{"id":12700,"date":"2020-04-25T17:50:03","date_gmt":"2020-04-25T15:50:03","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?page_id=12700"},"modified":"2020-04-27T01:17:34","modified_gmt":"2020-04-26T23:17:34","slug":"n","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n\/","title":{"rendered":"Litera N"},"content":{"rendered":"
\n
\n
\n
\n
\n
\n

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku<\/h3>\n

Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom VI, VII, XV (Uzupe\u0142nienia i dope\u0142nienia z tomu XV – kolorem czerwonym)<\/p>\n

Naczwidok<\/a>, Naddawki<\/a>, Nadpaw\u0142\u00f3wka<\/a>, Naragiele<\/a>, Narku\u0144cy<\/a>, Naruny<\/a>, Nasuty<\/a>, Naujepile<\/a>, Naumowicze<\/a>, Necko<\/a>, Netta<\/a>, Newyork<\/a>, Nieciuny<\/a>, Nied\u017awiedzica<\/a>, Nied\u017awiedzkie<\/a>, Niekruniszki<\/a>, Niekruny<\/a>, Nieluba\u0144cy<\/a>, Niemajuny<\/a>, Niemcowizna<\/a>, Niemnowo<\/a>, Niemonaj\u015bcie<\/a>, Nieprasnoja<\/a>, Nierawszczyzna<\/a>, Nierawy<\/a>, Nieszki<\/a>, Niewietka<\/a>, Niko\u0142ajewsk<\/a>, Nowa Chmiel\u00f3wka<\/a>, Nowa Wie\u015b<\/a>, Nowe Mazurki<\/a>, Nowe Sejwy<\/a>, Nowicki Borek<\/a>, Nowiki<\/a>, Nowiniki<\/a>, Nowinka<\/a>, Nowop\u00f3l<\/a>, Nowosady<\/a>, Nowosielc<\/a>, Nowosi\u00f3\u0142ki<\/a>, Nowydw\u00f3r<\/a>, Nowy Dworek<\/a>, Nowy Folwark<\/a>.<\/p>\n

\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

Nacewicze,<\/b> w dokum. Naczewicze<\/i>, w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, gm. Hudziewicze, 41 w. od Grodna, 183 dz. W r. 1558 w\u015b nale\u017cy do w\u00f3jtowstwa podwo\u0142pie\u0144skiego. we w\u0142o\u015bci dworu kra\u015bnickiego ekonomii grodzie\u0144skiej. We wsi by\u0142o 7 w\u0142\u00f3k gruntu dobrego na osadzie. P\u0142acili 10 k\u00f3p 16 gr., nadto dawali 14 beczek owsa i po 5 gr. za odw\u00f3z, co czyni 1 kopa 10 gr. Mieli 22 wo\u0142\u00f3w i 17 koni.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Naczwidok,<\/b> jez. w obecnym pow. augustowskim, gm. P\u0142aska, na mapie z 1839 r. na p\u0142d. od jez. Szlamy, dzi\u015b <\/i><\/span>Wi\u0105zowiec<\/a><\/i>.<\/p>\n

Naddawki,<\/b> os., pow. augustowski, gm. Kolnica, par. Barg\u0142\u00f3w, odl. od Augustowa 6 w. Ma dm. 3, mk. 29. W 1827 r. by\u0142o tu dm. 2, mk. 13.<\/p>\n

Nadnieme\u0144ska,<\/b> gmina, pow. kalwaryjski, ma 4,572 mk., rozl. 9,227 mr., nale\u017cy do s\u0105du gm. okr. IV i st. pocz. w Olicie. W sk\u0142ad gm. wchodz\u0105: Bondary, D\u0119b\u00f3wka, Dowiatyszki, Dubie, Dubianka, Dubiany, Gra\u017cyszki, Jaciu\u0144skie, Jawojszany, Junowicze, Kiederyszki, Kie\u0142mona\u0144ce, Ki\u017ce w\u015b i folw., Krewniszki w\u015b i folw., Madziuki, Margierowo, Mikasa, Mikutyszki, Mordasiki, Mordasy w\u015b i folw., Narkuny w\u015b i folw., Nowa-stra\u017c, Nowickie, Podagle, Pok\u0142opskie, Poniemoniki, Proniuny w\u015b i folw., Raudoniki, Rumbowicze, Rutka w\u015b i folw., Smolnica, Soboliszkany, Soboliszki w\u015b i folw., Stra\u017cyszki, To\u0142kaczyszki, Uliszki-Ponganisa, U.-Wiszniewskiego, U.-Zabite, Witowtyszki, \u017baltynie i \u017bo\u0142nierzyszki.<\/p>\n

Nadpale,<\/b> os., pow. maryampolski, gm. Michaliszki, par. Ig\u0142\u00f3wka, odl. od Maryampola w. 28, dm. 1, mk. 4. W 1827 r. by\u0142o tu dm. 1, mk. 8.<\/p>\n

Nadpaw\u0142\u00f3wka,<\/b> os., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Krasnopol, odl. od Sejn w. 11, dm. 1, mk. 12. W 1827 r. by\u0142o dm. 1, mk 9.<\/p>\n

Nadpojesie,<\/b> pow. maryampolski, gm. Jaworowo, par. Ig\u0142\u00f3wka, odl. 17 w. od Maryampola, ma 1 dm., 13 mk.<\/p>\n

<\/a>Nadrauen<\/b> (niem.), ob. <\/i>Nadrowia<\/a><\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Nadrowia<\/b> al. Nadrawia<\/i>, niem. Nadrauen<\/i>, dok. Nadrow<\/i>, Nadrowen<\/i>, Nadrowerlandt<\/i>, Nadower<\/i>, jedno z starych terytory\u00f3w pruskich. Wed\u0142ug Toeppena (ob. Hist. comp. Geogr. von Preussen, str. 23) graniczy\u0142a N. na zach\u00f3d z Z<\/span>atok\u0105 Kuro\u0144sk\u0105<\/a>, ze Sambi\u0105<\/a>, Natangi\u0105<\/a> i z ziemi\u0105 barck\u0105<\/a> (Barten), na p\u0142d. z Galindy\u0105<\/a> i Sadowi\u0105<\/a> [Sudawi\u0105]<\/span>, okalaj\u0105c\u0105 j\u0105 i ze strony wschodniej; na p\u0142n. wreszcie, gdzie si\u0119ga\u0142a a\u017c do Gilii<\/a>, z Skalowi\u0105<\/a> (Schalauen) i Karsowi\u0105. Jak inne terytorya tak i N. dzieli\u0142a si\u0119 na mniejsze ziemie, z kt\u00f3rych kronikarze wymieniaj\u0105 Rethow<\/a> i Kattow (Dusburg, III, c. 171\u2014172); ostatnie przypominaj\u0105 jeszcze dzi\u015b g\u00f3ra i w\u015b Kattenau<\/a>, w pow. sto\u0142upia\u0144skim. W Kattow le\u017ca\u0142a te\u017c warownia Otholichien. Z innych grod\u00f3w zas\u0142uguj\u0105 na wzmiank\u0119: Welawa i Kaminiswika<\/a>; jeszcze dzi\u015b zowie si\u0119 jedna g\u00f3ra pod Georgenburg<\/a>: Kamswikus. Wi\u0119kszej s\u0142awy jak inne terytorya za\u017cywa\u0142a N. dlatego<\/span>, \u017ce w niej le\u017ca\u0142o s\u0142awne Romowe<\/a>; bo chocia\u017c zwykle utrzymuj\u0105, \u017ce owego R. szuka\u0107 raczej trzeba w Sambii, to jednakowo\u017c Toepen s\u0142usznie temu przeczy, opieraj\u0105c si\u0119 na wiarygodnem \u015bwiadectwie Dusburga, pisz\u0105cego wyra\u017anie: \u201eFuit autem in medio nationis hujus perversae, scilicetin Nadrowia, locus quidam dictus Romow\u201c (III, cap. 5). N. zawojowali Krzy\u017cacy dopiero r. 1274, za czas\u00f3w mistrza prowincyonalnego Konrada von Thierberg. Zaj\u0119li najprz\u00f3d niedawno zbudowany gr\u00f3d Welaw\u0119, wydany im przez Tirskona, kt\u00f3ry przyj\u0105\u0142 wiar\u0119 chrze\u015bcia\u0144sk\u0105; za jego przyk\u0142adem posz\u0142o wielu przedniejszych pan\u00f3w tej ziemi. S\u0142u\u017cyli oni wiernie zakonowi. Mistrz prowincyonalny wys\u0142a\u0142 tam Teodoryka von Liedelau, w\u00f3jta prowincyi sambijskiej, z wojskiem, w towarzystwie szla\u00adch\u00adty tamecznej, kt\u00f3ra zna\u0142a dobrze po\u0142o\u017cenie miejsc. Liedelau wkroczy\u0142 w ziemi\u0119 zwan\u0105 Rethowi, gdzie spotkawszy op\u00f3r, zdoby\u0142 i zburzy\u0142 dwa grody i uprowadzi\u0142 wiele koni i byd\u0142a; drug\u0105 raz\u0105 wyprawi\u0142 sw\u0105 piechot\u0119 rzek\u0105 W\u0119gorapi\u0105<\/a> a\u017c ku ziemi Catthow, dok\u0105d si\u0119 uda\u0142 l\u0105dem z kilku rycerzami i 150 je\u017ad\u017acami, zdoby\u0142 tam zamek Olholichia i zamieni\u0142 go w perzyn\u0119. Tem zach\u0119cony mistrz prowincyonalny wyst\u0105pi\u0142 z pot\u0119\u017cnem wojskiem. Twierdza Cameniswika nad W\u0119gorapi\u0105 zatrzyma\u0142a go przez czas d\u0142ugi, lubo jej broni\u0142o tylko 200 ludzi; Thierberg z ziemi\u0105 j\u0105 zr\u00f3wnawszy, przebieg\u0142 z or\u0119\u017cem w r\u0119ku ca\u0142e terytoryum, a Nadrowianie, chocia\u017c posiadali nie ma\u0142o jeszcze ludu zdolnego do noszenia broni i wiele grod\u00f3w (munitiones), zniewoleni byli poddawa\u0107 si\u0119 zakonowi i przyj\u0119li chrze\u015bcia\u0144stwo. Pewna cz\u0119\u015b\u0107 jednak wola\u0142a opu\u015bci\u0107 ojczyzn\u0119 i przenios\u0142a si\u0119 do Litwy<\/a>. Wojna ta ci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 przez dwa lata, a kraj przedtem ludny, zamieni\u0142 si\u0119, jak \u015bwiadczy Dusburg (Scriptor. rer. Prus. I, str. 132), prawie w pustyni\u0119. K\u015b. Fr.<\/i><\/p>\n

Nadrowsie,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Pojeziory, par. Wy\u0142kowyszki, odl. od Wy\u0142kowyszek 14 w., 9 dm., 76 mk. W 1827 r. by\u0142o 6 dm., 48 mk.<\/p>\n

Naggen<\/b> (niem.), w\u015b, pow. wystrucki, st. p. i okr. urz. stanu cywiln. Aulowoehnen.<\/p>\n

Najki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Zyple, par. \u0141uksze, odl. od W\u0142adys\u0142awowa w. 30; dm. 19, mk. 189. W 1827 r. 6 dm., 47 mk.<\/p>\n

Nale\u017cniki, <\/b>w\u015b, pow. pru\u017ca\u0144ski, gm. murawiewska, 126 dz. Mi\u0119dzy wsiami N., Wierchy i Kryw\u0142anie jest wa\u0142 sypany do 2 sa\u017c. wysoko\u015bci, d\u0142ugi oko\u0142o 1\u00bd w. Otacza on obszar kadratowy, zwany przez lud twierdz\u0105 ks. Czartoryskich.<\/span><\/p>\n

Na\u0142ogi,<\/b> w\u015b, pow. biel\u00ads\u00adki, gub. grodz., gmina Rajsk, 8 w. od Biel\u00adska, 391. dz.<\/span><\/p>\n

Napertowo,<\/b> wed\u0142ug K\u0119trz. miejscowo\u015b\u0107 w pow. go\u0142dapskim; w spisach urz\u0119dowych nie pomieszczona. [Os. przy Tatarach, dzi\u015b nie istnieje.]<\/span><\/p>\n

Napoleo\u0144ska g\u00f3ra,<\/b> o 3 w. powy\u017cej Kowna, mi\u0119dzy dr. \u017cel. a Niemnem, pod Poniemuniem w pow. maryampolskim, gdzie si\u0119 Napoleon przez Niemen przeprawia\u0142. Podobna do dawnych nasyp\u00f3w poga\u0144skich.<\/p>\n

Naragiele,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Sereje, odl. od Sejn w. 40, dm. 31, mk. 223. W 1827 r. by\u0142o dm. 20, mk. 120.<\/p>\n

Narawkiele,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Chlebiszki, par. Preny, odl. od Maryampola w 32. Dm. 6, mk. 54. W 1827 r. by\u0142o dm. 2. mk. 23.<\/p>\n

Narawy<\/b>, w\u015b, pow. maryampolski, gm. Balwierzyszki, par. Preny. Odl. od Maryampola w. 42. Dm. 22, mk. 189. W 1827 r. by\u0142o dm. 7, mk. 82.<\/p>\n

Narbut,<\/b> z tatarskiego, nar<\/i>-ogie\u0144 i put al. but<\/i>-ba\u0142wan, imi\u0119 dynastyi tatarskiej, kt\u00f3ra panowa\u0142a w chanacie koka\u0144skim, prawdopodobnie \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w rodziny Narbut\u00f3w oraz wsi od tego wyrazu pochodz\u0105cych, jak Narbuty, Narbuciszki, Narbutowszczyzna. J. Krz.<\/i><\/p>\n

<\/a>Narczyszki,<\/b> w\u015b, mylnie podana za Margiszki<\/i>, w pow. w\u0142adys\u0142awowskim. Ob. <\/i>Jotyja<\/a><\/i>.<\/p>\n

Narejki<\/b> 1.) wie\u015b i folw., pow. grodzie\u0144ski, gm. Ho\u0142ynka, 63 w. od Grodna. W\u015b 223 dz.; folw. Wirion\u00f3w, 89 dz. 2.) N.,<\/b> pow. oszmia\u0144ski, ob. Norejki<\/i>.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Narew,<\/b> niekiedy zwana Narwa<\/i>, w dok. z w. XIII Navcre<\/i>, roku 1383 Narici<\/i>,<\/span> rzeka, prawy dop\u0142yw Wis\u0142y, bierze pocz\u0105tek na wschd. kra\u0144cu P<\/span>uszczy B<\/span>ia\u0142owiej<\/span><\/s>skiej<\/a>, w bagnach zwanych Or\u0142owo (Orchowo<\/a>), o \u00bd m. powy\u017cej wsi Borki, o 1\u00bd od mczka Nowydw\u00f3r, a o 3\u00bd od wsi Bia\u0142owie\u017cy, niedaleko od \u017ar\u00f3de\u0142 Jasio\u0142dy. W okolicy tej styka\u0142y si\u0119 dawniej z sob\u0105 trzy wdztwa: trockie, nowogr\u00f3dzkie i brzesko-litewskie a czwarte podlaskie, o kilka mil na zach\u00f3d si\u0119 poczyna\u0142o. Dzi\u015b \u017ar\u00f3d\u0142o N. le\u017cy w gub. grodzie\u0144skiej przy zatkni\u0119ciu si\u0119 pow. wo\u0142kowyskiego z pru\u017ca\u0144skim. Linia prosta przeprowadzona do \u017ar\u00f3d\u0142a N. do jej uj\u015bcia, przecina w\u015b Bia\u0142owie\u017c\u0119, mczka Bo\u0107ki i Sterdy\u0144 a jest d\u0142uga 30 m. Rzeka za\u015b, p\u0142yn\u0105c kr\u0119to \u0142ukiem do\u015b\u0107 silnie ku p\u00f3\u0142nocy wym. do (400 w., z czego na kr\u00f3l. polskie wypada 285 w.). Szeroko\u015b\u0107 wynosi od 8\u201450 s\u0105\u017cni, g\u0142\u0119b. od 7\u201420 st\u00f3p; dno i\u0142owate. N., od \u017ar\u00f3d\u0142a swego pod\u0105\u017caj\u0105c w kierunku p\u0142n. zchd., na d\u0142ugo\u015bci 4 m. rozgranicza P<\/span>uszcz\u0119 B<\/span>ia\u0142owiesk\u0105 od \u015bwis\u0142ockiej, z kt\u00f3rej przyp\u0142ywa do Narwi rzka Rudawka<\/a>. N., rozgraniczaj\u0105ca tu dawne wdztwa trockie i brzesko-litewskie a w szczeg\u00f3lno\u015bci pow. grodzie\u0144ski i brzeski, w okolicy wsi Siemion\u00f3wki porzuca le\u015bn\u0105 krain\u0119 dw\u00f3ch puszcz i zwr\u00f3ciwszy si\u0119 wi\u0119cej na zach\u00f3d, przybiera z lewego brzegu rz. Narewk\u0119<\/a>, kt\u00f3ra p\u0142ynie przez Bia\u0142owie\u017c\u0119 i wody puszczy do N. przynosi. Przy uj\u015bciu tej rzeczki N. z dawnych granic w. ks. litewskiego wchodzi w granice b. wdztwa podlaskiego, kt\u00f3rego przecina ziemi\u0119 bie\u00adl\u00adsk\u0105. W tej to ziemi na kilkunasto-milowej przestrzeni napotyka mczka: Narew, Sura\u017c, Cho\u00adroszcz i Tykocin, przybiera z prawego brzegu Rudni\u0119<\/a>, Czarn\u0105, Turo\u015bl<\/a>, Gni\u0142\u0119<\/a>, Horodni\u0119<\/a> al. Gorodni\u0119<\/a>, Supra\u015bl, Kulik\u00f3wk\u0119<\/a>, Jaskrzank\u0119<\/a> i Nere\u015bl<\/a>, a z lewego \u0141oknic\u0119<\/a>, Orlank\u0119<\/a> i Liz\u0119<\/a>. Z tych wszystkich dop\u0142yw\u00f3w dwie tylko rzki przydatne s\u0105 do sp\u0142awu drzewa, mianowicie Narewka i Supra\u015bl. Nere\u015bl wyp\u0142ywa ze stawu w okolicy Knyszyna, zwanego Czechowskim lub jeziorem Zygmunta Augusta<\/a>, za kt\u00f3rego to kr\u00f3la staw ten przez zatrzymanie w\u00f3d rzki Nere\u015bli pod wsi\u0105 Czechowizn\u0105 utworzony zosta\u0142. O 1 m. poni\u017cej m. Tykocina a o \u0107wier\u0107 mili od N. znajduje si\u0119 bardzo w\u0105skie ale do\u015b\u0107 d\u0142ugie i g\u0142\u0119bokie jeziorko Jenklerz (J\u0119klerz), tem szczeg\u00f3lne, \u017ce jest ni\u017cej od N. po\u0142o\u017cone i woda s\u0105czy si\u0119 strumykiem z N. do tego jeziora. Od uj\u015bcia rzki \u015aliny pod wsi\u0105 Targoniami brzeg lewy, a od uj\u015bcia Biebrzy<\/a> pod wsi\u0105 Samborami, oba brzegi N. nale\u017c\u0105 ju\u017c do Mazowsza<\/a>. N. litewska u \u017ar\u00f3d\u0142a, a raczej na Rusi litewskiej (Czarnej) pocz\u0119ta, dalej podlaska, staje si\u0119 tu rzek\u0105 mazowieck\u0105, aby w sercu Mazowsza po\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 z Wis\u0142\u0105. Pod tym wzgl\u0119dem podobny jest do niej Bug<\/a>, kt\u00f3ry z Rusi Czerwonej p\u0142yn\u0105c, przecina r\u00f3wnie\u017c Podlasie<\/a> i cz\u0119\u015b\u0107 Mazowsza<\/a>. N. podlaska wielce si\u0119 r\u00f3\u017cni od mazowieckiej. Na Podlasiu N. jest dziwnie bagnista i powolna; p\u0142ynie ona po szerokiej, obfituj\u0105cej w \u0142\u0105ki nizinie, tworz\u0105c wielkie mn\u00f3stwo odn\u00f3g i b\u0142otnistych male\u0144kich jeziorek, zaros\u0142ych trzcin\u0105, sitowiem, mi\u0119t\u0105 wodn\u0105 i rozmaitem wodnem zielskiem. Ro\u015blinno\u015b\u0107 jej jest tu bujna i bogata a dot\u0105d przez botanik\u00f3w nale\u017cycie nie zbadana. B\u0142ota najszerzej rozci\u0105gaj\u0105 si\u0119 w tak zwanych wid\u0142ach N. i Biebrzy, gdzie kilka mil kw. zajmuj\u0105, mianowicie pasmo b\u0142ot ci\u0105gnie si\u0119 od m. Wizny, oko\u0142o Tykocina, Z\u0142otoryi a\u017c do wsi Topielec, oraz pod Rud\u0105 Osowieck\u0105, powy\u017cej Drozdowa. Na Podlasiu w pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adkim i bie\u00adl\u00adskim gub. grodzie\u0144skiej stykaj\u0105 si\u0119 z sob\u0105 nad N. dwa dyalekty ludowe: polski z rusi\u0144skim. Przez Bia\u00ad\u0142y\u00ads\u00adtok i Bra\u0144sk, z p\u0142n. na p\u0142d. biegnie pas, w kt\u00f3rym lud m\u00f3wi dyalektem mieszanym polsko-ruskim. Pas ten przechodzi przez N. powy\u017cej Sura\u017ca. N. na Mazowszu od granic podlaskich, czyli od uj\u015bcia \u015aliny i Biebrzy, zmienia do\u015b\u0107 szybko sw\u00f3j charakter. Spadek ma tu znacznie wi\u0119kszy, dlatego p\u0142ynie bystrzej, koryto ma jedno, brzegi suche i przyst\u0119pne a lubo od Wizny do Nowogrodu koryto jej wije si\u0119 po do\u015b\u0107 szerokiej p\u0142aszczy\u017anie, zwanej \u201epolwami<\/a>\u201c to przecie\u017c nie s\u0105 to ju\u017c moczary podlaskie ale raczej b\u0142onia, stanowi\u0105ce jakby dno olbrzymiego jaru, kt\u00f3rego obie kraw\u0119dzie pi\u0119trz\u0105 si\u0119 w malownicze, lasami przystrojone wzg\u00f3rza. Na kraw\u0119dziach tych le\u017cy Wizna, \u0141om\u017ca i Nowogr\u00f3d oraz kilkana\u015bcie wiosek i dwor\u00f3w, \u015br\u00f3d kt\u00f3rych odznacza si\u0119 po\u0142o\u017ceniem Kalinowo i Drozdowo. Pod\u0142ug dawnego podzia\u0142u kraju, N. od Wizny do \u0141om\u017cy rozgranicza\u0142a ziemi\u0119 wisk\u0105 od \u0142om\u017cy\u0144skiej. Od \u0141om\u017cy po obu jej brzegach ci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 ziemia \u0142om\u017cy\u0144ska, dopiero \u00bd m. poni\u017cej Ostro\u0142\u0119ki na pr. brz. zaczyna\u0142a si\u0119 od wsi No\u017cewko ziemia ro\u017ca\u0144ska a na lewym, od uj\u015bcia rz. Orz<\/a> i wsi Szar\u0142at, ziemia nurska. Dalej a\u017c do wsi Kleszewa pod Pu\u0142tuskiem stanowi\u0142a N. granic\u0119 ziemi ro\u017ca\u0144skiej z nursk\u0105 a od Kleszewa do Serocka granic\u0119 z. nurskiej z zakroczymsk\u0105, od Serocka za\u015b i uj\u015bcia Bugu do po\u0142\u0105czenia si\u0119 z Wis\u0142\u0105 odgranicza\u0142a ziemi\u0119 war\u00adsza\u00adw\u00adsk\u0105 od zakroczymskiej. Pod\u0142ug dzisiejszego podzia\u0142u N. od msta Sura\u017c stanowi w g\u00f3r\u0119 granic\u0119 pomi\u0119dzy pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adkim i wo\u0142kowyskim od biel\u00adskie\u00adgo i pru\u017ca\u0144skiego, w d\u00f3\u0142 za\u015b gub. \u0142om\u017cy\u0144skiej od grodzie\u0144skiej i pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adkie\u00adgo od mazowieckiego, a od Tykocina \u0142om\u017cy\u0144skiego. O 5 w. za \u0141om\u017c\u0119 stanowi granic\u0119 pow. kolne\u0144skiego od \u0142om\u017cy\u0144skiego, poczem przep\u0142yn\u0105wszy \u015brodkiem pow. ostro\u0142\u0119cki, oddziela pow. makowski od ostro\u0142\u0119ckiego; dalej p\u0142ynie \u015brodkiem pow. pu\u0142tskiego a od Serocka wraz z Bugiem oddziela gub. warszawsk\u0105 od \u0142om\u017cy\u0144skiej i p\u0142ockiej. Na Mazowszu N. przybiera z pr. brz., opr\u00f3cz granicznej Biebrzy czyli Bobry, strug\u0119 Kopciowsk\u0105, Bronowsk\u0105, rz. Piss\u0119, Skw\u0119, Rozog\u0119, Omulew, Sikork\u0119, Orzyc, Pelt\u0119, Bursaczk\u0119 i Wkr\u0119, z lew. za\u015b: Ga\u0107 czyli Jab\u0142onk\u0119, inaczej strug\u0119 Pniewsk\u0105, Ru\u017c, Orz, Bug, Rz\u0105dz\u0119 i D\u0142ug\u0105. Z rzek powy\u017cszych D\u0142ugosz wymienia: Piss\u0119, Orzyc, Wkr\u0119, Biebrz\u0119 i Omulew. Wymienia tak\u017ce rzk\u0119 Ryni\u0119, kt\u00f3rej uj\u015bcie naznacza do N. przy Serocku. Pod\u0142ug map dzisiejszych na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adko to nosi istotnie ma\u0142a struga, b\u0119d\u0105ca dop\u0142ywem rz. Rz\u0105dzy, wpadaj\u0105cej w okolicy Serocka do N. z lewego brzegu. Wpadaj\u0105ce do N. z pr. brz. Pissa, Skwa, Rozoga, Omulew, Orzyc i Wkra maj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142a na Mazowszu pruskiem, w przepe\u0142nionych jeziorami Prusach wschodnich czyli ksi\u0105\u017c\u0119cych. Staro\u017cytna kolonizacya mazowiecka w tych stronach p\u00f3\u0142nocnych ma niew\u0105tpliwie \u015bcis\u0142y zwi\u0105zek z owemi rzekami, kt\u00f3rych brzegami post\u0119powa\u0142a ona z serca Mazowsza ku p\u00f3\u0142nocy. Mazurowie, rozradzaj\u0105c si\u0119, posun\u0119li si\u0119 w tym przyrodzonym kierunku p\u00f3\u0142nocnym nawet poza \u017ar\u00f3d\u0142a dop\u0142yw\u00f3w narwianych, gdzie n\u0119ci\u0142y ich bogate jeziora i pusta kraina. Z le\u015bnych mazowieckich osadnik\u00f3w nad Piss\u0105, Skw\u0105, Rozog\u0105, Omulewem i Orzycem, kt\u00f3rzy zostali w granicach Polski, utworzy\u0142a si\u0119 bartniczo-\u0142owiecka rzesza Kurpi\u00f3w. Woda N. w pobli\u017cu jej \u017ar\u00f3de\u0142 ma kolor nieco m\u0119tny i p\u0142owy; przeciwnie na Podlasiu i Mazowszu odznacza si\u0119 dziwn\u0105 przezroczysto\u015bci\u0105 i sinem zabarwieniem. Bug nie zmienia tego koloru N., kt\u00f3ry uderza szczeg\u00f3lniej przy po\u0142\u0105czeniu si\u0119 jej z Wis\u0142\u0105 pod Mod\u00adli\u00adnem, gdzie m\u0119tna i p\u0142owa Wis\u0142a na do\u015b\u0107 znacznej przestrzeni poni\u017cej uj\u015bcia N. p\u0142ynie przy lew. brz. a ciemno-sina lecz przejrzysta woda Narwi przy prawym. D\u0142ugosz w opisie rzek polskich nie pomija tego zjawiska, ale \u0142atwowierny w rzeczach przyrody dotycz\u0105cych, powtarza za prawd\u0119, i\u017c woda N. \u201et\u0119 ma jeszcze w\u0142asno\u015b\u0107, ze jej gady jadowite znie\u015b\u0107 nie mog\u0105; wida\u0107 to na w\u0119\u017cach, kt\u00f3re do tratew przyczepione spokojnie czas d\u0142ugi si\u0119 ukrywaj\u0105, jak tylko za\u015b do N. si\u0119 przybli\u017c\u0105, natychmiast z sykiem cofaj\u0105 si\u0119, stroni\u0105c od jej w\u00f3d, jakoby zgubnych dla siebie, i od statk\u00f3w \u017ceglownych pierzchaj\u0105: co nie tylko w obcych ludziach ale i w miejscowych podziwienie sprawia.\u201c Sinawa, a jak D\u0142ugosz zowie czarniawa (atras) barwa N., poch\u0142aniaj\u0105ca barw\u0119 Bugu, jest zdaje si\u0119 powodem, dla kt\u00f3rego ustali\u0142o si\u0119 przekonanie w narodzie, \u017ce nie N. do Bugu ale Bug do N. wpada. N. i Bug, \u0142\u0105cz\u0105c si\u0119 pod Serockiem, maj\u0105 jednakow\u0105 prawie szeroko\u015b\u0107 i ilo\u015b\u0107 wody; zdawa\u0142oby si\u0119 wi\u0119c, \u017ce poniewa\u017c Bug jest znacznie od N. d\u0142u\u017cszy, powinien utrzyma\u0107 swoj\u0105 nazw\u0119 a\u017c do po\u0142\u0105czenia z Wis\u0142\u0105. Tymczasem sta\u0142o si\u0119 przeciwnie. Czy to D\u0142ugosz w XV w. czy minister Mostowski w XIX, czy prosty wie\u015bniak z okolic poblizkich, wszyscy m\u00f3wi\u0105, \u017ce Bug wpada do N. a N. do Wis\u0142y. Dwie s\u0105 tego przyczyny do\u015b\u0107 zasadne. Pierwsz\u0105 jest powy\u017csza okoliczno\u015b\u0107 zewn\u0119trzna, \u017ce p\u0142owy kolor Bugu ginie w falach N., kt\u00f3ra w\u0142a\u015bciw\u0105 sobie barw\u0119 zachowuje a\u017c do po\u0142\u0105czenia si\u0119 z Wis\u0142\u0105. Drug\u0105 przyczyn\u0105 jest mo\u017ce ta, \u017ce w lata suche Bug daleko wi\u0119cej traci wody, ni\u017c N. i bez por\u00f3wnania g\u0119stszemi prze\u015bwieca mieliznami, dop\u0142ywy bowiem jego nie zabieraj\u0105 tylu w\u00f3d z las\u00f3w, gdzie wieczna panuje wilgo\u0107. A wtedy to wody N. s\u0105 widocznie obfitsze ni\u017c Bugu. N. s\u0142u\u017cy do sp\u0142awu drzewa prawie od samego swojego \u017ar\u00f3d\u0142a; to te\u017c cz\u0119\u015b\u0107 P<\/span>uszczy B<\/span>ia\u0142owieskiej w pobli\u017cu N. i prawie ca\u0142a P<\/span>uszcza \u015a<\/span>wis\u0142ocka przedstawia dzi\u015b op\u0142akany obraz spustoszenia. Statki wi\u0119ksze a mianowicie berlinki dop\u0142ywa\u0142y dawniej corocznie a\u017c do Tykocina, przywo\u017c\u0105c s\u00f3l a zabieraj\u0105c zbo\u017ce, g\u0142\u00f3wnie pszenic\u0119 i \u017cyto; ale od czasu zbudowania kolei petersbursko-warszawskiej ruch ten usta\u0142. Za po\u015brednictwem N., Biebrzy, Netty, K<\/span>ana\u0142u Augustowskiego<\/a> i Ha\u0144czy, Wis\u0142a po\u0142\u0105czona jest wodn\u0105 komunikacy\u0105 z Niemnem, ale takie po przeprowadzeniu kolei \u017celaznych droga powy\u017csza straci\u0142a reszt\u0119 swojego znaczenia. N. nale\u017cy do rzek do\u015b\u0107 rybnych, a by\u0142aby bardzo rybn\u0105, gdyby jakie\u015b przepisy gospodarcze ogranicza\u0142y w praktyce dzisiejsze rybo\u0142\u00f3stwo, kt\u00f3re nosi na sobie wszystkie cechy zwyk\u0142ego niszczycielstwa. Trucizna i o\u015b\u0107 nale\u017c\u0105 tu do pospolicie u\u017cywanych. Rybacy maj\u0105 oddzielne sieci do wy\u0142awiania m\u0142odego zarybku, a nawet nie przepuszczaj\u0105 ikrze z\u0142o\u017conej w wodzie przez ryby, kt\u00f3r\u0105 gotuj\u0105 i spo\u017cywaj\u0105. Do najpospolitszych ryb w N. nale\u017cy: szczupak, oko\u0144, ja\u017a, lin, mi\u0119tus, kara\u015b, p\u0142otka, kie\u0142b, i piskorz. Po\u0142awia si\u0119 tak\u017ce: w\u0119gorz, leszcz, bieluga czyli bielizna, jazgarz, uklej i kilka gatunk\u00f3w innych. Sum, karp, i jesiotr nie przyp\u0142ywaj\u0105 prawie nigdy na Podlasie. Najrybniejsz\u0105 jest Narew na Podlasiu, bo rozlewa si\u0119 na setki odn\u00f3g i jeziorek. Rybo\u0142\u00f3stwo te\u017c jest tu przemys\u0142em niekt\u00f3rych wiosek, a rybacy podlascy posiadaj\u0105 najwi\u0119cej sposob\u00f3w do \u0142owienia. Opr\u00f3cz rozmaitego gatunku sieci, najwa\u017cniejsz\u0105 rol\u0119 w tutejszem rybo\u0142\u00f3stwie odgrywa tak zwany jaz al. grobla grodzona w poprzek rzeki. Jaz grodz\u0105 rybacy z pali, faszyny, kamieni i darniny, zostawiaj\u0105c w nim dla przep\u0142ywu wody kilka otwor\u00f3w zwanych oknami lub uwodami. Jazy na sp\u0142awnych rzekach s\u0105 zabytkiem barbarzy\u0144stwa i od wiek\u00f3w by\u0142y przez prawodawstwo polskie surowo zakazywane. W spos\u00f3b bowiem najszkodliwszy zanieczyszczaj\u0105 koryto rzeki i op\u00f3\u017aniaj\u0105 opadanie w\u00f3d wiosennych, kt\u00f3re z tego powodu do ko\u0144ca maja zalewaj\u0105 rozleg\u0142e \u0142\u0105ki narwiane w Tykoci\u0144skiem. I dzi\u015b istniej\u0105 wprawdzie przepisy wzbraniaj\u0105ce budowania jaz\u00f3w i w\u0142adza prawie rokrocznie wydaje polecenia, \u017ceby zburzone zosta\u0142y ale pomimo to rybacy naprawiaj\u0105 ci\u0105gle i buduj\u0105 jazy nowe, a niedawno w jednej gminie stelmachowskiej naliczono ich ca\u0142\u0105 setk\u0119. Gdy zima bywa d\u0142uga i surowa, nast\u0119puje w N. podlaskiej tak zwane \u201epsucie si\u0119 wody.\u201c Jest to naturalne zjawisko w bagnistej rzece, kt\u00f3rej woda, \u015bci\u015bni\u0119ta lodami, zostaje pozbawiona otwartego zetkni\u0119cia si\u0119 z powietrzem. W N. przepe\u0142nia si\u0119 ona wtedy drobnemi \u017cyj\u0105tkami, a ryby cisn\u0105 si\u0119 tak gromadnie i gwa\u0142townie do nadbrze\u017cnych zdrojowisk, \u017ce bywaj\u0105, tam w wielkiej ilo\u015bci bez trudu i zachodu chwytane. Pomimo, \u017ce N. podlaska wsz\u0119dzie jest b\u0142otnista i jednakowy ma charakter zewn\u0119trzny, ale tylko niekt\u00f3re miejscowo\u015bci obfituj\u0105 w raki. Najciekawsz\u0105 pod tym wzgl\u0119dem jest kilkow\u0142\u00f3kowa przestrze\u0144 naprzeciw wsi Z\u0142otoryi, w okolicy uj\u015bcia rz. Supra\u015bli. Do czasu zbudowania kol. petersb.-warszawskiej miejscowo\u015b\u0107 ta dostarcza\u0142a rak\u00f3w dla ca\u0142ej okolicy, \u017cy\u0142a niemi w lecie ludno\u015b\u0107 du\u017cej wioski. Po utworzeniu pomienionej drogi, przedsi\u0119biorcy zacz\u0119li dostawia\u0107 raki z\u0142otoryjskie do Warszawy, w skutek czego nast\u0105pi\u0142o takie ich wyniszczenie, \u017ce dzi\u015b stary, du\u017cy rak nale\u017cy w Z\u0142otoryi do osobliwo\u015bci. B\u0142ota narwia\u0144skie obfitowa\u0142y r\u00f3wnie\u017c w wielk\u0105 ilo\u015b\u0107 i rozmaito\u015b\u0107 dzikiego wodnego i b\u0142otnego ptactwa. W ostatnich jednak kilkunastu latach, t. j. od czasu kiedy \u015br\u00f3d okolicznego ludu wzros\u0142a znacznie liczba my\u015bliwych i posiadacz\u00f3w broni palnej, dawna obfito\u015b\u0107 tego ptactwa zacz\u0119\u0142a nale\u017ce\u0107 do tradycyi. Ostatnie bobry, kt\u00f3re wygin\u0119\u0142y tu od lat 50-ciu, utrzymywa\u0107 si\u0119 mia\u0142y w Tykoci\u0144skiem, ko\u0142o k\u0119py Lipnickiej, na stawie Tr\u0105ckowskiem, nad Nere\u015bl\u0105 i na b\u0142otach klucza Zak\u0105tkowskiego. Nad N. istnia\u0142y w zamierzch\u0142ych czasach u\u017cytku krzemienia sta\u0142e osady krajowc\u00f3w, czyli tak nazwane dzi\u015b przez staro\u017cytnik\u00f3w stacye krzemienne. Z. Gloger wyszuka\u0142 takowe w pobli\u017cu wsi \u0141uki na Litwie, dalej na gruntach: Pajewa, Radul, Z\u0142otoryi, Pogorza\u0142k, Kulesz, Herman i na k\u0119pie Gie\u0142czy\u0144skiej na Podlasiu, tudzie\u017c ko\u0142o Targo\u0144 i \u0141asi na Mazowszu. W czasach p\u00f3\u017aniejszych wiele miejscowo\u015bci nadnarwia\u0144skich posiada\u0142o swoje znaczenie lub upami\u0119tnione by\u0142y wypadkami historycznemi, jak Narew, Sura\u017c, Cho\u00adroszcz, Z\u0142otorya, Tykocin, Wizna, \u0141om\u017ca, Nowogr\u00f3d, Ostro\u0142\u0119ka, Ro\u017can, Pu\u0142tusk, Serock i Nowy-dw\u00f3r. W og\u00f3le le\u017cy nad N. 12 mczek i oko\u0142o 200 wsi. Najznaczniejsze miasta s\u0105 \u0141om\u017ca i Pu\u0142tusk; Wizna, \u0141om\u017ca i Ro\u017can by\u0142y stolicami ziem mazowieckich. Przecinaj\u0105 N. dr. \u017cel. brzesko-grajewska pomi\u0119dzy Bia\u00ad\u0142ym<\/span>\u00adsto\u00adkiem a Biel\u00ads\u00adkiem i warsz.-petersb. oko\u0142o \u0141ap. Pod obu drogami s\u0105 mosty \u017celazne. Opr\u00f3cz tego w granicach gub. grodzie\u0144skiej znajduje si\u0119 27 most\u00f3w drewnianych i w 14 miejscach przeprawa za pomoc\u0105 prom\u00f3w. Opisy N. podali: Wucke w Beitraege zur Kunde Preussens, przek\u0142ad w Dzienniku Warszawskim (1826 r.); Lud. Wolski w Bibl. Warszawskiej (1849) i Z. Gloger w W\u0119drowcu (1881 r.). Praca ostatniego stanowi podstaw\u0119 niniejszego artyku\u0142u.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Narew,<\/b> mko na lew., wynios\u0142ym brzegu rz. Narwi, pow. biel\u00adski gub. grodzie\u0144skiej, gm. \u0141osinka,<\/span> przy b. trakcie handlowym z Bia\u00ad\u0142e\u00adg<\/span>o\u00adsto\u00adku do Pi\u0144ska, o 28<\/span><\/s> 30<\/span> w. od Bie\u00adlska, 1612 mk. (804 m\u0119\u017c. i 808 kob.), w tem 571 prawos\u0142., 461 katol. i 580 \u017cyd., 466 dm.; pod\u0142ug innych danych 353 dm., a nawet 191 dm. W 1845 r. by\u0142o w N. 108 dm. i 725 mk.; w 1857 r. ludno\u015b\u0107 wzros\u0142a do 984 dusz p\u0142ci ob. Cerkiew, ko\u015bci\u00f3\u0142 kat. par. pod wez. Wniebowzi\u0119cia N. M. P. i \u015b. Stanis\u0142awa, z drzewa w 1728 r. wzniesiony, kapl. na cmentarzu grzeb., synagoga, szko\u0142a, st. poczt. Do miasta nale\u017cy 1722 dz. ziemi, do duch. prawos\u0142. 65 dz., katol. 55 dz., razem 2875 dz., w tem 94 dz. pod sadybami, 1231 gr. or., 303 \u0142\u0105k, 827 lasu i 427 nieu\u017c.; do przedmie\u015bci nale\u017cy 2573 dz., w tem 944 gr. or., 442 \u0142\u0105k, 195 las\u00f3w i 750 nieu\u017c.<\/span><\/s> 713 dz. miej., 64 cerk. i 64 ko\u015bc.<\/span> Grunt piaszczysty, \u0142\u0105ki b\u0142otniste. Mieszka\u0144cy trudni\u0105 si\u0119 rolnictwem, dawniej zajmowali si\u0119 upraw\u0105 chmielu. Targ\u00f3w i jarmark\u00f3w miasto nie posiada. Nast\u0119puj\u0105ce wsie, zwane przedmie\u015bciami, otaczaj\u0105 miasto: Wani\u00f3w, Arendowszczyzna, Ordynki Ma\u0142e i Wielkie, Tyniewicze, Skaryszew i Mak\u00f3wka. Par. prawos\u0142., dek. (b\u0142ahoczynia) biel\u00adskie\u00adgo, ma 1 cerkiew paraf., 1 fil., 2 kapl. cment. i liczy 2392 wiernych (1178 m\u0119\u017c. i 1214 kob.). Par. kat., dek. biel\u00adskie\u00adgo, ma 2209 wiernych. Dawniej znajdowa\u0142y si\u0119 kaplice w Leniewie i Hornej. Miasto N. za\u0142o\u017cone zosta\u0142o w pocz\u0105tkach XVI w. przez Olbrachta Marcinowicza Gasztowta (Gasztolda), woj. p\u0142ockiego, sst\u0119 biel\u00adskie\u00adgo, p\u00f3\u017aniej kanclerza w. lit. i woj. wile\u0144skiego, jak wida\u0107 z przywileju Zygmunta I, wydanego d. 27 czerwca indyktu 2-go 1514 r. w Wilnie, moc\u0105 kt\u00f3rego dozwala osadzi\u0107 miasto na 300 w\u0142\u00f3kach, nadaje mieszczanom prawo che\u0142mi\u0144skie, przyczem zwalnia ich od wszelkich powinno\u015bci, dawania podw\u00f3d pod dw\u00f3r, pos\u0142\u00f3w i go\u0144c\u00f3w cudzoziemskich, oraz od wszelkich podatk\u00f3w, stacyi, zastrzegaj\u0105c tylko, \u017ce maj\u0105 z ka\u017cdej karczmy dawa\u0107 co rok na \u015b. Marcin po z\u0142otemu \u201eczelenomu\u201c kapszczyzny, oraz czynszu z w\u0142\u00f3ki po p\u00f3\u0142 kopy groszy litewskich i po 2 kury, po 2 beczki owsa i po wozie siana, w razie za\u015b przyjazdu kr\u00f3la do miasta maj\u0105 go mieszczanie podejmowa\u0107. Gdy zbudowany zosta\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 paraf. uposa\u017cy\u0142 go Zygmunt, jak \u015bwiadczy przywilej z 1528 r., przywilejem wydanym w Wilnie we wtorek po Przewodniej niedzieli 1529 r. Zygmunt obdarzy\u0142 miasto prawem magdeburskiem, ustanowi\u0142 op\u0142at\u0119 od karczem miodowych i piwnych po 30 gr. lit., doch\u00f3d za\u015b z woskobojni i z propinacyi gorza\u0142ki przeznaczy\u0142 na u\u017cytek i potrzeby miejskie. Musia\u0142 tu by\u0107 zamek lub dogodny dw\u00f3r, skoro zatrzymywa\u0142 si\u0119 w N. po dni kilka Zygmunt August w przeje\u017adzie do Litwy. Pod\u0142ug lustracyi z 1576 r. znajdowa\u0142o si\u0119 tu 178 dm., op\u0142acaj\u0105cych po 2 gr. podwodnego, a 58 dm. r\u00f3l niemaj\u0105cych po 6 gr.; z 2-ch m\u0142yn\u00f3w o 2-ch ko\u0142ach, od ka\u017cdego po kopie gr. lit.; winy czyni\u0142y razem 8 k\u00f3p; rzemie\u015blnik\u00f3w by\u0142o: 12 karczmarz\u00f3w piwnych, 2 miodowych, 5 piekarz\u00f3w, 12 ko\u0142odziej\u00f3w, 2 kowal\u00f3w, bednarz, 2 przekupni\u00f3w, 7 rybak\u00f3w, 2 szewc\u00f3w, 2 rze\u017anik\u00f3w. Kr\u00f3l Stefan potwierdzi\u0142 d. 5 grudnia 1576 r. w Toruniu mieszczanom wolny sp\u0142aw po rzece. Lustracya z 1660 r. po wojnie szwedzkiej podaje: \u201emiasto zasiad\u0142o originaliter na w\u0142\u00f3kach 60, w gruncie pod\u0142ym. Bywa\u0142o przedtem osiad\u0142ych dom\u00f3w 300, natenczas nie masz tylko 24, z tych daj\u0105 czynszu z ka\u017cdego po gr. 10. Mieszczanie maj\u0105 wolne warzenie piw, gorza\u0142ek palenie i innych likwor\u00f3w, a ka\u017cdy piwowar powinien da\u0107 kapszczyzny na rok fl. 1 gr. 7 den. 9. Targi wed\u0142ug przywileju powinny bywa\u0107 we wtorek i w pi\u0105tek, jarmarki na \u015b. Tr\u00f3jc\u0119, Podniesienie \u015b. Krzy\u017ca i na \u015brodopo\u015bcie. Z dawnego zwyczaju woza wojennego nie wyprawuj\u0105. Pieni\u0119dzy coronationis dawa\u0107 powinni fl. 2\u201c. Stanis\u0142aw August d. 11 marca 1767 r. surowo wzbroni\u0142 mieszka\u0144com sprzedawa\u0107 lasy i drzewa wywozi\u0107 za granic\u0119, lecz u\u017cywa\u0107 go tylko na swoj\u0119 potrzeb\u0119 na opa\u0142 i budow\u0119. Bali\u0144ski w Star. Polsce a poprzednio Echard w Dykc. geogr. podaj\u0105, \u017ce oko\u0142o 1514 r., przed utworzeniem woj ew. podlaskiego, Jan Sapieha pisa\u0142 si\u0119 wojewod\u0105 narewskim, Wolff jednak (Senatorowie i Dygnitarze w. ks. lit.) nic o tem nie wspomina i opieraj\u0105c si\u0119 na Metr. lit. podaje, \u017ce Iwan Semenowicz Sapieha wprost z wojewody witebskiego mianowany zosta\u0142 w lutym 1514 r. wojew. podlaskim. Narewskie starostwo niegrodowe, le\u017ca\u0142o w wojew. podlaskiem, w ziemi biel\u00adskiej. Pod\u0142ug lustracyi z 1660 r. powsta\u0142o z dawniejszego sstwa nieckiego przez odseparowanie ze\u0144: miasta N. nad rz. Narwi\u0105, z w\u00f3jtostwem i dwu wsi: Kamie\u0144 i W\u00f3lka. Wedle przywileju kr\u00f3lowej Bony z r. 1544 by\u0142o po\u0142\u0105czone w\u00f3wczas z stwem biel\u00adskiem. W 1771 r. posiada\u0142 je Stanis\u0142aw Karwowski, kt\u00f3ry ze\u0144 op\u0142aca\u0142 kwarty z\u0142p. 1516 gr. 15, a hyberny z\u0142p. 383 gr. 10. Na sejmie z r. 1773\u20141775 stany Rzpltej nada\u0142y to stwo w emfiteutyczne posiadanie Stanis\u0142. Karwowskiemu, stolnikowi biel\u00adskiemu. W\u00f3jtostwo do 1788 r. wnosi\u0142o do skarbu 359 z\u0142p. 20 gr. Na brzegu rz. Narwi znajduje si\u0119 nasyp okr\u0105g\u0142y, zwany \u201eZamczysko\u201c, na kt\u00f3rym, pod\u0142ug podania, sta\u0142 zamek Bony. O 1\u00bd w. od mstka w g\u00f3r\u0119 rz. Narwi, na lewym brzegu, drugi nasyp zwany \u201eKuraszewo\u201c, dawne horodyszcze, prawdopodobnie <\/span>Jad\u017awing\u00f3w<\/a>. (Jaroszewicz, Bibl. Warsz., 1853 r.). J. Krz.<\/i><\/p>\n

