0142udnia (z jez. Kalejty v. D\u0142ugiego od kt\u00f3rego nazw\u0119 wzi\u0119\u0142a), jeszcze przed zlaniem si\u0119 wspomnianych trzech rzek. Oficjalna hydronimia przyjmuje obecnie, \u017ce Olszanka jest dop\u0142ywem Szczeberki, kt\u00f3ra wpada do Blizny a ta za\u015b do Rospudy, co t\u0142umaczy\u0142oby podw\u00f3jn\u0105 nazw\u0119 Szczeberki.]<\/span>, rzeczka, bierze pocz\u0105tek o 2 w. na p\u0142d. od jez. Jemieliste (Rospuda), w pow. suwalskim, z wynios\u0142ego terenu wy\u017cyny pojezierza, p\u0142ynie przez Podg\u00f3rze, Kropiwno, Niemcowizn\u0119, Bakaniuk, Stoki, Kurzanki, Cis\u00f3wek, Sokolne, Gatne, Szczeberk\u0119, Szczebr\u0119 i przyj\u0105wszy tu D\u0142ugank\u0119 [lepiej jednak: D\u0142u\u017cank\u0119]<\/span> wpada z lew. brzegu do Rospudy<\/a>. [Wed\u0142ug K. O. Falka Szczebra ma \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w ja\u0107wieski.]<\/span><\/p>\n

Szczeberka,<\/b> w\u015b nad rzk\u0105 t. n., pow. augustowski, gm. Szczebro-Olszanka, par. Szczebra, odl. od Augustowa 8 w., ma 25 dm., 206 mk.<\/p>\n

<\/a>Szczebra<\/b>, rzeczka, ob. <\/i>Szczeberka<\/a><\/i>.<\/p>\n

<\/a>Szczebra,<\/b> dwie wsi i fol., i Sz. Ma\u0142a<\/i>, w\u015b, pow. augustowski, gm. Szczebro-Olszanka, par. Szczebra, odl. od Augustowa 20 w., od Suwa\u0142k 22 w. Le\u017cy przy drodze bitej z Warszawy do Suwa\u0142k, na wzg\u00f3rzach, \u015br\u00f3d las\u00f3w i b\u0142ot rozleg\u0142ych, ci\u0105gn\u0105cych si\u0119 po brzegach rzeki Rospudy, Szczeberki, D\u0142uganki. Posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. drewniany, szko\u0142\u0119 pocz\u0105tkow\u0105; w\u015b pierwsza ma 24 dm., 195 mk.; druga 8 dm., 58 mk.; fol. 2 dm., 23 mk.; Sz. Ma\u0142a 13 dm., 58 mk. W 1827 r. by\u0142o 18 dm., 123 mk. Ko\u015bci\u00f3\u0142 wystawiony w 1793 r. z drzewa, fundacyi kr\u00f3la Stanis\u0142awa Augusta, erygowany na paraf. przez ks. Dawida Pilchowskiego, sufragana wile\u0144skiego, a po\u015bwi\u0119cony przez ks. Massalskiego, bisk. wile\u0144skiego, 21 stycznia 1794 r. Kr\u00f3l nada\u0142 24 lipca 1793 r. na utrzymanie proboszcza 6 w\u0142\u00f3k i 8 mr. pustoszy, lasem zaros\u0142ej. Pierwszym proboszczem by\u0142 ks. Stefan Bajer. Prezent\u0119 nada\u0142 mu kr\u00f3l 18 marca 1794 r. Sz. paraf., dek. augustowski, 2695 dusz. Filia w Studzieniczny. Szczebro-Olszanka gmina ma 13,826 mr. obszaru i 6427 mk.; s\u0105d gm. okr. I i st. poczt. w Augustowie. W gminie istnieje przemys\u0142 le\u015bny: wyr\u00f3b terpentyny, smo\u0142y i dziegciu. Szk\u00f3\u0142 pocz\u0105tkowych dwie. W sk\u0142ad gm. wchodz\u0105: Atteny w\u015b i folw., Barszczowa-G\u00f3ra, Blizna, Bryzgiel, Cis\u00f3wek w\u015b i fol., Czarnybr\u00f3d, Danowskie, Dolny-Las, Dora, Gatne, Gorczyca, Juryzdyka, J\u00f3zefowo fol., J.-poduchowne, K\u0105t, Klonownica, Kopanica, Krusznik, Kujawy, Nowinka, Olszanka w\u015b i fol., Osi\u0144ska-Buchta, Pijawnie, P.-Ma\u0142e, P.-Polskie, P.-Ruskie, Podj\u00f3zefowo, Podkopanica, Podkr\u00f3l\u00f3wek, Podnowinka, Podserwy, Podsokolnie, Podwalnie, Poniatowizna, P\u0142aska, Serwy, Sokolnie, Str\u0119kowizna, Studzieniczna, Sucha-Rzeczka. w\u015b, le\u015bn. i m\u0142yn, Swoboda, Szczebra folw., Szczebra (dwie wsi), Szczebra-Ma\u0142a, Szczeberka, Szczepki, \u015alepsk, Upustek kol. i le\u015bnicz., Walnie, Walnie Ma\u0142e, Wojciech i \u017byliny. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Szczecinki,<\/b> niem. Szczecinken<\/i>, w\u015b, pow. olecki, st. p. Margrabowa.<\/p>\n

Szczecinowo<\/b>, niem. Szczecinowen<\/i>, w\u015b, powiat \u0142ecki, st. p. Neu-Jucha.<\/p>\n

Szczeczyce,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 3 okr. pol., gm. Hudziewicze, o 46 \u00bd w. od Grodna.<\/p>\n

Szczeczynowo,<\/b> w dok. Szczeczynicze<\/i>, w\u015b nad Niemnem, pow. grodzie\u0144ski, gm. Wiercieliszki, 239 dz. W r. 1561 w w\u00f3jtow. wiercieliskim, w\u0142o\u015bci dworu wiercieliskiego, ekon. grodzie\u0144skiej. We wsi by\u0142o 33 w\u0142\u00f3k gruntu \u015bredniego. Z w\u0142\u00f3ki p\u0142acili po 45 gr. i robili po 2 dni w tygodniu.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szczeniec,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 5 okr. pol., gm. Berszty, o 44 w. od Grodna, przy drodze ze Skidla do Ostryna. [Por. <\/i><\/span>Szeniec<\/a><\/i>.]<\/p>\n

Szczepiekowicze,<\/b> okolica szlach., pow. sok\u00f3lski, w 1 okr. pol., gm. Zubryca, o 12 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Szczepki<\/b> i Sz. Kujawy<\/i>, w\u015b i os., pow. augustowski, gm. Szczebro-Olszanka, par. Szczebra, odl. od Augustowa 14 w., 18 dm., 139 mk. Istnia\u0142a tu dawniej st. p. mi\u0119dzy Augustowem a Suwa\u0142kami, na trakcie warszawsko-kowie\u0144skim, odl. 37\u00bc mil od Warszawy.<\/p>\n

Szczerbowicze<\/b> 1.) w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 3 okr. pol., gm. \u0141unna, o 28 w. od Grodna. W r. 1558 w w\u00f3jtow. sowoliskiem, w\u0142o\u015bci dworu kotra\u0144skiego ekon. grodzie\u0144skiej. We wsi by\u0142o 16 w\u0142\u00f3k gruntu dobrego, wtem 8 w\u0142. strzeleckich wolnych i 8 w\u0142. czynszowych. Doch\u00f3d czyni\u0142 14 k\u00f3p 44 gr.<\/span> 2.) Sz.,<\/b> w\u015b nad rzek\u0105 Dzwiej\u0105, pow. nowogr\u00f3dzki, w 4 okr. pol. mirskim, gm. Cyryn, ma 24 osad; grunta i \u0142\u0105ki wyborne, miejscowo\u015b\u0107 wzg\u00f3rzysta, bezle\u015bna. A. Jel.<\/i><\/p>\n

Szczodruchy<\/b> 1.) w\u015b i folw., pow. suwalski, gm. W\u00f3lka, par. Raczki, odl. od Suwa\u0142k 22 w.; folw. ma 3 dm., 18 mk.; w\u015b 7 dm., 27 mk. W 1827 r. 1 dm., 5 mk. Wchodzi\u0142a dawniej w sk\u0142ad d\u00f3br Raczki. 2.) Sz.<\/b> Wypychy<\/i> i Sz. Zalesie<\/i>, dwie wsi, pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, gm. Kossaki, par. Ko\u0142aki. Mieszka tu drobna szla\u00adch\u00adta. W 1827 r. Sz. Wypychy mia\u0142y 3 dm., 14 mk.; Sz. Zalesie 13 dm., 93 mk.<\/p>\n

Szczucze,<\/b> jezioro, w p\u0142n. cz\u0119\u015bci pow. grodzie\u0144skiego, miedzy Kotr\u0105 a Pyrr\u0105.<\/p>\n

Szczuki<\/b> 1.) dwie wsi, pow. wilejski, w 1 okr. pol., gm. Wia\u017cy\u0144 (o 3 w.), okr. wiejski \u0141otygol, o 24 w. od Wilejki; jedna z nich 10 dm., 90 mk. prawos\u0142., druga 9 dm., 63 mk. tego\u017c wyzn. Pod\u0142ug spisu z 1865 r. mia\u0142a w cz\u0119\u015bci nale\u017c\u0105cej do d\u00f3br \u0141otygol, Umias\u00adto\u00adw\u00adskich 39, w cz\u0119\u015bci za\u015b do d\u00f3br \u0141aberyanowo Ostrowskich 37 dusz rewiz. 2.) Sz.,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 4 okr. pol., gm. Kamionka, o 54 w. od Grodna. 3.) Sz.,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Trofim\u00f3wka, o 26 w. od Sok\u00f3\u0142ki. J. Krz.<\/i><\/p>\n

Szczuki,<\/b> pow. grodzie\u0144ski. W roku 1558 w w\u00f3jtow. zabo\u0142ockiem, w\u0142o\u015bci dworu mostowskiego ekon. Grodzie\u0144skiej. We wsi by\u0142y 4 w\u0142\u00f3ki gruntu pod\u0142ego na s\u0142u\u017cb\u0119 osocznick\u0105.<\/span><\/p>\n

Szczutnowo,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 1 okr. pol., gm. Wiercieliszki, o 8 w. od Grodna.<\/p>\n

Szczypulszczyzna,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Balkuny, odl. od Kalwaryi 42 w., ma 9 dm., 69 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szedkehmen<\/b> al. Doerxnen<\/i>, w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. p. Kiauten. [Ob. <\/i><\/span>Zielona Wie\u015b<\/a><\/i> i Szeldkehmen-Doerxnen<\/a><\/i>.]<\/p>\n

Szedwigi,<\/b> w\u015b nad rzk\u0105; Naw\u0105, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Tomaszbuda, par. Gryszkabuda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 28 w.; ma 25 dm., 184 mk. W 1827 r. 18 dm., 206 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Le\u015bnictwo.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szejpiszki,<\/b> jezioro przy folw. t. n., w pow. sejne\u0144skim. Brzeg wschodni wzg\u00f3rkowaty i lesisty, inne p\u0142askie, bezle\u015bne. Przep\u0142ywa przez nie strumie\u0144 wpadaj\u0105cy do rz. Czarny [<\/span>Marychy<\/a>] z lew. brzegu. W pobli\u017cu jez. Klejwy.<\/p>\n

Szejpiszki,<\/b> folw. i dobra, pow. sejne\u0144ski, gm. Krasnowo, par. Sejny (odl. 11 w.), 2 dm., 17 mk. Dobra Sz. sk\u0142ada\u0142y si\u0119 w r. 1889 z folw.: Sz., Smolany, nomenkl.: Baraniszki [Na p\u0142d.-wsch. od Smolan, w S\u0142owniku nie wymienione; dzi\u015b nie istniej\u0105.]<\/span>, Borek, rozl. mr. 1009: fol. Sz. gr. or. i ogr. mr. 182, \u0142\u0105k mr. 61, past. mr. 23, nieu\u017c. mr. 5; bud. mur. 1, drewn. 12; p\u0142odozm. 4-pol.; fol. Smolany gr. or. i ogr. mr. 99, \u0142\u0105k mr. 31, past. mr. 41, lasu mr. 65, nieu\u017c. mr. 7; bud. drewn. 6; w osad. le\u015bn.: Baraniszki i Borek gr. or. i ogr. mr. 6, \u0142\u0105k mr. 4, lasu mr. 479, nieu\u017c. mr. 6; las nieurz\u0105dzony. W\u015b Smolany os. 32, mr. 95. A. Pal.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szeldkehmen-Doerxnen<\/b> al. <\/i>Zielona Wie\u015b<\/a><\/i>, w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. pocz. Kiauten. Le\u017cy na granicy dawnej P<\/span>uszczy R<\/span>ominckiej. [Dzi\u015b w obw. kaliningradzkim Sosnowka<\/i>, (ros. \u0421\u043e\u0441\u043d\u043e\u0432\u043a\u0430<\/span><\/i>); por. Szedkehmen<\/a><\/i>.]<\/span><\/p>\n