Narew<\/b> al.<\/span> Narewka<\/i>, urocz. le\u015bne, pow. pru\u017ca\u0144ski, gm. i dobra Suchopol, 26 w, od Pru\u017cany.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Narewka<\/b> 1.) rzka w gub. grodzie\u0144skiej, lewy dop\u0142. Narwi<\/a>. Wyp\u0142ywa z b\u0142ot Nikorskich<\/a> w P<\/span>uszczy Bia\u0142owieskiej<\/a> (tam gdzie by\u0142a stra\u017c Okolnicka<\/a>), przep\u0142ywa puszcz\u0119 w kierunku p\u0142n.-zach., rozdzielaj\u0105c j\u0105 na dwie prawie r\u00f3wne cz\u0119\u015bci, p\u0142n.-wsch. i p\u0142d.-zach. i ubieg\u0142szy oko\u0142o 60 w. przez topieliska le\u015bne \u0142\u0105czy si\u0119 z rz. Narwi\u0105 powy\u017cej m. Narwi. Do \u017ceglugi niezdatna, sp\u0142awna na przestrzeni 35 w. Na 5 w. od uj\u015bcia stanowi granic\u0119 pomi\u0119dzy pow. biel\u00adskim a pru\u017ca\u0144skim. Przyjmuje od praw. brz.: Krynic\u0119, Jelonk\u0119<\/a>, Or\u0142\u00f3wk\u0119<\/a>, Hwo\u017ani\u0119 (Gwo\u017ani\u0119<\/a> al. Hrywd\u0119), Praszcz\u0119 i D\u0105br\u00f3wk\u0119, od lew. za\u015b Kliczyni\u00f3wk\u0119, \u0141utowi\u0119<\/a>, Jelonk\u0119, Wakuszank\u0119<\/a>, Jab\u0142on\u00f3wk\u0119 i Wieliczk\u00f3wk\u0119<\/a>. 2.) N.,<\/b> rz., lewy dop\u0142yw Szczary, ma uj\u015bcie poni\u017cej Hrywdy. J. Krz.<\/i><\/p>\n

Narewka,<\/b> mko nad rz. t. n., pow. pru\u017ca\u0144ski, w 5 okr. pol., o 60 w. od Pru\u017cany a 140 w. od Grodna, 863 mk. (448 m\u0119\u017c. i 418 kob.), w tem 778 \u017cyd\u00f3w (?); cerkiew, synagoga, st. poczt., przysta\u0144. Zarz\u0105d okr. pol. dla trzech gmin: bia\u0142owiesko-aleksandryjskiej (Zastawa), masiewskiej i suchopolskiej. Par. prawos\u0142., dek. (b\u0142ahoczynie) Szeresz\u00f3w, 2344 wiernych (1115 m\u0119\u017c. i 1229 kob.). Opr\u00f3cz cerkwi paraf. znajduje si\u0119 cerkiew fil. i kaplica na cmentarzu grzebalnym. Dawniej by\u0142a tu filia b. par. katol. Ja\u0142\u00f3wka. O 2 w. od mstka, nad brzegiem rz. Narewki, znajduj\u0105 si\u0119 \u015blady stacyi krzemiennej przedhistorycznej (Glogi<\/span><\/s>er, Bibl. Warsz., 1881 r., t. I, str. 111).<\/span>J. Krz.<\/i><\/p>\n

Narewka,<\/b> ob. Narew<\/a><\/i> 2).<\/span><\/p>\n

Narkiewicze,<\/b> w\u015b, pow. wo\u0142kowyski, gm. Bojary, 37 w. od Wo\u0142kowyska, 339 dz.<\/span><\/p>\n

Narkuny<\/b>,<\/span><\/s><\/b> 1.) w\u015b i fol., pow. kalwaryjski, gm. n<\/span>adnieme\u0144ska, par. Balwierzyszki, odl. od Kalwaryi w. 38, dm. 1, mk. 87. W 1827 r. by\u0142o dm. 10, mk. 71. 2.) N.,<\/b> w\u015b i fol., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. Gie\u0142gudyszki, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 38 w., dm. 17, mk. 248. W 1827 r. by\u0142o dm. 19, mk. 277. Wchodzi\u0142y w sk\u0142ad d\u00f3br Gie\u0142gudyszki Dolne.<\/p>\n

Narku\u0144cy,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Kopciowo, par. Lejpuny, odl. od Sejn w. 36, dm. 5 mk. 41.<\/p>\n

Narojki,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc. i fol., pow. biel\u00ads\u00adki gub. grodz., gm. Narojki, w dawnej ziemi drohickiej, 43 w. od Biel\u00ads\u00adka, 21 dm., 244 mk., zarz\u0105d gm., cerkiew murow., szk\u00f3\u0142ka, 198 dz. w\u0142o\u015be., 57 cerk. Do par. praw., dekanatu (b\u0142agoczynia) drohickiego, nale\u017c\u0105: N., Cecele, Klukowo. Fol. zw. N. \u015aledzianowo, Pie\u0144kowskich, ma 536 dzies. Ludno\u015b\u0107 wsi polska. Gmina obejmuje 61 miejscowo\u015bci, 423 dm. w\u0142o\u015bc. (460 innych), 5674 mk, w\u0142o\u015bcian, uw\u0142aszczonych na 4754 dz. Nadto w gm. jest 342 dz. cerk. i ko\u015bc. i 10,997 wi\u0119kszej posiad\u0142o\u015bci. Pod wsi\u0105 cmentarzysko przedhistoryczne.<\/span><\/p>\n

Narpgallen<\/b> al. Narbgallen<\/i>, maj\u0105tek che\u0142mi\u0144ski, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. p. i kol. G\u0105bin, 3 klm. odl., okr. urz. stanu cywiln. Pruszeschken. Obejmuje 208\u20222 ha roli orn. i ogr., 40\u20226 \u0142\u0105k, 45\u20228 pastw., 1\u20226 lasu, 14\u202274 nieu\u017cyt., 3\u202209 wody, razem 314\u202203 ha; czysty doch\u00f3d z gruntu 3261 mrk. K\u015b. Fr.<\/i> [Norgallen<\/i>, 1583 Nargailen<\/i>, dzi\u015b (ros.) \u041f\u0440\u043e\u043b\u0435\u0442\u0430\u0440\u0441\u043a\u0438\u0439<\/span><\/i> w obw. kaliningradzkim.]<\/span><\/p>\n

Nartele,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Kwieciszki, par. Maryampol, odl. od Maryampola 4 w. Ma 29 dm., 259 mk. W 1827 r. by\u0142o 19 dm., 185 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Narty<\/b> [\u2026]<\/span> 11.) N.,<\/b> al. Milewskie Budy<\/i> ob.). 12.) N.,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Kwieciszki, par. Maryampol, odl. od Maryampola 4. w. Ma 29 dm., 297 mk. W 1827 r. by\u0142o 25 dm., 170 mk. Os. N. i Trabiszki, rozl. mr. 98: gr. or. i ogr. mr. 84, \u0142\u0105k mr. 12, nieu\u017c. i place mr. 2; bud. z drzewa 7; s\u0105 pok\u0142ady torfu. 13.) N.<\/b> al. <\/i>Mosto<\/a><\/i>, os. le\u015b., pow. kalwaryjski. 14.) N.,<\/b> w\u015b., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Szy\u0142gale, par. Syntowty, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 22 w. Ma 3 dm., 30 mk. W 1827 r. by\u0142o 3 dm., 28 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Naruny,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Miros\u0142a<\/span>w, odl. od Sejn 50 w. Dm. 17, mk. 170. W 1827 r. w\u015b rz\u0105d., 14 dm., 102 mk., nale\u017ca\u0142y do par. Sereje.<\/p>\n

Narus<\/b> 1.) Lappallen<\/i>, ob. Lapallen<\/i>. 2.) N.-<\/b>Potrimpen<\/i> al. Narus-Tallut<\/i> i Norkaiten<\/i> (niem.), dobra na Litwie prusk., st. p. Kukoreiten, okr. urz. stanu cywiln. Lapienen. Nazwa Potrimpen przypomina bo\u017cka starych Prusak\u00f3w Potrymposa. K\u015b. Fr.<\/i><\/p>\n

Narutowicze,<\/b> ws, pow. pru\u017ca\u0144ski, gm. Sielec, 23 w. od Pru\u017cany, 630 dz.<\/span><\/p>\n

<\/a>Narwa,<\/b> rz., ob. <\/i>Narew<\/a><\/i> i Narowa<\/i>.<\/p>\n

Narwojsze,<\/b> pow. w\u0142adys\u0142awowski, ob. Norwajsze<\/a><\/i>.<\/p>\n

Nassawen<\/b> (niem.), w\u015b na Litwie prus., pow. sto\u0142upia\u0144ski Mehlkehmen, okr. urz. stanu cywil. Jaegersthal. Le\u017cy nad granic\u0105 polsk\u0105. K\u015b. Fr.<\/i> [Dzi\u015b (ros.) \u041b\u0435\u0441\u0438\u0441\u0442\u043e\u0435<\/span><\/i> w obw. kaliningradzkim.]<\/span><\/p>\n

Nasuty,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Kopciowo, odl. od Sejn w. 22, dm. 5, mk. 44. W 1827 r. by\u0142o dm. 4, mk. 23. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Justyan\u00f3w.<\/p>\n

Naszyszki,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Wy\u0142kowyszki, odl. od Wy\u0142kowyszek 8 w. Ma 2 dm., 30 mk. W 1827 r. by\u0142o 3 dm., 23 mk. Os. N. i Mazucie rozl. mr. 169: gr. or. i ogr. mr. 93, \u0142\u0105k mr. 64, pastw. mr. 6, nieu\u017c. i place mr. 6; bud. z drzewa 7; p\u0142odozmian 5 polowy.<\/p>\n

<\/a>Natalienhof<\/b> (niem.), fol., pow. w\u0119goborski; ob. <\/i>Przytu\u0142y<\/a><\/i> (4)<\/span>.<\/p>\n

Natalin<\/b> 1.) al. Johalin<\/i>, dobra, pow. s\u0142onimski, gm. Dobromy\u015bl, 45 w. od S\u0142onima. W\u0142asno\u015b\u0107 Fen\u00adsha\u00adwe’a, z fol. Budniki i urocz. Ostr\u00f3wek 4931 dz. (2291 lasu). 2.) N.,<\/b> fol. d\u00f3br Ho\u0142owczyce, pow. wo\u0142kowyski.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Natangia,<\/b> niem. Natangen<\/i>, dok. Nathangia<\/i>, Nattanginland<\/i>, Notangia<\/i>, stare terytoryum pruskie, mia\u0142o kszta\u0142t tr\u00f3jk\u0105ta ku p\u0142d. zwr\u00f3conego. Graniczy\u0142o na zach. z Warmi\u0105<\/a>, na p\u0142n. z Sambi\u0105<\/a>, od kt\u00f3rego j\u0105 oddziela\u0142a Prego\u0142a<\/a> i z Nadrowi\u0105<\/a>, na p\u0142d.-wsch. za\u015b z ziemi\u0105 bardzk\u0105<\/a>. Wschodni k\u0105t tej ziemi zwano tak\u017ce Wohnsdorf. Opr\u00f3cz tego le\u017ca\u0142y w N. mniejsze terytorya, mianowicie Labegow, pewnie Labrawa, tam gdzie dzi\u015b le\u017c\u0105 dobra ryc. Labehnen, Tummone (Tumpne?), tam gdzie dzi\u015b mto Domnau i Sutwiert (Sucwiert), na kt\u00f3re wskazuje w\u015b Sausgarten; dalej Solidow, gdzie dzi\u015b le\u017cy w\u015b Sollau i Sclumen, kt\u00f3rego nazw\u0119 przechowa\u0142y dobra Glomen<\/a>. Najs\u0142awniejszym grodem w N. by\u0142 Beselede, pod Bartoszycami, kt\u00f3rego nazw\u0119 przypomina po dzi\u015b dzie\u0144 w\u015b Beisleiden. Z dzisiejszych powiat\u00f3w nale\u017ca\u0142yby do N. i\u0142awski, frydl\u0105dzki i po\u0142udniowa cz\u0119\u015b\u0107 welawskiego i kr\u00f3lewieckiego. Przez Krzy\u017cak\u00f3w zosta\u0142a N. podbita jedenastego roku po ich przybyciu do Prus, jak powiada Dusburg, a wi\u0119c oko\u0142o r. 1239\u201440. Podb\u00f3j dokonany zosta\u0142 z pomoc\u0105 jakiego\u015b Pomandy, za\u017cywaj\u0105cego niegdy\u015b wielkiej s\u0142awy u Prusak\u00f3w. Ten przeszed\u0142szy na stron\u0119 Krzy\u017cak\u00f3w i przyj\u0105wszy chrzest, postanowi\u0142 i ziomk\u00f3w swoich pozyska\u0107 dla wiary chrze\u015bcia\u0144skiej. Wr\u00f3ciwszy tedy do nich z Balgi<\/a>, udawa\u0142 jakoby by\u0142 poganinem i nieprzyjacielem Krzy\u017cak\u00f3w. Za jego staraniem z\u0142\u0105czyli si\u0119 wi\u0119c Warmiacy, Natangianie i Barcianie i oblegli zamek krzy\u017cacki Balg\u0119. Ale Krzy\u017cacy byli ju\u017c poprzednio o wszystkiem uwiadomieni, przyszli wi\u0119c za\u0142odze na odsiecz pod wodz\u0105 ks. brunszwickiego Ottona. Przez niego zostali Prusacy na g\u0142ow\u0119 pobici, w skutek czego ju\u017c r. 1241 poddali si\u0119 zakonowi (\u201efecerunt de necessitate virtutem, powiada Dusburg, et datis obsidibus se fidei et fratrum imperio subdiderunt\u201c, Script. rer. Pruss., I, str. 65). Krzy\u017cacy tedy, aby mieszka\u0144com uniemo\u017cebni\u0107 wszelkie zachcianki wyzwolenia si\u0119 spod<\/span> narzuconego jarzma, zbudowali nad rzeczk\u0105 Kauxte (\u201eCaustere\u201c) zamek Kreuzburg zwany. Pomimo to chwycili Nadrowianie ju\u017c r. 1249 zn\u00f3w za bro\u0144, zabili 54 rycerzy i wiele chrze\u015bcian, lecz wkr\u00f3tce zostali zn\u00f3w zwyci\u0119\u017ceni. Krwawe zapasy trwa\u0142y jeszcze kilkadziesi\u0105t lat, ale by\u0142y daremne, zakon i tu wyszed\u0142 z boju zwyci\u0119zko (T\u00f6ppen: Hist. comp. Geogr., str. 18\u201418; Voigt: Gesch. Preussens, I, str. 488\u2014490; Script. rer. Pruss., I; Cod. dipl. Warm., I, str. 386, gdzie jest dok\u0142adnie opisana linia graniczna mi\u0119dzy N. a ziemi\u0105 bardzk\u0105). P\u00f3\u017aniej utworzy\u0142 zakon w komturstwie baldzkim osobny kamerat, tak\u017ce N. zwany. Z spis\u00f3w wsi do niego nale\u017c\u0105cych wynika, \u017ce si\u0119 ci\u0105gn\u0105\u0142 od Balgi a\u017c do bisk. warmi\u0144skiego, a w stron\u0119 m. Brandenburga a\u017c do Packerau i Windkeim. W dok. wymieniaj\u0105 tak\u017ce cz\u0119sto dw\u00f3r natangski (Curia Natanginensis, Curia Natangyn 1341 r., natangischer Hof, Natangen), ale jego po\u0142o\u017cenia nie mo\u017cna dok\u0142adnie oznaczy\u0107 (ob. T\u00f6ppen: Hist. comp. Geogr. v. Preussen, str. 200\u2014201 ). Voigt wylicza tak\u017ce 2 komtur\u00f3w natangskich: Wernera v. Grunowen (1257\u20141258) i Fryderyka v. Holdenst\u00e4te (1276). P\u00f3\u017aniej wymieniaj\u0105 ju\u017c tylko w\u00f3jt\u00f3w. Takimi byli: Kuno (1276\u201478), Helwig v. Goldbach (1284\u20141285), Henryk v. Zuckschwert (1288\u20141291). Odt\u0105d zwini\u0119to pewnie ten kamerat i przy\u0142\u0105czono go do komturstwa baldzkiego, chocia\u017c na dok. dopiero Henning Schindekopf (1354) mianuje si\u0119 komturem baldzkim i zarazem w\u00f3jtem natangskim (ob. Voigt: \u201eNamen Codex\u201c, str. 40 i 72). \u017be, jak utrzymuje M\u00fclverstedt, w terytoryum N. le\u017ca\u0142a jeszcze ziemia Natangi\u0105 zwana, temu przeczy Toeppen stanowczo (ob. Hist. comp. Geogr., str. 201, przyp. 890). Za czas\u00f3w ksi\u0105\u017c\u0119cych istnia\u0142 tak\u017ce pow. natangski, licz\u0105cy 13 g\u0142\u00f3wnych w\u00f3jtostw i 2 dziedziczne (str. 262). K\u015b. Fr.<\/i><\/p>\n

Nathalienhof<\/b> (niem.) dobra, pow. gierdawski, st. p. Gierdawy.<\/p>\n

Naudzie<\/b> 1.) w\u015b, pow. maryampolski, gm. Gudele, par. Sapie\u017cyszki, odl. od Maryampola 36 w., ma 11 dm., 148 mk. 2.) N.,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Szy\u0142gale, par. Syntowty, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 17 w. Dm. 11, mk. 139. W 1827 r. by\u0142o dm. 12, mk. 120. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Naudziszki,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Pojeziory, par. Wy\u0142kowyszki, odl. od Wy\u0142kowyszek 11 w. Dm. 6, mk. 49. W 1827 by\u0142o dm. 6, mk. 69.<\/p>\n

Nauenpille<\/b> al. Naujepile<\/i>, t. j. nowy zamek, Nowogr\u00f3dek<\/a>; ob. Kiern\u00f3w<\/i> i Liszk\u00f3w<\/a><\/i>.<\/p>\n

Naugardyszki,<\/b> fol., pow. maryampolski, gm. Aleksota, par. Godlewo, odl. od Maryampola 47 w., dm. 4, mk. 48. W 1827 r. by\u0142o dm. 13, mk. 91.<\/p>\n

Naugeningken<\/b> (niem.), fol., pow. ragnecki, st. p. Lengwethen, 4 klm. odl., zawiera 58\u202272 ha roli orn. i ogr., 1 nieu\u017c. Nale\u017cy do d\u00f3br ryc. Gerskullen.<\/p>\n

Naujehnen,<\/b> pewnie Naujeny<\/i> al. Nowinnen<\/i> (niem.), w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. p. i okr. Bo\u0107winka. 2.) N.<\/b>–Albrecht<\/i> (niem.), ob. Mamu<\/i>, okr. Wisborienen. 3 ) N.<\/b> Gross<\/i> niem., w\u015b, pow. pi\u0142ka\u0142owski, st. p. Schirwindt, okr. Lindicken.<\/p>\n

Naujems Pillkallen<\/b> al. Gross Pillkallen<\/i> i Skumbern<\/i> (niem.), w\u015b na Litwie prusk., pow. ragnecki, st. p. Krupiszki, okr. Girrehnen.<\/p>\n

Naujeningken<\/b> (niem.), 1.) w\u015b na Litwie prusk., pow. ragnecki, st. p. i okr. urz. stanu cywiln. Budwethen. 2.) N.,<\/b> w\u015b, pow. darkiejmski, st. p. Darkiejmy, okr. Gudwallen. 3.) N.,<\/b> w\u015b, pow. g\u0105binski, st. p. G\u0105bin, okr. Stulgen. 4) N.,<\/b> w\u015b, pow. pi\u0142ka\u0142owski, st. p. Malwiszki, okr. urz. stanu cywiln. Stimbern. 5.) N.<\/b> al. Neuteich<\/i>, w\u015b, pow. sto\u0142upia\u0144ski, st. p. Mehlkehmen, okr. Jaegersthal. 6.) N.<\/b> al. Kruselauken<\/i> i Plicklauken<\/i>, w\u015b, pow. pi\u0142ka\u0142owski st. p. Schillehnen. 7 ) N.<\/b> al. Usztamsen<\/i> (niem.), w\u015b, pow. ragnecki, st. p. Wischwill, okr. Szugken. 8.) N.<\/b> Ant<\/i>. al. Brandwethen<\/i> i Brandtwethen<\/i>, w\u015b, pow. ragnecki, st. p. Budwethen, okr. Lengwethen.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Naujepile<\/b> al. Pilokalnis<\/i> g\u00f3ra w pow. sejne\u0144skim, ob. <\/i>Liszk\u00f3w<\/a><\/i>.<\/p>\n

Naumowicze,<\/b> w\u015b, pow. augustowski, gm. \u0141abno, par. Adamowicze (praw. \u0141abno), odl. od Augustowa 54 w.; ma 59 dm., 459 mk. i 1538 mr. obszaru. W 1827 r. by\u0142o 44 dm. i 267 mk. N. wchodzi\u0142y w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105dowych \u0141abno. W r. 1558 w w\u00f3jtowstwie naumowickiem, we w\u0142o\u015bci dworu \u0142abe\u0144skiego, ekon. grodz. We wsi by\u0142o 34 w\u0142\u00f3k gruntu \u015bredniego, z tego 2 wolne na w\u00f3jtowstwo i 32 na s\u0142u\u017cb\u0119 ci\u0105g\u0142\u0105. Poddani mieli 108 wo\u0142\u00f3w i 63 koni. Z w\u0142\u00f3k ci\u0105g\u0142ych p\u0142acili 13 k\u00f3p 20 gr.; nadto dawali 64 beczek owsa i po 5 gr. za odw\u00f3z ka\u017cdej beczki, co czyni 5 k\u00f3p 20 gr. Do w\u00f3jtowstwa nale\u017ca\u0142y wsi: N., Tryczewicze, So\u0142owie, Ko\u0142baszczyce i Szerkowicze Strzeleckie.<\/span><\/p>\n

Nausedehlen<\/b> (niem.), w\u015b, pow. ragnecki, st. p. Nausseden.<\/p>\n

Nausseden<\/b> (niem.) [\u2026]<\/span> 5.) N.,<\/b> w\u015b i dobra, pow. wystrucki, st. p. Karalene, okr. Kummetschen. [\u2026]<\/span> 11.) N.<\/b> Koellmisch<\/i> al. Stiegeln<\/i>, maj. che\u0142mi\u0144ski, pow. ragnecki, st. p. Willkischken, obejmuje 106\u20221 ha roli orn. i ogr., 34\u202218 \u0142\u0105k) 2\u202205 pastw., 1\u202203 boru, 3 nieu\u017c., razem 146\u202236 ha. [\u2026]<\/span> K\u015b. Fr.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Nawa<\/b> al. Nowa<\/i>, rz. w pow. w\u0142adys\u0142awowskim, bierze pocz\u0105tek w le\u015bnictwie Gryszkabuda, pod wsi\u0105 Kura, 12 w. na zach. od Sapie\u017cyszek. P\u0142ynie w kierunku p\u0142d.-zach. przez Pokalniszki, Szedwigi, Szukiele, st\u0105d ku zach. przez Bluwiszki, Rygiszki, Galinie, \u017begle, Wowory, Buksznie i za Kasiukianami wprost Wojszwi\u0142, wpada z lew. brz. do Penty<\/a> a z ni\u0105 do Szeszupy<\/a> (lew. dop\u0142ywu Niemna<\/a>). Przyjmuje z praw. brzegu pod Szedwigami, Bluwiszkami, Galiniami i Werpikami cztery strumienie bez nazw; z lewej powy\u017cej Szedwig jeden, pod Szukielami dwa strumienie bez nazw, a pod Bukszniami rzeczk\u0119 Nopaitis<\/a>. D\u0142uga przesz\u0142o 36 wiorst. J. Bliz.<\/i><\/p>\n

Nawiuny,<\/b> os. karcz., pow. w\u0142adys\u0142awowski, ob. Gie\u0142gudyszki<\/a> G\u00f3rne<\/i> i Dolne<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Necko<\/b> (Netsko<\/i>), jezioro, w pow. augustowskim, w odl. 1 w. na p\u0142n. od mta Augustowa, le\u017cy w\u015br\u00f3d r\u00f3wnin wzg\u00f3rkowatych, wznosz\u0105cych si\u0119 420 do 450 st\u00f3p n. p. m., podczas gdy brzeg jeziora przedstawia oko\u0142o 400 st\u00f3p wznies. Ci\u0105gnie si\u0119 ono w kierunku od p\u0142d.-zachodu ku wschodowi, na d\u0142ugo\u015bci oko\u0142o 6 w., przy szeroko\u015bci \u00bd do \u00be wiorsty. Obszar jego wedle jednych danych urz\u0119dowych wynosi 4 w. kwadr., czyli 0\u202208 mili kwadr., wed\u0142ug innych oblicze\u0144 ma 691 mr. obszaru, przy g\u0142\u0119boko\u015bci do 60 st\u00f3p dochodz\u0105cej. Brzegi ma wynios\u0142e, okryte zaro\u015blami. Nale\u017cy ono do obszaru posiad\u0142o\u015bci miejskich Augustowa. Przez to jezioro przechodzi K<\/span>ana\u0142 Augustowski<\/a>, \u0142\u0105czy je z jeziorami Bia\u0142e<\/a> [(5.)]<\/span> i Studzieniczne<\/a>, tworz\u0105cymi niejako dalszy ci\u0105g jeziora N. w kierunku ku wschodowi. Trzy te jeziora tworz\u0105 14 wiorstowy pas drogi wodnej. Nad brzegami jeziora nie ma<\/span> \u017cadnych wsi, jedna tylko osada le\u015bna \u015alepek [\u015alepsk]<\/span>, przy kt\u00f3rej wp\u0142ywa do jez. rzka Go\u0142ka [Dzi\u015b Zelwianka<\/i>]<\/span>. Od po\u0142udnia w stronie p\u0142d.-wsch. od msta, wchodzi do jeziora K<\/span>ana\u0142 Augustowski, stanowi\u0105cy zarazem na znacznej przestrzeni koryto rz. Netty<\/a>, tworz\u0105cej odp\u0142yw jeziora. Br. Ch.<\/i> [Wed\u0142ug K. O. Falka ma \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w ja\u0107wieski; por. jez. Rospuda<\/a><\/i> (2.).]<\/span><\/p>\n

Negeln,<\/b> w\u015b na mierzei kuro\u0144skiej, ob. Karwaiten<\/a><\/i>.<\/p>\n

Nehnis Abbau<\/b> (niem.), wyb., pow. wystrucki, st. p. Wystru\u0107.<\/p>\n

Nehring,<\/b> ob. Nierzeja<\/a><\/i>.<\/p>\n

Nehrung<\/b> (niem.), ob. Nierzeja<\/a><\/i>.<\/p>\n

Nehrung<\/b> 1.) Frische<\/i> (niem.), ob. Nierzeja fryska<\/i>. 2.) N.<\/b> Kurische<\/i>, ob. Kuro\u0144ska Mierzeja<\/a><\/i>.<\/p>\n

Nejbrow,<\/b> kol., pow. brzeski, gub. grodz., gm. Domaczewo (6 w.), 774 dz., szko\u0142a. ewang.<\/span><\/p>\n

Nejdorf,<\/b> kol., pow. brzeski, gub. grodz., gm. Domaczewo (5 w.), 777 dz. kolonist\u00f3w i 30 dz. ko\u015bcielnej.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Nemmersdorf,<\/b> niem., 1.) w\u015b, pow. g\u0105bi\u0144ski. Posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 paraf. ewang. i st. p. Le\u017cy w uroczej dolinie W\u0119gorapii, wij\u0105cej si\u0119 w\u015br\u00f3d spadzistych, borami okolonych brzeg\u00f3w. Odl. 11 klm. na p\u0142d.-zach. od m. pow., przy trakcie g\u0105bi\u0144sko-darkiejmskim. Gleba \u017cyzna. W 1878 r. 479 mk. Trudni\u0105 si\u0119 rolnictwem, hodowl\u0105 byd\u0142a i koni. Zbo\u017ce, we\u0142n\u0119 i okowit\u0119 wywo\u017c\u0105 zt\u0105d do Kr\u00f3lewca i G\u0105bina, ztamt\u0105d za\u015b sprowadzaj\u0105 towary kolonialne. W pobli\u017cu znajduje si\u0119 cmentarzysko przedhistoryczne, g\u00f3ra zamkowa (Schlossberg) i \u015blady starej osady nawodnej. Poczta osobowa dochodzi z G\u0105bina przez N. do W\u0119goborka. W 1877 r. nadesz\u0142o do tutejszej poczty 30,700 listowych przesy\u0142ek, wys\u0142ano za\u015b 16,200. Tutejszy okr. urz. stan. cywiln. mia\u0142 w 1880 r. 1855 dusz. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ew. zosta\u0142 zbudowany 1589 r. 2.) N.<\/b> al. <\/i>Moskau<\/a><\/i>, maj\u0105tek che\u0142m. z dwoma folw., tam\u017ce, zawiera 466\u202261 ha roli orn. i ogr., 56\u20225 \u0142\u0105k, 2\u20224 pastw., 15 boru, 18\u202218 nieu\u017c., 5\u202292 wody, razem 564\u202261 ha; czysty doch\u00f3d wynosi 3261 mrk. Jest tu gorzelnia, browar i m\u0142yn; hodowla koni wschodnio-fryskiej rasy. K\u015b. Fr.<\/i><\/p>\n

Nemmuns,<\/b> litewska nazwa Niemenka<\/i> (ob.).<\/p>\n

Nendrupie,<\/b> fol., pow. wy\u0142kowyski, gm. Wojtkobole, par. Gra\u017cyszki. W 1827 r. os. rz\u0105d., 1 dm., 9 mk.<\/p>\n

Nendrynie,<\/b> w\u015b nad rz. Szeszup\u0105, pow. maryampolski, gm. Antonowo, par. Pilwiszki, odl. od Maryampola w. 15, le\u017cy przy drodze bitej z Maryampola do Pilwiszek, ma 56 dm., 393 mk. i szko\u0142\u0119 pocz\u0105tkow\u0105 og\u00f3ln\u0105. W 1827 roku by\u0142o 20 dm., 183 mk.<\/p>\n

Nendryniszki,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Kwieciszki, par. Maryampol. Odl. od Maryampola 5 w., ma 14 dm., 111 mk. W 1827 r. by\u0142o dm. 7, mk. 61.<\/p>\n

Nenndrinnen<\/b> (niem.), fol., pow. wystrucki, st. p. Bokellen<\/i>.<\/p>\n

Neple,<\/b> w\u015b i fol., pow. brzeski, gub. grodz., gm. Motyka\u0142y, 10 w. od Brze\u015bcia. W\u015b 268 dz., folw. bar. Taube (dawniej Pus\u0142owskich), 416 dz. Nadto Lachniccy maj\u0105 39 dz.<\/span><\/p>\n

Nepomucen\u00f3wka,<\/b> w\u015b i folw., pow. pru\u017ca\u0144ski, gm. Suchopol, 25 W. od Pru\u017cany. Wie\u015b 251 dz.; folw. Wo\u0142k\u00f3w, 358 dz. i 297 dz. kilku w\u0142a\u015bcicieli.<\/span><\/p>\n

Nerbekiten,<\/b> ob. Norkitten<\/i>.<\/p>\n

Nereja,<\/b> ob. Nierzeja<\/a><\/i> i Mierzeja<\/a><\/i>.<\/p>\n

Nerejkupis,<\/b> rzeczka w pow. w\u0142adys\u0142awowskim, ma pocz\u0105tek pod wsi\u0105 Kaliny, z bagna Ragowino, p\u0142ynie w kierunku zach.-p\u0142d. przez Filipy, Bud\u0119 i za wsi\u0105 Degucie wpada z praw. brzegu do Wysokiej. D\u0142uga oko\u0142o 8 wiorst. J. Bliz.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Nere\u015bl,<\/b> rzeka w pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adkim, wyp\u0142ywa ze stawu w okolicach Knyszyna zwanego jez. Czechowskim al. Zygmunta Augusta<\/a> oko\u0142o wsi Czechowizna, p\u0142ynie w licznych zakr\u0119tach zrazu w kier. zach., nast\u0119pnie zwraca si\u0119 coraz bardziej ku p\u0142d., mija wsie Lewonie, Ramian, Bohusze, Bajki, Bia\u0142obrze\u017cki gdzie rozlewa si\u0119 w staw, Franki, Duchny, \u0141a\u017cuki i powy\u017cej wsi N. \u0141azy uchodzi od pr. brzegu do Narwi<\/a>. D\u0142uga oko\u0142o 20 w. [Na rzece by\u0142o wiele staw\u00f3w: Boguszewka, Fr\u0105czki, Lewon, Lewor, \u017buk.]<\/span><\/p>\n

Nerige,<\/b> tak\u0105 nazw\u0119 w aktach krzy\u017cackich nosi rz. Wilia.<\/p>\n

Neris,<\/b> Nerys, litewska nazwa rz. Wilii. Pochodzi prawdopodobnie od wyr. n\u00earti<\/i>-nurzy\u0107, n\u00earas<\/i>-nurek. Od tego samego \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142owu pochodz\u0105 tak\u017ce nazwy: Narty, Nartele, Ponary. Pokrewny pierwiastek s\u0142owia\u0144ski nur<\/i> s\u0142u\u017cy za \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w nazw Nur, Ner, Narew. J. Krz.<\/i><\/p>\n

Neroniki,<\/b> w\u015b, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, gm. Bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adczek, 103 dz.<\/span><\/p>\n

Nerosna,<\/b> w\u015b i urocz., pow. sok\u00f3lski, gmina Roman\u00f3wka, 21 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 718 dz.<\/span><\/p>\n

Nerwekethen,<\/b> ob. Norkitten<\/i>.<\/p>\n

Nestonkehmen<\/b> (niem.), w\u015b nad rz. Romint\u0105, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. p. G\u0105bin, urz. stanu cywiln. Kulligkehmen.<\/p>\n

Nesterki,<\/b> w\u015b, pow, pru\u017ca\u0144ski, gm. Rudniki, 9 w. od Pru\u017cany, 412 dz.<\/span><\/p>\n

Nesterowicze,<\/b> w\u015b, pow. wo\u0142kowyski, gmina \u015awis\u0142ocz, 21 w. od Wo\u0142kowyska, 278 dz.<\/span><\/p>\n

Nestonwethen,<\/b> w\u015b na Litwie prusk., pow. ragnecki, st. p. Budwethen, okr. urz. stanu cywiln. Raudonatschen.<\/p>\n

Netschuhnen<\/b> albo Nettschunen<\/i>, Netzuhnen<\/i> (niem.) 1.) w\u015b, pow. ragnecki, st. p. Ragneta, okr. urz. stanu cywil. Titschken. 2.) N.<\/b> al. Aszmieszken, dobra che\u0142m., st. poczt. Willkischken, 5 klm. odl., okr. urz. stanu cywil. Szugken, maj\u0105 30\u202292 ha ziemi.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Netta,<\/b> dawniej zwana <\/i>Mot\u0105<\/a><\/i>, rz. w pow. augustowskim, wyp\u0142ywa z jez. Necko<\/a> na p\u0142n. m. Augustowa, p\u0142ynie na p\u0142d. stanowi\u0105c cz\u0119\u015b\u0107 K<\/span>ana\u0142u Augustowskiego<\/a>, pod Dembowem wpada z praw. brz. do Biebrzy<\/a>. Pomi\u0119dzy Polkowem a Dembowem oddziela si\u0119 ku zach. po\u0142udniowi drugie koryto, p\u0142ynie pod nazw\u0105 Kopyt\u00f3wki pod Kopytkowem<\/a>, dotyka pow. szczuczy\u0144skiego i wpada do Biebrzy o 5 w. ni\u017cej ku po\u0142dn. od g\u0142\u00f3wnego koryta. Przyjmuje z praw. brzegu Tur\u00f3wk\u0119<\/a>, \u017barn\u00f3wk\u0119<\/a>, W\u0119gr\u00f3wk\u0119, Barg\u0142\u00f3wk\u0119<\/a>, Tajenk\u0119<\/a>, z lewego Sajownic\u0119, Kolniczank\u0119<\/a>, Olszank\u0119<\/a>. Na ca\u0142ej niemal swej d\u0142ugo\u015bci p\u0142ynie N. \u015br\u00f3d bagnistej podmok\u0142ej r\u00f3wniny towarzysz\u0105cej jej z pocz\u0105tku z lewego brzegu a dalej z obu. W miar\u0119 zbli\u017cania si\u0119 ku Biebrzy, w kierunku po\u0142udniowym obszar bagnisty rozszerza si\u0119 i b\u0142ota doliny Netty zlewaj\u0105 si\u0119 z b\u0142otami doliny Biebrzy w jeden rozleg\u0142y obszar, \u015br\u00f3d kt\u00f3rego na nielicznych suchszych wynios\u0142o\u015bciach mieszcz\u0105 si\u0119 rzadkie i drobne wioski i osady. Ob. Biebrza\u0144skie b\u0142ota<\/a><\/i>. J. Bliz.\u2014Br. Ch.<\/i> [Por. Meten<\/a><\/i>. Wed\u0142ug K. O. Falka ma \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w ja\u0107wieski. Nett\u0119 uwa\u017ca si\u0119 za dolny bieg Rospudy<\/a>.]<\/span><\/p>\n

Netta,<\/b> w\u015b i fol., major., pow. augustowski, gm. Kolnica, par. Jan\u00f3wka, odl. od Augustowa w. 10. Ma 69 dm., 742 mk. W 1827 r. w\u015b rz\u0105d., par. Barg\u0142\u00f3w, 66 dm., 402 mk. W XVI w. istnia\u0142 tu podobno ko\u015bci\u00f3<\/span>\u0142ek filialny do Barg\u0142owa. Fol. N. stanowi majorat nadany rz. rad. stanu Czetyrkinowi.<\/p>\n

Neu<\/b> (niem.), pols. Nowy<\/i>. Miejscowo\u015bci z nazwami tak si\u0119 zaczynaj\u0105cemi szuka\u0107 nale\u017cy pod g\u0142\u00f3wn\u0105 nazw\u0105. Tu zamieszczamy tylko te, kt\u00f3re albo dotychczas zosta\u0142y opuszczone, albo te\u017c tworz\u0105 jeden wyraz z g\u0142\u00f3wn\u0105 nazw\u0105.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Neu-Astrawischken<\/b> (niem.), dobra ryc., pow. gierdawski, st. p. i okr. urz. stanu cywil. Bokellen; razem z Reimerischkchen<\/a> maj\u0105 376\u202248 ha roli or. i ogr., 82\u202291 \u0142\u0105k, 63\u202232 past., 152\u202259 boru, 13\u202218 nieu\u017c.<\/p>\n

Neu-Ballupoehnen<\/b> al. Neu-Gaidszen<\/i> (niem.), w\u015b, pow. darkiejmski, st. p. \u017babin. [Por. Gaidszen<\/a><\/i> 4.).]<\/span><\/p>\n

Neuberg<\/b> (niem.), 1.) w\u015b, pow. wystrucki, st. p. Jodlauken. 2.) N.,<\/b> ob. Nowa g\u00f3ra<\/i>.<\/p>\n

Neu-Beynuhnen,<\/b> al. Heysterbruch<\/i>, w\u015b, pow. darkiejmski, st. p. Launingken, okr. urz. stanu cywil. Milluhnen.<\/p>\n

Neu-Budupoehnen <\/b>(niem.), stadnina fiskalna, pow. sto\u0142upia\u0144ski, st. p. Kattenau, 5 klm. odl., obejmuje 279 ha roli orn. i ogr., 75\u202274 \u0142\u0105k, 4\u202217 past., 14\u202281 nieu\u017c., razem 373\u202279 ha.<\/p>\n

Neuburskie<\/b> Dobra na Litwie, otrzyma\u0142y sw\u0105 nazw\u0119 od ksi\u0105\u017c\u0105t Neuburskich, palatyn\u00f3w re\u0144skich, kt\u00f3rzy posiedli je drog\u0105 wiana. Ks. Janusz Radziwi\u0142\u0142 po \u015bmierci pierwszej \u017cony Zofii Olelkowicz\u00f3wny, za kt\u00f3r\u0105 otrzyma\u0142 ksi\u0119stwo S\u0142uckie, po\u015blubi\u0142 powt\u00f3rnie El\u017cbiet\u0119 ks. Brandenbursk\u0105 i mia\u0142 z niej syna Bogus\u0142awa, koniuszego litewskiego. Jedna c\u00f3rka tego Bogus\u0142awa, Ludwika-Karolina, wychodz\u0105c po raz drugi zam\u0105\u017c w 1633 r., z pomini\u0119ciem kr\u00f3lewicza Jak\u00f3ba Sobieskiego, kt\u00f3remu by\u0142\u0105 zm\u00f3wion\u0105 pod utrat\u0105 d\u00f3br, za Karola Filipa i palatyna re\u0144skiego, ks. Neuburskiego, (Kot\u0142ubaj, 178) wnios\u0142a mu w posagu ksi\u0119stwo S\u0142uckie, Zab\u0142ud\u00f3w i k\u015b. Bir\u017ca\u0144skie w Trockiem, Kiejdany na \u017bmudzi, Dubinki w Wile\u0144skiem, Newel, Siebie\u017c i Kopy\u015b na Bia\u0142ej Rusi, tudzie\u017c Roman\u00f3w i Bielic\u0119. Dobra te zacz\u0119to zwa\u0107 odt\u0105d urz\u0119downie Neuburskiemi. Znajdujemy o nich wzmianki w konstytucyach, mianowicie: z 1707 r., kt\u00f3r\u0105 polecono ui\u015bci\u0107 pretensye z powodu nadu\u017cy\u0107 poczynionych przez wojsko (Vol. Leg., t. VI: 120); pod 1717 r., w sprawie uwolnienia d\u00f3br od konsystencyi wojska (ib., fol. 125) i potwierdzenia w\u0142asno\u015bci falcgrafianki Re\u0144skiej (ib., fol. 321\u2014322). Gdy ksi\u0119\u017cna Ludwika-Karolina umar\u0142a w 1695 r., w\u0142a\u015bcicielk\u0105 d\u00f3br N. zosta\u0142a jedyna jej c\u00f3rka El\u017cbieta – Augusta pod kuratel\u0105 palatyna ojca, z ramienia kt\u00f3rego zarz\u0105dzali niemi, i nadu\u017cywaj\u0105c zaufania bogacili si\u0119 Oskierko i Niezabitowski (ob. Pami\u0119tniki Matuszewicza, t. I: 75). By\u0142y to czasy wielkich proces\u00f3w, jako\u017c i dobra N. nieusz\u0142y zawi\u015bci, ro\u015bcili bowiem do nich pretensye Sapiehowie, z racyi pokrewie\u0144stwa z Radziwi\u0142\u0142ami przez Hlebowicz\u00f3w. Pod pozorem tedy, \u017ce palatyn niemia\u0142 indygenatu polskiego, postarali si\u0119 przedewszystkiem o opiek\u0119 nad ks. El\u017cbiet\u0105, na co zapad\u0142 dekret tryb. litewskiego w 1695 r., naznaczaj\u0105cy za opiekuna ksi\u0119\u017cniczce het. litews. Kazimierza Sapieh\u0119. To pomini\u0119cie w opiece Radziwi\u0142\u0142\u00f3w, jako bli\u017cszych, zapali\u0142o wzajemn\u0105 nienawi\u015b\u0107 i pomi\u0119dzy obu mo\u017cnemi domami powsta\u0142y najbezecniejsze intrygi i gwa\u0142ty (ob. Ateneum Kraszewskiego, 1846 r., t. II, str. 120). Hetman Sapieha aby dosadzi\u0107 Radziwi\u0142\u0142om, w maju 1695 r. zajecha\u0142 zbrojno wojskiem komputowem trzymany przez nich Kopyl, kt\u00f3ry w kilka dni p\u00f3\u017aniej odebra\u0142 ks. Karol Stanis\u0142aw Radziwi\u0142\u0142 z niema\u0142ym bratniej krwi rozlewem (Kot\u0142ubaj, 395). Nast\u0119pnie obie strony nie przestawa\u0142y ci\u0105gle my\u015ble\u0107 o swych prawach do d\u00f3br N. i ka\u017cda chcia\u0142a niemi w jakikolwiek b\u0105d\u017a spos\u00f3b zaw\u0142adn\u0105\u0107. Przypomniano sobie, \u017ce palatyn by\u0142 winien kr\u00f3lowi Augustowi II 600,000 tynf\u00f3w, opartych na rzeczonych dobrach. Sapiehowie wzi\u0105wszy na pomoc i do trzeciej cz\u0119\u015bci sukcesyi przypu\u015bciwszy Pocieja, hetm. Przy litew., zacz\u0119li z palatynem spraw\u0119 w trybunale o dobra N. i nawet. dekreta kontumacyjne otrzymywali, a Pociej wyrobi\u0142 to u kr\u00f3la Augusta II, \u017ce ten sum\u0119 zastawn\u0105 600 tysi\u0119cy tynf\u00f3w od Sapieh\u00f3w mia\u0142 przyj\u0105\u0107; przed terminem jednak Pociej umar\u0142, a przebieg\u0142a kanclerzyna litewska Anna z Sanguszk\u00f3w Radziwi\u0142\u0142owa, tyle dokaza\u0142a u kr\u00f3la, \u017ce ten odm\u00f3wiwszy przyj\u0119cia um\u00f3wionego okupna od Sapieh\u00f3w, wzi\u0105\u0142 je od kanclerzyny; jednocze\u015bnie za\u015b pe\u0142nomocnik Radziwi\u0142\u0142\u00f3w Czarnecki zawar\u0142 w Manhejmie uk\u0142ad z palatynem, w sprawie oddania d\u00f3br N. w zastaw Radziwi\u0142\u0142om. Kanclerzyna niepoprzestaj\u0105c na tem, czyni\u0142a mo\u017cebne starania, by po\u015blubi\u0107 falcgrafiank\u0119 El\u017cbiet\u0119 synowi swemu, s\u0142awnemu p\u00f3\u017aniej z dziwactw i okrucie\u0144stwa Hieronimowi Floryanowi, kt\u00f3ry je\u017adzi\u0142 z wielk\u0105 wspania\u0142o\u015bci\u0105, a\u017c do Manhejmu w konkury, lecz gdy do ma\u0142\u017ce\u0144stwa nie przysz\u0142o, kanclerzyna wymog\u0142a na palatynie ostateczne zrzeczenie si\u0119 d\u00f3br N. (Matuszewicz I: 75\u201476). Dla zako\u0144czenia tranzakcyi o wykupno je\u017adzi\u0142 do Kislina w Brandenburgii ks. Hieronim Floryan Radziwi\u0142\u0142, w imieniu za\u015b elektora re\u0144skiego uk\u0142ada\u0142 si\u0119 baron Bekers. Umowa stan\u0119\u0142a d. 22 maja 1744 r., moc\u0105 kt\u00f3rej Radziwi\u0142\u0142owie ui\u015bcili palatynowi 230,000 dukat\u00f3w (Kot\u0142ubaj, 426.). Musiano jednak zabonifikowa\u0107 pretensye Sapieh\u00f3w; w t\u0105 spraw\u0119 wda\u0142 si\u0119 sam kr\u00f3l nawet, jako\u017c po tej medyacyi Sapiehowie wzi\u0119li od Radziwi\u0142\u0142\u00f3w odst\u0119pnego 2,000,000 z\u0142otych (Matuszewicz, I: 76). Tak si\u0119 sko\u0144czy\u0142a owa g\u0142o\u015bna, gorsz\u0105ca sprawa, a odt\u0105d nazwa d\u00f3br Neuburskich nale\u017cy tylko do historyi. A. Jel.<\/i><\/p>\n

Neu-Buttkuhnen<\/b> (niem.), w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. p. Go\u0142dap. [Dzi\u015b Botkuny<\/i>.]<\/span><\/p>\n

Neu-Drutschlauken<\/b> (niem.), dobra, pow. wystrucki, st. p. Jodlauken.<\/p>\n

Neu-Eichhorn<\/b> (niem.), w\u015b, pow. wystrucki, st. p. Aulowoehnen, okr. urz. stanu cywiln. Keppurlauken.<\/p>\n

Neuendorf<\/b> (niem.) 1.) wyb., pow. kr\u00f3lewiecki, st. p. Postnicken. 2.) N.,<\/b> w\u015b, pow. gda\u0144ski, st. p. Gda\u0144sk \u00be mili odl., par. kat. kr\u00f3lew. kaplica w Gda\u0144sku, ew. i okr. urz. stanu cywil. Rychemberg, szko\u0142a Quadendorf, ma 1558 mr. obszaru, 11 gbur. posiad\u0142o\u015bci i 7 zagr\u00f3d, 186 mk., 13 kat., 147 ew., 26 menonit\u00f3w, 18 dm. W\u015b t\u0119 za\u0142o\u017cy\u0142o m. Gda\u0144sk r. 1346 (ob. Script. rer. Pruss. IV, 311 i 424). 3.) N.,<\/b> fol. i rogatki, pow. rybacki, st. p. Fiszhuzy. 4.) N.,<\/b> os. le\u015bna i w\u015b, pow. gierdawski, st. p. Gierdawy. Tutejszy okr. urz. stanu cywil. mia\u0142 1880 r. 633 dusz. Jeszcze r. 1538 istnia\u0142 tu par. ko\u015bci\u00f3\u0142 kat., kt\u00f3ry potem podupad\u0142 (ob. Script. rer. Warm. I, str. 398). 5.) N.,<\/b> w\u015b, pow. licbarski, st. p. Dobremiasto, mia\u0142a wed\u0142ug lustracyi z 1656 r. 29 w\u0142\u00f3k, 6 gbur\u00f3w, 1 so\u0142tysa, kt\u00f3rzy dawali 33 korcy owsa, 32 kur, 8 g\u0119si i 205 fl. 5 gr. czynszu. 6.) N.<\/b> (niem.), ob. Chmielewo<\/a>, dobra, pow. ja\u0144sborski, st. p. Eckersberg, t. j. Ekartowo. 7.) N.,<\/b> w\u015b pow. wystrucki, st. p. Wystru\u0107, okr. urz. stanu cywil. Althof [\u2026]<\/span><\/p>\n

Neuendorfshof<\/b> (niem.), dobra, pow. gierdawski, st. p. Gierdawy.<\/p>\n

Neu-Eszergallen<\/b> (niem.), w\u015b, pow. darkiejmski, st. p. Launingken.<\/p>\n

Neufelde<\/b> (niem.) 1.) fol., pow. k\u0142ajpedzki, st. p. Dawile. 2.) N.,<\/b> kol., pow. wystrucki, st. p. Norkitten.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Neu-Freudenthal<\/b> (niem.), ob. <\/i>Bo\u0107winka<\/a><\/i>. R. 1554 d. 29 wrze\u015bnia sprzedaje Jan Pusz, starosta w\u0119goborski, \u0141ukaszowi Lipi\u0144skiemu, z powiatu piskiego 3 w\u0142\u00f3ki so\u0142eckie w N. F., mi\u0119dzy \u017bywami<\/a> a \u017bywkiem, w\u0142\u00f3k\u0119 za 30 grzywien, celem za\u0142o\u017cenia wsi dannickiej (ob. K\u0119trz., O ludn. pol., str. 539). W\u015b ta zawiera 34 w\u0142\u00f3k, liczy\u0142a 1860 r. 354 mk., odl. od W\u0119goborka wynosi 3\u00be mili, od Leca 2\u00bd, od Kr\u00f3lewca 17\u00be mili. K\u015b. Fr.<\/i><\/p>\n

Neu-Gaidszen<\/b> al. Ballupoehnen<\/i> (niem.), w\u015b, pow. darkiejmski, st. p. Szabienen.<\/p>\n

Neugruen<\/b> (niem.), dobra, pow. wystrucki, st. p. Neunischken.<\/p>\n

Neu-Gruenheide<\/b> (niem.), kol., pow. ragnecki, st. p. Kellminen.<\/p>\n

Neu-Gruenwalde<\/b> (niem.), dobra, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. p. G\u0105bin.<\/p>\n

Neu-Guddehlen<\/b> al. N. Gudehlen<\/i> (niem.), wyb., pow. wystrucki, st. p. Jodlauken.<\/p>\n

Neu-Gudgallen<\/b> (niem.), fol., pow. ragnecki, st. p. Ragneta.<\/p>\n

Neu-Gudwallen<\/b> (niem.), w\u015b, pow. darkiejmski, st. p. Darkiejmy.<\/p>\n

Neugut<\/b> (niem.) 1.) dobra, pow. wystrucki, st. p. Berschkallen 3 klm. odl. obejmuj\u0105 39\u202273 ha; czysty doch\u00f3d 237 mrk. 2.) N.,<\/b> dok. Newengut<\/i> fol. krzy\u017cacki dzi\u015b ju\u017c nie istniej\u0105cy, w w\u00f3jtostwie sztumskiem, wymieniony r. 1394 i 1455 (ob. Script rer. Prus. IV, 149). 3.) N.,<\/b> ob. Nowe Dobro<\/i> i Nowa Wie\u015b<\/i>. 4.) N.,<\/b> al. Neuguth<\/i>, ob. Nigut<\/i>.<\/p>\n