Szelepki,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 2 okr. pol., gm. Brzostowica Wielka, o 59 w. od Grodna.<\/p>\n

Szel\u0119g\u00f3wka,<\/b> dobra, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 3 okr. pol., gm. Ja\u015bwi\u0142ki, o 32 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku; nale\u017c\u0105 do klucza zak\u0105tkowskiego d\u00f3br hr. Pelagii de Fleury (Potockiej) i maj\u0105 7554 dz. (659 lasu, 2043 \u0142\u0105k i past., 3331 nieu\u017c.).<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szelment<\/b> Du\u017cy<\/i> al. Szypliszki<\/i> i Sz. Ma\u0142y<\/i> al. Leszczewo<\/i> dwa z\u0142\u0105czone z sob\u0105 jeziora, pow. suwalski, o 10 w. na p\u00f3\u0142noc od Suwa\u0142k, na lewo od drogi bitej z Suwa\u0142k do Kalwaryi. Brzegi zachodnie i wschodnie wzg\u00f3rkowate, zach.-p\u0142n. i p\u00f3\u0142nocny p\u0142aski i nizki. Sz. Du\u017cy ma 5\u00bd w. d\u0142ugo\u015bci, 400 s\u0105\u017c. szeroko\u015bci a podobno 350 st. g\u0142\u0119boko\u015bci, rzadko zamarza. Sz. Ma\u0142y ma 3 w. d\u0142ugo\u015bci, 400 s\u0105\u017c. szeroko\u015bci, 30 do 50 st. g\u0142\u0119bok. Wody ich uprowadza rzeczka Szelmentka<\/a> do Szeszupy<\/a> z praw. brzegu. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szelmentka,<\/b> rzeczka, wyp\u0142ywa z jeziora Szelment<\/a>, w pow. suwalskim. przep\u0142ywa przez ca\u0142y szereg \u0142\u0105cz\u0105cych si\u0119 z sob\u0105 jezior, jak: Szelment Ma\u0142y (Leszczewo), Szelment Du\u017cy, Kupowo, I\u0142giel<\/a> al. Rykacieje [B\u0142\u0105d.]<\/span>. Uchodzi do Szeszupy<\/a> z praw. brzegu, w pow. kalwaryjskim. D\u0142uga (z jeziorami) oko\u0142o 18 w.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szelmentka,<\/b> w\u015b nad rzk\u0105 t. n., pow. suwalski, gm. Andrzejewo, par. Lubowo, odl. od Suwa\u0142k 24 w., ma 6 dm., 53 mk. W 1827 r. 1-a cz\u0119\u015b\u0107 mia\u0142a 3 dm., 24 mk., 2-ga za\u015b 3 dm., 36 mk.; par. Wi\u017cajny. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kadaryszki<\/a>.<\/p>\n

Szelwy,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Wy\u0142kowyszki (odl. 3 w.). Le\u017cy tu\u017c przy st. dr. \u017cel. na linii Kowno-Wierzbo\u0142\u00f3w, ma 137 dm., 749 mk. W 1827 r. by\u0142o 39 dm., 278 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szembelewo,<\/b> zapewne dzisiejsze (ob.) <\/i><\/span>Szambielowce<\/a><\/i>, w\u015b, pow. augustowski. W r. 1558 w w\u00f3jtow. szembelewskiem, w\u0142o\u015bci dworu ber\u017cnickiego, ekon. grodzie\u0144skiej. We wsi by\u0142o 28 w\u0142\u00f3k gruntu \u015bredniego, wtem 7 w\u0142. nieprzyj\u0119tych, 8 osocznickich, 2 w\u00f3jtowskie, 1 na pa\u015bni\u0119 urz\u0119dnicz\u0105, 12 osadnych. P\u0142acili po 32 gr. z w\u0142\u00f3ki.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szeniec,<\/b> pow. grodzie\u0144ski, ob. <\/i><\/span>Szczeniec<\/a><\/i> (t. XI). Ma 51 dm., 433 mk., 1794 dz.<\/p>\n

Szergaliszki,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Pojeziory, par. Wy\u0142kowyszki (odl. 16 w.), maj\u0105 4 dm., 51 mk. W 1827 r. 19 dm., 150 mk.<\/p>\n

Szerniszki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Zyple, par. \u0141uksze, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 32 w., maj\u0105 3 dm., 25 mk. W 1827 r. 6 dm., 52 mk.<\/p>\n

Szerpynie,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Gudele, par. Skrawdzie, odl. od Maryampola 22 w., ma 10 dm., 67 mk. W 1827 r. 3 dm., 22mk.<\/p>\n

Szer\u015bnio,<\/b> os. w\u0142o\u015bc., pow. sejne\u0144ski, gm. Pokrowsk, par. Studzieniczna. Nie pomieszczona w spisach urz\u0119d.<\/p>\n

Szesalis,<\/b> jezioro na obszarze d\u00f3br rz\u0105d. Krasnowo, w pow. sejne\u0144skim.<\/p>\n

Szeska,<\/b> struga, dop\u0142yw Piska, w pow. ja\u0144sborskim.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szeskie G\u00f3ry,<\/b> niem. Seesker Berge<\/i>, jest to najwynio\u015blejsza cz\u0119\u015b\u0107 wy\u017cyny pojezierza ba\u0142tyckiego mi\u0119dzy Niemnem a Wis\u0142\u0105. Wy\u017cyna ta podnosz\u0105c si\u0119 w kierunku od wschodu ku zachodowi, wytwarza rozleg\u0142y wynios\u0142y taras, obejmuj\u0105cy cz\u0119\u015b\u0107 pow. suwalskiego tudzie\u017c przyleg\u0142e (od zachodu) go\u0142dapski i darkiejmski (w Prus. wschod.). Na p\u0142d.-zach. od Go\u0142dapi ci\u0105gnie si\u0119 najwy\u017cszy wzg\u00f3rzysty grzbiet tego wzniesienia, nosz\u0105cy nazw\u0119 G\u00f3r Szeskich. W znosz\u0105c si\u0119 stromo (oko\u0142o 600 st\u00f3p) ponad okalaj\u0105c\u0105 je r\u00f3wnin\u0119, przedstawiaj\u0105 si\u0119 do\u015b\u0107 imponuj\u0105co. Si\u0119gaj\u0105 do 320 mt. npm., t. j. 1112 st\u00f3p [Wysoko\u015b\u0107 troch\u0119 przesadzona.]<\/span>, gdy jezioro go\u0142dapskie wzn. 481 st. Przewy\u017csza je o 10 mt. wynios\u0142o\u015b\u0107 w pow. ostr\u00f3dzkim, pod Dylewem, o 2 mile od Ostr\u00f3dy, zwana na mapach \u201eKernsdorfer Hoehe\u201d. Z g\u00f3r Szeskich sp\u0142ywaj\u0105 liczne strumienie i rzeczki, jak: Szeska (dop\u0142. Piska al. Pissy, uchodz\u0105cej do Narwi [Nie ma takiej rzeki, zw\u0142aszcza jako dop\u0142ywu Pisy.]<\/span>), Jarka<\/a> al. Go\u0142dap<\/a> (dop\u0142. W\u0119gorapy<\/a>), E\u0142k<\/a> (\u0141yk), dop\u0142. Biebrzy<\/a> a z ni\u0105 Narwi<\/a>. U podn\u00f3\u017ca tych g\u00f3r le\u017cy wie\u015b G\u00f3rne al. Jarka, zamieszkana przez Mazur\u00f3w ewangielik\u00f3w. Br. Ch. <\/i><\/p>\n

Szeszkina,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Bartniki, odl. od Wy\u0142kowyszek 21 w., ma 40 dm., 83 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szeszkupa,<\/b> rzeczka, poczyna si\u0119 pod wsi\u0105 Ogarynie, w pow. sejne\u0144skim, p\u0142ynie ku zachodowi pod wsi\u0105 Niemajuny i pod \u0141o\u017adziejami \u0142\u0105czy si\u0119 z Po\u0142ozdziejk\u0105<\/a> i odt\u0105d tworz\u0105 obiedwie Kirsn\u0119<\/a> (ob.). D\u0142uga na tej przestrzeni 6 wiorst. J. El.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szeszupa<\/b> (litew. Sze-upe<\/i> = oto rzeka al. Szessi-upe<\/i> = sze\u015b\u0107 rzek), rzeka, bierze pocz\u0105tek z wynios\u0142ej cz\u0119\u015bci wy\u017cyny pojezierza, na p\u0142d.-wsch\u00f3d od Przero\u015bli, w pow. suwalskim, na obszarze wsi Szeszupka, w gm. Paw\u0142\u00f3wka, w okolicy pokrytej g\u0142azami narzutowemi. O kilkaset krok\u00f3w od jej \u017ar\u00f3de\u0142 przep\u0142ywa rzeczka Czarna Ha\u0144cza pod m\u0142ynem Turtul. Kiedy Ha\u0144cza d\u0105\u017cy ku p\u0142d., Sz. zwraca si\u0119 odrazu na wsch\u00f3d, dalej p\u0142ynie na p\u0142n., a potem na zach\u00f3d. Wyp\u0142ywa jako drobny strumyk z bagnistej \u0142\u0105ki, poros\u0142ej olszowemi krzakami, u st\u00f3p stromo opadaj\u0105cej od strony p\u00f3\u0142nocnej \u015bciany p\u0142askowzg\u00f3rza. Z jego stok\u00f3w sp\u0142ywa mn\u00f3stwo \u017ar\u00f3de\u0142, przeto w\u0105ziutki strumyk pr\u0119dko ro\u015bnie, a przep\u0142ywaj\u0105c w pow. suwalskim przez cztery jeziora, zwi\u0119ksza coraz wi\u0119cej rozmiary. Pod Foluszem i Poszeszupiem wchodzi w pow. kalwaryjski, p\u0142ynie pod Kalwary\u0105, Santok\u0105, Hermaniszkami. Od Kalwaryi zwraca si\u0119 ku wsch., od Hermaniszek przybiera kierunek p\u0142n., p\u0142ynie pod Ludwinowem, poczem odgranicza pow. kalwaryjski od maryampolskiego, wchodzi w ten ostatni i p\u0142ynie pod Maryampolem. Od Giewa\u0142towa bierze kierunek p\u0142n.-zachodni, tworzy szerok\u0105, w cz\u0119\u015bci b\u0142otnist\u0105 dolin\u0119, p\u0142ynie pod Pilwiszkami, mi\u0119dzy \u0141aboszyszkami a Mejszelami, \u015br\u00f3d szerokiej podmok\u0142ej r\u00f3wniny, odgraniczaj\u0105c pow. maryampolski od wy\u0142kowyskiego, a potem ten ostatni od w\u0142adys\u0142awowskiego. Dalej znowu tworzy w\u0105zk\u0105, o wynios\u0142ych brzegach dolin\u0119 i kr\u0119tym biegiem przez Dar\u017ceniki dochodzi do W\u0142adys\u0142awowa, gdzie przyjmuje Szyrwint\u0119. Od tego miasta p\u0142ynie w kierunku zach.-p\u0142n., stanowi\u0105c granic\u0119 pow. w\u0142adys\u0142awowskiego od Prus, do kt\u00f3rych wchodzi pod Kirki\u0142ami. Tam stanowi granic\u0119 Rossyi i Prus od Szyrwinty do Schillenoehlen, nast\u0119pnie zwraca si\u0119 na zach., przerzyna p\u0142n. cz\u0119\u015b\u0107 pow. pi\u0142ka\u0142owskiego, pod mkiem Lasdehnen wchodzi w pow. ragnecki i powy\u017cej Ragnety uchodzi do Niemna<\/a> z lew. brzegu. Do uj\u015bcia Szyrwinty d\u0142uga oko\u0142o 120 w., w Prusach oko\u0142o 40 w. Przyjmuje dop\u0142ywy z praw. brzegu: Szelmentk\u0119<\/a>, Kirsn\u0119<\/a>, Dawin\u0119<\/a>, Wulczewo [Walczew\u0119]<\/span>, Sosn\u0119<\/a>, Pilw\u0119<\/a>, Wysok\u0105<\/a>, Milupp\u0119<\/a>, Nienupsz\u0119<\/a>, Pent\u0119<\/a>, Aukspirt\u0119<\/a>, Cesark\u0119<\/a>, Jotyj\u0119<\/a>; z lewego: Jan\u00f3wk\u0119<\/a>, Wigr\u0119<\/a>, Sudo\u0144<\/span><\/a>, Zwirg\u017cd\u0119<\/a>, Rowsi\u0119<\/a>, Gulbinos<\/a>, Olksni\u0119<\/a> i Szyrwint\u0119<\/a>. Niegdy\u015b stanowi\u0142a granic\u0119 Litwy<\/a> z Krzy\u017cakami. Nieprzydatna do sp\u0142awu, bo nader p\u0142ytka; tylko poczynaj\u0105c od mta W\u0142adys\u0142awowa sp\u0142awiaj\u0105 niekiedy tratwy z drzewem. Od \u017ar\u00f3d\u0142a do fol. Kleszcz\u00f3wka brzegi wynios\u0142e, urwiste, nast\u0119pnie za\u015b a\u017c do granicy pruskiej nizkie. Gleba okolicznych grunt\u00f3w do b. mka Lubowa g\u00f3rzysta, kamienista, \u017cwirowata, od Lubowa za\u015b do pruskiej granicy prawie wsz\u0119dzie czarnoziem. Do Lubowa te\u017c okoliczni w\u0142o\u015bcianie m\u00f3wi\u0105 po polsku, narzeczem mazurskiem, a zt\u0105d a\u017c do Prus po Litewsku. Z zak\u0142ad\u00f3w fabrycznych s\u0105 tylko wodne m\u0142yny pod Potopami, Kalwary\u0105 i Ludwinowem, te dwa ostatnie ulepszone i na wielk\u0105 skal\u0119. By\u0142y niegdy\u015b m\u0142yny i w fol. Kleszcz\u00f3wek i Poszeszupie, ale je zniesiono dla osuszenia \u0142\u0105k i bagien. Rzek\u0119 t\u0119 przecina pod Pi\u0142wiszkami kolej \u017celazna id\u0105ca z Kibart do Kowna, oraz dwa trakty bite id\u0105ce z Kowna do Warszawy i z Maryampola do Kibart. W okolicy Lubowa istniej\u0105 bagna, zwane Poszeszupskie, ci\u0105gn\u0105ce si\u0119 na kilka mil ku Kalwaryi, poros\u0142e mchem i trzcin\u0105; jeszcze przed 20 laty by\u0142a tam stolica dubelt\u00f3w i krzyk\u00f3w, na kt\u00f3re zje\u017cd\u017cali my\u015bliwi z Kalwaryi i Suwa\u0142k. Teraz przez zniesienie m\u0142yn\u00f3w i pobicie szerokich kana\u0142\u00f3w, bagna znacznie osuszono, przez co i liczba ptactwa si\u0119 zmniejszy\u0142a. Chocia\u017c rzeka ta przep\u0142ywa przez kilka jezior i \u0142\u0105czy si\u0119 z Niemnem, przecie\u017c ma\u0142orybna, \u017cyje w niej tylko p\u0142otka i szczupak, i to w ma\u0142ej ilo\u015bci. Dno miejscami muliste, miejscami piaszczyste, posiane wapiennemi kamykami. Pr\u0105d szybki, woda czysta, przejrzysta, wylew\u00f3w nadzwyczajnych nie ma, ale za to na wiosn\u0119 kra niezwyk\u0142ych rozmiar\u00f3w. Nad brzegami Sz. le\u017c\u0105 dawne miasteczka a teraz wsie ko\u015bcielne: Lubowo, Ludwinowo i Pilwiszki, oraz miasta powiatowe: Kalwarya, Maryampol i W\u0142adys\u0142aw\u00f3w. [Wed\u0142ug K. O. Falka ma \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w ja\u0107wieski.]<\/span> J. B\u0142.-R. W.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szeszupka,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Paw\u0142\u00f3wka, par. Jeleniewo, odl. od Suwa\u0142k 17 w., ma 9 dm., 76 mk. W 1827 r. 10 dm., 58 mk. Le\u017cy w najwynio\u015blejszej cz\u0119\u015bci pow. suwalskiego, przy \u017ar\u00f3d\u0142ach Szeszupy<\/a>, w pobli\u017cu \u017ar\u00f3de\u0142 [B\u0142\u0105d.]<\/span> Czarnej Ha\u0144czy<\/a>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sze\u015bciow\u0142oki<\/b> 1.) w\u015b, pow. suwalski, gm. i par. Wi\u017cajny, odl. od Suwa\u0142k 26 w., ma 13 dm., 102 mk. W 1827 r. by\u0142o 12 dm., 85 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kadaryszki<\/a>. [P\u00f3\u017aniej i dzi\u015b Sze\u015bciw\u0142oki<\/i>.]<\/span> 2.) Sz.,<\/b> os., pow. maryampolski, gm. Balwierzyszki. par. Gudele; 1 dm.<\/p>\n