Neuhaus<\/b> 1.) Nova domus, castrum seu oppidum N<\/i>., stary zamek krzy\u017cacki w Sambii<\/a>, zbudowany r. 1283 przez mistrza ziemskiego Konrada v. Thierberg, tam gdzie si\u0119 rozpoczyna Nierzeja Kuro\u0144ska<\/a>. Mia\u0142 on zas\u0142ania\u0107 t\u0119 okolic\u0119 od napad\u00f3w litewskich (ob. Dusburg III, c. 211.). Dzi\u015b nie pozosta\u0142o \u015bladu tego zamku. W \u201eStaro\u017cytno\u015bciach polskich\u201c czytamy, \u017ce si\u0119 znajdowa\u0142 tam, gdzie dzi\u015b jest g\u00f3ra zamkowa, le\u017c\u0105ca za wsi\u0105 Neustadt. Ale wie\u015b tej nazwy nie istnieje tam wcale (ob. Voigt: Gesch.<\/span> Preusens, IV, str. 5.). 2.) N.<\/b> (niem.), stary zamek krzy\u017cacki, dzi\u015b ju\u017c nie istniej\u0105cy, zbudowany przez w. m. Winryka v. Kniprode r. 1360 w terytoryum pierwotnie litewskiem Ska\u0142owii<\/a> (Schalauen) celem zabezpieczenia zamku ragneckiego; przypuszczaj\u0105, \u017ce le\u017ca\u0142 po prawej stronie Niemna (ob. Toeppen: Hist. comp. Geogr., str. 220 i Voigt: Gesch. Preuss, V, str. 134.). 3.) N.<\/b> (niem.), dobra ryc. w Pomeranii, pow. Greifenhagen, 418\u202237 ha obszaru; 7729 mrk. czystego dochodu z gruntu. 4.) N.<\/b> (niem.), ob. Budziska<\/a><\/i>. K\u015b. Fr.<\/i><\/p>\n

Neuhausen<\/b> (niem.) [\u2026]<\/span> 2.) N.<\/b> (niem.), os., pow. go\u0142dapski, st. p. Dubeninki. [Pomi\u0119dzy wsiami Marlnowo i G\u00f3rne, dzi\u015b nie istnieje.]<\/span> 3.) N.<\/b> (niem.), dobra, pow. wystrucki, st. p. Jodlauken. K\u015b. Fr.<\/i><\/p>\n

Neuhoehe<\/b> (niem.), miejscowo\u015b\u0107 w pow. gierdawskim, st. p. Karpowo.<\/p>\n

Neuhof<\/b> [\u2026]<\/span> 7.) N.,<\/b> fiskalne dobra stadninowe i m\u0142yn, pow. ragnecki, st. p. Ragneta, zawieraj\u0105 328 ha roli orn i ogr., 122\u202201 \u0142\u0105k, 83\u202227 pastw., 9\u202216 boru, 19\u202217 nieu\u017c., 4\u202229 wody, razem 566\u202258 ha; czysty doch\u00f3d z gruntu 11663 mrk. 8.) N.,<\/b> tam\u017ce, maj\u0105tek che\u0142mi\u0144ski, st. p. Szillen, 4 klm. odl., liczy 109\u202267 ha roli orn. i ogr., 26\u20221 \u0142\u0105k, 1\u202212nieu\u017c., razem 136\u202289 ha. 9.) N.,<\/b> dobra, pow. welawski, st. p. Tapiawa. 10.) N.,<\/b> dobra pod Tuchol\u0105, szko\u0142a, st. p. i par. kat. i ew. Tuchola, 3 bud., 1 dm., 6 rok. ew. 11.) N.,<\/b> w\u015b, pow. brunsberski, st. p.<\/span> Orneta, okr. urz. stanu cywiln. Heinrikau. 12.) N.,<\/b> ob. Nowy-Dworzec<\/i> pod G\u00f3r\u0105. 13.) N.,<\/b> folw., pow. brunsberski, st. poczt. Frombork 14.) N.,<\/b> folw., pow. gierdawski, st. p. Georgenfelde, nale\u017cy do klucza gierdawskiego, w\u0142a\u015bc. v. Romberg, cz\u0142onek izby pan\u00f3w. 15.) N.,<\/b> w\u015b, pow. elbl\u0105ski, st. p. Grunau, obszar wynosi 1554\u20226 mr., lub 474 ha, 11 dm., 92 mk., 84 koni, 122 sztuk byd\u0142a, 3 owce. Tutejszy okr. urz. stanu cywil. mia\u0142 1880 r. 2324 dusz. Za czas\u00f3w krzy\u017cackich by\u0142 tu fol. stadninowy. W 1449 r. nada\u0142 komtur elbl\u0105ski Henryk Reuss v. Plauen 13 w\u0142. i 3\u00bc mr. pod Nowym Dworem (bei dem neuen Hof) pi\u0119ciu osadnikom. Od 11 w\u0142\u00f3k mieli p\u0142aci\u0107 rocznie 2\u00bd grzywny i 2 kury od w\u0142\u00f3ki, za to przys\u0142ugiwa\u0142o im wolne drzewo na opa\u0142, chr\u00f3st do p\u0142ot\u00f3w i wolne pastwisko w boru. Konie i byd\u0142o folwarkowe mia\u0142o by\u0107 wyp\u0119dzane na pasz\u0119 razem z ich byd\u0142em, za co pasterz b\u0119dzie pobiera\u0142 od sztuki sw\u0105 p\u0142ac\u0119. Z tych w ten spos\u00f3b osadzonych w\u0142\u00f3k powsta\u0142a wie\u015b dzisiejsza (ob. Rhode: \u201eDer Elbinger Kreis\u201c, 1869, str. 51). 16.) N.,<\/b> dobra ryc., pow. l\u0119borski, st. p. \u0141eba, 2 klm. odl., obejmuj\u0105 1449\u202212 ha obszaru i to: 374\u202206 ha roli orn. i ogr., 53\u202223 \u0142\u0105k, 320\u202212 pastw., 24 lasu, 677\u202272 wody; czysty doch\u00f3d z gruntu 2,186 mrk., cegielnia; wta\u015bc. v. Strantz. 17.) N.,<\/b> folw., pow. darkiejmski, nale\u017cy do d\u00f3br ryc. Tarputschen, gdzie jest st. poczt. 18) N.,<\/b> dobra i w\u015b, pow. lecki, ob. Zelki<\/i>. [\u2026]<\/span> K\u015b. Fr.<\/i><\/p>\n

Neuhof<\/b>–Buylien<\/i> 1.) folw., pow. g\u0105bi\u0144ski, st. poczt. Nemmersdorf. 2.)<\/b> N.<\/b>–Crottingen<\/i> (Krotynga<\/i>), dobra rycerskie, pow. k\u0142ajpedzki, st. poczt. Niemiecka Krotynga, 3.) N.<\/b>–Didlacken<\/i>, dobra, pow. wystrucki, st. poczt. Wystru\u0107, 7 klm. odl., okr. urz. stanu cywilnego Karlswalde; obszaru maj\u0105 259\u20226 ha. Doch\u00f3d z gruntu 2330 mrk; hodowla koni i byd\u0142a. 4.) N.<\/b> Gross<\/i> i Klein<\/i>, dwie wsie w pow. ragneckim, st. p. Szillen. 5.) N.<\/b> Klein<\/i>, fol., pow. ragnecki, st. p. Ragneta. 6.) N.<\/b>–Hohenberg<\/i>, ob. Hohenberg<\/i>. 7.) N.<\/b>-Kassigkehmen, fol. do d\u00f3br Kassigkehmen nale\u017c\u0105cy, pow. ragnecki, st. poczt. Schmalleningken. 8.) N.<\/b>–Momehnen<\/i>, dobra rycerskie, pow. gierdawski, st. poczt. Skandau. 9.) N.<\/b>–Neundorf<\/i>, dobra, pow. ragnecki, st. poczt, Szillen. 10.) N.<\/b>–Sziebirinen<\/i>, wyb., pow. ragnecki, st. poczt. Szillen. 11.) N.<\/b>–Vorwerk<\/i>, dok. Nowehof<\/i>, Nouwehoff<\/i>, dobra, pow. sztumski, st. poczt. Kiszpork, 2 klm. odl.; zawiera 321\u20227 ha roli orn. i ogr., 29\u202263 \u0142\u0105k, 7\u202252 pastw., 8\u202241 nieu\u017c., 0\u2022<\/span>25 wody, razem 367\u202251 ha; czysty doch\u00f3d z gruntu 7999 mrk; szko\u0142a Nowydw\u00f3r, par. katol. i ewang. Kiszpork, 20 bud., 8 dm., 124 mk., 64 kat., 60 ew. W\u0142a\u015bc. Edward Szeli\u0144ski; mleczarnia, hodowla owiec. Dawniej nale\u017ca\u0142 ten fol. do starostwa kiszporskiego (ob. Schmitt: Gesch d. Stuhmer Kreises, str. 226). K\u015b. Fr.<\/i><\/p>\n

Neu-Kamswieken<\/b> (niem.), dobra, pow. wystrucki, st. p. Wystru\u0107.<\/p>\n

Neu-Kokendorf<\/b> (niem.), dok. Neu-Kukendorf<\/i>, w\u015b z ko\u015bcio\u0142em par. na Warmii, pow. olszty\u0144ski, st. p. Jonkowo, par. ew. Locken; obejmuje 3523\u202243 mr. obszaru, w tem 526\u202279 mr. lasu. Ma 52 dm., 449 mk., 447 kat, 2 ew., wszyscy m\u00f3wi\u0105 po polsku. Parafia tutejsza nale\u017cy do dek. olszty\u0144skiego; liczy\u0142a 1884 r. 1164 komunikant\u00f3w. Tytu\u0142 ko\u015bcio\u0142a: ad S. Joannem ante port. Lat.; bisk. Krasicki po\u015bwi\u0119ci\u0142 go d. 28 pa\u017adz. 1789 r. (ob Script. rer. Warm. I, str. 419). Szczeg\u00f3\u0142y podane w artykule Kokendorf, odnosz\u0105 si\u0119 i do Neu-K., podczas kiedy w\u015b Alt-K., nale\u017c\u0105ca tak\u017ce do tutejszej parafii, przez omy\u0142k\u0119 nie zosta\u0142a wymienion\u0105. Nazwa wsi tutejszej pochodzi od starego brodu w Pasaryi, w dok. z r. 1251 \u201eCuoke\u201c zwanego (ob. Cod. dipl. Warm. I, str. 48). K\u015b. Fr.<\/i> [Has\u0142o to zachowa\u0142em przede wszystkim z powodu jej pradawnej etymologii oraz zbie\u017cno\u015bci z nazw\u0105 wsi Kuk\u00f3w, co mo\u017ce sugerowa\u0107 ba\u0142tyjskie pochodzenie nazwy wsi Kukowa na Suwalszczy\u017anie.]<\/span><\/p>\n

<\/a>Neukuhren<\/b> (niem.), w\u015b, st. p. i k\u0105piele morskie na p\u00f3\u0142wyspie sambijskim, pow. fiszhuski, wzniesiona 20 mt. nad poziom Ba\u0142tyku, gleba gliniasta i piaszczsta. Pok\u0142ady bursztynowe znajduj\u0105 si\u0119 44 mt. pod ziemi\u0105, ale na terytoryum do wsi nale\u017c\u0105cem nie kopi\u0105 bursztynu. W 1878 r. w\u015b N. mia\u0142a 566 mk. ew., trudni\u0105cych si\u0119 g\u0142\u00f3wnie rybo\u0142\u00f3stwem. Ryby wysy\u0142aj\u0105 w okolic\u0119, a zw\u0142aszcza do Kr\u00f3lewca. Agentura poczt. jest tu otwarta tylko latem od 15 czer. do 20 wrze\u015b., w tym czasie kursuje prywatny omnibus mi\u0119dzy N. a Kr\u00f3lewcem. W innym czasie nale\u017cy w\u015b tutejsza do agentury w St.-Lorenz. Tutejszy okr. urz. stanu cywil. mia\u0142 1880 r. 1122 dusz. W 1840 r. znaleziono tu monet\u0119 z Dyrrhachium, kt\u00f3r\u0105 umieszczono w muzeum kr\u00f3lewieckiem (ob. Preuss. Prov. Bl. 1857, II, str. 414). K\u015b. Fr.<\/i> [Has\u0142o zamieszszczone przede wszystkim z powodu niegdysiejszego wysiedlenia ludno\u015bci ja\u0107wieskiej do <\/span>Sambii<\/a> i nast\u0119puj\u0105cego zamieszkiwania w Sambii Ja\u0107wing\u00f3w<\/a>, cho\u0107 nawet \u015blad\u00f3w zwi\u0105zk\u00f3w w tre\u015bci tu nie wida\u0107. Nazwa te\u017c jakby innej etymologii (Neukuhren=Nowa Kuronia ???).]<\/p>\n

Neu-Lappoehnen<\/b> (niem.), dobra che\u0142m., pow. wystrucki, st. p. i tel. Aulswoehnen, 5 klm. odl. Obejmuj\u0105 270\u20229 ha roli or. i ogr., 30\u20228 \u0142\u0105k, 0\u20226 past., 11\u20227 lasu, 5\u20224 nieu\u017c., 1 wody. Okr. urz. stanu cywil. Keppurlauken.<\/p>\n

Neu-Lasdehnen<\/b> (niem.), kol., pow. wystrucki, st. p. Berschkallen.<\/p>\n

Neu-Lenkutschen<\/b> (niem.), w\u015b, pow. wystrucki, st. p. Bokellen, okr. Lugowen.<\/p>\n

Neu-Luboenen<\/b> (niem.), w\u015b na Litwie prus., pow. ragnecki, st. p. Neu-Skardupoenen, okr. urz. stanu cywil. Schillehnen.<\/p>\n

Neunischken<\/b> (niem.), w\u015b z ko\u015bc. par. i st. p., pow. wystrucki, 13 klm. na p\u0142n.-wsch. od m. pow., niedaleko rz. Wystruci<\/a>, w le\u015bnej okolicy. Ma \u017cyzn\u0105 gleb\u0119 gliniast\u0105 i dobr\u0105. W 1878 r. by\u0142o tu 370 mk. kalwin\u00f3w, trudni\u0105cych si\u0119 rolnictwem, hodowl\u0105, byd\u0142a i koni. Tutejszy okr. urz. stanu cywiln. liczy\u0142 1390 dusz (1880 r.) R. 1709 sro\u017cy\u0142a si\u0119 tu straszna d\u017cuma, kt\u00f3rej ofiar\u0105 pad\u0142a wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 tutejszych litewskich mieszka\u0144c\u00f3w. Na ich miejsce przybyli osadnicy z Palatynatu i Nasawii, kt\u00f3rzy jeszcze dzi\u015b zachowali swoje odr\u0119bne zwyczaje i kalwinizm.<\/p>\n

Neusiedel<\/b> (niem.), w\u015b, pow. wystrucki, st. p. Jodlauken.<\/p>\n

Neusorge<\/b> (niem.) 1.) folw., pow. prusko-hol\u0105dzki. st. p. Alt-Dolstaedt. 2.) N.,<\/b> fol., pow. i\u0142awski, st. p. Bartoszyce. 3.) N.,<\/b> al. Pupinnen<\/i>, fol., pow. darkiejmski, st. p. O\u0142ownik. 4.) N.,<\/b> os. le\u015bna, pow. licbarski, st. p. Arnsdorf. 5.) N.,<\/b> fol., pow. darkiejmski, st. p.<\/span> Karpowo. 6.) N.,<\/b> w\u015b, pow. nizinny, st. p. J\u0119drzychowo, okr. urz. stanu cyw. Schnecken. 7.) N.,<\/b> w\u015b tam\u017ce, st. p. i okr. urz. stanu cywiln. Skoepen. 8.) N.,<\/b> fol., pow. gierdawski, st. p. Kl. Gnie. 9.) N.,<\/b> os. m\u0142y\u0144ska, pow. kr\u00f3lewiecki, st. p. Ludwigswalde. 10.) N.,<\/b> le\u015bn. kr\u00f3l., pow. cz\u0142uchowski, st. p., szko\u0142a i par. ew. Lendyczek, kat. Heinrichwalde, 3 bud., 9 mk. ew., nale\u017cy do nadle\u015bn. Lindenberg. 11.) N.,<\/b> kol., tam\u017ce, st. p. i szko\u0142a Sztegrowy, par. kat. Fersztnowo, ew. Elzanowo, 1 dom, 6 kat. mk., nale\u017cy do Sztegr\u00f3w. 12.) N.,<\/b> fol., pow. wystrucki, st. p. Neunischken. 13.) N.,<\/b> fol., pow. szy\u0142okarczemski, st. p. Kukoreiten. 14.) N.,<\/b> dobra, pow. wystrucki, st. p. Neunischken. 15.) N.,<\/b> dobra, pow. pi\u0142ka\u0142owski, st. p. Rautenberg. 16.) N.,<\/b> fol., nale\u017cy do d\u00f3br ryc. Rybna, gdzie jest st. p., pow. z\u0105dzborski. 17.) N.,<\/b> wyb pod Gda\u0144skiem, st. p. Szydlice. 18.) N.,<\/b> fol., pow. reszelski, st. p. Bergenthal. 19.) N.,<\/b> fol., pow. g\u0105bi\u0144ski, st. p. Trakieny.<\/p>\n

Neuteich<\/b> (niem.) 1.) maj. che\u0142m., pow. wystrucki, st. p. Georgenburg i Berschkallen, 7 klm. odl., okr. Budwethen. Obszaru ma 149\u202237 ha i to 95\u202218 roli orn. i ogr., 7\u202257 \u0142\u0105k, 40\u202286 pastw., 3\u202288 boru, 1\u20229 nieu\u017c.: czysty doch\u00f3d z roli 1474 mrk. 2.) N.,<\/b> ob. Naujeningken<\/i>. 3.) N.,<\/b> ob. Nitych<\/i>.<\/p>\n

Neuwalde<\/b> (niem.) 1.) miejscow. w pow. darkiejmskim, st. p. Karpowo. okr. Adamsheide. 2.) N.,<\/b> dobra, pow. \u015bwi\u0119tosiekierski, st. p. Bladiau. 3.) N.,<\/b> w\u015b, pow. z\u0105dzborski, st. p. Miko\u0142ajki, okr. urz. stanu cywiln. Sady (Schaden). 4.) N.,<\/b> le\u015bn. i dobra emfiteutyczne, pow. welawski, st. p. i kol. Puschdorf, 6 klm. odl., okr. Buergersdorf. Dobra obejmuj\u0105, 71 ha roli orn. i ogr., 3 \u0142\u0105k, 19 past., 4 boru, 2 nieu\u017c., l wody, razem 100 ha; czysty doch\u00f3d z gruntu 890 mrk. 5.) N.,<\/b> ob. Wioska<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Newyork,<\/b> kol., pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Barg\u0142\u00f3w, odl. od Augustowa 11 w., 1 dm., 16 mk. Ob. <\/i>Dowspuda<\/a><\/i>.<\/p>\n

Nianiewicze,<\/b> fol., pow. brzeski gub. grodz., gm. Turna. Maj\u0105 tu po 103 dz. Stepaniukowie i Szyrmukowie.<\/span><\/p>\n

Nia\u0144kowicze,<\/b> pow. pi\u0144ski. W r. 1554 Michaj\u0142y Teniuka, z nadania ks. Witolda przodkom jego, co potwierdza Bona (Rewizya Puszcz, 65-70).<\/span><\/p>\n

Niborg,<\/b> niem. Neberg<\/i> al. Neeberg<\/i>, w\u015b na pol.-prus. Mazurach, pow. z\u0105dzborski, st. p. i okr. urz. stanu cywil. Sorkwitz.<\/p>\n

Nibork<\/b> 1.) Nidbork<\/i>, albo Niedzbork<\/i>, niem. Neidenburg<\/i>, w dok. z r. 1472 Nydberk<\/i>. Wspom. w dokum. z r. 1472 (Kod. maz., 255),<\/span> miasto powiatowe na Mazurach, w Prusach Wschodnich, 24 mil na po\u0142udnie od Kr\u00f3lewca, niedaleko od granicy K<\/span>r\u00f3lestwa P<\/span>olskiego, nad rzeczk\u0105 Nid\u0105, kt\u00f3ra niedaleko od miasta ma sw\u00f3j pocz\u0105tek i pod Brodowem \u0142\u0105czy si\u0119 z Szkot\u00f3wk\u0105. Posiada stary zamek krzy\u017cacki, ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, ko\u015bcio\u0142 ewangielicki, g\u0142\u00f3wny urz\u0105d celny. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w wynosi\u0142a w r. 1816: 1836, w r. 1880: 4351, z kt\u00f3rych 800 polak\u00f3w; ewangielik\u00f3w by\u0142o 3514, katolik\u00f3w 615, \u017cyd\u00f3w 221. Mieszka\u0144cy trudni\u0105 si\u0119 rolnictwem i handlem. Istnieje tu t. zw. \u201ePolskie przedmie\u015bcie.\u201c Rynek lezy 174\u202219 m. nad p. morza, g\u00f3ra zamkowa za\u015b 192\u202239 m. Pocz\u0105tkiem N. by\u0142 zamek, kt\u00f3ry krzy\u017cacy za\u0142o\u017cyli w ziemi saskiej<\/a>, za czasu ich przybycia b\u0119d\u0105cej puszcz\u0105 bezludn\u0105 (cho\u0107 niew\u0105tpliwie kiedy\u015b by\u0142a zamieszkan\u0105 o czem \u015bwiadcz\u0105 grodziska i groby tam\u017ce odkopane). Nast\u0105pi\u0142o to wedle Hartknocha i Voigta w r. 1240. wedle Gregoroviusa (\u201eDie Ordensstadt Neidenburg\u201c) dopiero w latach 1266\u201468. Miasto za\u015b za\u0142o\u017conem zosta\u0142o przez w. m. Winryka von Kniprode w 1381 r. (mieszka\u0144cy r. 1355 uwa\u017caj\u0105 za dat\u0119 za\u0142o\u017cenia) i otrzyma\u0142o jako herb cz\u0142owieka, trzymaj\u0105cego miecz w prawej a winoro\u015bl w lewej. Winryk nada\u0142 miastu 40 w\u0142\u00f3k ziemia\u0144skich na prawie che\u0142mi\u0144skiem, oraz 60 (nie 50) w\u0142\u00f3k dannickich. N. by\u0142 obwarowany; cz\u0119\u015bci mur\u00f3w do dzi\u015b dnia si\u0119 zachowa\u0142y. Zaraz w r. 1389 mia\u0142y tu miejsce bezskuteczne uk\u0142ady pomi\u0119dzy zakonem i Polakami, z kt\u00f3rych strony byli obecnymi: Skirgie\u0142\u0142o, Ziemowit, biskup pozna\u0144ski i inni. Dnia 8 lipca 1410 r. zdoby\u0142 Jagie\u0142\u0142o miasto, kt\u00f3re prawie trzy miesi\u0105ce pozosta\u0142o w r\u0119kach polskich, w kt\u00f3re te\u017c dosta\u0142o si\u0119 zn\u00f3w w 1414 po dwunastodniowem obl\u0119\u017ceniu; r. 1444 wst\u0105pi\u0142o miasto do zwi\u0105zku jaszczurczego i by\u0142o od 1454\u20141466 pod panowaniem polskiem. W latach 1520 i 21 napadli Polacy miasto i spustoszyli okolic\u0119. Wprowadzenie reformacyi nie odby\u0142o si\u0119 bez gwa\u0142tu; polski kap\u0142an Piotr jako stawiaj\u0105cy op\u00f3r, zosta\u0142 okuty w kajdany i uwi\u0119ziony. Po r. 1525 N. zosta\u0142 stolic\u0105 starostwa (\u201eAmtshauptmannschaft\u201c), a pierwszym starost\u0105 by\u0142 Piotr Kobierzycki (Kobrzycki), bogaty szla\u00adch\u00adcic z okolicy. R. 1549 przybyli do N. bracia Czescy. Nast\u0105pi\u0142y pokojowe czasy, w kt\u00f3rych miasto utrzymywa\u0142o o\u017cywione stosunki handlowe z Polsk\u0105. W 1655 r. zaj\u0119\u0142y miasto oddzia\u0142y polskie pod wodz\u0105 Koniecpolskiego, kt\u00f3rym miasto 1400 z\u0142otych jako kontrybucy\u0105 zap\u0142aci\u0107 musia\u0142o. Gdy w 1656 r. wojsk\u0105 polskie stan\u0119\u0142y pod N., m\u0142ody mieszczanin Nowak zastrzeli\u0142 jednego z dow\u00f3dzc\u00f3w, podczas gdy z oficerami obiadowa\u0142 na wielkim kamieniu granitowym (dzi\u015b jeszcze 22 st\u00f3p d\u0142ugim, 12 st\u00f3p szerokim i 5\u00be st\u00f3p wysokim). R. 1664 by\u0142 wielki po\u017car. Od wrze\u015bnia 1710 do stycznia 1711 umar\u0142o podczas moru 200 os\u00f3b (mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o oko\u0142o 1000). W pierwszej po\u0142owie XVIII w. szko\u0142a niborska mia\u0142a szeroki rozg\u0142os; m\u0142odzie\u0144cy z Kr\u00f3lewca, Elbl\u0105ga i Gda\u0144ska przybywali tu uczy\u0107 si\u0119 polskiego j\u0119zyka pod rektorami Czernickim i Krupi\u0144skim Od r. 1758 by\u0142 N. d\u0142u\u017cszy czas w r\u0119ku wojsk rossyjskich. R. 1804 zniszczy\u0142 wielki po\u017car po\u0142ow\u0119 miasta. Podczas wojen napoleo\u0144skich obozowa\u0142 tu 1806 r. marsza\u0142ek Ney, w nast\u0119pnym roku jenera\u0142 Zaj\u0105czek z wojskiem polskiem i pu\u0142kownik Zdzitowiecki. R. 1818 zosta\u0142o miasto stolic\u0105 dzisiejszego powiatu niborskiego. W latach 1828\u201430 nast\u0105pi\u0142a restauracya starego zamku staraniem radz<\/span><\/s>cy sprawiedliwo\u015bci Gregorowiu\u017c (sta\u00adro\u00adszla\u00adche\u00adc\u00adkie\u00adgo ro\u00addu Grze\u00adgo\u00adrze\u00adw\u00adskich, her\u00adbu Ra\u00adsi\u00adniec).<\/p>\n

Powiat niborski<\/i> w obecnych granicach istnieje od r. 1818 (dawniejszy by\u0142 wiele wi\u0119kszy) i obejmuje 29\u202270 mil kwadr. D\u0142ugo\u015b\u0107 wynosi 11 mil, szeroko\u015b\u0107 3\u20145 mil. P\u00f3\u0142nocna cz\u0119\u015b\u0107 jest pag\u00f3rkowata i lesista (najwi\u0119kszy b\u00f3r Napiwodzki) i zawiera du\u017co jezi\u00f3r (Kosno, Gim, Omulew, Sasek, Nart, Ma\u0142szewskie i t. d.), po\u0142udniowa, wzd\u0142u\u017c granicy, jest piaszczyst\u0105 p\u0142aszczyzn\u0105. Z rzek zas\u0142uguj\u0105 na wzmian<\/span>k\u0119: Dzia\u0142d\u00f3wka po po\u0142\u0105czeniu si\u0119 Nidy i Szkot\u00f3wki, stanowi od Zakrzewa polskiego granic\u0119; Omulew z Czarn\u0105; Orzyc stanowi granic\u0119 od kr\u00f3l. polskiego pod Janowem. Powiat posiada dwa miasta: Nibork i Dzia\u0142dowo, 55 d\u00f3br (z kt\u00f3rych 50 dawniej by\u0142o w posiadaniu praw szla\u00adche\u00adc\u00adkich) i 159 wsi. Parafie katolickie s\u0105 w Niborku, Dzia\u0142dowie, Bia\u0142utach, Prze\u0142\u0119ku, \u0141\u0119cku Wielkim i Turowie, parafie ewangielickie w Niborku, Dzia\u0142dowie, Jedwabnie i Maldze, Muszakach, \u0141ynie, Kanigowie, Koz\u0142\u00f3wku z Du\u017c\u0105 S\u0142awk\u0105, Burkatach, Uzdowie i Szczuplinach, Narzymie, Sarnowie, P\u0142o\u015bnicy i Koszelewach, Dziurdziewie i Szkotowie. Katolicy nale\u017c\u0105 do biskupstwa che\u0142mi\u0144skiego. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w wynosi\u0142a r. 1819 r. 25,188; r. 1880 za\u015b 57,379, pomi\u0119dzy kt\u00f3rymi 43,000 Polak\u00f3w. Ewangielik\u00f3w by\u0142o 48,498, katolik\u00f3w 8111, \u017cyd6w 697. Pierwszymi osadnikami po zaj\u0119ciu tych okolic przez Krzy\u017cak\u00f3w byli prawie wy\u0142\u0105cznie Polacy z s\u0105siedniego Mazowsza; szla\u00adch\u00adta polska by\u0142a tu dawniej bardzo liczn\u0105; dzi\u015b jej potomkowie zniemczyli si\u0119 lub zubo\u017celi zupe\u0142nie. Handel, rzemios\u0142a i przemys\u0142 znajduj\u0105 si\u0119 obecnie w stanie stosunkowo kwitn\u0105cym; du\u017co jest m\u0142yn\u00f3w, gorzelni i cegielni. Przez obszar powiatu przechodzi na d\u0142ugo\u015bci czterech mil dr. \u017cel. malborsko-m\u0142awska. \u017bycie umys\u0142owe tej okolicy niewiele przedstawia fakt\u00f3w. Jan Radomski, pleban w Niborku, wyda\u0142: \u201eConfessio augustana. To jest wyznanie wiary i t. d. prze\u0142o\u017cona i drukowana nak\u0142adem J. M. ksi\u0119cia pruskiego w Kr\u00f3lewcu r. 1561.\u201c Stanis\u0142aw Niewierski, r. 1621 pleban w Jedwabnie, wyda\u0142 Postyl\u0119. Pleban Nadebohr (w Niborku 1720) wyda\u0142: \u201e<\/span>Presbyterologia pastorum in Galindia\u201c<\/span>. Pleban Wasia\u0144ski (z Leszcza) u\u0142o\u017cy\u0142: \u201eNowo wydany kancyona\u0142 pruski, Kr\u00f3lewiec, Hartung, 1741\u201c i bra\u0142 udzia\u0142 w wydaniu ponownem biblii gda\u0144skiej z r. 1632 w Kr\u00f3lewcu 1738. Pu\u0142kownik J. Gregorovius, wyda\u0142 r. 1883 w Kwidzynie \u201eDie Ordensstadt Neidenburg\u201c, str. 276. Brat jego, Ferdynand Gregorovius, g\u0142o\u015bny historyk, pisa\u0142: \u201eGeschichte des roem. Kaizers Hadrian\u201c \u201eDie Grabmaeler der roem. Paebste\u201c; \u201eGeschichte der Stadt Rom im Mittelalter\u201c (8 tom\u00f3w). Mniejsze prace: \u201eDie Idee des Polenthums\u201c i \u201ePolen – und Magyarenlieder\u201c (Kr\u00f3lewiec 1848 i 49) tchn\u0105 wielk\u0105 sympaty\u0105 dla Polak\u00f3w. 2.) N.,<\/b> niem. Neidenburg<\/i>, dobra ryc., pow. niborski, st. p. Nibork, 3 klm. odl. Do d\u00f3br tych nale\u017cy tak\u017ce Zagrzewo. Obejmuj\u0105 one 899 ha roli orn. i ogr., 120 \u0142ak, 132 past., 265 boru, 101 nieu\u017c., 24 wody, razem 1541 ha; czysty doch\u00f3d z gruntu 6560 mrk.; gorzelnia i cegielnia. J. K. Sem.<\/i><\/p>\n

Nicianki,<\/b> os., pow. szczuczy\u0144ski, gm. Bogusze, par. Grajewo.<\/p>\n

Nickel<\/b> al. Nikel<\/i> (niem.), skr\u00f3cona forma imienia Nicolaus (Miko\u0142aj),<\/span> wchodzi w sk\u0142ad wielu nazw miejscowych.<\/p>\n

Nicklauszen<\/b> al. Klein-Rogauen<\/i> i Ragauen<\/i> (niem.), w\u015b na Litwie prusk., pow. darkiejmski, st. p. Darkiejmy.<\/p>\n

Niclausdorf,<\/b> ob. Miko\u0142ajki<\/a><\/i>.<\/p>\n

Niclos,<\/b> ob. Miko\u0142ajki<\/a><\/i> 1.).<\/p>\n

Nicolausdorf<\/b> (niem.), ob. Miko\u0142ajki<\/a><\/i>.<\/p>\n

Niczyporowszczyzna,<\/b> urocz., pow. pru\u017ca\u0144ski, gm. Bia\u0142owie\u017ca.<\/span><\/p>\n

Nidden<\/b> (niem.), w\u015b, le\u017cy w \u015brodku 15 mil d\u0142ugiej Kuro\u0144skiej Nierzeji<\/a>, nad Z<\/span>atok\u0105 Kuro\u0144sk\u0105<\/a>, pow. k\u0142ajpedzki, ma ko\u015bci\u00f3\u0142 par. ew., st. p. i tel.; sk\u0142ada si\u0119 z 3-ch osad: Nidden, Skrusdin i Purwin, odl. od K\u0142ajpedy 52 klm. Gleba ca\u0142kiem piaszczysta. Starannie utrzymywane plantacye i zagajenia ustalaj\u0105 ruchomy piasek morski. W 1878 r. by\u0142o tu 655 ew. mk.; co do narodowo\u015bci s\u0105 Kuro\u0144czykami, wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 jednakowo\u017c m\u00f3wi po niemiecku. Nabo\u017ce\u0144stwo odprawia si\u0119 w j\u0119zyku niemieckim i litewskim. Jedynem prawie zatrudnieniem ludno\u015bci jest rybo\u0142\u00f3wstwo w Ba\u0142tyku i zatoce Kuro\u0144skiej. Ryby sprzedaj\u0105 do K\u0142ajpedy i innych miast nadbrze\u017cnych; sadz\u0105 te\u017c cokolwiek kartofli dla w\u0142asnej potrzeby. Na po\u0142udnie od wsi stoi na \u0142awie nadmorskiej, na wzg\u00f3rzu Urwe zwanem, latarnia morska, 170 m. npm.; naprzeciw wznosi si\u0119 druga g\u00f3ra piaszczysta Ange. N. jest najwi\u0119ksz\u0105 wsi\u0105 na Nierzeji Kuro\u0144skiej i posiada szko\u0142\u0119. Cha\u0142upy s\u0105 s\u0142om\u0105 pokryte; szczyty wszystkie ozdabia Kuro\u0144ski konik. P\u00f3\u0142nocn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wsi dzieli od po\u0142udniowej posuwaj\u0105ca si\u0119 coraz dalej \u0142awa piaszczysta. (ob. Glagau, Litauen und Masuren, 1869, str. 205). Tutejszy okr. urz. st. cywil. liczy\u0142 1880 r. 921 dusz. Poczta pos\u0142a\u0144cowa idzie z Kranz przez N. do K\u0142ajpedy. Roku 1877 nades\u0142ano tu 4300 list\u00f3w i t. d., wys\u0142ano za\u015b 2300. K\u015b. Fr.<\/i> [Has\u0142o zamieszszczone przede wszystkim z powodu niegdysiejszego wysiedlenia ludno\u015bci ja\u0107wieskiej do Sambii<\/a> i nast\u0119puj\u0105cego zamieszkiwania w Sambii Ja\u0107wing\u00f3w<\/a>.]<\/span><\/p>\n

Niebolin,<\/b> ob. Mamry<\/a><\/i>.<\/p>\n

Niebudis<\/b> (niem.), rzeka, lewy dop\u0142yw Wystruci<\/a>, uchodz\u0105cej do Pregla<\/a>. Bierze pocz\u0105tek w pow. g\u0105bi\u0144skim, pod wsi\u0105 Niebudszen.<\/p>\n

Niebudkiemie,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Kopsodzie, par. Wisztyniec. Odl. od Wy\u0142kowyszek w. 35. Ma 7 dm., 40 mk. W 1827 roku by\u0142o dm. 7, mk. 36.<\/p>\n

Niebudszen<\/b> (niem.) 1.) w\u015b, pow. g\u0105bi\u0144ski. Posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. ewang., st. poczt. Le\u017cy o 10 klm. na p\u0142n.-wsch\u00f3d od m. pow., w lekko falistej okolicy, nad \u017ar\u00f3d\u0142ami rzeczki Niebudis. W 1878 r. by\u0142o tu 456 ew. mk. Ludno\u015b\u0107 uprawia \u017cyto, owies i kartofle, trudni\u0105 si\u0119 tak\u017ce hodowl\u0105 byd\u0142a. Znaczne pok\u0142ady torfu dostarczaj\u0105 opa\u0142u. Do G\u0105bina dochodzi poczta pos\u0142a\u0144cowa. Tutejszy ko\u015bci\u00f3\u0142 ew. zosta\u0142 zbudowany r. 1619 (ob. Toeppen Hist. comp. Geogr. str. 270.). 2.) N.<\/b> Gross<\/i>, wie\u015b, powiat. wystrucki, stacya p. Pelleningken, okr. urz. stanu cywiln. Kaukern. 3.) N.<\/b> Klein<\/i>, ob. Niebudehlen<\/i>. K\u015b. Fr.<\/i><\/p>\n

Nieby\u0142a,<\/b> urocz. d\u00f3br Zab\u0142o\u0107, pow. grodzie\u0144ski, gm. Kamionka.<\/span><\/p>\n

Niecho\u0142sty,<\/b> w\u015b, pow. brzeski gub. grodz., gm. Motyka\u0142y, 18 w. od Brze\u015bcia, 444 dz. Przed r. 1865 Szwykowskich.<\/span><\/p>\n

Nieciecza<\/b> 1.) w\u015b, pow grodzie\u0144ski, gm. \u0141asza, 30 w. od Grodna, 291 dz. 2.) N.,<\/b> folw., tam\u017ce, gm. \u0141unna, 36 w. od Grodna, Klukowskich 170 dz. W r. 1558 w\u015b N. nale\u017cy do w\u00f3jtowstwa podniecieckiego, w\u0142o\u015bci dworu kra\u015bnickiego, ekon. grodz. We wsi by\u0142o 24 w\u0142\u00f3k gruntu dobrego, t. j. 2 w\u00f3jtowskie wolne i 24 osadnych. Doch\u00f3d 34 k\u00f3p 56 gr.; nadto dawa\u0107 winni 44 beczek owsa i po 5 gr. za odw\u00f3z ka\u017cdej beczki, co czyni 3 kopy 40 gr. Poddani mieli 96 wo\u0142\u00f3w i 74 koni. W r. 1641 w\u015b strzelecka, w puszczy prze\u0142omskiej. We wsi by\u0142o 17 strzelc\u00f3w, maj\u0105cych po 1 w\u0142\u00f3ce i obowi\u0105zanych do dostawiania 17 koni i 8\u00bd woz\u00f3w. Nadto na 6 w\u0142\u00f3kach siedzia\u0142 Miko\u0142aj \u015awiacki na powinno\u015bci kucharskiej: na 1 w\u0142. Marcin Sukiewicz, szla\u00adch\u00adcic.<\/span><\/p>\n

Nieciuny,<\/b> fol., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Miros\u0142aw. Odl. od Sejn w. 47. Dm. 1, mk. 20. W 1827 r. by\u0142o dm. 2, mk. 24. Fol. N. al. Poniemo\u0144, rozl. mr. 151: gr. or. i ogr. mr. 76, \u0142\u0105k mr. 21, lasu mr. 32, zaro\u015bli mr. 10, nieu\u017c. i place mr. 12; bud. z drzewa 8; s\u0105 pok\u0142ady torfu. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Niecki,<\/b> ob. Nieciecza<\/i>.<\/span><\/p>\n

Nieckie,<\/b> g\u00f3ry. Pisa\u0142 o tej g\u00f3rze W\u0142. D\u0119bski (Tygod. illustr., 1869 r., korespondencya z M\u0142awy).<\/span><\/p>\n

Niedelberze,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Antonowo, par. Pilwiszki, odl. od Maryampola 16 w., ma 15 dm., 127 mk. W 1827 r. by\u0142o dm. 3, mk. 31.<\/p>\n

Nieder<\/b> (niem.), znaczy: dolny. Nazw tak zaczynaj\u0105cych si\u0119 a tu nie pomieszczonych, szuka\u0107 nale\u017cy pod g\u0142\u00f3wnym wyrazem.<\/p>\n

<\/a>Nieder-Garbussen,<\/b> ob. <\/i>Garbas<\/a><\/i>.<\/p>\n

Niederlande<\/b> (niem.). Tak nazywali Krzy\u017cacy swoje terytorya po prawej stronie Pasaryi, podczas kiedy ziemi\u0119 mi\u0119dzy Pasary\u0105 a Wis\u00ad\u0142\u0105 po\u0142o\u017con\u0105 zwali w przeciwstawieniu \u201eOberland\u201c. Ju\u017c Dusburg zna te nazwy (III, c. 34, 35), wymieniaj\u0105c w rozdziale 31: \u201epartes inferiores\u201c (sc. terrae Prussiae), a w rozdz. 35: \u201epartes superiores scilicet terram Pomesaniae et Colmensem\u201c. Tak samo u\u017cywa ich Jan z Pozylii, kt\u00f3ry o morowem powietrzu, sro\u017c\u0105cem si\u0119 r. 1383, powiada, \u017ce przez nie zosta\u0142y nawiedzone i Niederlande, mianowicie Natangia<\/a>, Sambia<\/a>, Warmia<\/a>, ziemia barcka i Nadrowia<\/a> (ob. Toeppen, Hist. comp. Geogr., str. 194). K\u015b. Fr.<\/i><\/p>\n

Nieder-See<\/b> al. Mokre<\/i>, jezioro, cz\u0119\u015b\u0107 jeziora \u015aniardwy (ob.).<\/p>\n

Niederwitz<\/b> (niem.), dobra, pow. go\u0142dapski, st. p. Go\u0142dap\u2019. [Niedrzwica<\/i>]<\/span><\/p>\n

Nied\u017awiedzica,<\/b> rzeczka w pow. augustowskim, wyp\u0142ywa z \u0142\u0105k na po\u0142udnie wsi Ho\u0142ynki, p\u0142ynie ku po\u0142ud. pod Ryga\u0142\u00f3wk\u0105 i Kopczanami, i pomi\u0119dzy Roho\u017cynem a Ponarlic\u0105 wpada z praw. brzegu do Biebrzy. D\u0142uga 7 w.<\/p>\n

Nied\u017awiedziszki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Tomaszbuda, par. Wysoka Ruda, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 30 w. Ma 17 dm., 87 mk. W 1827 r. by\u0142o dm. 2, mk. 26.<\/p>\n

Nied\u017awiedzkie<\/b> 1.) niem. Niedzwedzken<\/i> al. Niedzwetzken<\/i>, dok. Medewezke<\/i>, w\u015b na polsko-prus. Mazurach, pow. lecki, st. p. Prostki, okr. urz. stanu cywil. Ostryk\u00f3\u0142. N. istnia\u0142y ju\u017c r. 1509 (ob. K\u0119trz., O ludn. pol., str. 460). Z szla\u00adch\u00adty polskiej mieszkali tu dawniej Drygalscy (tam\u017ce, str. 465). 2.) N.,<\/b> w\u015b, pow. oleckowski, st. p. Wieliczki, tam\u017ce urz. stanu cywil. R. 1476 nadaje Bernard v. Balzhoten, komtur brandenburski, Sta\u0144kowi (Stennig) na prawie magd. 15 w\u0142\u00f3k nad strumykiem borowym (Heideflies), z obowi\u0105zkiem jednej s\u0142u\u017cby. R. 1558 sprzedaje Krzysztof Glaubitz, ssta stradu\u0144ski, Jakubowi, Janowi, Sta\u0144kowi (Stanigk) Paw\u0142owiczom (Paulewitz) w Nied\u017awiedzkich 2\u00bd w\u0142\u00f3ki nad granic\u0105 litewsk\u0105, bior\u0105c za w\u0142\u00f3k\u0119 50 grzywien (ob. K\u0119trzy\u0144., 32). O ludno pol., str. 502). K\u015b. Fr.<\/i><\/p>\n

Nied\u017awied\u017a<\/b> 1.) folw., pow. wo\u0142kowyski, gm. \u0141ysk\u00f3w, 35 w. od Wo\u0142kowyska. Wojtkowskich, z folw. Olisiewicze i urocz. Prochownia, 1436 dz. (551 lasu, 616 nieu\u017c.). 2.) N.,<\/b> dobra, pow. klimowicki, Ciechanowieckich, 2548 dz. (1400 lasu); wiatrak.<\/span><\/p>\n

<\/a>Niegocin,<\/b> jezioro w obwodzie regencyi g\u0105bi\u0144skiej, ob. <\/i>Lewientyn<\/a><\/i>.<\/p>\n

Niekrasa,<\/b> al. Niekrasy<\/i>, w\u015b, pow. \u0142ecki, st. poczt. Baitkowen.<\/p>\n

Niekrasze<\/b> 1.) w dok. Niekrasowo<\/i>, Niekrasowicze<\/i>, Niekraszewicze<\/i>, wie\u015b, powiat grodzie\u0144ski, gm. Skidel, 27 w. od Grodna, z urocz. Litewskie 495 dz. W r. 1558 nale\u017cy do w\u00f3jtowstwa, we w\u0142o\u015bci dworu skidelskiego, ekon. grodz. We wsi by\u0142o 16 w\u0142\u00f3k gruntu \u015bredniego, t. j. 14 w\u0142\u00f3k ci\u0105g\u0142ych i 2 osadnych m\u0142ynarskich. Doch\u00f3d 9 k\u00f3p 24 gr., nadto daj\u0105 32 beczek owsa i po 5 gr. za odw\u00f3z ka\u017cdej beczki, co czyni 2 kopy 40 gr. Poddani mieli 45 wo\u0142\u00f3w i 27 koni. 2.) N.,<\/b> w\u015b. pow. poniewieski, gm. Poniewie\u017c (11 w.).<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Niekruniszki,<\/b> fol., pow. sejne\u0144ski, gm. Metele, par. Sereje; odl. od Sejn 43 w.; dm. 9, mk. 66, ob. <\/i>Metele<\/a><\/i>.<\/p>\n

Niekruny,<\/b> fol., pow. sejne\u0144ski, gm. Ho\u0142ny Wolmera, par. \u0141o\u017a<\/span>dzieje; odl. od Sejn 20 w., dm. 4, mk. 49. W 1827 r. by\u0142o dm. 2, mk. 7. Fol. N. z nomenkl. K\u0142opotka i w\u015b Po\u0142o\u017a<\/span>dzieje, rozl. mr. 205; gr. or. i ogr. mr. 145, \u0142\u0105k mr. 40. past. mr. 10, nieu\u017c. mr. 10, bud. mur. 1, z drzewa 7; s\u0105 pok\u0142ady torfu, nomenk. K\u0142opotka ma mr. 40 i os. karczemna mr. 39, fol. Nierawszczyzna rozl. mr. 231, w r. 1880 zosta\u0142 oddzielony od d\u00f3br tych. W\u015b Po\u0142o\u017a<\/span>dzieje os. 16 z gr. mr. 686.<\/p>\n

Nieluba\u0144cy,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Kopciowo, par. Lejpuny. Odl. od Sejn 35 w. Ma 8 dm., 69. mk.<\/p>\n

Niemajuny,<\/b> w\u015b i os., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. \u015awi\u0119to-Jeziory. Odl. od Sejn 21 w. Ma 50 dm., 323 mk. W 1827 r. by\u0142o 30 dm., 302 mk.<\/p>\n

Niemcowizna<\/b> 1.) w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. rypi\u0144ski, gm. Okalewo, par. Skrwilno, odl. o 16 w. od Rypina. Ma 5 dm., 34 mk., 156 mr. gruntu dobrego, 2 nieu\u017c. 2.) N.,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Kuk\u00f3w, par. Raczki, odl. od Suwa\u0142k 8 w. Ma 24 dm., 175 mk. W 1827 r. by\u0142o 18 dm., 103 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Niemczyn,<\/b> w\u015b i urocz., pow. sok\u00f3lski, gmina Czarna Wie\u015b, 24 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 352 dz.<\/span><\/p>\n

Niemejki<\/b> 1.) chutor, pow. grodzie\u0144ski, gm. G\u00f3rnica. 2.) N.,<\/b> fol., pow. wo\u0142kowyski, gmina Ro\u015b, Pomera\u0144skich 399 dz.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Niemen,<\/b> u staro\u017cytnych Chronus<\/i>, Chronius<\/i>, Chronon<\/i>, po lit. Niemonas<\/i> al. Niemunas<\/i>, po niem. Memel<\/i>, w dok. Memole<\/i>, rzeka uchodz\u0105ca do morza Ba\u0142tyckiego za po\u015brednictwem Z<\/span>atoki Kuro\u0144skiej<\/a>. Wyp\u0142ywa w b\u0142otnistych lasach pow. ihume\u0144skiego pod wsi\u0105 Doginicze al. Do\u0142hinicze, w okolicach wsi Zabo\u0142ocic i Borki. Przebieg\u0142szy w kierunku p\u0142d.-zach. oko\u0142o 21 w., przybiera od lew. brz. rz. \u0141osz\u0119<\/a>, a o 1 w. dalej, pod mkiem Piaseczn\u0105, od praw. brz. rz. Usz\u0119. Oba te dop\u0142ywy przewy\u017cszaj\u0105 N. przy zlaniu si\u0119 z nim, zar\u00f3wno d\u0142ugo\u015bci\u0105 jak i bogactwem w\u00f3d i dla tego w\u0142a\u015bciwie nale\u017ca\u0142oby uwa\u017ca\u0107 Usz\u0119 za pocz\u0105tek Niemna. Poni\u017cej uj\u015bcia Uszy na 20 w. przyjmuje N. od lew. brz. rz. Tury\u0105. Mija (na 35 w.) mko Mohylno, poczem od 38 do 54 w. biegu swego stanowi granic\u0119 pomi\u0119dzy pow. ihume\u0144skim a mi\u0144skim. W punkcie zetkni\u0119cia si\u0119 granic pow. ihume\u0144skiego, s\u0142uckiego i mi\u0144skiego N. przybiera kierunek p\u0142n.-zach., w kt\u00f3rym p\u0142ynie a\u017c do uj\u015bcia rz. Gawii. Nast\u0119pnie wst\u0119puje w granice gub. wile\u0144skiej i grodzie\u0144skiej, przep\u0142ywa w pobli\u017cu mczek Niko\u0142ajewszczyzna, Nowy \u015awier\u017ce\u0144 i Sto\u0142bce (pow. mi\u0144skiego); od 73 do 89 w. stanowi granic\u0119 pomi\u0119dzy pow. mi\u0144skim i nowogr\u00f3dzkim, od 89 do 211 w. oddziela pow. nowogr\u00f3dzki od oszmia\u0144skiego, wreszcie wst\u0119puje w pow. lidzki, przep\u0142ywa go na przestrzeni 80 w. i poni\u017cej wsi Turejki wchodzi do gub. grodzie\u0144skiej. Pod mkiem Dokudowem (pow. lidzki) N. skr\u0119ca si\u0119 gwa\u0142townie na p\u0142d.-zach\u00f3d i w tym kierunku p\u0142ynie a\u017c do mka Mosty w pow. grodzie\u0144skim, gdzie znowu przybiera poprzedni kierunek p\u0142n.-wsch., kt\u00f3ry, poczynaj\u0105c od m. Grodna, zmienia si\u0119 prawie zupe\u0142nie na p\u00f3\u0142nocny z niewielkiem nachyleniem si\u0119 ku wschodowi. Od kierunku tego zbacza w nag\u0142ych zwrotach ku wschodowi ko\u0142o Merecza i ku zachodowi ko\u0142o Pu\u0144. Od uj\u015bcia rz. \u0141oso\u015bny do uj\u015bcia Rotniczanki stanowi granic\u0119 pomi\u0119dzy gub. grodzie\u0144sk\u0105, a powy\u017cej Druskienik, do uj\u015bcia Skrwy i wile\u0144sk\u0105 z jednej, a suwalsk\u0105 z drugiej strony. Linia graniczna pomi\u0119dzy gub. wile\u0144sk\u0105 a suwalsk\u0105 wynosi oko\u0142o 170 w., og\u00f3lna za\u015b d\u0142ugo\u015b\u0107 biegu rzeki w gub. wile\u0144skiej wynosi 335 w. Nie dochodz\u0105c<\/span> 7 w. do m. Rumszyszek N. wst\u0119puje w granice gub. kowie\u0144skiej, oddziela j\u0105 w dalszym ci\u0105gu od gub. suwalskiej i przybiera kierunek prawie zupe\u0142nie zachodni. W gub. kowie\u0144skiej N. p\u0142ynie na przestrzeni oko\u0142o 130 w. i pod wsi\u0105 Po\u015bwi\u0119te (w pow. rossie\u0144skim), o 10 w. poni\u017cej Jurborga, uchodzi do Prus. Og\u00f3ln\u0105 d\u0142ugo\u015b\u0107 biegu N. podaj\u0105 zwykle na 115 mil (805 w.), wynosi ona jednak 120 mil i 1 w. (841 w.), mianowicie od \u017ar\u00f3d\u0142a do m. Sto\u0142bc\u00f3w, cz\u0119\u015b\u0107 nie\u017ceglowna, 8 mil (56 w.), od Sto\u0142bc\u00f3w do granicy pruskiej 104 mil 1 w. (729 w.), na koniec<\/span> w Prusach 17 mil. Dorzecze N., kt\u00f3re stanowi\u0105: niewielka p\u0142d.-zach. cz\u0119\u015b\u0107 gubernii mi\u0144skiej, p\u0142d.-zach. (\u00bd) cz\u0119\u015b\u0107 gub. grodzie\u0144skiej, prawie ca\u0142a gub. wile\u0144ska, kowie\u0144ska i suwalska, w Prusach za\u015b obw\u00f3d reg. g\u0105bi\u0144ski, zajmuje 2011 mil kw. Ca\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 \u017ceglowna od Sto\u0142bc\u00f3w do granicy pruskiej zosta\u0142a zbadan\u0105 i szczeg\u00f3\u0142owo opisan\u0105 przez in\u017cyniera Lisowskiego, kt\u00f3ry wykona\u0142 projekt uregulowania N. na ca\u0142ej tej przestrzeni. Projekt ten jednak, podobnie jak wiele poprzednich (\u017belazowskiego, Falconiego i in.) nie zosta\u0142 dotychczas wykonanym. Bieg N. od Sto\u0142bc\u00f3w do granicy pruskiej dziel\u0105 na nast\u0119puj\u0105ce 4 cz\u0119\u015bci: 1) od Sto\u0142bc\u00f3w (Nowego \u015awier\u017cnia) do uj\u015bcia rz. Szczary, 250 w., spadek 297\u202227 st\u00f3p, t. j. 1\u202219 st. na 1 w. W tej cz\u0119\u015bci wpadaj\u0105 z prawej strony sp\u0142awne rzeki: Berezyna al. Bereza i Gawia i niesp\u0142awne: Su\u0142a, Dzitwa<\/a>, Droina i Turya, z lewej za\u015b sp\u0142awne: Usza, Serwecz, Mo\u0142czad\u017a i niesp\u0142awne: Czarna i Izwa<\/a>. Dolina N. nieg\u0142\u0119boka, b\u0142otnista lub piaszczysta, brzegi wzniesione zaledwo na 2\u20145 st., dawniej poros\u0142e lasem, dzi\u015b ogo\u0142ocone. Opr\u00f3cz mn\u00f3stwa wiosek le\u017c\u0105 miasteczka: Nowy \u015awier\u017ce\u0144, Sto\u0142bce, Jeremicze, Lubcz, Delatycze, Miko\u0142aj\u00f3w, Bielica i Orle. Od N. \u015awier\u017cnia do Delatycz rzeka ma 9\u201418 s\u0105\u017cni szeroko\u015bci, tworzy mn\u00f3stwo mielizn i bieg ma kr\u0119ty. Od Delatycz do wsi Dokudowa szeroko\u015b\u0107 wzrasta od 18\u201440 s\u0105\u017cni, rzeka ma bieg regularniejszy, g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 5\u201410 st., mielizn nie ma. Od Dokudowa do uj\u015bcia Szczary w czasie niskich w\u00f3d rzeka ma 40\u201460 s\u0105\u017c., ale z powodu piaszczysto\u015bci koryta tworzy liczne mielizny. Przy niskim stanie w\u00f3d w lipcu i sierpniu g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 3\u201410 st., na mieliznach za\u015b zaledwo 1\u20225\u20142 st. L\u00f3d sp\u0142ywa zwykle w kwietniu (n. st.), woda wzbiera na 7\u201414 st. Stan \u015bredni 3\u20144 st. nad poziomem niezb\u0119dnym dla \u017ceglugi. Takie wody bywaj\u0105 od ko\u0144ca maja do ko\u0144ca czerwca, a jesieni\u0105 w ko\u0144cu pa\u017adziernika. 2.) Od uj\u015bcia rz. Szczary do uj\u015bcia rz. Ho\u017cy. D\u0142ugo\u015b\u0107 tej cz\u0119\u015bci 107 w., spadek 154\u202224 st., t. j. prawie 1\u20225′ na wiorst\u0119, zatem wi\u0119kszy ni\u017c na biegu g\u00f3rnym; spadek miejscami wzrasta do 2′ a szybko\u015b\u0107 pr\u0105du od 2’\u201410′ na sekund\u0119. Szybko\u015b\u0107 do 10′ spotykamy jednak tylko na rapach powy\u017cej i poni\u017cej Grodna. Tak od wsi Kochanowa do Grodna na 9 w. spadek wynosi 18\u202205 st., a szybko\u015b\u0107 10′ na 1 sekund\u0119, rzeka zw\u0119\u017ca si\u0119 do 25\u201430 s\u0105\u017cni. Wart ma 6\u201421′ g\u0142\u0119boko\u015bci, ale z powodu gwa\u0142towno\u015bci bardzo kr\u0119ty. Tu przyjmuje N. od lew. brzegu Szczar\u0119, kt\u00f3ra za pomoc\u0105 kana\u0142u Ogi\u0144skiego \u0142\u0105czy N. z Dnieprem, z mniejszych rzek sp\u0142awne: Zelwiank\u0119<\/a>, Ro\u015b<\/a> al. Ross\u0119, \u015awis\u0142ocz<\/a> i niesp\u0142awn\u0105 \u0141oso\u015bn\u0119; od praw. brz. sp\u0142awn\u0105 Kotr\u0119 i niesp\u0142awn\u0105 Ho\u017ck\u0119. Od po\u0142\u0105czenia ze Szczar\u0105 N. znacznie wzrasta, przy niskim stanie ma 50\u201480s\u0105\u017c. szeroko\u015bci, z wyj\u0105tkiem wspomnianej powy\u017cej Grodna 9-wiorstowej przestrzeni. Od Szczary do Kotry p\u0142ynie okolic\u0105 piaszczyst\u0105, cz\u0119\u015bci\u0105 w wysokich \u017c<\/span>wirowych lub gliniastych brzegach; liczne mielizny tamuj\u0105 \u017ceglug\u0119. Od uj\u015bcia Kotry do Grodna dno prawie wsz\u0119dzie kamieniste, usiane g\u0142azami, rzeka p\u0142ynie w\u0105skim korytem \u015br\u00f3d wysokich, stromych brzeg\u00f3w. G\u0142\u0119boko\u015b\u0107 wzrasta miejscami do 14 st. Cech\u0105 charakterystyczn\u0105, mn\u00f3stwo podwod<\/span>nych kamieni, pr\u0105dowiny na zw\u0119\u017conych miejscach koryta; nie znajdujemy tu za to pni d\u0119bowych i raptownych zakr\u0119t\u00f3w, tak licznych w g\u00f3rnym biegu. Od Grodna do Ho\u017cy rzeka zachowuje ten sam charakter, tylko szeroko\u015b\u0107 wzrasta. Wody wiosenne wzbieraj\u0105 12\u201420′, jesienne 4\u20146′. Wiosenne trwaj\u0105 do ko\u0144ca maja, stan \u015bredni w czerwcu i na pocz\u0105tku lipca. Niskie wody do pocz\u0105tku wrze\u015bnia, poczem nast\u0119puje jesienny przyb\u00f3r w\u00f3d. 3) Od Ho\u017cy do Kowna ma 268\u00bd w. d\u0142ugo\u015bci, spadek wynosi 284\u20223′, t. j. na 1 w. 1\u202206′. Cech\u0119 tej cz\u0119\u015bci stanowi\u0105 cz\u0119ste pr\u0105dowiny i tak zwane ody\u0144ce, t. j. pojedyncze g\u0142azy; zdarzaj\u0105 si\u0119 te\u017c i piaszczyste \u0142awy. Brzegi rzeki kamieniste, miejscami zaros\u0142e \u0142oz\u0105. Pr\u0105dowiny powstaj\u0105 w skutek zw\u0119\u017cenia koryta przez wa\u0142y kamienne, lub \u017cwirowo-gliniaste mielizny, zwane rapami, mielizny za\u015b kamieniste i \u017cwirowe zowi\u0105 si\u0119 sa\u0142y. Na tej przestrzeni od prawego brzegu wpadaj\u0105: Rotniczanka<\/a>, Mereczanka<\/a> (sp\u0142.), Wiersznia (wiosn\u0105 sp\u0142awna dla tratew), Lutejka, Strawa, \u0141opojna<\/a> i Prawina; od lewego: w obr\u0119bie Kr\u00f3lestwa Polskiego: \u0141oso\u015bna<\/a>, \u0141abna<\/a>, Ostasza, Czarna Ha\u0144cza<\/a>, Igorka, Bia\u0142a Ha\u0144cza<\/a>, Bia\u0142o\u017cyca<\/a>, Owiraica<\/a>, Brzoz\u00f3wka<\/a>, Miklas<\/a>, Pierczajka<\/a>, Pobola<\/a>, Swientupa<\/a>, Zaj\u015bcie<\/a>, Jesia, Dziewago\u0142a, Judraj, Lakaj<\/a>, Zegrzda<\/a>; w obr\u0119bie Prus za\u015b Szeszupa<\/a>. Przy najni\u017cszym stanie wody g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 N. zmienia si\u0119 od 3\u00bc\u201416′, odkrywaj\u0105 si\u0119 \u0142awy, na kt\u00f3rych woda ma zaledwo \u00bc\u20142\u00bd st\u00f3p, a miejscami nawet wysepki. Wiosenne wody wzbieraj\u0105 na 12\u201418′ a najwy\u017csze jeszcze o 5′ wi\u0119cej. Po puszczeniu lod\u00f3w woda szybko wzbiera i zwykle oko\u0142o 9-go dnia dosi\u0119ga najwy\u017cszego poziomu; s\u0105 to tak zwane ruskie wody. Przeszkody stanowi\u0105 22 rapy, 11 sa\u0142 i 64 mielizny. Pomi\u0119dzy rapami najniebezpieczniejsze s\u0105: Olch\u00f3wka pod wsi\u0105 Mi\u017ca\u0144ce na 85 wiorst od Ho\u017cy, rapa Swinia powy\u017cej m. Olity, rapa Goga na 223 w. i rapy Bicze niedaleko Rumszyszek. 4) Od Kowna do granicy pruskiej. D\u0142ugo\u015b\u0107 99 w., spadek 54\u202275, t. j. na wiorst\u0119 1\u2022553 stopy. Na tej przestrzeni N. przyjmuje: Wili\u0119, Niewia\u017c\u0119, Dubiss\u0119<\/a> i Mitw\u0119. Pomimo znacznego zasi\u0142ku, jaki rzeka otrzymuje, g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 jej nie wzrasta<\/span>, poniewa\u017c brzegi s\u0105 natury piaszczystej, rzeka przeto zmienia co wiosn\u0105 koryta, tworzy mielizny i wyspy, dziel\u0105c si\u0119 na ramiona. Pr\u0105dow i rap na tej cz\u0119\u015bci nie ma<\/span>; przy zmianie koryta coraz to nowe ody\u0144ce pojawiaj\u0105 si\u0119 na rzece. Przy niskim stanie w\u00f3d wart ma 3\u20225\u201414′ g\u0142\u0119boko\u015bci, ale na mieliznach zaledwo 0\u20225\u20142′ wody. Zwykle wody wiosenne wzbieraj\u0105, od 14\u201420 wysokie za\u015b wody si\u0119gaj\u0105 czasem 30 st\u00f3p. L\u00f3d sp\u0142ywa wcze\u015bniej ni\u017c na g\u00f3rnym biegu. N. od granicy pruskiej do uj\u015b\u0107, t. j. cz\u0119\u015b\u0107 po\u0142o\u017cona w Prusach posiada ten\u017ce sam charakter co ostatnia cz\u0119\u015b\u0107 od Kowna od Jurborga. Dla badania stanu w\u00f3d N. w granicach ces. rossyjskiego ustawiono w 1876 r. wodow<\/span>skazy i od d. 1 stycznia 1877 r. rozpocz\u0119to sta\u0142e spostrze\u017cenia. Stacyi obserwacyjnych ustanowiono 15 z tych 3 pierwszej klasy: Sto\u0142bce, Grodno i Kowno i 12 drugiej kl.<\/span>: wie\u015b Ko\u0142odzino, dw\u00f3r Maryno, mko. Bielica; Mosty, Radziwonowicze, Druskieniki, Niemonajcie, Balwierzyszki, Birsztany, Rumszyszki, \u015aredniki i m. Jurborg. Na stacyach 1 klasy spostrze\u017cenia dokonywane s\u0105 przez ci\u0105g ca\u0142ego roku trzy razy dziennie, za\u015b na st. 2 kl. tylko od lodu do lodu, raz na dzie\u0144. Wykazy stanu wody na N. pod Sto\u0142bcami, Grodnem i Kownem od 1877 r. do 1883 r. z oznaczeniem peryod\u00f3w stawania i puszczania lod\u00f3w zebra\u0142 i og\u0142osi\u0142 w III t. Pami\u0119tnika Fizyograficznego Wi\u00adtold Wr\u00f3b\u00adlew\u00adski. Pod\u0142ug wykaz\u00f3w tych \u015bredni stan w\u00f3d N. w Grodnie odpowiada 51\u20227 cm., w Kownie 72\u20221 cm. Rzeka by\u0142a pokryta lodem w Sto\u0142bcach przez 112 dni, w Grodnie przez 74, w Kownie przez 68 dni. \u017begluga na N. pomimo kilkokrotnie przedsi\u0119branej regulacyi, poczynaj\u0105c od Zygmunta Augusta, za czas\u00f3w kt\u00f3rego Miko\u0142aj Tar\u0142o z Szczekarzewic, chor\u0105\u017cy przemyski, oczyszcza\u0142 swoim kosztem rzek\u0119 z kamieni, a\u017c do dzi\u015b dnia zawsze jest niebezpieczn\u0105 z powodu wielu rap i mielizn. Na uwiecznienie czynu Tar\u0142y wyda\u0142 Adam Szreter wiersz w Krakowie 1554 r., przedrukowany w Zbiorze historyk\u00f3w polskich Mitzlera w 1761 r. N. zaczyna by\u0107 sp\u0142awym dla pojedynczych sztuk drzewa i tratew ju\u017c o kilka mil od swoich \u017ar\u00f3de\u0142 pod wsi\u0105 Piaseczno, \u017ceglownym za\u015b staje si\u0119 dopiero od mczek N. \u015awier\u017cnia i Sto\u0142bce. Pierwsza ta przysta\u0144 na N. jest zarazem najwa\u017cniejsz\u0105, gdy\u017c z niej przed niedawnemi jeszcze czasy odbija\u0142o najwi\u0119cej statk\u00f3w. G\u0142\u00f3wnym artyku\u0142em sp\u0142awu by\u0142o \u017cyto, siemi\u0119 lniane, len i konopie. Obecnie w skutek rozwoju sieci dr\u00f3g \u017celaznych, \u017cegluga na N. znacznie si\u0119 zmniejszy\u0142a, zw\u0142aszcza \u017ce rzeka, z powodu kr\u0119tego swego koryta i niskiego stanu wody latem, nie mo\u017ce<\/span> unie\u015b\u0107 ci\u0119\u017ckich i niezgrabnych statk\u00f3w. Id\u0105 one tylko na wiosennych wodach zaraz po puszczeniu lod\u00f3w.\u2014Do \u017ceglugi po N. u\u017cywane s\u0105: \u0142odzie r\u00f3\u017cnego rodzaju, barki i p\u00f3\u0142barki (znosz\u0105ce do 2000 pud\u00f3w \u0142adunku), baty al. galary (do 2500 pud\u00f3w), bajdaki (do 5000 pud\u00f3w), strugi (do 7000) i wiciny (od 9000\u201412000 pud\u00f3w). Nadto pomi\u0119dzy Kownem a granic\u0105, prusk\u0105 oraz pomi\u0119dzy Grodnem a Druskienikami kursuj\u0105 statki parowe. G\u0142\u00f3wne przystanie w wodozbiorze N. s\u0105 Kowno, Grodno, S\u0142onim, Sto\u0142bce, Mosty, Wilno, Jurborg. W przystaniach tych 1873 r. og\u00f3\u0142em towaru na\u0142adowano, i wy\u0142adowano za 2,195,300 rs. W ryby niezbyt obfituje Niemen. Z gatunk\u00f3w zwyk\u0142ych znajduj\u0105 si\u0119 szczupaki, jazie,<\/span> okunie, sielawy, sumy i inne; oko\u0142o m. Wilki po\u0142awiaj\u0105 si\u0119 tak\u017ce jesiotry i \u0142ososie. Pod\u0142ug podania nazwa N. ma pochodzi\u0107 od wychod\u017acy w\u0142oskiego Nemona, kt\u00f3ry pierwszy pu\u015bci\u0142 si\u0119 od uj\u015bcia w g\u00f3r\u0119 biegu rzeki dla jej zbadania. Za czas\u00f3w poga\u0144stwa rzece tej oddawano cz\u0119\u015b\u0107 bosk\u0105 i by\u0142a nawet wzniesiona \u015bwi\u0105tynia pomi\u0119dzy Mereczem i Olit\u0105 pod wsi\u0105 Niemonajcie. W granice Prus Wschodnich N. wst\u0119puje pod Smolnikami, niem<\/span>. Schmaleningken, dzieli si\u0119 pod Schanzenkrug w powiecie tyl\u017cyckim na dwie odnogi Russ i Gilg\u0119<\/a> i wpada do zatoki Kuro\u0144skiej o\u015bmioma (dawniej 13) uj\u015bciami, z kt\u00f3rych Atmath, Pokalna, Warus i Skirwith nale\u017c\u0105 do ga\u0142\u0119zi Russ, za\u015b Gilga, Tawille, Inse i Lege do Gilgi. D\u0142ugo\u015b\u0107 Niemna w Prusach wynosi 14,2 mil, (pod\u0142ug innych danych 17 mil), szeroko\u015b\u0107 pod Ragnet\u0105 1008 st\u00f3p, w okolicy tyl\u017cyckiej 1150 st\u00f3p, \u015brednia wysoko\u015b\u0107 wodostanu pod Smolnikami 27,62 st\u00f3p np. m., g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 pod Smolnikami 2\u00bd\u20143 st\u00f3p. Brzegi od Ragnety do Tyl\u017cy s\u0105 wysokie i pi\u0119kne; le\u017c\u0105 tam nad N. g\u00f3ra Rombinus<\/a>, g\u00f3ra zamkowa, g\u00f3ra Engelsberg i t. d. Od Tyl\u017cy pocz\u0105wszy i pomi\u0119dzy rozga\u0142\u0119zieniami, le\u017c\u0105 urodzajne niziny sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 z \u0142\u0105k i pastwisk; do uprawy roli grunt w nizinach ma\u0142o zdatny. Podczas wylew\u00f3w stanowi\u0105 niziny wielkie jezioro, 11 mil d\u0142ugie, 8\u00be mil szerokie. Od uj\u015bcia dop\u0142ywu Jaege do Russ prawy brzeg wprawdzie jest wysoki, nad uj\u015bciem Atmath jednak le\u017cy wielkie b\u0142oto Augstumal. Od Schanzenkrug ci\u0105gn\u0105 si\u0119 wzd\u0142u\u017c Russy i Gilgi tamy bardzo mocne i cz\u0119sto od 30 stop wysokie, kt\u00f3rych utrzymanie jest obowi\u0105zkiem trzech towarzystw, t. zw. \u201eDeichsocietaeten\u201c. Ogrodzenie nizin groblami zacz\u0119to w 1716 r. a pierwsz\u0105 tam\u0119 sko\u0144czono 1770 r. Dop\u0142ywy s\u0105 od prawego p\u00f3\u0142nocnego brzegu: Szwente [\u015awi\u0119tupia ?]<\/span>, Wiszwil, Jura (d\u0142ugo\u015b\u0107 11 mil), Jage, Weistszuk, Sziesze; od lewego za\u015b po\u0142udniowego: Szeszupa i Tyl\u017ca. Atmath jest po\u0142\u0105czona z rzek\u0105 Minge (tak\u017ce do zatoki Kuro\u0144skiej p\u0142yn\u0105c\u0105) przez kana\u0142 \u201eTakgraben\u201c. Dawniejsza Gilga by\u0142a za niebezpieczn\u0105 dla \u017ceglugi, dlatego<\/span> wykopano w latach 1614\u20141616 prosty kana\u0142, now\u0105 Gilg\u0119, star\u0105 za\u015b zatamowano. Ta nowa Gilga po\u0142\u0105czona jest z rzeka, Nemonien (kt\u00f3ra wpada do po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci zatoki Kuro\u0144skiej) przez kana\u0142 seckenburski i przez t. zw. \u201eKleine Friedrichskanal\u201c czyli \u201eGreituschk\u201c (<\/span>wykopany 1689 r., 78 st\u00f3p szeroki, 9 st\u00f3p g\u0142\u0119boki), kt\u00f3ry ci\u0105gnie si\u0119 od Petricken do Seckenburg, a po uko\u0144czeniu jednak w 1833 r. kana\u0142u seckenburskiego zosta\u0142 zatamowany. Nemonion za\u015b jest po\u0142\u0105czona z Deim\u0105, przez kana\u0142 t. zw. \u201eGrosse Friedrichsgraben\u201c, (wykopany w latach 1689\u20141697, 2\u00bd mili d\u0142ugi, 50 st\u00f3p szeroki, 9 st\u00f3p g\u0142\u0119boki. Deima jest ga\u0142\u0119zi\u0105 Pregla i wpada za Lubiaw\u0105 do zatoki Kuro\u0144skiej. Z Smolnik do Kr\u00f3lewca dostaj\u0105 si\u0119 tratwy i wiciny przez Niemen, now\u0105 Gilg\u0119, kana\u0142 seckenburski, Grossen Frisdrichsgraben, Deim\u0119, Pregiel. Droga ta od granicy rossyjskiej do Kr\u00f3lewca wynosi 26\u2153 mil. Poniewa\u017c za\u015b z wy\u017cej wymienionej rzeczki Minge prowadzi od r. 1873 kana\u0142 kr\u00f3la Wilhelma, Koenig-Wilhelms-Kanal blisko do K\u0142ajpedy, wi\u0119c droga do K\u0142ajpedy jest przez Russ, Atmath, Takgraben, Ming\u0119, Koenig-Wilhelmskanal, Z<\/span>atok\u0119 K<\/span>uro\u0144sk\u0105. Nad Niemnem le\u017c\u0105: Smolniki, (Schmaleningken), Ragneta,<\/span> Tyl\u017ca, Lappienen, Seckenburg, Gilge (nad Gilg\u0105); Russ, nad Russ. Handel drzewem z Rossyi pochodz\u0105cem jest bardzo znaczny, tak samo rybo\u0142\u00f3stwo (\u0142ososie w Skirwith). Dawniej istnia\u0142 tylko jeden most pontonowy w Tyl\u017cy, kt\u00f3ry w 1776 r. pierwszy raz zosta\u0142 u\u017cyty, po 1865 r. jednak, po otworzeniu kolei tyl\u017cycko-wystruckiej, nie m\u00f3g\u0142 ju\u017c wystarczy\u0107, a w latach 1872\u201475 zosta\u0142 zbudowany dzisiejszy wspania\u0142y most kolejowy przez Niemen, tak \u017ce teraz mo\u017cna by\u0142o miasta Tyl\u017c\u0119 i K\u0142ajped\u0119 po\u0142\u0105czy\u0107 kolej\u0105 \u017celazn\u0105. W\u0142a\u015bciwie s\u0105 to trzy mosty, poniewa\u017c obok N. ci\u0105gn\u0105 si\u0119 tam \u0142achy Uszlenkis i Kurmeszeris, stanowi\u0105ce dzi\u015b \u0142a\u0144cuch b\u0142otnistych w\u00f3d i staw\u00f3w. Wszystkie trzy mosty przez N. Uszlenkis i Kurmeszoris, maj\u0105 d\u0142ugo\u015bci 1350 metr\u00f3w. Tylko most przez Niemen, spoczywaj\u0105cy na o\u015bmiu s\u0142upach, jest urz\u0105dzony tak\u017ce dla u\u017cytku publiczno\u015bci i dla obrony w czasach wojennych. Koszta budowy tych trzech most\u00f3w wynosi\u0142y 5\u20226 milion\u00f3w marek; u\u017cyto 5 milion\u00f3w kilg. \u017celaza. Obecnie buduje si\u0119 most przez Gilg\u0119 pod Skoepon na drodze do Kaukehmen. Opr\u00f3cz wspomnia<\/span>nej pracy Wi\u00adtol\u00adda Wr\u00f3b\u00adlew\u00adskie\u00adgo, kt\u00f3ra pos\u0142u\u017cy\u0142a za podstaw\u0119 do niniejszego artyku\u0142u, opis N. wyda\u0142 L. Kondratowicz (W\u0142. Syrokomla) p. t. N. od \u017ar\u00f3de\u0142 do uj\u015bcia, Wilno 1861 r. Koroty\u0144ski W.: \u201eObrazy z pobrze\u017cy N.\u201c (Tyg. Powsz. n. 28 \u2014 49 z r. 1882, n. 20 \u2014 25 z r. 1883 i n. 14 \u2014 25 z r. 1884). Gloger Z.: \u201eDolinami rzek\u201c, Warszawa, 1903.<\/span> J. Krz.-I. K. Sembrzycki.<\/i><\/p>\n