Szewczyki<\/b> 1.) w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 4 okr. pol., gm. Mosty, o 53 w. od Grodna. 2.) Sz.,<\/b> w\u015b, pow. telszewski, w 3 okr. pol., o 60 w. od Telsz.<\/p>\n

Szi\u0142as<\/b> (z lit.)=b\u00f3r, las, wrzos. Wyraz ten da\u0142 pocz\u0105tek nazwie wielu miejscowo\u015bci w ziemiach litewskich, jak: Szi\u0142elej, Szy\u0142ele, Szy\u0142ele, Szi\u0142eliszkej, Szilenaj, Szilenielej, Szilinej, Szilininkaj, Szyliniki, Szy\u0142ajcie, Szy\u0142a\u0144ce, Szy\u0142any, Szyd\u0142\u00f3w (mko w pow. rossie\u0144skim, w\u0142a\u015bciwie Szy\u0142\u00f3w), Mergoszyle i in. (Pami\u0119tnik Fiziogr., III, 507).<\/p>\n

Szittkehmen,<\/b> ob. Szytkiej<\/span>my<\/i><\/a> i Zitkiemy<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szkil\u00f3wka<\/b> al. Ski\u0142\u00f3wka<\/i>, w\u015b, pow. suwalski, gm. Czostk\u00f3w<\/a>, par. Filip\u00f3w, odl. od Suwa\u0142k 17 w.; ma 8 dm., 47 mk.<\/p>\n

Szklary<\/b> [\u2026]<\/span> 2.) Sz.,<\/b> os. pow. sejne\u0144ski. Nale\u017cy do fol. Ochotniki.<\/p>\n

Szkle\u0144sk,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 5 okr. pol., gm. Berszty, o 21 w. od Grodna.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szkocya-Nowa,<\/b> fol., pow. augustowski, gm. Dowspuda<\/a>, par. Jan\u00f3wka, odl. od Raczek 3 w., od granicy pruskiej o 2\u00bd w. Za\u0142o\u017cona oko\u0142o r. 1823 przez hr. Ludwika Paca, zagorza\u0142ego anglomana. Stanowi\u0105c niegdy\u015b cz\u0119\u015b\u0107 d\u00f3br dowspudzkich, przesz\u0142a w posiadanie rz\u0105du r. 1835. Na\u00f3wczas folw. Szkocya z attyn. Pacianowo, Planta i Wit\u00f3wka zawiera\u0142y 1743 mr. Obecnie jest tu 7 dm., 101 mk. (7 \u017cyd.). Na p\u00f3\u0142 zrujnowane murowane gmachy, drogi wysadzone drzewami, przypominaj\u0105 dawn\u0105 \u015bwietno\u015b\u0107 tych d\u00f3br. M. R. Wit.<\/i><\/p>\n

Szlajnie,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Jan\u00f3w, par. Bartniki, odl. od Kalwaryi 6 w., ma 15 dm., 160 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105dowych Kalwarya.<\/p>\n

Szlama,<\/b> jezioro, w pow. sejne\u0144skim, le\u017cy sr\u00f3d las\u00f3w, o 3 w. na p\u0142d. od wsi Pozopsie. Mo\u017ce to samo [Nie to samo.]<\/span> co jezioro opisane pod nazw\u0105 Kolendzie<\/i> (ob.).<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szlamy,<\/b> jezioro pod wsi\u0105 Klejwy [B\u0142\u0105d.]<\/span>, w pow. sejne\u0144skim. Brzegi lesiste, wynios\u0142e, 4 w. d\u0142ugo\u015bci, 200 s\u0105\u017c. szeroko\u015bci, g\u0142\u0119bokie do 72 st., obszar wynosi oko\u0142o 300 mr. Stanowi cz\u0119\u015b\u0107 systematu wodnego K<\/span>ana\u0142u Augustowskiego<\/a>. Strumie\u0144 [Na mapie 1839 r. rz. G\u0142\u0119boka<\/i>.]<\/span> \u0142\u0105czy je z jez. Tuczno<\/a>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szlan\u00f3w<\/b> 1.) Stary<\/i>, pow. maryampolski, ob. <\/i>Sami\u0142y<\/a><\/i>. 2.) Sz.<\/b> al. Szlanowo<\/i>, we i le\u015bn., pow. maryampolski, gm. Poniemo\u0144 Po\u017caj\u015bcie, par. Poniemo\u0144, odl. od Maryampola 56 w., ma 43 dm., 328 mk. W 1827 r. w\u015b mia\u0142a 29 dm., 219 mk., os. le\u015b. 2 dm., 3 mk. Szlanowskie le\u015bnictwo rz\u0105d. obejmuje 23,302 mr. Dzieli si\u0119 na stra\u017ce: Jordanowo, D\u0105browa, Preny i Purwie. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szl\u0105zak,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Zaboryszki, par. Pu\u0144sk, odl. od Suwa\u0142k 19 w., ma 8 dm., 58 mk. W 1827 r. 6 dm., 41 m. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad majoratu rz\u0105d. Kadaryszki<\/a>. [Dzi\u015b nazwa nie istnieje, po\u0142o\u017cony na p\u0142d.-wsch. ko\u0142o wsi Pokomsze i Zaboryszki.]<\/span><\/p>\n

Szlepie,<\/b> niem. Schlepien<\/i>, w\u015b, pow. oleckowski, st. poczt. Gonsken.<\/p>\n

Szlinokiemie,<\/b> w\u015b nad rz. Czarn\u0105, pow. suwalski. gm. Sejwy, par. Pu\u0144sk, odl. od Suwa\u0142k 23 w., ma 51 dm., 417 mk. W 1827 r. 84 dm., 276 mk.<\/p>\n

Szlinoraj\u015bcie,<\/b> os., pow. maryampolski, gm. Balwierzyszki, par. Gudele, 1 dm.<\/p>\n

Szlurpkiszki,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. i par. Pilwiszki, odl. od Maryampola 27 w., ma 6 dm., 46 mk.<\/p>\n

Sz\u0142ajtyniszki<\/b> al. S\u0142ajtyszki<\/i>, os., pow. maryampolski, gm. Balwierzyszki, par. Gudele, odl. od Maryampola 27 w.; ma 1 dm., 3 mk.<\/p>\n

Sz\u0142amy,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. Syntowty, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 24 w.; ma 10 dm., 119 mk.<\/p>\n

Sz\u0142apiki,<\/b> w\u015b nad Niemnem, przy uj\u015bciu rz. Brzoz\u00f3wki, pow. sejne\u0144ski, gm. Kudrany, par. Sereje, odl. od Sejn 41 w.; ma 8 dm. 50 mk. W 1827 r. 3 dm., 31 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sz\u0142awanta,<\/b> rzka, wyp\u0142ywa z jez. Ig\u0142o, pod wsi\u0105 Ig\u0142\u00f3wk\u0105, w pow. maryampolskim. Jezioro to le\u017cy na skraju rozleg\u0142ych b\u0142ot Pale zwanych (oko\u0142o 20 w. kw.), wzn. oko\u0142o 270 st. npm. Wyp\u0142yn\u0105wszy z jeziora pod\u0105\u017ca w kierunku p\u0142d.-zach., ko\u0142o fol. Igliszki przybiera kierunek zachodni, p\u0142ynie ko\u0142o wsi Sz\u0142awanty i po za ni\u0105 wchodzi na obszar bagien otaczaj\u0105cych jez. Amalwa<\/a>, do kt\u00f3rego wlewa swe wody z p\u0142n.-wsch. strony. Poniewa\u017c wody jeziora tego odprowadza do Szeszupy<\/a> rzka Dawinia<\/a>, przeto mo\u017cna uwa\u017ca\u0107 Sz. za jej dop\u0142yw.<\/p>\n

Sz\u0142awanta,<\/b> jezioro, w pow. sejne\u0144skim, le\u017cy na wsch\u00f3d od jez. Gausty<\/a> i ci\u0105gnie si\u0119 r\u00f3wnolegle z niem. D\u0142ugie oko\u0142o 5 w. od p\u0142d. ku p\u0142n., szerokie p\u00f3\u0142 w.; brzegi przewa\u017cnie lesiste i wynios\u0142e. Obszar wynosi oko\u0142o 150 mr. Wyp\u0142ywa z niego rzka Sz\u0142awantelis. Wznies. brzeg\u00f3w dochodzi 465 st. npm. W\u015b Sz. le\u017cy na p\u0142n.-wsch. kra\u0144cu jeziora. Ko\u0142o niego ca\u0142a grupa mniejszych jezior: Balcis, Gelnitis, Lunialis, Palszynis, Sz\u0142awantelis.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sz\u0142awantelis,<\/b> jezioro, pow. sejne\u0144ski, gm. Wiejsieje, o 1 w. na p\u0142d.-wsch\u00f3d od jez. Sz\u0142awanta, ma oko\u0142o 90 mr. obszaru. Nale\u017cy do d\u00f3br \u0141osewicze. Ob. <\/i>Iszpartys<\/a><\/i>.<\/p>\n