Niemiejsze,<\/b> w dok. Namiejksy<\/i>, wie\u015b nad rz. \u0141oso\u015bn\u0105, pow. sok\u00f3lski, gm. Kruhlany, 23 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 666 dz. W r. 1558 w w\u00f3jtowstwie namejksowskiem, we w\u0142o\u015bci dworu \u0142abe\u0144skiego ekon. grodz. We wsi bylo 40 w\u0142\u00f3k gruntu pod\u0142ego, z tego 14 rybackich, 4 na dw\u00f3ch garmistrz\u00f3w, 2 w\u00f3jt. i 20 osadnych. Z w\u0142\u00f3ki osadnej p\u0142aci\u0107 powinni czynszu po 8 gr, za g\u0119si, kury, jajca i stacy\u0119 po 6 gr., za niewody po 2 gr., za w\u00f3z siana po 5 gr., osady po 30 gr., za gwa\u0142ty po 10 gr., za t\u0142oki po 12 gr., czyni z w\u0142\u00f3k osadnych 24 k\u00f3p. 20 gr. Poddani mieli 64 wo\u0142\u00f3w i 31 koni. Do w\u00f3jtowstwa nale\u017ca\u0142y wsi: N., Strubnica, Loso\u015bna, Bakunowo i Kole\u015bniki.<\/span><\/p>\n

Niemierza,<\/b> w\u015b, pow. pru\u017canski, gm. Masiewo, 248 dz.<\/span><\/p>\n

Niemir\u00f3w,<\/b> mstko, pow. biel\u00ads\u00adki. Na p\u0142n.-zchd. od mstka, o \u00bd w. od Bugu, w miejscowo\u015bci b\u0142otnistej, nasyp okr\u0105gly do 6 sa\u017c. wysoki, w g\u00f3rnej p\u0142aszczy\u017anie 12 sa\u017c. \u015brednicy, zwany G\u00f3r\u0105 zamkow\u0105. Nasyp z trzech stron otacza r\u00f3w i dwa wa\u0142y r\u00f3wnoleg\u0142e.<\/span><\/p>\n

Niemkowicze<\/b> 1.), w\u015b i os., pow. pru\u017canski, gm. Kotra. W\u015b 96 dz.; os. 65 dz. 2.) N.,<\/b> w\u015b, pow. s\u0142onimski, gm. Pacowszczyzna, 126 dz.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Niemnowo<\/b> 1.) Wo\u0142owicza<\/i>. 2.) N. Borewicza<\/i> i 3.) N.,<\/b> osada kana\u0142owa, pow. augustowski, gm. Wo\u0142owiczowce, par. Teolin. Odl. 57 w. od Augustowa. Jest tu w og\u00f3le 10 dm. i 43 mk. Tu bierze pocz\u0105tek K<\/span>ana\u0142 Augustowski<\/a>. Por. Jatwie\u017c<\/i>.<\/p>\n

Niemonajcie<\/b> al. Kir\u015bnia\u0144ski Most<\/i>, pow. kalwaryjski, gm. Rauda\u0144, par. Kalwarya, odl. od Kalwaryi w. 5. Ma 7 dm., 35 mk.<\/p>\n

Niemonajcie<\/b> 1.) mko na pr. brz. Niemna, pow. trocki, w 4 okr. pol., gm. Aleksandrowo (dawniej Olawa), okr. wiejski N., o 10 w. od gminy, 14 od Olity, 85 od Trok a 120 od Wilna, 122 dom., 692 mk., w tem 14 prawos\u0142., 263 katol. i 415 \u017cyd\u00f3w; pod\u0142ug Pamiat. Kni\u017cki ma 504 mk. (255 m\u0119\u017c. i 249 kob.); pod\u0142ug Korejwy 69 dm. i 414 mk.; pod\u0142ug za\u015b spisu urz\u0119d. gmin 127 dusz rewiz. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katol. paraf. drew. St. obserwacyjna na Niemnie. Pod\u0142ug poda\u0144 mia\u0142 za\u0142o\u017cy\u0107 miasto w X w. w\u00f3dz \u017ceglarzy cudzoziemskich Nemon, przyby\u0142y z zamorza, kt\u00f3ry od ba\u0142wochwalc\u00f3w litewskich odbiera\u0142 cze\u015b\u0107 bosk\u0105. Oko\u0142o N. znajduj\u0105 si\u0119 \u015blady staro\u017cytnych kurhan\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katol. pod wez. Narodzenia N. M. P. wznie\u015bli tu pierwotnie w 1626 r. Miko\u0142aj i Kazimierz Sapiehowie, za potwierdzeniem Zygmunta III na sejmie warszawskim. Gdy ko\u015bci\u00f3\u0142 ten zgorza\u0142 od piorunu, oko\u0142o 1829 r. wystawiony zosta\u0142 nowy z drzewa, staraniem Wincentego \u017byli\u0144skiego, przy udziale parafian. Par. katol., dek. mereckiego, ma 2894 wiernych. Mko stanowi w\u0142asno\u015b\u0107 skarbu, kt\u00f3ry ziemi\u0119 odda\u0142 w\u0142o\u015bcianom na wykup. O 5 w. od N. a o 100 krok\u00f3w od Niemna znajduje si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142o wody mineralnej s\u0142onej, ma\u0142o u\u017cywane w celach leczniczych. Za czas\u00f3w Rzpltej N. z przyleg\u0142o\u015bciami stanowi\u0142 sstwo niegrodowe, po\u0142o\u017cone w wojew\u00f3dztwie i pow. trockim, kt\u00f3re w 1766 r. posiada\u0142 Micha\u0142 Wo\u0142\u0142owicz, op\u0142acaj\u0105c z niego kwarty 2169 z\u0142p. 20 gr. a hyberny 900 z\u0142p. W 1850 r. dobra skarbowe N. sk\u0142ada\u0142y si\u0119 z mka N., fol., 9 wsi i 8 za\u015bc. i mia\u0142y 7370 dzies. przestrzeni. W sk\u0142ad okr. wiejskiego wchodzi mko N., wsie: W\u0119giela\u0144ce, Ko\u0142niany, Kostrzyszki, Paw\u0142\u00f3wka, Grygoriewka, razem 257 dusz rew. w\u0142o\u015bc. skarb., 34 w\u0142ok uw\u0142aszczonych i 31 osadnik\u00f3w w. ross. W pobli\u017cu Niemna, w urocz. \u201eJurgiszktu rawas\u201c \u015blady osady stacyi przedhistorycznej krzemiennej, jako to: strza\u0142ki, motyki, skrobaczki krzemienne. Pod mstkiem g\u00f3ra \u201ePilikalnis\u201c, ze \u015bladami cmentarzyska.<\/span> 2.) N.,<\/b> os. rz\u0105dowa, tam\u017ce, o 80 w. od Trok, 1 dm., 8 mk. katol. J. Krz.<\/i><\/p>\n

Niemonaj\u015bcie,<\/b> w\u015b nad Niemnem, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Miros\u0142aw, odl. od Sejn 50 w., od Suwa\u0142k 86 w. Ma 32 dm., 313 mk. Jestto staro\u017cytna osada litewska, w malowniczem po\u0142o\u017ceniu nad Niemnem; stanowi\u0142a ona rezydency\u0105 starost\u00f3w trockich. Znajduj\u0105 si\u0119 tu liczne \u015blady staro\u017cytnych mogi\u0142.<\/span><\/p>\n

Niemyje,<\/b> Jarmonty<\/i>, Siudy<\/i>, Sk\u0142ody<\/i>, Stare<\/i> i Z\u0119bki<\/i>, pi\u0119\u0107 okolic szlach., pow. biel\u00ads\u00adki, gub. grodz., gm. Sk\u00f3rzec, w dawnej ziemi drohickiej, 35 w. od Biel\u00ads\u00adka. Gnia\u00adz\u00addo Nie\u00admyj\u00adskich.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Nienuppa,<\/b> rzeczka w pow. w\u0142adys\u0142awowskim, bierze pocz\u0105tek pod wsi\u0105 Ponienupie, p\u0142ynie w kierunku po<\/span>\u0142ud.-zacho<\/span>d. przez Antabudzie, Wiszpinie, Franckabud\u0119, Gudajcie, Krykle i pod Narwojciami wpada z praw. brz. do Szeszupy<\/a>. D\u0142uga prze<\/span>sz\u0142o 15 wiorst. J. Bl.<\/i><\/p>\n

Nieporo\u017cniewce,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, gm. Ho\u0142ynka, 50 w. od Grodna, 519 dz.<\/span><\/p>\n

Nieprasnoja,<\/b> os., pow. suwalski, gm. Kuk\u00f3w, par. Filip\u00f3w, odl. od Suwa\u0142k 14 w. Ma 3 dm., 5 mk.<\/p>\n

Nierawszczyzna<\/b> (Nowa i Stara<\/i>), os., pow. sejne\u0144ski, gm. Ho\u0142ny Wolmera, par. \u0141o\u017a<\/span>dzieje, odl. od Sejn 21 w. N. Nowa, 1 dm., 10 mk. N. Stara, 1 dm., 3 mk.<\/p>\n

Nierawy,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Ho\u0142ny Wolmera, par. \u0141o\u017a<\/span>dzieje. odl. od Sejn 19 w. Ma 35 dm., 251 mk. W 1827 r. by\u0142o 20 dm., 136 mk.<\/p>\n

Nierowce,<\/b> lit. Nierawaj<\/i>, w\u015b i fol., pow. kalwaryjski, gm. i par. Urdomin, o 21 w. od Kalwaryi; fol. ma 8 dm., 27 mk., w\u015b 11 dm., 57 mk. W 1827 r. by\u0142o 8 dm., 6 mk. W 1874 r. z d\u00f3br urdomi\u0144skich genera\u0142owej Suchorzewskiej sprzedany Abrahamowi Burakowi. Ma w\u0142\u00f3k 12, p\u0142odozmian 4-polowy. Na gruntach Nierowiec i s\u0105siednich folwark\u00f3w jest kilka p\u0142askich kurhan\u00f3w, zwanych przez lud \u201ekruszniami\u201c, kt\u00f3re od wojen krzy\u017cackich datuj\u0105. W jednym z nich 1869 r. znaleziono w\u0119gle, ko\u015bci ludzkie, par\u0119 urn glinianych bardzo grubej roboty, a tak\u017ce mosi\u0119\u017cne i \u017celazne szcz\u0105tki zbroi. E. G.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Nierzeja \u015awie\u017ca<\/b> al. Fryska<\/i>, niem. Frische Nehrung<\/i>, dok. Neringia<\/i>, Nerigia<\/i>, Nerya<\/i>, Nerge<\/i>, Neriga<\/i> (ob. S\u0142. geogr., t. II, str. 530 i t. VI pod wyrazem Mierzeja<\/a>). Tu dodajemy dla uzupe\u0142nienia jeszcze inne szczeg\u00f3\u0142y. Toeppen przypuszcza, \u017ce Witland anglo-saxo\u0144skiego kapitana Wulfstana (z 990 r.) jest w\u0142a\u015bnie Nierzej\u0105 \u015awie\u017c\u0105, (ob. Script rer. Pruss., I, str. 733 i Neumann w Preus. Prov. Bl., 1854, II, str. 323.). Co do nazwy to zamiast Mierzeja trzeba pisa\u0107 Nierzeja, gdy\u017c wyraz ten pochodzi od nierzchn\u0105\u0107 si\u0119<\/i>, we wielkopolskiem ikrzy\u0107 si\u0119; jest to prowincyonalizm pomorski, gdzieindziej nieznany. Lecz ta nazwa pomorska jest bardzo stosowna, bo ryby w czasie ikrzenia wychodz\u0105 na wierzch wody. W mowie Pomorzan przechowa\u0142 si\u0119 opr\u00f3cz tego jeszcze wyraz nierzch, tyle co wierzch czyli powierzchnia. Nierzeja znaczy wi\u0119c tyle, co skrawek l\u0105du, kt\u00f3ry si\u0119 wynurzy\u0142 z pod wody (ob. Kujot, Opactwo pelpli\u0144skie, str. 69). Neumann (Preuss., Prov. m., 1854, II, str. 376) wywodzi t\u0119 nazw\u0119 z litewskiego n\u00earti, po pol. nurzy\u0107, zanurza\u0107 (por\u00f3w. tak\u017ce: Pami\u0119tnik fizyograficzny, t. III, str. 506). Niemieckie wywody od Neerland, zamiast Niederland, albo \u201e;Naehren\u201c \u017cywi\u0107, nie dadz\u0105 si\u0119 uzasadni\u0107, co nawet niemieccy autorowie przyznawaj\u0105 (ob. Brandstaeter: \u201e;Land und Leute des Landkreises Danzig\u201c, 1879, str. 213). Wi\u0119c ju\u017c ta okoliczno\u015b\u0107, \u017ce \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142owu nazwy szuka\u0107 nale\u017cy w narzeczu s\u0142owia\u0144skiem, dowodzi, i\u017c tu pierwotnie mieszkali S\u0142owianie. Ale mamy na to i inne dane, z kt\u00f3rych pr\u00f3cz tego wynika, \u017ce Nierzeja nale\u017ca\u0142a ju\u017c w XIII w. do ksi\u0105\u017c\u0105t pomorskich. W 1235 r. bowiem nadaje Sambor I cystersom oliwskim rybo\u0142\u00f3stwo w zatoce \u015bwie\u017cej (ob. Toeppen \u201e;Hist. comp. Geogr.\u201c, str. 47). Oko\u0142o r. 1220\u201427 opuszcza Swi\u0119tope\u0142k kupcom z Lubeki niekt\u00f3re c\u0142a prawem wybrze\u017cnem przepisane, mianowicie na Nierzei a\u017c do Lipy (niem. Liep), \u201e;in Nereo damus eandem libertatem a portu usque ad tiliam arborem\u201c (ob. Pom. Urk. B. von Perlbach, str. 30). R. 1292 nadaje ksi\u0105\u017c\u0119 pomorski Mestwin cystersom w Pelplinie na \u015awie\u017cej Nierzei \u201e;in Nergia\u201c wie\u015b Wojces, t. j. W\u0105zkie, po niem. Engewater, mi\u0119dzy Dziwi\u0119\u0107sosnami (\u201e;zevantzosna\u201c) i Orlem. Wreszcie jeszcze dzi\u015b istnieje na Nierzei w\u015b Polsk al. Narmeln, gdzie wed\u0142ug podania jaki\u015b poga\u0144ski ksi\u0105\u017c\u0119 Swaino mia\u0142 sw\u00f3j zamek, kt\u00f3ry r. 1264 Krzy\u017cacy zniszczyli. Kszta\u0142t N. \u015awie\u017cej nawet w historycznym ju\u017c czasie znacznie si\u0119 zmieni\u0142. Si\u0119ga\u0142a ona dawniej daleko na wsch\u00f3d po za dzisiejsz\u0105 pi\u0142awsk\u0105 cie\u015bnin\u0119 (Pillauer Tief) a\u017c do cie\u015bniny pod Lochstaedt, kt\u00f3ra dopiero mi\u0119dzy r. 1311\u20141395 si\u0119 zamuli\u0142a. Dzisiejsza cie<\/span>\u015bnina pi\u0142awska powsta\u0142a dopiero roku 1510; tak\u017ce w\u015b Kamstigall, kt\u00f3r\u0105 Gda\u0144szczanie spalili r. 1455 (ob. Script. rer. Pruss., IV, str. 516), le\u017ca\u0142a jeszcze na \u015awie\u017cej Nierzei. Istnia\u0142a jeszcze naprzeciw Balgi cie\u015bnina baldzka, ale i ta z czasem si\u0119 zapiaszczy\u0142a. Trzeba jednak wiedzie\u0107, \u017ce do tych zmian przyczynia\u0142a si\u0119 i r\u0119ka ludzka. Rywalizuj\u0105cy z Kr\u00f3lewcem Gda\u0144szczanie nieraz umy\u015blnie w tych cie\u015bninach zatapiali okr\u0119ty, by spowodowa\u0107 zamulenie otwor\u00f3w. Brandstaeter s\u0105dzi s\u0142usznie, \u017ce przed wiekami Nierzeja sk\u0142ada\u0142a si\u0119 tylko z kilku wysp okr\u0105g\u0142ych, kt\u00f3re z czasem, wskutek nanoszonego przez Wis\u00ad\u0142\u0119 namu\u0142u, zla\u0142y si\u0119 w ten w\u0105zki p\u00f3\u0142wysep. Wiadomo\u015b\u0107, \u017ce powsta\u0142a dopiero r. 1190 po\u015br\u00f3d d\u0142ugiej i okropnej burzy, kt\u00f3r\u0105 poprzedzi\u0142 12 lat trwaj\u0105cy wiatr p\u00f3\u0142nocny, nie jest niczem potwierdzona (ob. Script rer. Prus., IV, 516 i 606.). Osady tutejsze le\u017c\u0105 prawie wszystkie nad brzegiem ku zatoce zwr\u00f3conym, a to z tej przyczyny, \u017ce morze nanasza tylko piasek, podczas kiedy Wis\u0142a i inne rzeki osadzaj\u0105 tu \u017cyzn\u0105 ziemi\u0119. \u00d3w piasek morski tworzy nad brzegiem ca\u0142e \u0142awy, kt\u00f3re cz\u0119sto zmieniaj\u0105 swe stanowisko i wzrastaj\u0105 z roku na rok, zasypuj\u0105c pola, lasy i wioski (ob. Brandstaeter I. c., str. 215); dochodz\u0105 cz\u0119sto do stu st\u00f3p wysoko\u015bci. Z tego powodu wyznaczy\u0142o r. 1767 gda\u0144skie towarzystwo naturalist\u00f3w nagrod\u0119 za najlepsze rozwi\u0105zanie zadania, jakby zapobiedz dalszemu ich wzrastaniu. Radca Sjoeren Bjoern poleca\u0142 sia\u0107 wydmuchrzyc\u0119 piaskow\u0105 (Elymus arenarius); p\u00f3\u017aniej u\u017cyto tak\u017ce trzciny piaskowej (Amophila arenaria) i turzycy (Carex arenaria). Praca ta zosta\u0142a uwie\u0144czon\u0105 po\u017c\u0105danym skutkiem. Kazimierz Jagiello\u0144czyk nada\u0142 \u015awie\u017c\u0105 Nierzej\u0119 Gda\u0144szczanom, ale polowanie w lasach kr\u00f3lowie polscy wyra\u017anie sobie zastrzegali. Ze zwierzyny trafiaj\u0105 si\u0119 tu g\u0142\u00f3wnie zaj\u0105ce i pr\u00f3cz tego dzikie ptastwo. Dawniejsze rozlegle lasy ucierpia\u0142y wiele przez orkan r. 1497 (\u201e;die Nerung, tak g\u0142osi kronika gda\u0144ska, schlug das wasser das meiste theil zu und wehete manch tausent beume mit wortzeln umb darinnen\u201c, ob. Script. rer. Prus, V, 447). Jak dawniej tak i dzi\u015b kwitnie tu rybo\u0142\u00f3stwo, kt\u00f3re jest tak\u017ce wydzier\u017cawione; ryby wywo\u017c\u0105 latem w beczkach wod\u0105 nape\u0142nionych do Gda\u0144ska, zim\u0105 za\u015b przeprawiaj\u0105 si\u0119 rybacy na \u0142y\u017cwach przez zatok\u0119, ci\u0105gn\u0105c za sob\u0105 lekkie cz\u00f3\u0142na z rybami, cz\u0119sto do Tolkmicka, zt\u0105d jad\u0105 naj\u0119temi podwodami na targ do Elbl\u0105ga, wieczorem za\u015b wracaj\u0105 na Gda\u0144sk do domu. Ale i rolnictwem i hodowl\u0105, byd\u0142a trudni\u0105 si\u0119 tu mieszka\u0144cy. Ich dyalekt jest dolno-niemiecki, z szerok\u0105 wymow\u0105, tak \u017ce i Niemcy ich nie \u0142atwo rozumiej\u0105. Skr\u00f3conych imion u nich bardzo wiele. Mieszka\u0144cy tutejsi s\u0105 prawie wy\u0142\u0105cznie ewang. wyznania; cz\u0119\u015b\u0107 ich, to jest menonici, przybyli tu z Holandyi oko\u0142o r. 1567, gdy tam rz\u0105dzi\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 Alba. Lud jest, tu silny, wysokiego wzrostu. Rozr\u00f3\u017cniaj\u0105 gbur\u00f3w, zagrodnik\u00f3w, cha\u0142upnik\u00f3w i robotnik\u00f3w. Domy s\u0105 powi\u0119kszej cz\u0119\u015bci budowane w szachulec, aby wrazie wylew\u00f3w tem pr\u0119dzej wysch\u0142y; zazwyczaj s\u0105 ozdobione altan\u0105. So\u0142tysi nosz\u0105 dla odznaki opr\u00f3cz opaski u r\u0119kawa, lask\u0119 bukow\u0105, z bia\u0142o-czarnym kutasem i ga\u0142k\u0105 z nowego srebra, na kt\u00f3rej jest wyryta nazwa wsi. Na N. istniej\u0105 dzi\u015b nast\u0119pne osady: Bodenwinkel, w samym k\u0105cie zatoki \u015awie\u017cej, nale\u017cy do Gda\u0144ska, w 1868 roku by\u0142o tu 631 mk. i to 616 ew., 1 kat., 14 \u017cyd\u00f3w, 52 dm., 147\u202279 mr. obszaru; Vogelsang (ob.); Neue Welt, wyb.; Schottland; Przebrno (ob.). Dalej na wsch\u00f3d le\u017cy osada rybacka Schallmehl potem w\u015b Langhacken, w jej pobli\u017cu g\u00f3ra Blocksberg; Lipa (ob.) i Kahlberg (ob.) maj\u0105 k\u0105piele morskie. Nieco dalej znajdowa\u0142a si\u0119 a\u017c do r. 1824 zasypana ju\u017c w\u015b Schmeergrube na p\u00f3\u0142nocnem wybrze\u017cu, gdzie te\u017c dawniej a\u017c do r. 1200 mia\u0142a by\u0107 cie\u015bnina. Potem spotykamy w\u015b Voeglers, a za ni\u0105 w\u015b ko\u015bcieln\u0105, Neukrug, fili\u0105 do Przebrna. Na p\u00f3\u0142noc spostrzegamy Frombork z pi\u0119knym tumem; na lewo zarysowuje si\u0119 Brunsberg, dalej Balga na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d a tu\u017c pod horyzontem wybrze\u017ce sambijskie. Ko\u015bci\u00f3\u0142 tutejszy sta\u0142 dawniej pod wsi\u0105 Polsk, ale zosta\u0142 tam zasypany; r. 1743 odnowiono go, ale ju\u017c r. 1825 spotka\u0142 go ten sam los, wtedy wystawiono go na dzisiejszem miejscu. Ostatni\u0105 do pow. gda\u0144skiego nale\u017c\u0105c\u0105 osad\u0105 jest w\u015b Polsk al. Narmeln. Za wsi\u0105 rozpoczyna si\u0119 ju\u017c pow. fiszhuski. Na tej przestrzeni s\u0105 tylko 3 miejscowowci: Alttief, Neutief i Moewenhaken (le\u015bn.). Nadmieniamy jeszcze, \u017ce ju\u017c za czas\u00f3w Mestwina nazywano ca\u0142\u0105 przestrze\u0144 nizin wzd\u0142u\u017c morza tak\u017ce Nierzej\u0105. Niemieck\u0105 nazw\u0119 Frische Nehrung wywodzi Daniel od rzeczki Frisching (por\u00f3w. Handbuch dar Gegraphie, II, stronica 890). K\u015b. Fr.<\/i><\/p>\n

Nieszki,<\/b> w\u015b i fol., pow. suwalski, gm. W\u00f3lka, par. Raczki. Odl. od Suwa\u0142k 22 w. W\u015b ma 17 dm., 130 mk. W 1827 r. by\u0142o 11 dm., 62 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Nietupa<\/b> 1.) rzeczka, lewy dop\u0142yw Rosi Niemnowej<\/a>, ma uj\u015bcie pod wsi\u0105 Katowce; przyjmuje Hniezn\u0119<\/a>. 2.) N.,<\/b> rzeczka w parafii wo\u0142kowyskiej, lewy dop\u0142. \u015a<\/span>wis\u0142oczy<\/a>; przyjmuje Krynk\u0119<\/a>.<\/p>\n

Nietupa<\/b> 1.) okolica i fol., pow. grodzie\u0144ski, gm. Krynki, 53 w. od Grodna. Okolica 139 dz.; fol. Karpi\u0144skich, 63 dz. W r. 1641 w\u015b osocznicza w kwaterze kry\u0144skiej, puszczy sok\u00f3lskiej. By\u0142o 12 osocznik\u00f3w, na p\u00f3\u0142w\u0142\u00f3kach. Na osadzie 4 w\u0142\u00f3ki, z kt\u00f3rych powinni p\u0142aci\u0107 po 1 kopie za wszystkie powinno\u015bci. 2.) N.,<\/b> w\u015b i fol., powiat sok\u00f3lski, gm. Ostr\u00f3w, 38 w. od Sok\u00f3\u0142ki. 325 dz.; fol. \u017bywotowskich, 182 dz.<\/span><\/p>\n