Sz\u0142awanty<\/b> 1.) w\u015b, folw. i dobra nad jez. Sz\u0142awanta, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. \u015awi\u0119to-Jeziory, odl. od Sejn 23 w., maj\u0105 gorzelni\u0119, m\u0142yn wodny, 31 dm., 279 mk. W 1827 r. 25 dm., 193 mk. Dobra Sz. sk\u0142ada\u0142y si\u0119 w 1886 r. z fol.: Sz., nomenkl. Konewki, jezior: Sz\u0142awanta, Lunialis, Balcis, Gie\u0142o\u017cys, Eszerynatis, Lubelis, Kiepielis, Pietruhas i Orzynelis, rozleg\u0142e mr. 2198: grunta or. i ogr. mr. 688, \u0142\u0105k mr. 140, past. mr. 35, lasu mr. 751, wody mr. 359, nieu\u017c. mr. 25; bud. mur. 4, drewn. 18; las nieurz\u0105dzony, pok\u0142ady torfu. W sk\u0142ad d\u00f3br wchodzi\u0142y wsi: Sz. os. 24, mr. 462; Nowosady os. 6, mr. 133; Bojaryszki os. 3, mr. 99; Powi\u0142om os. 5. mr. 117; Aleksiewizna os. 38, mr. 115. 2.) Sz.,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Balwierzyszki, par. Gudele, odl. od Maryampola 22 w.; maj\u0105 5 dm., 39 mk., 133 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Iwaniszki. W 1827 r. 2 dm., 28 mk., par. Balwierzyszki. 3.) Sz.,<\/b> w\u015b w pobli\u017cu bagna Pale, pow. maryampolski, gm. Jaworowo, par. Ig\u0142\u00f3wka, odl. od Maryampola 20 w.; maj\u0105 25 dm., 285 mk. W 1827 r. 28 dm., 182 mk. W okolicy wsi liczne kurhany. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a>Sz\u0142ejty,<\/b> przyl. fol. Ho\u0142ny Mejera<\/a>, w pow. sejne\u0144skim.<\/p>\n

Szmojliszki,<\/b> os., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Syntowty, par. \u0141uksze, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 24 w., 1 dm., 9 mk.<\/p>\n

Szmur\u0142y,<\/b> okolica, pow. bielski gub. grodzie\u0144skiej, w 3 okr. pol., gm. Grodzisk, o 28 w. od Bielska, na wsch\u00f3d od drogi z Bra\u0144ska do Ciechanowa.<\/p>\n

Szmury,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Gudele, par. Skrawdzie, odl. od Maryampola 28 w., ma 10 dm., 87 mk. W 1827 r. 4 dm., 33 mk.<\/p>\n

Szmytyszki<\/b>, fol. i w\u015b nad rz. Niemnem, pow. maryampolski. gm. Pogiermo\u0144, par. Preny. Le\u017cy w stronie p\u0142n.-wsch. od Maryampola (odl. 50 w.), 8 w. od Pren (st. pocz.), ma 3 dm., 36 mk., 102 mr. fol. i 3 mr. w\u0142o\u015bc. W 1827 r. 9 dm., 55 mk.<\/p>\n

Sznipki,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, w 4 okr. pol., gm. Kamionka, o 56 w. od Grodna.<\/p>\n

Sznipowo,<\/b> os. le\u015b., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. Gie\u0142gudyszki, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 33 w., 1 dm., 7 mk. Nale\u017cy do d\u00f3br Gie\u0142gudyszki Dolne.<\/p>\n

Sznipowo,<\/b> w\u015b i dobra, pow. wo\u0142kowyski, w 4 okr. pol., gm. Ro\u015b, o 14 w. od Wo\u0142kowyska.<\/p>\n

Sznurka,<\/b> rzeczka, lewy dop\u0142. Niemna<\/a>, uchodzi mi\u0119dzy Druskienikami a Liszkowem.<\/p>\n

Sznury<\/b> 1.) w\u015b, pow. to\u00adma\u00adszo\u00adw\u00adski, gm. Maj\u00addan G\u00f3r\u00adno, par. To\u00adma\u00adsz\u00f3w, dotyka miasta, ma 15 dm., 186 mk. r. l., 253 mr. gruntu. Gleba w cz\u0119\u015bci popielatka, sap. Ludno\u015b\u0107 rolnicza, trudni si\u0119 te\u017c przemytnictwem; 1 tkacz. W 1827 r. by\u0142o 9 dm., 41 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br \u0141asz\u00adcz\u00f3w\u00adka. 2.) Sz.,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Freda, par. Godlewo, odl. od Maryampola 44 w., ma 14 dm., 53 mk., 101 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Freda.<\/p>\n

Szokalszczyzna,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Urdomin, odl. od Kalwaryi 16 w., ma 11 dm., 29 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szo\u0142tany,<\/b> w\u015b i folw., pow. suwalski. gm. Sejwy, par. Pu\u0144sk, odl. od Suwa\u0142k 23 w.; w\u015b ma 38 dm., 328 mk., 382 mr.; folw. 4 dm., 11 mk., 426 mr. W 1827 r. 1-sza cz\u0119\u015b\u0107 mia\u0142a 3 dm., 25 mk.; 2-ga 16 dm., 129 mk. Cz\u0119\u015b\u0107 wsi Sz. stanowi\u0142a uposa\u017cenie probostwa w Pu\u0144sku. Po przej\u015bciu na w\u0142asno\u015b\u0107 rz\u0105du dobra Sz. wesz\u0142y w sk\u0142ad d\u00f3br Krasnowo<\/a> (ob.). Por. Juryzdyka Szo\u0142ta\u0144ska<\/a><\/i>.<\/p>\n

Szo\u0142najtys,<\/b> jedno z jezior otaczaj\u0105cych z zachodu st. \u015awi\u0119ciany dr. \u017cel. warszawsko-petersburskiej. Ob. Ledis<\/a><\/i>.<\/p>\n

Szopajcie,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Syntowty, par. \u0141uksze, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 25 w., ma 2 dm., 20 mk. W 1827 r. 2 dm., 17 mk.<\/p>\n

Szopie,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. Syntowty, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 18 w., ma 13 dm., 125 mk. W 1827 r. 12 dm., 128 mk.<\/p>\n

Szopiniki,<\/b> druga nazwa wsi Budwiecie Ma\u0142e, pow. w\u0142adys\u0142awowski, par. \u0141uksze.<\/p>\n

Szor Stary<\/b>, w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Kamionka, o 10 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Szorce<\/b> 1.) w\u015b, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 3 okr. pol., gm. Kry\u00adp\u00adno, o 35 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku. 2.) Sz.<\/b>-Krynice<\/i>, w\u015b i dobra, tam\u017ce, o 35 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku. 3.) Sz.<\/b>– Cibarzewo<\/i>,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, niewymieniona w spisie urz\u0119dowym.<\/p>\n

Szoryszki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. \u015awiatoszyn, par. Poniemo\u0144, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 50 w.; le\u017c\u0105 mi\u0119dzy Syrwidami a Wilkij\u0105, maj\u0105 12 dm., 120 mk.<\/p>\n

Szostaki<\/b> [\u2026]<\/span> 6.) Sz.,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 1 okr. pol., gm. Makowlany, o 19 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Szostakiszki,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Kirsna, par. Urdomin, odl. od Kalwaryi 15 w., ma 11 dm., 86 mk.<\/p>\n

Szostak\u00f3w,<\/b> pow. brzeski, gub. grodz. o \u00bd w. na p\u0142n. od wsi 21 kurhan\u00f3w ob\u0142o\u017conych kamieniami.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sz\u00f3stak,<\/b> jezioro, w pow. \u0142eckim, przy granicy leckiego, na Mazurach, w pobli\u017cu wsi Pietrasze<\/a> [(2.)]<\/span>. \u0141\u0105czy si\u0119 z jez. Hasny<\/a>. [B\u0142\u0105d.]<\/span><\/p>\n

Sz\u00f3staki-D\u0105browa,<\/b> w\u015b, pow. kolne\u0144ski, R. 1444 w Wiznie, W\u0142adys\u0142aw ks. mazow. nadaje Borzymowi i Stefanowi 10 \u0142an. ziemi ksi\u0105\u017c\u0119cej nad Biebrz\u0105. Od ich przezwiska Sz\u00f3stak posz\u0142a nazwa osady, do kt\u00f3rej dodano p\u00f3\u017aniej nazw\u0119 her\u00adbu D\u0105browy (Kapica, Her\u00adbarz, 81).<\/span><\/p>\n

Sz\u00f3stak\u00f3w,<\/b> w\u015b i folw., pow. kalwaryjski, gm. Kirsna, par. Urdomin, odl. 16 do 20 w. od Kalwaryi. Sk\u0142ada si\u0119 z kilku cz\u0119\u015bci: a) Sz. Gorzki<\/i>, w\u015b i fol., ma 10 dm., 22 mk.; b) Sz. Murowany<\/i>, w\u015b, ma 15 dm., 76 mk.; c) Sz. Ostatni<\/i>, ma 7 dm., 16 mk.; d) Sz. Be\u0142dowskiego<\/i>, fol., 7 dm., 28 mk. e) Sz. Monkiewicza<\/i>, fol., 8 dm., 12 mk. W spisie z 1827 r. podano trzy cz\u0119\u015bci bez dodanych na\u00adz\u00adwisk: 1-a: 15 dm., 115 mk., 2-a: 18 dm., 65 mk., 3-a: 8 dm., 48 mk. Fol. Sz. rozl. mr. 390: gr. or. i ogr. mr. 243, \u0142\u0105k mr. 134, pastw. mr. 2, nieu\u017c. mr. 11; bud. z drzewa 16; p\u0142odozm. 4,5 i 6-pol., pok\u0142ady torfu. W\u015b Sz. os. 5, mr. 114; w\u015b Lepisze os. 5, mr. 7. Fol. Sz. lit. A. rozl. mr. 190: gr. or. i ogr. mr. 112, \u0142\u0105k mr. 63, lasu mr. 8, nieu\u017c. mr. 7; budowli z drzewa 7; p\u0142odozm. 6-pol. W\u015b Sz. Gorzki os. 14, mr. 83.<\/p>\n

Szpakowo,<\/b> w\u015b i folw., pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, w 3 okr. pol., gm. Ja\u015bwi\u0142ki, o 42 w. od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku.<\/p>\n