Nietyczkampie,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Kwieciszki, par. Maryampol. Odl. od Maryampola 6 w., ma 41 dm., 355 mk. W 1827 r. w\u015b rz\u0105d;, 33 dm., 289 mk.<\/p>\n

Niewiarowo,<\/b> w\u015b, w p\u0142n. cz. pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adkie\u00adgo, niedaleko Goni\u0105dza.<\/p>\n

Niewiarowo,<\/b> r. 1546 Niewierowo<\/i>, w\u015b, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adcki. Zo\u00adfia c\u00f3rka Zyg\u00admun\u00adta z N., \u017cona Mi\u00adcha\u00ad\u0142a z Mo\u0144\u00adk\u00f3w, daje m\u0119\u017cowi swemu dzia\u0142 sw\u00f3j w N. r. 1546 (Kapica, Her\u00adbarz, 287 i 298).<\/span><\/p>\n

Niewiarowo<\/b> 1.) Zucielec<\/i>, os, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, gm. Kryp\u00adno, Nie\u00adwia\u00adrow\u00adskich, 13 dzies. 2.) N.,<\/b> w\u015b i trzy fol., tam\u017ce, gm. Przy\u00adtu\u00adlan\u00adka, 30 w. od mta pow. Wie\u015b 186 dz.; fol. Nie\u00adwia\u00adrow\u00adskich, 154 dz., Wo\u00adsi\u0144\u00adskich 33 dz., He\u00adle\u00adny Mo\u00adniu\u00adsz\u00adko i Jad\u00adwi\u00adgi Ig\u00adna\u00adto\u00adwicz, z chut. Krug\u0142e 364 dz. Na zachd. od wsi nasyp czworok\u0105tny. 3.) N.,<\/b> Przybki<\/i> i N. Sochy<\/i>, okolice, pow. biel\u00ads\u00adki gub. grodz., gm. Grodzisk, par. kat. Ostro\u017cany, w dawnej ziemi drohickiej, 37 w. od Biel\u00ads\u00adka, 55 i 31 dz. w\u0142o\u015bc. i 165 szlach. Gnia\u00adzdo Nie\u00adwia\u00adro\u00adw\u00adskich, 4.) N.,<\/b> w\u015b, pow. dry\u00adzie\u0144\u00adski, parafia Za\u00adbia\u00ad\u0142y.<\/span><\/p>\n

Niewietka,<\/b> os., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Kopciowo. Odl. od Sejn 31 w. Ma 2 dm., 21 mk.<\/p>\n

Niewino<\/b> 1.) al. Niwino Borowe<\/i>, okolica, pow. biel\u00ads\u00adki gub. grodz., gm. Malesze, 137 dz. 2.) N.<\/b> Kamienne<\/i>, Le\u015bne<\/b>, Pop\u0142awskie<\/i> i Stare<\/i>, 4 okolice, tam\u017ce, gm. Rajsk, 9 do 13 w. od Biel\u00ads\u00adka, razem 385 dz. Gnia\u00adz\u00addo Ni\u00adwi\u0144\u00adskich.<\/span><\/p>\n

Niewodnica,<\/b> rzeczka, lewy dop\u0142yw Bia\u0142ej, lew. dop\u0142. Supra\u015bli (praw. dop\u0142. Narwi).<\/p>\n

Niewodnica<\/b> 1.) Ko\u00adry\u00adc\u00adka<\/i>, w\u015b i fol., pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, odleg\u0142a 9 w. od msta Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku, 7 w. od st. dr. \u017cel. brzesko-graj. Sta\u00adro\u00adsie\u00adl\u00adce, 5 w. od st. tej\u017ce dr. Le\u00adwi\u00adc\u00adkie, 8 w. od st. dr. \u017cel. warszaw.-petersb. Bia\u00ad\u0142y\u00ads\u00adtok, 8 w. od rz. Narwi, poczta w Bia\u00ad\u0142ym\u00adsto\u00adku. Fol. nale\u017cy do Witolda \u0141y\u00adsz\u00adczy\u00ad\u0144\u00adski\u00adego. 2.) N.<\/b> Ko\u015bcielna<\/i>, fol. prywatny, tam\u017ce, o 8 w. od msta Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku. Urz\u0105dzone s\u0105 tu cztery kana\u0142y, w kt\u00f3rych prowadzon\u0105 jest hodowla karpi. Fol. nale\u017cy do Witolda \u0141y\u00adsz\u00adczy\u00ad\u0144\u00adskie\u00adgo. Obok wznosi si\u0119 par. ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezw. \u015bw. Tr\u00f3jcy, zbudowany z drzewa sosnowego w r. 1596 przez Andrzeja i El\u017cbiet\u0119 z Karpi\u00f3w Ko\u00adry\u00adc\u00adkich. Parafia, dek. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adkie\u00adgo, ma 2700 dusz, posiada kaplic\u0119 na cmentarzu grzebalnym. J\u00f3z. Lew.<\/i><\/p>\n

<\/a>Niewodnica<\/b> Lewicka<\/i> i Nargilewska<\/i>, dwie wsi, pow. bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adki, gm. Juch\u00adno\u00adwiec, 9 w. od mta pow. W\u015b N. Lewicka, 223 dz.; fol. No\u00adwi\u00adc\u00adkich, z chut. Ma\u0144kowszczyzna 519 dz. W\u015b N. Nargilewska 40 dz.; fol. Wo\u00adjej\u00adko\u00adwych, z urocz. Cegielnia 409 dz. Ob. <\/i><\/span>Lewickie<\/a><\/i>.<\/p>\n

Niezbodycze,<\/b> w\u015b i chutor, pow. wo\u0142kowyski, gm. Dobrowola. Wie\u015b ma 1016 dz. w\u0142o\u015bc. i 33 pryw.; chutor, Delfin\u00f3w 43 dz.<\/span><\/p>\n

Niezbudek,<\/b> w\u015b na praw. brz. Supra\u015bli, pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adki, maj\u0105tek Seweryna Micha\u0142owskiego (w r. 1860), kt\u00f3ry tu za\u0142o\u017cy\u0142 fabryk\u0119 sukna i flaneli, obok kt\u00f3rej powsta\u0142a z biegiem czasu osada Micha\u0142owo przewa\u017cnie niemiecka.<\/p>\n

Niezbudka,<\/b> Niezbudek<\/i>, dobra, pow. bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adki, gm. Micha\u0142owo, 33 w. od mta pow., von Minkwitz\u00f3w, z kol. Micha\u0142owo i urocz. Rozental, \u0141upicz-B\u00f3r i Sunochy 1111 dz. (630 lasu).<\/span><\/p>\n

Nikolska Czapelka,<\/b> w\u015b, pow. brzeski gub. grodz., gm. O\u0142tusz, 53. w. od Brze\u015bcia. 526 dz.<\/span><\/p>\n

Nikolskie<\/b> 1.) w\u015b nad rzk\u0105 Rudk\u0105, pow. brzeski gub. grodz., gm. Kamieniec Lit:, 35 w. od Brze\u015bcia, 27 dm., 191 mk., cerkiew, szko\u0142a. 2.) N.,<\/b> w\u015b, pow. wi\u0142komierski, gm. Androniszki (10 w.). 3.) N.,<\/b> pow. wile\u0144ski. Na p\u0142n wsi, \u015br\u00f3d pastwiska wa\u0142, otaczaj\u0105cy p\u0142aszczyzn\u0119 obejmuj\u0105c\u0105 oko\u0142o 1 dz.<\/span><\/p>\n

Niko\u0142ajewicze,<\/b> w\u015b, pow. pru\u017ca\u0144ski, gmina Bajki.<\/span><\/p>\n

Niko\u0142ajewka<\/b> 1.) pow. pru\u017ca\u0144ski, ob. Libia<\/a><\/i>. 2.) N.,<\/b> fol., pow. czerykowski, od r. 1867 Tereszczenk\u00f3w, 440 dz. 3.) N.,<\/b> w\u015b pow. mohylewski, gm. Po\u0142ykowicze (5 w.).<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Niko\u0142ajewsk,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gmina Krasnopol, par. Pokrowsk. Odl. od Sejn 13 w. Ma 39 dm., 400 mk. [Obecnie Miko\u0142ajewo<\/i>, por. <\/i><\/span>Mikolajewsk<\/a><\/i>.]<\/p>\n

Nikon\u00f3wka,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, gm. Hudziewicze, 167 dz.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Nikorskie,<\/b> b\u0142ota w P<\/span>uszczy Bia\u0142owieskiej<\/a>, z kt\u00f3rych wyp\u0142ywa rz. Narewka<\/a>.<\/p>\n

Niksowizna,<\/b> w\u015b nad rz. Skrod\u0105, pow. kolne\u0144ski, gm. Czerwone, par. Ma\u0142y P\u0142ock. Ma 884 mr. obszaru. W 1827 r. w\u015b rz\u0105d., 25 dm., 124 mk.<\/p>\n

Nimiry<\/b> al. Niwiry<\/i>, w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. Tomaszbuda. Odl. od W\u0142adys\u0142awowa 23 w., ma 3 dm., 26 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105d. Le\u015bnictwo.<\/p>\n

Nimmerfried<\/b> al. Nimmerfriede<\/i> (niem.), w\u015b na Litwie pruskiej, pow. wystrucki, st. p. Jodlauken, okr. urz. stanu cywiln. Blockinnen.<\/p>\n

Niszejki,<\/b> i N. poduchowne<\/i>, w\u015b, pow. maryampolski, gm. i par. Balwierzyszki, odl. od Maryampola 40 w. N. maj\u0105 6 dm., 51 mk. N. poduchowne 4 dm., 18 mk. W 1827 r. by\u0142o 6 dm., 41 mk.<\/p>\n

Niunka,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Balkuny, par. Krakopol, odl. od Kalwaryi 41 w., ma 11 dm., 73 mk.<\/p>\n

Niwiszcze<\/b> 1.) wie\u015b i folw., pow. pru\u017ca\u0144ski, gm. Bereza Kartuska, 25 w. od Pru\u017cany. W\u015b 104 dz.; folw. Skaba\u0142\u0142anowicz\u00f3w, 369 dz. 2.) N.,<\/b> os. przy wsi Zadworze, pow. s\u0142onimski. 3.) N.,<\/b> przys., tam\u017ce, gm. Pacowszczyzna. 4.) N.,<\/b> w\u015b, pow. czauski, gm. Hory (16 w.).<\/span><\/p>\n

Niziany,<\/b> w\u015b i dobra, pow. wo\u0142kowyski, gm. Izabelin, 17 w. od Wo\u0142kowyska. Wie\u015b ze wsi\u0105 Zag\u00f3rze 85 dz.; dobra: Szyrajewych (niegdy\u015b Holeburton\u00f3w) z folw. Kobylaki, Lesianka i Chocowszczyzna 1938 dz. (1200 lasu).<\/span><\/p>\n

Nizinny<\/b> al. Nizina<\/i>, niem. Niederung<\/i>, powiat w okr. regencyjnym g\u0105bi\u0144skim. Le\u017cy na nizinie tyl\u017cyckiej, ma 20\u00bd mil kwadr. i 53000 mk., w znacznej cz\u0119\u015bci pochodzenia litewskiego. W\u0142adze powiatowe mieszcz\u0105 si\u0119 we wsi J\u0119drzychowo (Heinrichswalde).<\/p>\n

Nob,<\/b> fol., pow. gierdawski, st. poczt. Klein Ginie.<\/p>\n

Nonne<\/b> (niem.), znaczy zakonnica. Wyraz ten wchodzi w sk\u0142ad nazw wielu miejscowo\u015bci b\u0119d\u0105cych dawniej w\u0142asno\u015bci\u0105 zakon\u00f3w \u017ce\u0144skich. Ks. Fr.<\/i><\/p>\n

Nonnenberg,<\/b> w\u015b, pow. darkiejmski, st. poczt. Launingken.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Nopaitis,<\/b> rz. w pow. w\u0142adys\u0142awowskim, bierze pocz\u0105tek pod Romaniszkami, p\u0142ynie ku zach. przez Raugale, Rudzie, Usiejnie, zt\u0105d ku p\u0142n. przez Uszpiaunie, Sodzie i pod Bukszniami uchodzi z lew. brz. do Nawy<\/a>. D\u0142uga oko\u0142o 14 wiorst. J. Bliz.<\/i><\/p>\n

Norbuden,<\/b> w\u015b, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. poczt. Judtschen.<\/p>\n

Nordenberg,<\/b> fol. do maj\u0105tku Nory nale\u017c\u0105cy, pow. oleckowski, st. poczt. Wieliczki, 20 mk. (1867), z kt\u00f3rych 5 Polak\u00f3w. Za\u0142o\u017cony w tym wieku przez zakupno grunt\u00f3w w\u0142o\u015bcia\u0144skich.<\/p>\n

Nordenbork<\/b> al. Nordenburg<\/i>, pow. gierdawski, nad rzeczk\u0105 Aschwoene, wyp\u0142ywaj\u0105c\u0105 z jeziora nordenburskiego, w stronie po\u0142udniowej od miasta. Ma ko\u015bci\u00f3\u0142 ewang., 2515 mk., (1880 r.), kt\u00f3rzy trudni\u0105 si\u0119 rolnictwem; 8 katol., 59 \u017cyd\u00f3w. Targi na p\u0142\u00f3tno. N. istnieje jako miasto od 1368 r. W przesz\u0142ym wieku by\u0142 tu jeszcze oddzielny ksi\u0105dz dla Polak\u00f3w i Litwin\u00f3w; dzi\u015b wszystko niemieckie. Istnia\u0142 tu zamek, za\u0142o\u017cony w 1303 r. N. le\u017cy w pag\u00f3rkowatej okolicy, maj\u0105cej pok\u0142ady torfu, gliny i wapna, kt\u00f3rych kopalnie tu istniej\u0105. N. posiada s\u0105d okr\u0119gowy, st. poczt. i tel., cztery jarmarki, g\u0142\u00f3wnie na p\u0142\u00f3tno i konie. [W obw. kaliningradzkim ros. \u041a\u0440\u044b\u043b\u043e\u0432\u043e<\/span><\/i>; tu\u017c przy granicy nad rzek\u0105 O\u015bwink\u0105.]<\/span><\/p>\n

Nordenthal<\/b> 1.) wybud., pow. gierdawski, st. pocz. Nordenbork. 2.) N.,<\/b> ob. Nory<\/i>.<\/p>\n

Nordhausen,<\/b> w\u015b, pow. wystrucki, st. p. Berschkallen.<\/p>\n

Norejki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gmina \u015awiatoszyn, par. Poniemo\u0144, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 44 w., ma 4 dm., 42 mk. W 1827 r. by\u0142o 4 dm., 36 mk.<\/p>\n

Norejkiszki<\/b> al. \u0141\u0105ka Chrapicka<\/i>, dwa fol., pow. maryampolski, gm. Aleksota, par. Godlewo, odl. od Maryampola 53 w. 1-szy fol. ma 4 dm., 86 mk., 2-gi 4 dm., 63 mk.<\/p>\n

Norgallen<\/b> al. Klein Szuskehmen<\/i>, w\u015b, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. poczt. Nemmersdorf.<\/p>\n

Norkitten,<\/b> w\u015b i st. kolei wschodniej, 18 klm. od mta pow. Wystrucia, w \u017cyznej dolinie sp\u0142awnej Prego\u0142y, do kt\u00f3rej tu wpada rzeczka Auksyna. N. maj\u0105 642 mk. ewang., trudni\u0105cych si\u0119 rolnictwem, hodowl\u0105 byd\u0142a i koni, rybo\u0142\u00f3stwem i \u017ceglug\u0105 po rzece, opr\u00f3cz tego wyrabianiem batog\u00f3w i biczy na wielk\u0105 skal\u0119, tak \u017ce rozchodz\u0105 si\u0119 zt\u0105d n. p. a\u017c do Bawaryi. Mas\u0142o tu wyrabiaj\u0105 maszynami, kt\u00f3re wprawiaj\u0105 w ruch ko\u0144mi i posy<\/span>\u0142aj\u0105 do Berlina. Jest w N. ko\u015bci\u00f3\u0142 ewangielicki i zamek, wspominany pierwszy raz w 1376 r. Do niego nale\u017ca\u0142y przyleg\u0142e grunta, kt\u00f3re jednak bardzo wcze\u015bnie przesz\u0142y w posiadanie prywatne, dzi\u015b nale\u017c\u0105 do rodziny ksi\u0105\u017c\u0119cej Anhalt Dessau i od r. 1721 po\u0142\u0105czone s\u0105 z dobrami Bubainen i Schwaegerau jako majorat rodziny ksi\u0105\u017c\u0119cej. W pobli\u017cu wie\u015b Gross-Jaegerndorf, przy kt\u00f3rej pruski feldmarsza\u0142ek von Lehwald stoczy\u0142 30 sierpnia 1757 r. w czasie siedmioletniej wojny, bitw\u0119 z wojskami rossyjskiemi pod dow\u00f3dztwem Araksina. Jest tu stacya pocztowa, kolej i telegraf. [Ob. Nerbekiten<\/i>, Nerwekethen<\/i>]<\/span><\/p>\n

<\/a>Norkwiecie,<\/b> w\u015b nad rz. Jotyj\u0105, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Kidule, par. Sudargi. Odl. od W\u0142adys\u0142awowa 30 w.; ma 2 dm., 24 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105dowych Kidule<\/a> (ob.)<\/p>\n

Norushatschen<\/b> al. Norutschatschen<\/i>, w\u015b, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. poczt. G\u0105bin. Ma 1045 mk. (1880 r.).<\/p>\n

Norwajsze,<\/b> w\u015b nad rz. Szeszup\u0105, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Le\u015bnictwo, par. W\u0142adys\u0142aw\u00f3w. Odl. od W\u0142adys\u0142awowa 6 w., ma 26 dm., 234 mk.<\/p>\n

Norwertowo,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Podawinie, par. Ludwin\u00f3w. Odl. od Kalwaryi 21 w., ma 15 dm., 49 mk.<\/p>\n

Norwidy,<\/b> w\u015b i fol., pow. wy\u0142kowyski, gm. Wisztyniec, par. Gra\u017cyszki. Odl. od Wy\u0142kowyszek 20 w. Dm. 15, mk. 120. W 1827 r. w\u015b mia\u0142a dm. 17, mk. 75; fol. dm. 1, mk. 5. Fol. i w\u015b N. mia\u0142 w 1881 r. rozl. mr. 722: gr. or. i ogr. mr. 300, \u0142\u0105k mr. 180, past. mr. 21, wody mr. 5, lasu mr. 203, nieu\u017c. mr. 14; bud. mur. 4, z drzewa 9; p\u0142odozmian 9-polowy, las urz\u0105dzony. W\u015b N. os. 15, z gr. mr. 46.<\/p>\n

Nory,<\/b> niem. Nordenthal<\/i>, maj\u0105tek, pow. oleckowski, st. poczt. Wieliczki, 150 mk. (1880). W 1867 r. by\u0142o pomi\u0119dzy 148 mk. 66 Polak\u00f3w (6 kat.).<\/p>\n

Noski,<\/b> w\u015b nad Jasio\u0142d\u0105, pow. pru\u017ca\u0144ski, gm. Noski, 12 w. od Pru\u017cany, 18 dm., 193 mk., zarz\u0105d gm., szko\u0142a, 491 dz. Gmina obejmuje 18 miejscowo\u015bci, 383 dm. w\u0142ok (73 innych), 4876 mk. w\u0142o\u015bcan, uw\u0142aszczonych na 8997 dz. Nadto w gm. jest 164 dz. ziemi cerk. i 3597 wi\u0119kszej posiad\u0142o\u015bci.<\/span><\/p>\n

Nosuta<\/b> al. Nossuten<\/i>, fol., pow. go\u0142dapski, st. poczt. Grabowo. [Dzi\u015b Nasuty<\/i>.]<\/span><\/p>\n

<\/a>Notangia,<\/b> ob. <\/i>Natangia<\/a><\/i>.<\/p>\n

Nowa Chmiel\u00f3wka,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Kuk\u00f3w, par. Baka\u0142arzew, odl. od Suwa\u0142k 12 w., ma 11 dm., 58 mk.<\/p>\n

Nowa D\u0105browa,<\/b> pow. maryampolski, gm. Chlebiszki, par. Preny, odl. od Maryampola 39 w., 1 dm., 5 mk.<\/p>\n

Nowa Huta<\/b> 1.) w\u015b i fol., pow. maryampolski, gm. Balwierzyszki, par. Preny, odl. od Maryampola 28 w. W\u015b ma 41 dm. 138 mk.; fol. 1 dm. 12 mk. W 1827 r. 19 dm., 162 mk. [\u2026]<\/span><\/p>\n

Nowa Lilia,<\/b> kana\u0142 (u W. Pola), jestto Gilia, w\u0142a\u015bciwie Gilga, dop\u0142yw Niemna.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Nowa Ruda,<\/b> w\u015b kurpiowska, na lew. brz. Turo\u015bli<\/a>, pow. kolne\u0144ski, gm. i par. Turo\u015bl, odl. 25 w. od Kolna, 53 w. od \u0141om\u017cy. W 1819 r. 20 roln. i karczma; 221 mk., 45 koni, 49 wo\u0142., 44 kr\u00f3w, 30 ja\u0142., 29 \u015bwi\u0144, 46 owiec. W\u0142o\u015bcianie p\u0142acili 351 z\u0142p. 14 gr. czynszu, 8 z\u0142p. 7 gr. dziesi\u0119ciny do dworu, uiszczanej do 1799 r. do seminaryum w Pu\u0142tusku; nadto proboszczowi w Turo\u015bli rocznie 2112 korcy oziminy i tyle\u017c jarzyny. Cha\u0142upnicy p\u0142acili po 3 z\u0142p. trzydni\u00f3wki. Obecnie (1878 r.) 1632 mr. obszaru, w tem<\/span> 789 mr. orn. Znajdowa\u0142y si\u0119 tu tak zwane separatne \u0142\u0105ki, wchodz\u0105ce ze wsi\u0105 naprz\u00f3d w sk\u0142ad sstwa \u0142om\u017cy\u0144., nast\u0119pnie d\u00f3br narodowych Ma\u0142y P\u0142ock. \u0141\u0105ki te ci\u0105gn\u0105 si\u0119 brzegiem Turo\u015bli, pomi\u0119dzy lasami, pod nazw\u0105 b\u0142ot \u201eStaw\u201c; dalszym ci\u0105giem ich s\u0105 b\u0142ota Kitocha. Pod\u0142ug pomiaru z 1800 r. b\u0142ota te mia\u0142y 1795 mr. \u0142\u0105k i 462 pastw.; w 1818 r. \u0142\u0105ki te razem z \u0142\u0105kami Lema\u0144skiego przynosi\u0142y dochodu 3561 z\u0142p. Obecnie \u0142\u0105ki s\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105, rz\u0105du i razem z \u0142\u0105kami Leman maj\u0105 obszaru 1359 mr. \u0141\u0105ki te przerzni\u0119te s\u0105 szeregiem kana\u0142\u00f3w, wchodz\u0105cych w sie\u0107 wodn\u0105 urz\u0105dzon\u0105, w celu osuszenia b\u0142ot i bagien P<\/span>uszczy N<\/span>owogrodzkiej. Kana\u0142\u00f3w, przerzynaj\u0105cych b\u0142ota oko\u0142o Nowej Rudy, jest pi\u0119\u0107: cztery z pomi\u0119dzy nich id\u0105 r\u00f3wnolegle w kierunku p\u0142d.-wsch., z tych dwa na zach\u00f3d od Nowej Rudy; g\u0142\u00f3wny z pomi\u0119dzy nich idzie korytem Turo\u015bli, drugi z 1854 r. wpada do Turo\u015bli z prawej strony; dwa pozosta\u0142e le\u017c\u0105 na wsch\u00f3d od Nowej Rudy. Poprzecznie do dw\u00f3ch ostatnich idzie kana\u0142 z 1854 r. i wpada do Turo\u015bli z lewej strony. Stra\u017c le\u015bna Nowaruda<\/i> stanowi cz\u0119\u015b\u0107 zach.-p\u0142n. le\u015bnictwa Nowogrodzkiego; stra\u017c t\u0119 ograniczaj\u0105: kana\u0142 Wanocki, Pisna, stra\u017c Wejdo i Gawrychy; w sk\u0142ad stra\u017cy Nowaruda wchodz\u0105 obr\u0119by: Podg\u00f3rne (1171 mr.), Jemia (889 mr.), Samule (? 978 mr.), Leman (695 mr.), \u0141acha (1017 mr.), Turo\u015bl (810 mr.), Wanacya (1288 mr.), Kozio\u0142 (1460 mr.), przewa\u017cnie lasy sosnowe. L. Krz.<\/i><\/p>\n

Nowa Ruda,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, gm. Berszty, 37 w. od Grodna, 1497 dz.<\/span><\/p>\n

Nowa Stra\u017c,<\/b> os., pow. kalwaryjski, gmina Nadnieme\u0144ska, par. Rumbowicze, odl. od Kalwaryi 62 w., ma 3 dm., 7 mk.<\/p>\n

Nowa Wie\u015b<\/b> [\u2026]<\/span> 98.) N.,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. W\u00f3lka, par. Baka\u0142arzewo, odl. od Suwa\u0142k 22 w., 9 dm., 86 mk. W 1827 r. by\u0142o 6 dm., 58 mk. 99.) N.,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Hutta, par. Wigry, odl. od Suwa\u0142k 7 w., ma 58 dm., 460 mk. W 1827 r. by\u0142o 34 dm., 240 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Nowa Wie\u015b<\/b> 1.) folw. d\u00f3br Hieronimowo, pow. bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adki. 2.) N.,<\/b> wie\u015b i dobra, tam\u017ce, gm. Kry\u00adp\u00adno, 35 w. od mta pow. W\u015b ma 68 dm., 604 mk., z urocz. Pod\u00adla\u00adsie 770 dz.; dobta hr. Pla\u00adter Zy\u00adberg, 5078 dz. (1498 lasu). 3.) N.,<\/b> 5 wsi, pow. nowo\u00adaleksandrowski, dwie w gm. Cza\u00addo\u00adsy (7 w.), tudzie\u017c w gm. So\u0142oki (14 w.), Tyltyszki (5 w.) i Widze (1 w.). 4.) N.,<\/b> w\u015b pow. ros\u00adsie\u0144\u00adski, gm. Szyd\u00ad\u0142\u00f3w (4 w.). 5.) N.,<\/b> dwie wsi, pow. dry\u00adzie\u00ad\u0144\u00adski, par. Druja.<\/span><\/p>\n

Nowa Wola<\/b> [\u2026]<\/span> 6.) N.,<\/b> dwie wsie, pow. kalwaryjski, gm. i par. Lub\u00f3w, odl. od Kalwaryi 17 w.; 1-sza w\u015b 13 dm., 59 mk., 2-ga w\u015b 8 dm., 42 mk. 7.) N.,<\/b> folw., pow. wy\u0142kowyski, gm. Kibarty, par. \u0141ankieliszki, odl. od Wy\u0142kowyszek 18 w., ma 21 dm., 199 mk. W 1827 r. by\u0142o 7 dm., 38 mk. 8.) N.,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Gi\u017ce, odl. od Wy\u0142kowyszek 10 w., 5 dm., 67 mk. 9.) N.,<\/b> folw., pow. wy\u0142kowyski, gm. Olwita, par. Wierzbo\u0142\u00f3w. W 1827 r. by\u0142o w dw\u00f3ch miejscowo\u015bciach tej nazwy 7 dm., 97 mk. Folw. ten powsta\u0142 na obszarach le\u015bnictwa utworzonego w dobrach kr\u00f3lewskich Jurborg w XVI W. (ob. t. III, 629). Na cz\u0119\u015bci obszaru jego mie\u015bci si\u0119 Wierzbo\u0142\u00f3w. Obecnie folw. N. ma rozl. 219 mr.: gr. or. i ogr. mr. 145, \u0142\u0105k mr. 37, lasu mr. 29, nieu\u017c. mr. 6; bud. mur. 16, z drzewa 4; p\u0142odozmian 5-polowy. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Nowa W<\/span>ola<\/b> 1.) wielka w\u015b i urocz.<\/span>, pow. sok\u00f3lski, par. Sokolany, o 8<\/span><\/s> 13<\/span> w. od Sok\u00f3\u0142ki, z zarz\u0105dem gminy w\u0142o\u015bc. Nowa Wola, 91 dm., 524 mk., szkola, 1463 dz. Gmina obejmuje 52 miejscowo\u015bci, 849 dm. wlo\u015bc. (15 innych), 6103 mk. w\u0142o\u015bcian, uw\u0142aszczonych na 12053 dz. Nadto w gm. jest 764 dz. wi\u0119kszej posiad\u0142o\u015bci i 34 dz. ko\u015bc.<\/span> By\u0142 tu pi\u0119kny dw\u00f3r murowany, w 1863 r. zburzony. Pod wsi\u0105, w urocz. Kamienny Br\u00f3d, znaleziono dwa kamienne toporki.<\/span> 2.) N.,<\/b> ob. <\/i>Czerwony-Dw\u00f3r<\/a><\/i>.<\/p>\n

Nowadola,<\/b> w\u015b i fol., pow. wy\u0142kowyski, gm. Kibarty, odl. 18 w. od Wy\u0142kowyszek. W\u015b ma 21 dm., 199 mk.; fol. 5 dm., 53 mk.<\/p>\n

Nowawie\u015b <\/b>[\u2026]<\/span> 20.) N.,<\/b> dawniej Jab\u0142onowo<\/i> [Dzi\u015b zn\u00f3w Jab\u0142onowo<\/i>.]<\/span>, niem. Neuendorf<\/i>, w\u015b, pow. oleckowski, st. p. Grabowo, okr. urz. stanu cywiln. Stacze, ma 380 mk. (oko\u0142o 100 Polak\u00f3w). Istnia\u0142a ju\u017c 1560 r. (ob. K\u0119trz. O ludn. pol., str. 515). [\u2026]<\/span> 23.) N.,<\/b> niem. Neuendarf<\/i>, dok. Dameraw<\/i>, w\u015b, m\u0142yn i domena fiskalna, pow. \u0142ecki, st. p. Bajtkowo, 7 klm. odl. Domena ma obszaru 345\u202222 ha, czysty doch\u00f3d 1656 mrk., fabryka krochmalu, 870 mk. (1880 r.). W 1439 r. nadaje Oswald v Holzapfel, w\u00f3jt \u0142ecki, Filipowi Eland na prawie che\u0142m. 6 w\u0142\u00f3k so\u0142eckich celem za\u0142o\u017cenia wili dannickiej na 36 w\u0142\u00f3kach, kt\u00f3ra ta wie\u015b nazywa\u0107 si\u0119 ma Dameraw. W 1562 r. by\u0142 so\u0142tysem tam\u017ce Bartosz. W 1600 r. mieszkaj\u0105 tu sami Polacy (ob. K\u0119trz. O ludn. pol., str. 449). [\u2026]<\/span> K\u015b. Fr.<\/i><\/p>\n

Nowe Bajory,<\/b> niem. Neu Bajohren<\/i>, wyb., pow. gierdawski. st. p. Nordenbork.<\/p>\n

Nowe Domy,<\/b> os. w Jasien\u00f3wce, pow. bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adki.<\/span><\/p>\n

Nowe Dowidy,<\/b> niem. Neu Dowieden<\/i> al. N. Sztumbrakiejmy<\/i>, w\u015b, pow. darkiejmski, st. p. \u017babin.<\/p>\n

Nowe Mazurki,<\/b> w\u015b, pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Jan\u00f3wka. Odl. od Augustowa 6 w., ma 5 dm., 39 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Nowe Sejwy,<\/b> pow. suwalski; ob. <\/i>Sejwy<\/a><\/i>.<\/p>\n

Nowe Sio\u0142o<\/b> 1.) w\u015b, pow. wo\u0142kowyski, gmina Ro\u015b, 16 w. od Wo\u0142kowyska, 407 dz. 2.) N.,<\/b> dw\u00f3r, pow. poniewieski, gm. Nowemiasto (1 w.). 3.) N.,<\/b> pow. m\u015bcis\u0142awski, ob. Nowe<\/i> 4). 4.) N.<\/b> al. Nowosio\u0142ki<\/i>, Nowosiele<\/i>, w\u015b, pow. sie\u0144ski, gm. Moszkany (10 w.), 11 dm., 83 mk., cerkiew. 5.) N.,<\/b> tam\u017ce, ob. Botianki<\/i>. 6.) N.,<\/b> w\u015b, pow. lepelski, par. Sieliszcze.<\/span><\/p>\n

Nowe W\u0142\u00f3ki,<\/b> w\u015b i le\u015b. os., pow. kalwaryjski, gm. Krasna, par. Simno. Odl. od Kalwaryi 22 w. W\u015b ma 43 dm., 268 mk.; le\u015b. os. 2 dm., 8 mk. W 1827 r. by\u0142o 29 dm., 189 mk.<\/p>\n

Nowialiszki,<\/b> pow. maryampolski, ob. Gra\u017cyszki<\/a><\/i> i Iwaniaszki<\/i>.<\/p>\n

Nowicki Borek,<\/b> os., pow. augustowski, gm. \u0141abno, par. Adamowicze. Odl. od Augu<\/span>stowa 62 w., ma 1 dm., 5 mk.<\/p>\n

Nowickie,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Nadnieme\u0144ska, par. Rumbowicze. Odl. od Kalwaryi 56 w. Ma 13 dm., 28 mk. W 1827 roku by\u0142o 17 dm., 121 mk. Mieszka tu drobna szla\u00adch\u00adta. Fol. N. lit. D. rozl. w 1882 roku mr. 101: gr. or. i ogr. mr. 81, \u0142\u0105k mr. 19, nieu\u017c. mr. 1; bud. z drzewa 7.<\/p>\n