Szpita\u0142yszki,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Udrya, odl. od Kalwaryi 45 w., ma 3 dm., 13 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sztabin<\/b> al. <\/i>Krasnyb\u00f3r<\/a><\/i>, te\u017c Sz. Ko\u015bcielny<\/i>, w\u015b i dobra nad rz. Biebrz\u0105, pow. augustowski, gm. Sztabin, par. Krasnyb\u00f3r, le\u017c\u0105 na samej granicy gub. grodzie\u0144skiej, odl. 49 w. od Suwa\u0142k, 16 w. od Augustowa, 49 w. od Grodna, przy trakcie bitym z Augustowa do Grodna. Rzeka Biebrza od Sz. zaczyna by\u0107 sp\u0142awn\u0105. Wie\u015b posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 katol. drewniany (filia Krasnoboru), 134 dm., 1181 mk. W 1821 r. by\u0142o 63 dm., 447 mk. Dobra te (z Krasnoborem) posiad\u0142 na pocz\u0105tku obecnego stulecia Karol hr. Brzostowski, kapitan wojsk pol., \u017conaty z Ew\u0105 Chreptowicz\u00f3wn\u0105, kt\u00f3ra wznios\u0142a tu w r. 1804 ko\u015bci\u00f3\u0142ek drewniany p. w. \u015bw. Jakuba. W r. 1818 hr. Brzostowski zni\u00f3s\u0142szy dwie dymarki, istniej\u0105ce w Jan\u00f3wku i Lebiedzinie, wystawi\u0142 w Sz. piec do wytapiania rudy \u0142\u0105cznej wydobywanej z bagien nad Biebrz\u0105, a w r. 1830 nowy wielki piec, kt\u00f3rego miechy porusza\u0142a machina parowa. Zak\u0142ad ten produkowa\u0142 rocznie oko\u0142o 4000 centn. \u017celaza (g\u0142\u00f3wnie naczy\u0144 kuchennych). Istnia\u0142y tu tak\u017ce tokarnia, forniernia, zak\u0142ad stolarski, kotlarnia i ku\u017ania. Fabryka ta dostarcza\u0142a odlew\u00f3w dla szluz przy buduj\u0105cym si\u0119 K<\/span>anale A<\/span>ugustowskim. W r. 1820 Brzostowski zni\u00f3s\u0142 w ca\u0142ych swoich dobrach pa\u0144szczyzn\u0119 i pozaprowadza\u0142 szk\u00f3\u0142ki z nauk\u0105 obowi\u0105zkow\u0105. Umieraj\u0105c w r. 1854 testamentem, zatwierdzonym nast\u0119pnie przez rz\u0105d, dobra swoje zapisa\u0142 na rzecz w\u0142o\u015bcian i oficyalist\u00f3w. Aktem tym nada\u0142 na w\u0142asno\u015b\u0107 budowle, place, ogrody, \u0142\u0105ki i grunta tym wszystkim, kt\u00f3rzy w chwili jego zgonu takowe posiadali dla u\u017cytkowania i dozwoli\u0142 im zbierania suszu na opa\u0142 i wolnego pastwiska w lasach. Z dochod\u00f3w d\u00f3br i fabryk mia\u0142y by\u0107 zak\u0142adane szk\u00f3\u0142ki, pozaprowadzane kasy pomocy dla chorych i na inne wsp\u00f3lne potrzeby, kasy oszcz\u0119dno\u015bci i po\u017cyczkowe. Dalej powinny by\u0142y rozwija\u0107 si\u0119 istniej\u0105ce tam fabryki. Obowi\u0105zki te mia\u0142a spe\u0142nia\u0107 administracya dziedziczna, ustanowiona nad temi dobrami. Szla\u00adche\u00adt\u00adne zamiary Brzostowskiego nie zosta\u0142y urzeczywistnione. Brak\u0142o ludzi, kt\u00f3rzyby chcieli i umieli pokierowa\u0107 jego dzie\u0142em, a przytem okoliczno\u015bci og\u00f3lnej natury nie pozwoli\u0142y rozwin\u0105\u0107 si\u0119 projektowanym instytucyom. Testament Brzostowskiego wraz z jego portretem zosta\u0142 og\u0142oszony drukiem w Warszawie r. 1855. Opis fundacyi Karola Brzostowskiego poda\u0142 Pietrusi\u0144ski w \u201ePrzegl\u0105dzie Europejskim\u201d (Warszawa, r. 1862).<\/span> Dobra Sz. w r. 1868 rozl. mr. 16378 i w\u0142o\u015bcia\u0144. mr. 6843. Ca\u0142y powy\u017cszy obszar nadzielony zosta\u0142 w\u0142o\u015bcianom. W\u0142o\u015bcianie 26 wsi dostali 240 w\u0142\u00f3k, za\u015b oko\u0142o 530 przeznaczone by\u0142o na fundusz fabryczny gminy Sztabin.<\/span> W sk\u0142ad d\u00f3br wchodzi\u0142y: w\u015b Sz. os. 159, mr. 1222; w\u015b Krasnoborki os. 69, mr. 1934; w\u015b Jasz\u00f3wek os. 22, mr. 663; w\u015b Krasnob\u00f3r os. 47, mr. 768; w\u015b Huta Sztabi\u0144ska os. 53, mr: 499; w\u015b Fedorowizna os. 11, mr. 177; w\u015b \u017bmojdak os. 1, mr. 86; os. Suchy Gr\u0105d os. 1, mr. 65; w\u015b Karolin os. 17, mr. 421; w\u015b Motu\u0142ka Wielka os. 7, mr. 113; w\u015b Ewy os. 10, mr. 228; os. Budy os. 1, mr. 61; os. Czarny Gr\u0105d os. 1, mr. 36; os. Motu\u0142ka Ma\u0142a os. 1, mr. 10; w\u015b Jasionowo os. 56, mr. 1148; w\u015b Promiski os. 21, mr. 666; w\u015b Podg\u00f3rze os. 4, mr. 30; w\u015b Kupichy os. 16, mr. 534; w\u015b Budziski os. 8, mr. 239; w\u015b Podcis\u00f3wek os. 22, mr. 158; w\u015b Szk\u0142a os. 9, mr. 231; os. Chomaszewo os. 1, mr. 38; os. Pogorza\u0142y os. 1, mr. 62; w\u015b Wolna os. 15, mr. 335; w\u015b Kamie\u0144 os. 45, mr. 753; w\u015b Koniec os. 57, mr. 585; we D\u0142ugie os. 13, mr. 425; w\u015b Sosnowo os. 5, mr. 273; w\u015b Kobyli K\u0105t os. 2, mr. 107; w\u015b Cegielnia os. 5, mr. 35; we Kry\u0142atka os. 20, mr. 534; w\u015b Lebiedzin os. 3. mr. 170; w\u015b Przechodka os. 30, mr. 92; w\u015b D\u0142u\u017ca\u0144ski Las os. 30, mr. 89. Sz. gmina ma 6288 mk. (967 \u017cyd\u00f3w), rozleg\u0142o\u015bci 23638 mr.; s. gm. okr. II w os. Jastrz\u0119bna. Szk\u00f3\u0142 pocz\u0105tkowych 3. Do gminy nale\u017c\u0105 pr\u00f3cz wymienionych w sk\u0142adzie d\u00f3br wsi: Balinka, Budy, Komasz\u00f3wka, Lasek, Lebiedzin-Dworny, L.-Ksi\u0119\u017cy, L.-Podborze, Okr\u0105g\u0142e, Podcis\u00f3wek, Popowszczyzna, Zielona. Sz. parafia, dek. augustowski, 2100 dusz. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sztabinki,<\/b> jezioro, w pow. sejne\u0144skim brzegi p\u0142askie i bezle\u015bne, obszar 30 mr. Stanowi niejako po\u0142udniowe przed\u0142u\u017cenie jez. Ga\u0142adu\u015b<\/a> (ob.).<\/p>\n

Sztabinki,<\/b> w r. 1827 Sztabi\u0144skie<\/i>, w\u015b pomi\u0119dzy jeziorami Pyrk\u015b\u0107 i Sztabinki, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Ber\u017cniki, odl. od Sejn 5 w., ma 24 dm., 183 mk., 14 os., 447 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Krasnogruda. W 1827 r. by\u0142o 11 dm., 102 mk., par. Sejny.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Sztabi\u0144ska Huta,<\/b> w\u015b, pow. augustowski, gm. Sztabin, o 4 na p\u0142n.-zach. od Sztabina, \u015br\u00f3d las\u00f3w rozleg\u0142ych, ma 47 dm., 450 mk. Ob. <\/i>Sztabin<\/a><\/i>. [Por. Huta<\/a><\/i>]<\/span><\/p>\n

Sztegmanowo,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Rauda\u0144, par. Kalwarya (odl. 9 w.), ma 10 dm., 28 mk.<\/p>\n

Sztyk\u00f3wka,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Krasnowo, par. \u0141o\u017adzieje, odl. od Sejn 9 w., ma 2 dm., 7 mk.<\/p>\n

Sztynort,<\/b> niem. Steinort<\/i>, w\u015b i dobra nad jez. Mamry, pow. w\u0119goborski, 26 klm. na p\u0142n.-wsch. od Rastemborka, na p\u00f3\u0142wyspie otoczonym przez trzy jeziora, w okolicy lesistej na gruntach gliniastych. bagnistych. Ma 536 mk. ewang., trudni\u0105cych si\u0119 rolnictwem, hodowl\u0105 byd\u0142a i \u0142owieniem ryb, sprzedawanych do kr\u00f3lestwa polskiego. Browar, gorzelnia i cegielnia; pa\u0142ac hr. Lehndorf z wielkim parkiem, obfitym w pi\u0119kne drzewa, stare d\u0119by. Agent. pocztowa i st. tel. J. B.<\/i><\/p>\n

Szubienickie G\u00f3ry,<\/b> urocz., pow. sok\u00f3lski, gm. Grzebienie, 131 dz.<\/span><\/p>\n

Szudero,<\/b> folw., pow. grodzie\u0144ski, w 4 okr. pol., gm. \u017bydomla, o 19 w. od Grodna.<\/p>\n

Szudzia\u0142\u00f3w,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Ostr\u00f3w, o 14 w. od Sok\u00f3\u0142ki. By\u0142a tu parafia kat. dek. sok\u00f3lskiego. W zesz\u0142ym wieku dziedzictwo Ejsmont\u00f3w, by\u0142o zamienione na kr\u00f3lewszczyzn\u0119, lecz znowu wr\u00f3ci\u0142o na w\u0142asno\u015b\u0107 prywatn\u0105 (Echard).<\/p>\n

Szudziewo,<\/b> mylnie Szudero<\/i> (t. XII, 66), pow. grodzie\u0144ski, nale\u017cy do d\u00f3br B\u0142agowieszcze\u0144skie.<\/span><\/p>\n

Szudziszki,<\/b> w\u015b, wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Krasnowo, w pow. sejne\u0144skim w r. 1854. Mia\u0142a 87 mr. P\u00f3\u017aniejsze spisy urz\u0119dowe nie podaj\u0105 tej wsi.<\/p>\n

Szug\u017cdele,<\/b> Szukszdele<\/i>, zapewne Szuksztele<\/i>, w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Udrya, odl. od Kalwaryi 42 w., ma 12 dm., 97 mk.<\/p>\n

Szukiety<\/b> 1.) pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Dobrowola, par. Poniemo\u0144, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 48 w., ma 13 dm., 115 mk. W 1827 r. 1 dm., 10 mk. 2.) Sz.,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. Gryszkabuda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 25 w., ma 16 dm., 129 mk. W r. 1827 by\u0142o 17 dm., 125 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Le\u015bnictwo.<\/p>\n

<\/a>Szukle<\/b> 1.) w\u015b i folw. nad rz. Szejmen\u0105, pow. wy\u0142kowyski, gm. Zielonka, par. Olwita, odl. od Wy\u0142kowyszek 11 w., ma 39 dm., 607 mk., staranne gospodarstwo folwarczne, hodowla byd\u0142a. W 1827 r. 41 dm., 410 mk. W 1868 r. fol. Sz. rozl. mr. 1115: gr. or. i ogr. mr. 683, \u0142\u0105k mr. 254, past. mr. 50, nieu\u017c. mr. 128. W\u015b Sz. os. 55, mr. 831. 2.) Sz.,<\/b> al. Szuklele<\/i>, w\u015b nad rz. Szyrwint\u0105<\/a>, pow. wy\u0142kowyski, gm. Kibarty, par. W\u0142adys\u0142aw\u00f3w, odl. od Wy\u0142kowyszek 29 w., maj\u0105 13 dm., 111 mk. W 1827 r. 14 dm., 119 mk. Osada w\u0142o\u015bc. Sz. i Lanckajmie rozl. mr. 93: gr. or. i ogr. mr. 72; \u0142\u0105k mr. 15, past. mr. 3, nieu\u017c. mr. 3; bud. drewn. 6. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Szula<\/b> al. Sz. Bruzuki<\/i>, w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Dobrowola, par. Sapie\u017cyszki, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 45 w., ma 45 dm., 372 mk. W 1827 r. 16 dm., 182 mk.<\/p>\n

Szulaki,<\/b> pow. s\u0142onimski. Na p\u0142d.-zach. od fol. wynios\u0142o\u015b\u0107 sypana, wznies. oko\u0142o 5 s\u0105\u017c., zwana Sokola G\u00f3rka.<\/span><\/p>\n

Szum,<\/b> folw., pow. grodzie\u0144ski, w 2 okr. pol., gm. Brzostowica Ma\u0142a, o 86 w. od Grodna.<\/p>\n

Szumaki,<\/b> sio\u0142o, pow. brzeski gub. grodzie\u0144skiej, w 3 okr. pol., gm. Motyka\u0142y, o 18 w. od Brze\u015bcia. Pod wsi\u0105 na lew. brz. rz. L\u015bny, a 1 w. od Bugu., nasyp ziemny czworoboczny, otoczony rowem i wa\u0142em, d\u0142ugo\u015b\u0107 kt\u00f3rych wynosi oko\u0142o \u00bd w. Szeroko\u015b\u0107 wa\u0142u dochodzi 3 s\u0105\u017c., rowu za\u015b 2 s\u0105\u017c. Na nasypie fundament murowany, d\u0142ugi oko\u0142o 20, szeroki 10 s\u0105\u017c. Pod\u0142ug podania sta\u0142 tu na pocz\u0105tku XVII w. zamek Jana Szujskiego, podkom. brzeskiego.<\/span><\/p>\n

Szumbary<\/b> (ob. Le\u015bnictwo<\/a><\/i>, t. V, 161), mylnie, zamiast Szunkary<\/i>.<\/p>\n

Szumin<\/b> 1.) folw. pryw. w le\u015bnem uroczysku, pow. wilejski, w 3 okr. pol., gm. Parafianowo, o 75 w. od Wilejki, ma 1 dm., 7 mk. 2.) Sz.,<\/b> dobra, pow. brzeski gub. grodzie\u0144skiej, w 3 okr. pol., gm. \u0141yszczyce, o 23 w. od Brze\u015bcia.<\/p>\n

Szumk\u00f3wek,<\/b> fol. \u015br\u00f3d grupy jezior, pow. sejne\u0144ski, gm. Lejpuny, par. Wiejsieje. odl. od Sejn 31 w., ma 2 dm., 10 mk. Fol. Sz., w 1871 oddzielony od d\u00f3br Jurgielewszczyzna, rozl. mr. 1083: gr. or. i ogr. mr. 450, \u0142\u0105k mr. 83. pastw. mr. 68, wody w jeziorach mr. 329, lasu mr. 130, nieu\u017c. mr. 22; bud. z drzewa 9, las nieurz\u0105dzony, pok\u0142ady torfu. Do folwarku nale\u017c\u0105 jeziora: Trykois, Wyprynis, Fejrys, Samajnis i Ilgis.<\/p>\n

Szumowa G\u00f3ra,<\/b> r. 1408 Somowo<\/i>, w\u015b, pow. \u0142om\u00ad\u017cy\u0144\u00adski. W r. 1408 siedz\u0105 tu: Stanis\u0142aw i Pawe\u0142 h. Bo\u00adle\u00ads\u00adta (Kapica, Her\u00adbarz, 368).<\/span><\/p>\n

Szumowo<\/b> 1.) w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Trofim\u00f3wka, o 27 w. od Sok\u00f3\u0142ki. 2.) Sz.,<\/b> w\u0142asno\u015b\u0107 ziemska, pow. nowogr\u00f3dzki, nale\u017cy od 1861 r. do Sakowicz\u00f3w, ma oko\u0142o 3 w\u0142\u00f3k. A. Jel.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szumowo,<\/b> jezioro w dobrach Garba\u015b, pow. suwalskim, gm. Czostk\u00f3w, ma 43 mr. obszaru, do 18 st. g\u0142\u0119boko\u015bci. Przep\u0142ywa przez nie rz. Rospuda<\/a>. [Sumowo]<\/span><\/p>\n

Szumsk<\/b> [\u2026]<\/span> 2.) Sz.<\/b> al. Szumskie<\/i>, w\u015b, pow. maryampolski, gm. i par. Szumsk, odl. od Maryampola 10 w., posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. murowany, szko\u0142\u0119 pocz\u0105tk., 39 dm., 400 mk. W 1827 r. by\u0142o 44 dm., 294 mk. Ko\u015bci\u00f3\u0142, pierwotnie filia par. Wy\u0142kowyszki, za\u0142o\u017cony r. 1795. Sz. par. filialna, dek. maryampolski (dawniej olwicki), 3640 dusz. Sz. gm. ma 22107 mr. obszaru i 6643 mk. (540 \u017cyd.); s\u0105d gm. okr. I i st. pocz. w Maryampolu. W sk\u0142ad gm. wchodz\u0105: Ba\u0142supie, Bludziszki, Borsukinie, Bredziszki, Budwiecie, B.-Nowe, Cegielnia, Cikokalnie, Degucie, Delinie, Drabule, Grzybowo, Gustabudzie, Janczaryszki, Julianowo, Karu\u017cyszki, Katuliszki, Kidoliszki, Klewinie, Kuchtyszki, Lipniszki, \u0141uginie, Maka\u0142y, Marciniszki, Mieszkucie, Michalin fol., Milczyszki, Nowina-Maka\u0142y, Obelino, Obszrutele, Okuniewo, Osupie, Oszmaniszki, Oszko\u015bwile, Pajkiszki, Podborsukinie, Podcikokalnie, Podkatyliszki, Podkaru\u017cyszki, Podpokuszyn, Podpuszkiepury, Podsamsoniszki, Pokuszyn, Pota\u017cyszki, Puskiepury, Samsoniszki, Sienowie, Stejniszki, Strozdziszki, Sturyszki, Surgucie, Szumsk, Tarpucie, Tursucie, U\u017cki\u0144cie, Wiekierotyszki, Wydepczyszki. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Szumy,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski. w 5 okr. pol., gm. Berszty, o 84 w. od Grodna.<\/p>\n

Szunkary<\/b> 1.) w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Zyple, par. \u0141uksze, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 25 w., ma 7 dm., 76 mk. 2.) Sz.<\/b> Borowe<\/i>, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Tomaszbuda, par. Wysokaruda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 33 w., ma 8 dm., 85 mk. W 1827 r. 4 dm., 54 mk., par. Sapie\u017cyszki. 3.) Sz.<\/b> Polowe<\/i>, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Tomaszbuda, par. Gryszkabuda. odl. od W\u0142adys\u0142awowa 26 w., maj\u0105 8 dm., 84 mk. W 1827 r. 7 dm., 63 mk. Wsi te wchodzi\u0142y w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Le\u015bnictwo. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Szunupis,<\/b> rzka, poczyna si\u0119 pod Dwilikami, w pow. maryampolskim, p\u0142ynie w kierunku p\u0142n.-wsch. przez Pogiermonk\u0119 i wpada z praw. brzegu do Jesi, powy\u017cej Rynkun. D\u0142uga oko\u0142o 7 w.<\/p>\n

Szurpaule,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Le\u015bnictwo, par. Syntowty, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 14 w., ma 5 dm., 42 mk. W 1827 r. 5 dm., 63 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szurpi\u0142y<\/b>, jezioro, w pow. suwalskim, pod wsi\u0105 t. n. Brzegi zach. i p\u00f3\u0142nocny wzg\u00f3rzyste, dwa inne p\u0142askiej d\u0142ugie 1\u00bd w., szerokie oko\u0142o 150 s\u0105\u017cni; dno piaszczyste, g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 do 60 st\u00f3p. Le\u017cy \u015br\u00f3d wynios\u0142ej cz\u0119\u015bci pojezierza, brzegi poblizkiego jez. Kopa\u0144ce wzn. 848 st. npm. Nad brzegami jeziora Sz., na obszarze dzisiejszego fol. Jeg\u0142\u00f3wek, mie\u015bci\u0142a si\u0119 staro\u017cytna osada i grodzisko (sudawskie<\/a> czy litewskie). Por. Jegl\u00f3wek<\/a><\/i>. Opis Sz. z rysunkami mie\u015bci \u201eTyg. Ilust.\u201c (1867, t. XV, 56) i \u201eW\u0119dr\u00f3wki\u201c Po\u0142uja\u0144skiego (str. 130, 165). [Wed\u0142ug K. O. Falka maj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w ja\u0107wieski.]<\/span><\/p>\n

Szurpi\u0142y<\/b>, w\u015b nad jez. t. n., pow. suwalski, gm. i par. Jeleniewo, odl. od Suwa\u0142k 14 w. na p\u0142n., ma 40 dm., 325 mk. W 1827 r. 36 dm., 222 mk.<\/p>\n

Szurpiszki<\/b> al. Szurupiszki<\/i>, w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Kidule, par. Kajmele, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 28 w., ma 6 dm., 62 mk., 139 mr. W 1827 r. 4 dm., 32 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kidule.<\/p>\n

Szurupie,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Chlebiszki, par. Preny, odl. od Maryampola 36 w., ma 5 dm., 47 mk. W 1827 r. 2 dm., 24 mk.<\/p>\n

Szurupiszki,<\/b> ob. Szurpiszki<\/i>.<\/p>\n

Szury,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Zaboryszki, par. G\u0142\u0119boki R\u00f3w, odl. od Suwa\u0142k 17 w., ma 26 dm., 142 mk. W 1827 r. 25 dm., 144 mk., par. Jeleniewo. Mieszkaj\u0105 tu filiponi.<\/p>\n

Szuszalewo,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Kamienna, o 36 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

<\/a>Szwajcarya<\/b> 1.) w\u015b pow. ko\u00adni\u0144\u00adski, gm. Pio\u00adru\u00adn\u00f3w, par. Wy\u00adszy\u00adna, odl. od Ko\u00adni\u00adna w. 8, ma 14 dm., 96 mk. 2.) Sz.,<\/b> folw. i w\u015b, pow. suwalski, gm. i par. Jeleniewo, odl. 5 w. od Suwa\u0142k, przy szosie warsz.-petersb. W\u015b ma 18 dm., 133 mk.; fol. 2 dm., 47 mk. Jest to w\u0105zka dolina, os\u0142oni\u0119ta od p\u0142d. przez urwiste zbocze wy\u017cyny, a od p\u0142n. iglastym laskiem, \u015brodkiem p\u0142ynie strumie\u0144, bior\u0105cy pocz\u0105tek w poblizkiem \u017ar\u00f3dle. Dzi\u015b pozosta\u0142y tylko resztki sosen i \u015bwierk\u00f3w. Lasek ten by\u0142 niegdy\u015b miejscem wypraw dla my\u015bliwych z Suwa\u0142k. Tu\u017c przy szosie karczma murowana, dom drewniany i ku\u017ania; folw. opodal na wsch\u00f3d na wzniesieniu, wie\u015b na zach. pod lasem. Folw. ma 147 mr. (105 mr. roli); dawniej by\u0142y to grunta rz\u0105dowe, nale\u017c\u0105ce do d\u00f3br Kukowo, sprzedane prywatnym nabywcom. Gleba \u017cytnia, dobrze uprawiona, \u0142\u0105ki bagniste. Niedaleko od karczmy i strumienia, na g\u00f3rze w lesie, przy szosie, stoi kamie\u0144 z napisem 1829 r., przypominaj\u0105cy rok budowy szosy. 3.) Sz.<\/b> al. Kiliniki<\/i>, w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, ma 14 os., 293 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. (majorat) Pojewo\u0144. Ob. <\/i>Kiliniki<\/a><\/i>. 4.) Sz.<\/b> Polska<\/i>, nazwa dawana niekiedy okolicom Ojcowa, tudzie\u017c g\u00f3rom Miodoborskim na Podolu galicyjskiem, mi\u0119dzy Krasnem a Kr\u0119ci\u0142owem. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Szwalk,<\/b> niem. Gross Schwalg<\/i>,. jezioro w pow. margrabowskim (ob. t. VI, 115<\/a>). [Szwa\u0142k]<\/span><\/p>\n

Szwarple,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Gie\u0142gudyszki, par. Szaki, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 30 w., ma 10 dm., 99 mk., 338 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Gie\u0142gudyszki Dolne.<\/p>\n

Szwarpliszki,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Pojeziory, par. Wy\u0142kowyszki (odl. 10 w.), maj\u0105 3 dm., 37 mk.<\/p>\n

Szwedokampie,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Urdomin, odl. od Kalwaryi 22 w., ma 13 dm., 53 mk.<\/p>\n

Szwedyszki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Syntowty, par. \u0141uksze, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 23 w., ma 12 dm., 88 mk. W 1827 r. 13 dm., 102 mk.<\/p>\n

Szydziszki,<\/b> os., pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Wy\u0142kowyszki (odl. 7 w.), ma 1 dm., 11 mk. W 1827 r. 1 dm., 13 mk.<\/p>\n

Szygale<\/b> (V, 348), mylnie, zamiast Szy\u0142gale<\/i>.<\/p>\n

Szykarty,<\/b> w\u0142a\u015bciwie Iszkarty<\/i>, folw., pow. wy\u0142kowyski, gm. Zielonka, par. Olwita, 1 dm., 28 mk.<\/p>\n

Szykinis,<\/b> jezioro, w pow. sejne\u0144skim, na obszarze d\u00f3br \u0141osewicze, w pobli\u017cu jez. Sz\u0142awantelis.<\/p>\n

Szyksznie,<\/b> w\u015b i os. le\u015b., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 32 m. W\u015b ma 2 dm., 28 mk.; os. le\u015b. 1 dm., 8 mk. W pobli\u017cu le\u017cy os. Sz. al. Taryszrys, maj\u0105ca 2 dm., 14 mk. W 1827 r. by\u0142o 2 dm., 21 mk.<\/p>\n

Szykszniewo,<\/b> w\u015b i fol., pow. wy\u0142kowyski, gm. Kibarty, par. Olwita, odl. od Wy\u0142kowyszek 15 w., ma 6 dm., 51 mk. W 1827 r. 15 dm., 256 mk. W r. 1887 fol. Sz. rozl. mr. 855: gr. or. i ogr. mr. 667, \u0142\u0105k mr. 137, past. mr. 4, nieu\u017c. mr. 47; bud. mur. 10, z drzewa 16; p\u0142odozm. 9-pol; pok\u0142ady torfu. W\u015b Sz. os. 9, mr. 7; w\u015b Obszrutele os. 18, mr. 235. Dobra Sz., dawniej rozleglejsze, uleg\u0142y rozdzia\u0142owi przez od\u0142\u0105czenie (przed r. 1878) fol. Konstantynowo i Nowy Folwark al. Augustowo.<\/p>\n

Szykucie,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Chlebiszki, par. Preny, odl. od Maryampola 41 w., ma 7 dm., 80 mk. W 1827 r. 5 dm., 63 mk.<\/p>\n

Szykutyszki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Tomaszbuda, par. Wysokaruda; odl. od W\u0142adys\u0142awowa 29 w., ma 11 dm., 80 mk. W 1827 r. 5 dm., 53 mk., par. Sapie\u017cyszki.<\/p>\n

Szylerowo<\/b>, w\u015b i os., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 35 w., ma 12 dm., 43 mk.<\/p>\n

Szyliniki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Kidule, par. S\u0142owiki, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 26 w., ma 28 dm., 308 mk., 30 os., 742 mr.<\/p>\n

Szylwianka,<\/b> ob. Szylanka<\/i>.<\/p>\n

Szylwiany,<\/b> w\u015b, fol. i os. le\u015b., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, par. I\u0142gowo, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 38 w. W\u015b ma 34 dm., 352 mk.; os. 1 dm., 5 mk.; fol. 1 dm., 54 mk. W r. 1872 fol. Sz. rozl. mr. 192: gr. or. i ogr. mr. 80, \u0142\u0105k mr. 36, pastw. mr. 22, lasu mr. 49, nieu\u017c. mr. 5; bud. z drzewa 18.<\/p>\n

Szylwietys,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Syntowty, par. \u0141uksze, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 31 w., ma 8 dm., 74 mk.<\/p>\n

Szy\u0142ailce<\/b> 1.) w\u015b i fol. nad rzk\u0105 Kirsniank\u0105, pow. sejne\u0144ski, gm. \u015aw. Jeziory, par. \u0141o\u017adzieje, odl. od Sejn 28 w., 1 dm., 28 mk. W 1827 r. fol. mia\u0142 1 dm., 18 mk.; w\u015b 14 dm., 82 mk. Fol. Sz., w r. 1875 oddzielony od d\u00f3br Kurdymokszty, rozl. mr. 264: gr. or. i ogr. mr. 144, \u0142\u0105k mr. 115, nieu\u017c. mr. 5; bud. z drzewa 5. 2.) Sz.,<\/b> w\u015b i fol. nad rzk\u0105 Strombog\u0142\u00f3wk\u0105, pow. kalwaryjski, gm. Rauda\u0144, par. Urdomin, odl. od Kalwaryi 12 w. W\u015b, ma 7 dm., 168 mk.; fol. 1 dm., 7 mk. W 1827 r. by\u0142o 15 dm., 110 mk. Dobra Sz. sk\u0142ada\u0142y si\u0119 w r. 1886 z fol.: Sz. i Ma\u0142akorzy\u015b\u0107, rozl. mr. 566: gr. or. i ogr. mr. 263, \u0142\u0105k mr. 225, lasu mr. 67, nieu\u017c. mr. 11; bud. z drzewa 14; las nieurz\u0105dzony, pok\u0142ady torfu. Wie\u015b Sz. os. 6, mr. 252; w\u015b S\u0142ob\u00f3dka os. 9, mr. 16; w\u015b Poszy\u0142ale os. 10, mr. 30. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Szy\u0142ajcie,<\/b> kol., pow. suwalski, gm. Sejwy, par. Pu\u0144sk, odl. od Suwa\u0142k 26 w., ma 3 dm., 16 mk. W 1827 r. 2 dm., 44 mk., par. Sereje.<\/p>\n

Szy\u0142any,<\/b> w\u015b nad Niemnem, pow. maryampolski, gm. i par. Poniemo\u0144 Po\u017caj\u015bcie, odl. od Maryampola 63 w., ma 20 dm., 311 mk. Le\u017cy niedaleko Rumszyszek. W pobli\u017cu \u015blady okop\u00f3w.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szy\u0142audzie<\/b> (ob. <\/i>Kirsna<\/a><\/i>), jezioro, w pow. kalwaryjskim. Jest to inna nazwa jez. Rymiec<\/a>.<\/p>\n

Szy\u0142ele,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. maryampolski, gm. Wejwery, par. Godlewo, odl. od Maryampola 36 w., ma 17 dm., 152 mk., 16 os., 374 mr. W 1827 r. 7 dm., 121 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Freda Dolna.<\/p>\n

Szy\u0142gale<\/b> 1.) w\u015b, nad rz. Szeszup\u0105<\/a>, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Szy\u0142gale, par. S\u0142owiki, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 20 w., ma 18 dm., 133 mk., oko\u0142o 1000 mr. W 1827 r. 21 dm., 190 mk. Wie\u015b ta wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kidule. \u015ar\u00f3d osad w\u0142o\u015bcia\u0144skich znajduje si\u0119 kolonia utworzona z po\u0142\u0105czenia 3 osad. Kol. Sz. rozl. mr. 295: gr. or. i ogr. mr. 178, \u0142\u0105k mr. 32, past. mr. 17, lasu mr. 44, nieu\u017c. mr. 24; bud. mur. 2, z drzewa 18; pok\u0142ady torfu i wapna, cegielnia, piec wapienny. Sz. gm. ma 26560 mr. obszaru i 6466 mk. (1551 prot., 26 \u017cyd.), s\u0105d gm. okr. I w os. S\u0142owiki, st. pocz. Szaki. W sk\u0142ad gm. wchodz\u0105: Anierubiszki, Auksztoje, Braszki, Budwiecie, Butwiliszki, Demsze, Dobiszki, Edryki, Filipy, Gabarty, Giliszki, Gotlibiszki-Ma\u0142e, G.-Wielkie, Jodupiany, Joniszki, Jundy\u0142y, Juniszki, Juszkokajmie, Kapszyszki, Kasiukiany, Kaukokalnie, Kjau\u0142upie, Kl\u0119py, Kodzie, Krauczyszki, Kuszlejki, Lepo\u0142aty, Luki, Lukiszki, Mankuny, Mienczyki, Narty Naudzie, Nowy Dw\u00f3r, Papartynie, Paspigiele, Plorysze, Podraustynie, Ponowie, Porebie, Puzdeszry, Ruksze, Skordupiany, Skrynupie, S\u0142owiki, Stelmokiszki, Szy\u0142gale, Slisze, Totorwiecie, Tumoszyszki, Turczyny, Tylwiki, Wia\u0142agbudzie, Wobaliszki, Wojszwi\u0142y, Wojtkupie, Zubryszki, \u017baltyny i \u017bury. 2.) Sz.,<\/b> pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Syntowty, par. \u0141uksze, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 26 w., ma 5 dm., 42 mk. W 1827 r. 5 dm., 56 mk. 3.) Sz.,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Gie\u0142gudyszki, par. Szaki, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 25 w., ma 5 dm., 83 mk., 7 os., 183 mr. W 1827 r. 5 dm., 74 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Gie\u0142gudyszki Dolne. 4.) Sz.,<\/b> pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Tomaszbuda, par. Gryszkabuda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 29 w., ma 5 dm., 32 mk. W 1827 r. 3 dm., 24 mk.<\/p>\n

Szy\u0142obole,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Bartniki, odl. od Wy\u0142kowyszek 20 w., ma 20 dm., 180 mk. W 1827 r. 20 dm., 201 mk.<\/p>\n

Szy\u0142osady,<\/b> w\u015b i folw., pow. wy\u0142kowyski, gm. Kopsodzie, par. Gra\u017cyszki, odl. od Wy\u0142kowyszek 20 w., ma 94 dm., 710 mk., 876 mr. folw., 1088 mr. W\u0142o\u015bc. W 1825 r. w\u015b mia\u0142a 29 dm., 260 mk.; fol. 1 dm., 24 mk. Wchodzi\u0142y w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kr\u00f3lowe Krzes\u0142o.<\/p>\n

Szy\u0142osowata<\/b> al.<\/span> Szy\u0142owata<\/i><\/span>, w\u015b, pow. maryampolski, gm. Chlebiszki, par. Preny, odl. od Maryampola 31 w., ma 13 dm., 94 mk. W 1827 r. 5 dm., 81 mk. Nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany ma powsta\u0107 na miejscu kaplicy drewnianej.<\/span><\/p>\n

Szy\u0142owate,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Ludwin\u00f3w, odl. od Kalwaryi 12 w., ma 25 dm., 190 mk., 832 mr. W 1827 r. 18 dm., 161 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Ludwin\u00f3w. W r. 1887 kol. Sz. i Turgo\u0142awka, powsta\u0142e z uw\u0142aszczonych osad, mia\u0142y rozl. mr. 147: gr. or. i ogr. mr. 108, \u0142\u0105k mr. 33, nieu\u017c. mr. 6; bud. drewn. 8; gospodarstwo 4-polowe, pok\u0142ady torfu. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Szy\u0142upiszki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Kidule, par. Sudargi, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 30 w., 2 dm., 32 mk., 226 mr. W 1827 r. 2 dm., 22 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Kidule.<\/p>\n

Szymaki<\/b> 1.) folw., pow. p\u0142o\u0144ski, gm. i par. Sarbiewo, odl. o 7 w. od P\u0142o\u0144ska, ma 9 dm., 90 mk. W r. 1827 11 dm., 97 mk. W 1888 r. fol. Sz. rozl. mr. 572: gr. or. i ogr. mr. 372, \u0142\u0105k mr. 22, past. mr. 60, lasu mr. 102, nieu\u017c. mr. 16; bud. drewn. 12; las nieurz\u0105dzony. 2.) Sz.,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Gudele, par. Skrawdzie, odl. od Maryampola 27 w., ma 26 dm., 177 mk. W 1827 r. 10 dm., 96 mk.<\/p>\n

Szymaki,<\/b> w\u015b, dwa fol. i okolica, pow. sok\u00f3lski, gm. Zubryca. W\u015b 82 dz., jeden z fol. (110 dz.) nale\u017cy do Trzeciak\u00f3w, drugi (170 dz.) do Aleksandrowych; okolica ma 163 dz.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szymaniszki,<\/b> kol., pow. augustowski, ob. <\/i>Simoniszki<\/a><\/i>.<\/p>\n

Szymanowizna,<\/b> os., pow. suwalski, gm. Andrzejewo, par. Pu\u0144sk, odl. od Suwa\u0142k 23 w., ma 1 dm., 10 mk.<\/p>\n

Szymany<\/b> 1.) kol., pow. tu\u00adre\u00adc\u00adki, gm. Pie\u00adka\u00adry, par. Sk\u0119\u00adcz\u00adniew, odl. od Tur\u00adka 19 w., 25 dm., 108 mk., 42 os., 331 mr. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Pie\u00adka\u00adry. Na pocz\u0105tku XVI w. Sz. nale\u017ca\u0142y do par. Bo\u00adle\u00adsz\u00adczyn i tam dawa\u0142y dziesi\u0119cin\u0119. Spisy pob. z XVI w. nie podaj\u0105 tej wioski. 2.) Sz.,<\/b> w\u015b szlach. i w\u0142o\u015bc. nad rz. \u0141yk, pow. szczuczy\u0144ski, gm. Bogusze, par. Rajgr\u00f3d, 31 dm., 2063 mr. obszaru. 3.) Sz.,<\/b> w\u015b szlach., pow. szczuczy\u0144ski, gm. W\u0105sosz, par. S\u0142ucz. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Szymkowce<\/b> al. \u015awiack Sz<\/i>. al. Szynkowce<\/i>, w\u015b i fol., pow. augustowski, gm. Balla Wielka, par. Teolin, odl. od Augustowa 59 w.; w\u015b ma 30 dm., 208 mk.; fol. 2 dm., 1 mk. W 1827 r. by\u0142o 13 dm., 79 mk. W r. 1888 fol. \u015awiack Szymkowce rozl. mr. 449: gr. or. i ogr. mr. 268, \u0142\u0105k mr. 102, past. mr. 19, lasu mr. 45, nieu\u017c. mr. 15; bud. mur. 6, z drzewa 9; pok\u0142ady torfu. W\u015b Sz. os. 28, mr. 448.<\/p>\n

Szyndziel<\/b> al. Szyndzel<\/i> 1.) dobra, pow. sok\u00f3lski, w 2 okr. pol., gm. Nowowola, par. Sok\u00f3\u0142ka, o 7 w. od Sok\u00f3\u0142ki. 2.) Sz.<\/b>-Stary<\/i>, kolonie w\u0142o\u015bcia\u0144skie, tam\u017ce, o 8 i 9 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Szynkowce,<\/b> pow. augustowski, ob. Szymkowce<\/i>.<\/p>\n

<\/a>Szynkowiszki,<\/b> w\u015b nad rzk\u0105 Powabelksn\u0105<\/a>, pow. maryampolski, gm. Michaliszki, par. P\u0142utyszki, odl. od Maryampola 22 w., ma 9 dm., 85 mk. W 1827 r. 2 dm., 54 mk., par. Preny.<\/p>\n

Szypliszki,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Zaboryszki, par. Pu\u0144sk, odl. od Suwa\u0142k 19 w., ma 8 dm., 58 mk. Dawniej by\u0142a tu st. poczt. na trakcie z Warszawy do Kowna mi\u0119dzy Suwa\u0142kami a Kalwary\u0105, o 42 mil od Warszawy.<\/p>\n

Szypulszczyzna,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Balkuny, par. Miros\u0142aw, odl. 42 w. od Kalwaryi, ma 9 dm., 69 mk., 262 mr. W 1827 r. 4 dm., 52 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105dowych Oniszki.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Szyrwinta,<\/b> rzeka, bierze pocz\u0105tek na stokach p\u0142n.-wsch. wynios\u0142ego tarasu wy\u017cyny pojezierza, pomi\u0119dzy Wi\u017cajnami a Wiszty\u0144cem, na obszarze pow. wy\u0142kowyskiego. Na wsch\u00f3d od folw. Poszyrwinty, le\u017c\u0105cego \u015br\u00f3d wy\u017cyny si\u0119gaj\u0105cej tu do 900 st. wzn., wy\u017cyna opada strom\u0105 kraw\u0119dzi\u0105 ku bagnistej kotlinie pojeziornej, w kt\u00f3rej zbieraj\u0105 si\u0119 wody sp\u0142ywaj\u0105ce z przyleg\u0142ych wynios\u0142o\u015bci. Tu niew\u0105tpliwie pod wsi\u0105 Kowniszki jest pocz\u0105tek Sz., kt\u00f3ra p\u0142yn\u0105c w kierunku p\u0142n.-wsch. ku wsi Gra\u017cyszki, \u0142\u0105czy si\u0119 tam z strumieniami od p\u0142d. i zach. Sz. przyjmuje \u0141aukun\u0119 z lewej strony z pod Szy\u0142osad i Detomiszk\u0119 z prawej z pod wsi Detomiszki, ko\u0142o Sausienik dotyka obszernych. b\u0142ot, przyjmuje wody ma\u0142ego jeziorka i paru strumieni i dalej znowu wije si\u0119 \u015br\u00f3d wynios\u0142ych brzeg\u00f3w przez Kunigiszki, \u0141ankieliszki, Kumiecie. Od Wi\u0119c\u0142awki zwraca si\u0119 ku zach. przez Czyczki (tu przyjmuje Bredejk\u0119), Kiersze, zabiera kilka strumieni z pod Wierzbo\u0142owa i zwraca si\u0119 w kierunku p\u0142n.-zach. na Bojary, poza kt\u00f3remi od wsi Stanejcie p\u0142ynie granic\u0105 kr\u00f3lestwa od Prus a\u017c do W\u0142adys\u0142awowa, gdzie wpada do Szeszupy<\/a> z lew. brzegu. D\u0142uga oko\u0142o 44 w. Przy uj\u015bciu, dla po\u0142\u0105czenia miast Szyrwinty i W\u0142adys\u0142awowa, wystawiony mia\u0142 by\u0107 most \u017celazny (w r. 1881). Z prawego brzegu przyjmuje: Detomiszk\u0119, Eist\u0119<\/a> (pod Pogiern\u00f3wkami), Bredejk\u0119<\/a> (?), Szejmen\u0119; z lewego brzegu: Zani\u0142\u0119<\/a>, Parpis<\/a> i Lepon\u0119<\/a>.<\/p>\n

Szyrwinta,<\/b> os. le\u015b., pow. sejne\u0144ski, gm. Metele, odl. od Sejn 38 w.<\/p>\n

<\/a>Szyrwinta,<\/b> niem. Schwirwindt<\/i>, miasto najdalej na wsch\u00f3d posuni\u0119te w pa\u0144stwie pruskiem, w pow. pi\u0142ka\u0142owskim, pod 54\u00b046′ p\u0142n. szer. i 40\u00b030′ wsch. d\u0142ug. geogr., przy uj\u015bciu rz. Szyrwinty<\/a> do Szeszupy<\/a>, naprzeciwko W\u0142adys\u0142awowa (gub. suwalska). Ma 1376 mk. ewang.; handel, dawniej bardzo o\u017cywiony, od czasu utworzenia kolei wschodniej upad\u0142. Sz. zyska\u0142 1725 r. prawo miejskie od Fryderyka Wilhelma I; Fryderyk Wilhelm IV w 1856 r. wystawi\u0142 tu swoim kosztem ko\u015bci\u00f3\u0142 z ceg\u0142y, w stylu gotyckim, z dwoma wie\u017cami, w\u015br\u00f3d cienistych drzew. Jest tu poboczny urz\u0105d celny, filia banku pa\u0144stwowego i st. poczt.-tel., z poczt\u0105 osobow\u0105 do Sto\u0142upian, 4 jarmarki rocznie, targi w czwartek. J. B.<\/i><\/p>\n

Szyrwinty,<\/b> mko i fol. nad rzk\u0105 Szyrwint\u0105, pow. wile\u0144ski, w 2 okr. pol., gm. 1 okr. wiejski Szyrwinty, o 49 w. na p\u0142n.-zach. od Wilna, przy trakcie poczt. wi\u0142komierskim. Folw. ma 1 dm., 24 mk. katol., browar i gorzelni\u0119, mko za\u015b 89 dm., 778 mk. (w po\u0142owie \u017cyd\u00f3w); pod\u0142ug danych z 1881 r. 1160 mk. Posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 katol. paraf., dom modlitwy \u017cydowski, zarz\u0105d okr\u0119gu policyjnego (stann) i gminny, szk\u00f3\u0142k\u0119 wiejsk\u0105 (w 1885 r. 39 ch\u0142opc\u00f3w), dom przytu\u0142ku, 6 targ\u00f3w do roku, st. poczt. (od 1879 r.). Ko\u015bci\u00f3\u0142 katol. paraf., p. wez. \u015bw. Micha\u0142a Archanio\u0142a, z muru wzniesiony w 1475 r. przez Katarzyn\u0119, Agnieszk\u0119 i Bohdank\u0119 O\u015bcik\u00f3wny (pod\u0142ug rubryce\u0142i przez Katarzyn\u0119 Jurewiczow\u0105). Parafia katol., dekanatu giedrojckiego, 5579 wiernych. Kaplice na cmentarzu grzebalnym, w Olanach i Staszkuniszkach. Okr. wiejski obejmuje mko Sz., wsi: Bardze, Daciuny, Dru\u017ce, Dziegucie (Degucje), Rymucie, Surgia\u0142y i Sznipa\u0144ce oraz za\u015bc.: Ber\u017ca, Kiwa\u0144ce, Kwiadzie, Luny, \u0141apsze, M\u0142ynek i Trojaki, w og\u00f3le w 1865 r. 247 dusz rewiz. w\u0142o\u015bc. uw\u0142aszcz. i 127 b. w\u0142o\u015bc. skarbowych. Gmina nale\u017cy do 1 okr. pok. do spraw. w\u0142o\u015bc., 6 rewiru s\u0105du pokoju okr. wile\u0144skiego i 4 rewiru konskrypcyjnego, sk\u0142ada si\u0119 z 11 okr\u0119g\u00f3w (starostw) wiejskich (Szyrwinty, Poszyrwi\u0144cie 1, Olany, Szeszolki, Leoniszki, Spodwiliszki, Wazguny, Bejwidzie, Szeszole, Rubika\u0144ce, Poszyrwi\u0144cie 2), ma 160 miejsc zamieszka\u0142ych, 705 dm., 9340 mk. w\u0142o\u015bc. W 1865 r. by\u0142o w gminie 1923 dusz rewiz. w\u0142o\u015bc. uw\u0142aszczonych i 1695 b. w\u0142\u00f3k skarbowych. Sz. stanowi\u0142y dzier\u017caw\u0119 kr\u00f3lewsk\u0105. W 1766 r. sstwo niegrodowe szyrwinckie obejmowa\u0142o mko Sz. z folwarkiem i by\u0142o w posiadaniu Eperyaszy’ego, ssty wi\u0142komierskiego, kt\u00f3ry op\u0142aca\u0142 kwarty 733 z\u0142p. 20 gr. a hyberny 400 z\u0142p. Na sejmie z 1773-5 r. Stany Rzpltej uczyni\u0142y przez oddzielne prawo zamian\u0119 z k\u015b. Ignacym Massalskim, biskupem wile\u0144skim, na dobra jego dziedziczne mko Lachowicze, jako potrzebne na fortec\u0119, za kt\u00f3re dano mu cztery sstwa; po\u0142ongowskie, p\u0142ungia\u0144skie, mejszagolskie i szyrwinckie. Wskutek tej zamiany Sz. przesta\u0142y by\u0107 odt\u0105d dobrami narodowemi. W 1882 r. posiada\u0142 Ka\u00adzi\u00admierz Pia\u00adse\u00adc\u00adki. J. Krz.<\/i><\/p>\n

Szyrwuki,<\/b> fol., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Zyple, par. Szaki, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 28 w., 1 dm., 71 mk. W 1827 r. by\u0142o 2 dm., 40 mk.<\/p>\n

Szyszki<\/b> [\u2026]<\/span> 5.) Sz.,<\/b> w\u015b, dobra i okolica szlach., pow. sok\u00f3lski, w 3 okr. pol., gm. Kamionka, o 3 w. od Sok\u00f3\u0142ki. [\u2026]<\/span><\/p>\n

Szytkiejmy,<\/b> niem. Schittkehmen<\/i>, w\u015b ko\u015bc., pow. go\u0142dapski, 54 klm. na wsch\u00f3d od Go\u0142dapi, tyle\u017c od Sto\u0142upian, 8 klm. od granicy gub. suwalskiej, wzn. 267 mt. npm., \u015br\u00f3d wy\u017cyny pojezierza, zt\u0105d klimat ma ostry; z licznych \u017ar\u00f3de\u0142, wyp\u0142ywaj\u0105cych pod wzg\u00f3rzami, jedno zawiera wod\u0119 mineraln\u0105, u\u017cywan\u0105 w cierpieniach \u017co\u0142\u0105dka. Gleba w cz\u0119\u015bci \u017cwirowata, nie bardzo urodzajna, obfite pok\u0142ady wapna, kt\u00f3re tu wypalaj\u0105. M\u0142yn i fabrykacya czernid\u0142a (Schwarzball), robionego z sadzy pal\u0105cej si\u0119 smo\u0142y, kt\u00f3re to czernid\u0142o u\u017cywane bywa do polerowania, do malowania \u015bcian i do szuwaksu. Ko\u015bci\u00f3\u0142 par. ew., szko\u0142a, st. poczt. i tel., poczta osobowa do Go\u0142dapi i Sto\u0142upian; 3 jamarki rocznie, zwykle w styczniu, czerwcu i wrze\u015bniu, na byd\u0142o, konie i kramny. J. B.<\/i> [W. K\u0119trzy\u0144ki proponowa\u0142: Zitkiemy<\/i>, dzi\u015b \u017bytkiejmy<\/i>.]<\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom X, XI, XII, XV (Uzupe\u0142nienia i dope\u0142nienia z tomu XV – kolorem czerwonym) Sad\u0142owina, Sadok, Sadowa, Sadzawka, Sajno, Sakniewo, Sa\u0142acie, Samanis, Sangroda, Saranciszki, Sarkojady, Sarniszki, Sedranki, Sejluny, Sejna, Sejny, Sejne\u0144ski powiat, Sejwy, Selment, Senkury, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":12831,"parent":12628,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"h5ap_radio_sources":[],"jetpack_post_was_ever_published":false,"footnotes":""},"class_list":["post-12708","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"yoast_head":"\nLitera S - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/s\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - litera S\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom X, XI, XII, XV (Uzupe\u0142nienia i dope\u0142nienia z tomu XV – kolorem czerwonym) Sad\u0142owina, Sadok, Sadowa, Sadzawka, Sajno, Sakniewo, Sa\u0142acie, Samanis, Sangroda, Saranciszki, Sarkojady, Sarniszki, Sedranki, Sejluny, Sejna, Sejny, Sejne\u0144ski powiat, Sejwy, Selment, Senkury, […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/s\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2020-05-14T14:17:46+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp-s.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1194\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1506\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"291 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/s\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/s\\\/\",\"name\":\"Litera S - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/s\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/s\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp-s.jpg\",\"datePublished\":\"2020-04-25T15:52:22+00:00\",\"dateModified\":\"2020-05-14T14:17:46+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/s\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/s\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/s\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp-s.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp-s.jpg\",\"width\":1194,\"height\":1506},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/s\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Litera S\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"width\":931,\"height\":990,\"caption\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\\\/\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Litera S - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/s\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - litera S","og_description":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom X, XI, XII, XV (Uzupe\u0142nienia i dope\u0142nienia z tomu XV – kolorem czerwonym) Sad\u0142owina, Sadok, Sadowa, Sadzawka, Sajno, Sakniewo, Sa\u0142acie, Samanis, Sangroda, Saranciszki, Sarkojady, Sarniszki, Sedranki, Sejluny, Sejna, Sejny, Sejne\u0144ski powiat, Sejwy, Selment, Senkury, […]","og_url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/s\/","og_site_name":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/","article_modified_time":"2020-05-14T14:17:46+00:00","og_image":[{"width":1194,"height":1506,"url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp-s.jpg","type":"image\/jpeg"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"291 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/s\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/s\/","name":"Litera S - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/s\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/s\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp-s.jpg","datePublished":"2020-04-25T15:52:22+00:00","dateModified":"2020-05-14T14:17:46+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/s\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/s\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/s\/#primaryimage","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp-s.jpg","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp-s.jpg","width":1194,"height":1506},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/s\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Litera S"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","name":"Jaminy Indexing Team","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/jzi.org.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization","name":"Jaminy Indexing Team","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","width":931,"height":990,"caption":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/"]}]}},"jetpack_likes_enabled":true,"jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12708","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12708"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12708\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12628"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12831"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12708"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}