Nowickowicze,<\/b> w\u015b, pow. brzeski gub. grodz., gm. Dmitrowicze, 40 w. od Brze\u015bcia, 353 dz.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Nowiki<\/b> 1.) w\u015b, pow. augustowski, gm. \u0141abno, par. Adamowicze. Odl. od Augustowa 62 w., ma 14 dm., 72 mk. W 1827 r. by\u0142o 4 dm., 27 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br rz\u0105dowych Adamowicze. Ob. <\/i>\u0141abno<\/a><\/i>. 2.) N.,<\/b> w\u015b, pow. augustowski, gm. Wo\u0142owiczowce, par. Teolin. Odl. od Augustowa 54 w., ma 12 dm., 157 mk. W 1827 r. by\u0142o 10 dm., 57 mk. 3.) N.,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Kopciowo. Odl. od Sejn 27 W., ma 4 dm., 49 mk. W 1827 r. by\u0142o 4 dm., 21 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Justyan\u00f3w. 4.) N.,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Balwierzyszki, par. Gudele. Odl. od Maryampola 22 w., ma 4 dm., 37 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Balwierzyszki. Ob. Iwaniszki<\/i>. 5.) N.<\/b> al. Burba\u0144ce<\/i>, w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Kudrany, par. Liszkowo. Odl. od Sejn 43 w. Ma 4 dm., 41 mk. Ta sama wie\u015b ju\u017c podan\u0105 by\u0142a pod nazw\u0105 Burba\u0144ce<\/a>. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Nowiki<\/b> 1.) w\u015b, pow. kobry\u0144ski, ob. Konotopy<\/i>. 2.) N.,<\/b> w\u015b tam\u017ce, gm. Drohiczyn, 215 dz. 3.) N.,<\/b> pow. pru\u017ca\u0144ski, ob. Smolniki<\/i>. 4.) N.,<\/b> w\u015b i chutor, pow. s\u0142onimski, gm. Pacowszczyzna. W\u015b ma 118 dz.; chutor nale\u017cy do d\u00f3br Mirowszczyzna. 5.) N.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. Koz\u0142owszczyzna, 216 dz. 6.) N.,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, gmina Kruhlany, 166 dz. 7.) N.,<\/b> w\u015b, pow. wo\u0142kowyski, gm. \u0141ysk\u00f3w, 240 dz. 8) N.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. Ro\u015b, 103 dz. 9.) N.,<\/b> w\u015b i trzy za\u015bc., pow. nowoaleksandrowski, gm. Abele (7 \u2014 10 w.). 10.) N.<\/b> al. Nowinki<\/i>, sze\u015b\u0107 za\u015bc., tam\u017ce, gm. Antuz\u00f3w (17 i 18 w.). 11.) N.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gmina Antolepty (8 w.). 12.) N.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. Czadosy (15 w.). 13.) N.,<\/b> za\u015bc., tam\u017ce, gm. Dry\u015bwiaty (10 w.). 14.) N.,<\/b> dwie wsi, tam\u017ce, gm. Ponedel (5 w.) i Rakiszki (21 w.). 15.) N.,<\/b> w\u015b i fol., tam\u017ce, gm. Poniemunek (8 w.). 16.) N.,<\/b> dwa zasc., tam\u017ce, gm. Smo\u0142wy (7 w.) i Widze (9 w.). 17.) N.,<\/b> cztery wsi, pow. poniewieski, gm. Gulbiny (15 w.), Podbir\u017ce (10 w.), Pniewo (9 w.) i Pompiany (12 w.). 18.) N.,<\/b> dwa za\u015bc., pow. szawelski, gm. Kurszany (5 w.) i Popielany (12 w.); Radwi\u0142owicz\u00f3w, 51 dz. 19.) N.,<\/b> dwie wsi, tam\u017ce, gm. \u0141ukniki (5 w.) i Podubis (5 w.). 20.) N.,<\/b> dw\u00f3r, pow. wi\u0142komierski, gm. Dziewa\u0142t\u00f3w (Konstantyn\u00f3w, 3 w.). 21.) N.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. O\u0142oty (8 w.). 22.) N.,<\/b> w\u015b i za\u015bc., tam\u017ce, gm. Subocz (9 w.). 23.) N.,<\/b> dobra, pow. homelski, Choroszunowych 666 dz. 24.) N.,<\/b> w\u015b, pow. dryzie\u0144ski, par. O\u015bwiej. 25.) N.,<\/b> dobra, tam\u017ce, par. Rosica, 704 dz., Bohdanowicz\u00f3w. 26.) N.,<\/b> tam\u017ce, ob. Leoniszcze<\/i>. 27.) N.,<\/b> w\u015b, pow. lepelski, par. Bieszenkowicze. 28.) N.,<\/b> fol., pow. lucy\u0144ski, To\u0142stopiatowych 96 dzies. 29.) N.,<\/b> w\u015b nad D\u017awin\u0105, pow. po\u0142ocki, gm. Micha\u0142owszczyzna, 26 dm., 156 mk., cerkiew. 30.) N.,<\/b> folw., pow. rze\u017cycki, Mik\u0142aszewicz\u00f3w, 150 dz.<\/span><\/p>\n

Nowina<\/b> 1.) folw., pow. kon\u00adstan\u00adty\u00adno\u00adw\u00adski, gm. Bo\u00adhu\u00adka\u00ad\u0142y, par. Pra\u00adtu\u00adlin, poczta Tar\u00adno\u00adpol, okr. s\u0105d. Ja\u00adn\u00f3w, ma 1050 mr. 2.) N.,<\/b> fol., pow. kalwaryjski, gm. i par. Ludwin\u00f3w, odl. od Kalwaryi 12 w., ma 8 dm., 41 mk., 348 mr. Wchodzi w sk\u0142ad majoratu Ludwin\u00f3w<\/a> (ob.). 3.) N.,<\/b> w\u015b i fol., pow. kalwaryjski, gm. Rauda\u0144, par. Krasna, odl. od Kalwaryi 12 w.; ma 27 dm., 160 mk. W 1827 r. by\u0142o 21 dm., 176 mk. 4.) N.<\/b> Maka\u0142y<\/i>, pow. maryampolski, gm. Szumsk, par. Maryampol, odl. od Maryampola 3 w., ma 18 dm., 146 mk. W 1827 r. by\u0142o 9 dm., 85 mk. 5.) N.<\/b> Narty<\/i>, w\u015b, pow. maryampolski, gm. Kwieciszki, par. Maryampol, odl. od Maryampola 5 w.; ma 11 dm., 120 mk. W 1827 r. by\u0142o 12 dm., 94 mk. 6.) N.<\/b> Nowosady, w\u015b, pow. maryampolski, gm. Jaworowo, par. Maryampol, odl. od Maryampola 13 w., 1 dm., 6 mk. 7.) N.,<\/b> fol. i os., pow. maryampolski, gm. Aleksota, par. Godlewo. Wchodzi w sk\u0142ad d\u00f3br J\u00f3zefowo. 8.) N.,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Pojeziory, par. Wy\u0142kowyszki, odl. od Wy\u0142kowyszek 6 w., 1 dm., 3 mk. W 1827 r. by\u0142 1 dm., 9 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Gi\u017ce. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Nowiniki<\/b> 1.) w\u015b, pow. suwalski, gm. Ma\u0107kowo, par. Pu\u0144sk, odl. od Suwa\u0142k 34 w.; ma 26 dm., 307 mk., 1073 mr. obszaru. W 1827 r. w\u015b rz\u0105d., 24 dm., 200 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad majoratu Ma\u0107kowo<\/a> (ob.). 2.) N.<\/b> Sejwskie<\/i>, w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Krasnowo, par. Pu\u0144sk, odleg\u0142a od Sejn 13 w., ma 19 dm., 183 mk. W 1827 r. w\u015b rz\u0105d., 13 dm., 110 mk. 3.) N.,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Pogiermo\u0144, par. Pokojnie, odl. od Maryampola 48 w.; ma 10 dm., 47 mk. W 1827 r. by\u0142o 3 dm., 27 mk. 4.) N.,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Krakopol, odl. od Kalwaryi 39 w.; ma 31 dm., 232 mk., 923 mr. W 1827 r. by\u0142o 25 dm., 233 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br Krakopol.<\/span> 5.) N.,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Karkliny, par. Bartniki. odl. od Wy\u0142kowyszek 22 w., 34 dm., 317 mk. W 1827 r. by\u0142o 26 dm., 232 mk. 6.) N.<\/b> al. Uszkinie<\/i>, pow. wy\u0142kowyski, i par. Wy\u0142kowyszki, odl. od Wy\u0142kowyszek 5 w.; ma 28 dm., 61 mk. W 1827 r. by\u0142o 5 dm., 43 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Nowinka<\/b> 1.) w\u015b i os., pow. augustowski, gm. Szczebro–<\/span>Olszanka, par. Wigry, odl. od Augustowa 10 w., 40 dm., 261 mk. 2) N.,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Balwierzyszki, par. Gudele, odl. od Maryampola 26 w., 3 dm., 42 mk. 3.) N.,<\/b> w\u015b pow. kalwaryjski gm. i par. Kalwarya, odl. od Kalwaryi 4 w., ma 17 dm., 196 mk. W 1827 r. by\u0142o 13 dm., 135 mk. 4.) N.,<\/b> fol. i w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Bartniki, odl. od Wy\u0142kowyszek 23 w.; ma 5 dm., 103 mk. W 1827 r. by\u0142o 6 dm., 42 mk. Fol. i w\u015b N. rozl. mr. 351: gr. or. i ogr. mr. 203, \u0142\u0105k mr. 83, past. mr. 60, wody mr. 2, nieu\u017c. i place mr. 3; bud. mur. 6, z drz. 6; S\u0105 pok\u0142ady torfu. W\u015b N. os. 4, z gr. mr. 2. 5.) N.,<\/b> os., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Zyple, par. \u0141uksze; odl. od W\u0142adys\u0142awowa 35 w., 2 dm., 17 mk. Br Ch.<\/i><\/p>\n

Nowinka<\/b> 1.) w\u015b i urocz., pow. sok\u00f3lski, gm. Nowawola, 284 dz. 2.) N.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. Roman\u00f3wka, 154 dz. 3.) N.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gmina Ostrag\u00f3ra, 144 dz. 4.) N.,<\/b> za\u015bc., pow. wi\u0142komierski, gm. Owanta (3 w.). 5.) N.,<\/b> fol., pow. czauski, od r. 1871 Kozubowskich, 200 dz.<\/span><\/p>\n

Nowinnen<\/b> (niem.), ob. Naujehnen<\/i>.<\/p>\n

<\/a>Nowiny<\/b> [\u2026]<\/span> 27.) N.,<\/b> folw., pow. kolne\u0144ski, ob. Jedwabne<\/i>. 28.) N.,<\/b> pow. kolne\u0144ski, ob. <\/i>Chrzanowo<\/a><\/i>. 29.) N.,<\/b> pow. suwalski, gm. i par. Jeleniewo. Odl. od Suwa\u0142k 15., w. 4 dm., 23 mk. 30.) N.<\/b> Barg\u0142owskie<\/i>, w\u015b, pow. augustowski, gm. i par. Barg\u0142\u00f3w. Odl. od Augustowa 12 w., ma 20 dm., 217 mk. 31.) N.<\/b> Stare<\/i>, w\u015b, pow. augustowski, gm. i par. Barg\u0142\u00f3w, odl. od Augustowa 17 w., 3 dm., 31 mk. 32.) N.,<\/b> folw., pow. maryampolski, ob. J\u00f3zefowo<\/i>. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Nowiny<\/b> 1.) niem. Neu Schiemanen<\/i>, w\u015b, pow. szczycie\u0144ski, st. p. Szymany. 2.) N.,<\/b> w\u015b, pow. z\u0105dzborski, st. poczt. Miko\u0142ajki. 3.) N.,<\/b> litew. i niem. Naujehnen<\/i>, w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. poczt. Bodschwingken. 4.) N.,<\/b> niem. Neusaass<\/i>, pow. oleckowski, st. poczt. Cichy. W 1867 r. 36 mk. (Niemcy). J. K. S.<\/i><\/p>\n

Nowiny<\/b> 1.) ws, pow. bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adki, gm. Ob\u00adr\u0119b\u00adni\u00adki, ze wsi\u0105 Jaskra 308 dz. 2.) N.<\/b> Zdroje<\/i>, tam\u017ce, 42 dz. 3.) N.,<\/b> w\u015b, pow. biel\u00adski gub. grodz., gm. \u0141osinka, 96 dz. 4.) N.,<\/b> fol. d\u00f3br Mosty, pow. grodzie\u0144ski. Na polach i \u015br\u00f3d lasu 10 kurhan\u00f3w. 5.) N.,<\/b> os., pow. pru\u017ca\u0144ski, gm. Bia\u0142owie\u017ca, 53 dz. 6.) N.,<\/b> chutor d\u00f3br Isa\u00adje\u00adwi\u00adcze, pow. s\u0142onimski. 7.) N.,<\/b> urocz., tam\u017ce, gm. Zdzi\u0119\u00adcio\u0142. 8.) N.,<\/b> fol., pow. sok\u00f3lski, gm. Kamionka, La\u00adcho\u00adwi\u00adcz\u00f3w 120 dz. 9.) N.,<\/b> folw., pow. nowo\u00adaleksandrowski, gm. Smo\u0142\u00adwy (9 w.). 10.) N.,<\/b> dwa za\u015bc., tam\u017ce, gm. So\u00ad\u0142o\u00adki (4 w.) i Wi\u00addze (11 w.). 11.) N.,<\/b> fol. d\u00f3br Wac\u00ad\u0142a\u00adwie, pow. le\u00adpel\u00adski. 12.) N.,<\/b> fol., tam\u017ce, Cze\u00adcho\u00adwi\u00adcz\u00f3w 125 dz. i Kosz\u00adk\u00f3w 31 dz.<\/span><\/p>\n

Nowoaleksandrowsk,<\/b> w\u015b, pow. bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adki, gm. Bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adczek, 9 w. od mta pow., 384 dzies.<\/span><\/p>\n

Nowo-Berezowo<\/b> 1.) (t. I, 427 i t. XV, 250, Brzozowo<\/i>), w\u015b, pow. biel\u00ads\u00adki gub. grodz., gmina Nowo-Berezowo. Gmina obejmuje 25 miejscowo\u015bci, 1060 dm. w\u0142o\u015bc. (35 innych), 5468 mk. w\u0142o\u015bcian, uw\u0142aszczonych na 10,721 dz. Nadto w gm. jest 126 dz. cerk. i 256 wi\u0119kszej posiad\u0142o\u015bci. 2.) N.,<\/b> urocz. przy Berezie, pow. pru\u017ca\u0144ski, ob. Bereza<\/i>.<\/span><\/p>\n

Nowodola,<\/b> fol., pow. wy\u0142kowyski, gm. Kibarty, par. Wierzbo\u0142\u00f3w, odl. od Wy\u0142kowyszek 19 w., le\u017cy w p\u0142d.-zach. stronie od Wierzbo\u0142owa, ma 5 dm., 53 mk.<\/p>\n

Nowodworce<\/b> 1.) w\u015b, pow, bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adki, gm. Doj\u00adli\u00addy 4 w. od mta pow., 680 dz. 2.) N.,<\/b> w\u015b, pow. pru\u017ca\u0144ski, gm. Rudniki, 12 w. od Pru\u017cany. 438 dz.<\/span><\/p>\n

Nowodzia\u0142,<\/b> Nowedzia\u0142y<\/i>, w\u015b, pow. sok\u00f3lski, gm. Kruhlany, 18 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 937 dz.<\/span><\/p>\n

Nowogr\u00f3d<\/b> 1.) zwany Wielkim<\/i>, mto gubernialne, nad rz. Wo\u0142chowem, blisko jej uj\u015bcia do jez. Ilmenu, jedno najdawniejszych miast w Rosyi, le\u017cy pod 58\u00b031 p\u0142n. szer. a 48\u00b056′ wsch. d\u0142ug., o 180 w. od Petersburga. Ma 17665 mk., 35 cerkwi, 4 monastery, ko\u015bc. kat. murowany, wzniesiony w 1835 r., seminaryum duchowne, gimnazyum, szko\u0142\u0119 powiat., szko\u0142y prywatne m\u0119zkie i \u017ce\u0144skie, 7 fabryk, z kt\u00f3rych wa\u017cniejsze \u015bwiec woskowych i garbarnia, handel do\u015b\u0107 znaczny, przysta\u0144 o\u017cywiona. Z budowli publicznych odznaczaj\u0105 si\u0119: pa\u0142ac, bazar, most na Wo\u0142chowie, pomnik na pami\u0105tk\u0119 1812 r. oraz tysi\u0105colecia Rosyi, wzniesiony w 1864 r. Z cerkwi odznaczaj\u0105 si\u0119 sob\u00f3r \u015b. Zofii (Sofijski), w Kremlu, zbudowany w 989 r., pierwotnie drewniany, od 1045 r. murowany, z grobami ksi\u0105\u017c\u0105t i miejscowych metropolit\u00f3w, z wieloma drogocennemi zabytkami sztuki i staro\u017cytno\u015bci, jest jednym z najwspanialszych zabytk\u00f3w stylu rusko-byzantyjskiego. Znajduj\u0105ce si\u0119 w nim drzwi, t. z. korsu\u0144skie al. cherso\u0144skie, pochodz\u0105ce z XIII w., uwa\u017cane s\u0105 za arcydzie\u0142o sztuki \u015bredniowiecznej byzantyjskiej, Godne uwagi s\u0105 dalej cerkwie \u015a. Sergiusza z 1463 r. z wysok\u0105 wie\u017c\u0105 Pokrowy z 1305 r., \u015a. Miko\u0142aja z 1135 r. i sob\u00f3r Znamienski ze s\u0142yn\u0105cym cudami obrazem. Pocz\u0105tek miasta si\u0119ga odleg\u0142ych wiek\u00f3w; w IX w. nale\u017ca\u0142 j tu\u017c do przoduj\u0105cych miast S\u0142owia\u0144szczy\u017anie p\u00f3\u0142nocnej, odznaczaj\u0105c si\u0119 zamo\u017cno\u015bci\u0105 i stosunkami handlowemi z zachodni\u0105 Europ\u0105, do czego przyczyni\u0142o si\u0119 przedewszystkiem wygodne po\u0142o\u017cenie geograficzne. Tu osiad\u0142 w 862 r. z dru\u017cyn\u0105 waregsk\u0105 Ruryk i uczyni\u0142 N. mtem sto\u0142ecznem. Pod jego nast\u0119pcami Nowogrodzianie byli panami wielkiej prowincyi granice kt\u00f3rej si\u0119ga\u0142y zatoki Fi\u0144skiej, jez. Czudzkiego<\/a>, g\u00f3rnej Wo\u0142gi, m. Bia\u0142ego i D\u017awiny zachodniej, t. j. obejmuj\u0105cej dzisiejsze gubernie: nowogrodzk\u0105, pskowsk\u0105, petersbursk\u0105 oraz w cz\u0119\u015bci twersk\u0105, o\u0142onieck\u0105, wo\u0142ogodzk\u0105, archangielsk\u0105, wiack\u0105 i permsk\u0105. Ludno\u015b\u0107 jej stanowili przewa\u017cnie Finnowie (Czud\u2019, I\u017cera, We\u015b). Naj\u015bwietniejsz\u0105 epok\u0105 dla N. by\u0142 XIII, XIV i pocz\u0105tek XV w., w ci\u0105gu kt\u00f3rych mto zyska\u0142o samorz\u0105d, z kt\u00f3rego powsta\u0142a niezale\u017cna rzeczpospolita, b\u0119d\u0105ca w zwi\u0105zku z miastami hanzeatyckiemi, pot\u0119\u017cna i s\u0142ynna ze swego handlu, zostaj\u0105ca pod zwierzchnictwem najprz\u00f3d ksi\u0105\u017c\u0105t przysy\u0142anych, potem obieralnych, z w\u0142adz\u0105 okre\u015blon\u0105, w ko\u0144cu pod w\u0142asnemi posadnikami (namiestnikami). W owym czasie N. by\u0142 najwa\u017cniejszym miastem w Rosyi i jednym z najs\u0142ynniejszych miast w Europie, jako miejsce sk\u0142adowe dla handlu p\u00f3\u0142nocnego i wschodniego, i liczy\u0142 pod\u0142ug niekt\u00f3rych do 400000 mk. W 1478 r. N. przez w. ks. Iwana III wcielony zosta\u0142 do w. ks. moskiewskiego, poczem \u015bwietny stan miasta i jego dobrobyt upada\u0107 zacz\u0119\u0142y. Po nieudanem powstaniu w 1576 r. przeciwko Iwanowi IV Gro\u017anemu, miasto zosta\u0142o prawie do szcz\u0119tu zburzone i utraci\u0142o szcz\u0105tki dawnych praw i przywilej\u00f3w. W p\u00f3\u017aniejszych czasach przez za\u0142o\u017cenie Petersburga a w ko\u0144cu przez zbudowanie dr. \u017cel. moskiewsko-petersburskiej, omijaj\u0105cej go z dala, handel N. zupe\u0142nie upad\u0142, tak \u017ce dzi\u015b niepozosta\u0142o prawie ani \u015bladu z dawnej \u015bwietno\u015bci. Najlepszy opis N. wyda\u0142 archimandryta Makarow \u201eArcheologi. opisanije\u201c (2 t., 1860), dzieje za\u015b Kostomarow \u201eSiewiernoruskija narodoprawstwa\u201c, (1863) i Bielajew \u201eIstorija N. Wielik.\u201c (1864). Parafia katolicka nowogrodzka, dekanatu petersburskiego, ma 3201 wiernych, z kt\u00f3rych 3000 Polak\u00f3w. Parafia ta rozci\u0105ga si\u0119 na ca\u0142\u0105 guberni\u0119. W samym N. mieszka do 1000 Polak\u00f3w urz\u0119dnik\u00f3w, wojskowych, kupc\u00f3w i rzemie\u015blnik\u00f3w; reszta rozrzucona po gubernii. Nowogrodzki powiat ma na przestrzeni 8821 w. kw. 130196 mk., zajmuj\u0105cych si\u0119 rolnictwem i rybo\u0142\u00f3stwem. Powierzchnia r\u00f3wna, grunt rozmaity, zrasza go rz. Wo\u0142chow i dop\u0142ywy Ilmenu; liczne bagna, niekt\u00f3re obszerne; lasy zajmuj\u0105 \u00bd cz\u0119\u015b\u0107 przestrzeni. Nowogrodzka gubernia graniczy na p\u0142n. z gub. petersbursk\u0105 i o\u0142onieck\u0105, na wsch\u00f3d z wo\u0142ogodzk\u0105, na p\u0142d. z jaros\u0142awsk\u0105, twersk\u0105 i pskowsk\u0105, na zach. z pskowsk\u0105 i petersbursk\u0105. G\u00f3ry Wa\u0142dajskie, zwane tak\u017ce lasem Wo\u0142cho\u0144skim lub g\u00f3rami Alau\u0144skiemi, sk\u0142adaj\u0105ce si\u0119 z szeregu wynios\u0142ych pag\u00f3rk\u00f3w, przecinaj\u0105 guberni\u0119 w dwu kierunkach, jedna ga\u0142\u0119\u017a idzie przez \u015brodek powiatu kiry\u0142owskiego, na p\u0142d.-wsch , druga, poczynaj\u0105ca si\u0119 w p\u0142n. cz\u0119\u015bci pow. bia\u0142ozierskiego, rozchodzi si\u0119 po ca\u0142ej guberni. G\u0142\u00f3wniejsze rzeki s\u0105: Msta, Szelo\u0144, Pierechoda, \u0141owat\u2019, Po\u0142a, Wo\u0142chow, Sia\u015b, Pasza, \u0141uga, Tosna, Swod, Porozowiec, Ityk\u0142a i Bolszma. Jezior jest przesz\u0142o 3000, z kt\u00f3rych znaczniejsze pod wzgl\u0119dem wielko\u015bci, rybo\u0142\u00f3stwa i \u017ceglugi: Ilmen, Bia\u0142e jezioro, Wo\u017ce, Seligier, Andoziero, Wa\u0142dajskie i Katlino. Bagna zajmuj\u0105 1\/6 cz\u0119\u015b\u0107, lasy 70%. Klimat umiarkowany, \u015brednia temperatura wynosi 3\u202208\u00b0 R. Gubernia zajmuje wraz z jeziorami 107499\u20229 w. kw. powierzchni; grunt w cz\u0119\u015bci bagnisty, pokryty jedynie mchem, jak to ma miejsce w powiatach p\u00f3\u0142nocnych, po cz\u0119\u015bci piaszczysty, gliniasty lub czarnoziem, zw\u0142aszcza w urodzajnych, wydaj\u0105cych zbo\u017ce, len i konopie, bogatych w lasy i pastwiska powiatach po\u0142udniowych. Hodowla byd\u0142a nieznaczna, natomiast obfito\u015b\u0107 zwierzyny i mn\u00f3stwo ryb. Z rzeczy kopalnych znajduje si\u0119 w\u0119giel kamienny, gips, wapno, \u017celazo i saliny na zachodnim brzegu Ilmenu. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w wynosi\u0142a w 1873 r. 1021317 (498767 m\u0119\u017c. i 522550 kob.), zajmuj\u0105cych si\u0119 g\u0142\u00f3wnie rolnictwem i przemys\u0142em le\u015bnym. Pod\u0142ug kalendarza Hurlanda by\u0142o w gubernii w 1879 r. 1421 \u017cyd\u00f3w. Z fabryk znajduj\u0105 si\u0119 w gub. mydlarnie, fabryki p\u0142\u00f3cien, pota\u017cu, \u0142oju, papieru, huty szklane i inne. Pod wzgl\u0119dem administracyjnym gub. podzielon\u0105 jest na 11 powiat\u00f3w: nowogrodzki, bia\u0142ozierski, borowiecki, czerepowski, demia\u0144ski, kiry\u0142owski, krestecki, staroruski, tichwi\u0144ski, ustiu\u017ce\u0144ski i wa\u0142dajski, licz\u0105cych 11 miast, 20 s\u0142ob\u00f3d, 2 osady, 1011 si\u00f3\u0142 i 9066 wsi. Gubernia utworzon\u0105 zosta\u0142a w 1727 r. [\u2026]<\/span><\/p>\n

Nowogr\u00f3dek<\/a>,<\/b> (du\u017ca notka, w osobnym pliku.)<\/span><\/i><\/p>\n

Nowokamienna,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, gm. Kamienna, 40 w. od Sok\u00f3\u0142ki, z urocz. Zajkowszczyzna 274 dz.<\/span><\/p>\n

Nowokolna,<\/b> Nowokolnia<\/i>, w\u015b, pow. sok\u00f3lski, gm. Nowowola, 18 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 257 dz.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Nowop\u00f3l<\/b> 1.) al. Nowopole<\/i>, fol., pow. suwalski, gm. W\u00f3lka, par. Baka\u0142arzewo, odl. od Suwa\u0142k 22 w., rozl. mr. 549: gr. or. i ogr. mr. 277, \u0142\u0105k mr. 58, past. mr. 32, lasu mr. 179; bud. mur. 3, z drz. 7; p\u0142odozmian 4-polowy, las nieurz\u0105dzony. Fol. ten w r. 1871 oddzielony od d\u00f3br Baka\u0142arzewo. [Dzi\u015b <\/i><\/span>\u017babieniec<\/a><\/i>.] 2.) N.,<\/b> fol., pow. kalwaryjski, gm. Podawinie, par. Dauksze, odl. od Kalwaryi 21 w., ma 12 dm., 47 mk. W 1827 r. by\u0142o 2 dm., 11 mk.<\/p>\n

Nowosady<\/b> 1.) w\u015b, pow. hru\u00adbie\u00adszo\u00adw\u00adski, gm. i par. Kry\u00ad\u0142\u00f3w. W 1827 r. by\u0142o 10 dm., 50 mk. Nale\u017cy do d\u00f3br Kry\u00ad\u0142\u00f3w. 2.) N.,<\/b> w\u015b i fol., pow. suwalski, gm. Kadaryszki, parafia Lub\u00f3w. 3.) N.,<\/b> w\u015b, pow. augustowski, gm. Wo\u0142owiczowce, par. Teolin, odl. 54 w. od Augustowa, ma 20 dm., 171 mk. W 1827 r. by\u0142o 12 dm., 75 mk. 4.) N.,<\/b> pow. sejne\u0144ski, gm. Klejwy, par. Sejny. W 1827 r. by\u0142o 7 dm., 30 mk. [Na p\u0142n. od wsi \u0141umbie.]<\/span> 5.) N.,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. \u015a-to Jeziory, odl. od Sejn 25 w., 8 dm., 58 mk. 6.) N.,<\/b> w\u015b i os., pow. wy\u0142kowyski, gm. Wojtkobole, par. Gra\u017cyszki, odl. od Wy\u0142kowyszek 28 w., ma 8 dm., 67 mk. W 1827 r. by\u0142o 3 dm., 32 mk. 7.) N.,<\/b> w\u015b nad Niemnem, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Dobrowola, par. Poniemo\u0144, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 56 w., ma 12 dm., 133 mk. 8.) N.,<\/b> pow. maryampolski, gm. Jaworowo, par. Maryampol,<\/span> odl. od Maryampola 12 w., 3 dm., 61 mk. W 1827 r. by\u0142o 6 dm., 55 mk. 9.) N.,<\/b> pow. maryampolski, gm. Chlebiszki, par. Preny, odl. od Maryampola 30 w., 7 dm., 54 mk. W 1827 r. by\u0142o 2 dm., 31 mk. 10.) N.,<\/b> w\u015b i fol., pow. kalwaryjski, gm. Lub\u00f3w, par. Bartniki, odl. od Kalwaryi 15 w., ma 8 dm., 18 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Nowosady<\/b> 1.) w\u015b, pow. bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adki, gm. Juch\u00adno\u00adwiec, 445 dz. 2.) N.,<\/b> w\u015b i os., pow, biel\u00adski gub. grodz., gm. Malesze. W\u015b 59 os. 22 dz. 3.) N.<\/b> Lubiszyn<\/i>, w\u015b, pow. brzeski gub. grodzie\u0144skiej, gm. O\u0142tusz, 132 dz. 4.) N.,<\/b> w\u015b, pow. kobry\u0144ski, gm. Wierzcholesie, 221 dz. 5.) N.<\/b> al. \u015awide\u0144<\/i>, w\u015b, tam\u017ce, gm. I\u0142osk, 136 dz. 6.) N.,<\/b> w\u015b, pow. pru\u017ca\u0144ski, gm. Masiewo, 75 w. od Pru\u017cany, z os. Dubiny 777 dz. 7.) N.,<\/b> w\u015b, pow. s\u0142onimski, gm. R\u00f3zany, 36 w. od S\u0142onima, 542 dz. 8.) N.<\/b> al. Pieleki<\/i>, os., tam\u017ce, gm. Luszniewo. 9.) N.,<\/b> w\u015b, pow. wo\u0142kowyski, gm. Hornostajewicze, 25 w. od Wo\u0142kowyska, 243 dz. 10.) N.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. Szymki, 43 w. od mta pow., 64 dm., 517 mk., 1288 dz. 11) N.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. Werejki, 223 dz. 12.) N.,<\/b> za\u015bc., pow. kowie\u0144ski, gm. Aleksandrowska S\u0142oboda (13 w.). 13.) N.,<\/b> dw\u00f3r, tam\u017ce, gm. Rumszyszki (6 w.), 28 w. od Kowna, 130 dz. 14.) N.,<\/b> dw\u00f3r, tam\u017ce, gm. \u017bejmy (9 w.), 34 w. od Kowna. Maj\u0105 tu Pu\u00adcia\u00adto\u00adwie i Si\u00adpo\u00adwi\u00adczo\u00adwie po 24 dz. 15.) N.,<\/b> dw\u00f3r, pow. nowo\u00adaleksandrowski, gm. Ponedel (9 w.). 16.) N.<\/b> (por. t. VII, 269), za\u015bc., pow. po\u00adnie\u00adwie\u00ads\u00adki, gm. Kra\u00adki\u00adn\u00f3w (3 w.). 17.) N.,<\/b> fol. i os., tam\u017ce, gm, Pnie\u00adwo (11 w.), 3 w. od msta pow. Maj\u0105 tu Pie\u00adt\u00adrasz\u00adko\u00adwie 48 dz. 18.) N.,<\/b> dw\u00f3r i os., tam\u017ce, gm. Po\u00adnie\u00adwie\u017c (9 i 18 w.). 19.) N.,<\/b> w\u015b, pow. wi\u0142\u00adko\u00admier\u00ads\u00adki, gm. An\u00addro\u00adni\u00adsz\u00adki (5 w.). 20) N.,<\/b> dwie wsi, tam\u017ce, gm. Owan\u00adta (12 i 15 w.). 21.) N.,<\/b> dw\u00f3r, tam\u017ce, gm. Po\u00adgi\u00adry (6 w.). 22.) N.,<\/b> w\u015b i trzy fol., tam\u017ce, gm. Ro\u00adg\u00f3w (4 i 6 w.). Maj\u0105 tu Lud\u00adkie\u00adwi\u00adczo\u00adwie 48 dz.; Rym\u00adkie\u00adwi\u00adczo\u00adwie 24 dz., So\u00ad\u0142om\u00ads\u00adcy 19 dz. 23.) N.,<\/b> w\u015b. i dwa za\u015bc., tam\u017ce, gm. Ucia\u00adna (2 i 10 w.). 24.) N.,<\/b> fol., pow. bo\u00adry\u00adsow\u00adski, Bo\u00adry\u00adse\u00adwi\u00adcz\u00f3w 55 dz.<\/span><\/p>\n

Nowosielc,<\/b> pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. August\u00f3w. Odl. od Augustowa 4 wiorsty.<\/p>\n

Nowosio\u0142ki<\/b> 1.) w\u015b, pow. bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adki, gm. Gr\u00f3dek, 35 w. od mta pow., 335 dz. 2.) N.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. Obr\u0119bniki, 105 dz. 3.) N.,<\/b> dobra, tam\u017ce, gm. Przy\u00adtu\u00adlan\u00adka, Rum\u00admel\u00f3w. 4.) N.,<\/b> w\u015b, pow. brzeski, gub. grodz., gm. Domaczewo, 32 w. od Brze\u015bcia, 618 dz. 5.) N.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. Rohacze. 6.) N.,<\/b> w\u015b nad Bugiem, tam\u017ce, gm. Wo\u0142czyn, 40 w. od Brze\u015bcia, 81 dm., 526 mk., z przys. Binduga 1124 dz. 7.) N.,<\/b> w\u015b, pow. grodzie\u0144ski, gm. Berszty, 42 w. od Grodna, 445 dz. 8.) N.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. bohorodycka (Massalany), 110 dz. 9.) N.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, ob. Kamczatka<\/i>. 10.) N., w\u015b, tam\u017ce, gm. Ho\u0142ynka. 11.) N.,<\/b> dobra, tam\u017ce, gm. \u0141asza, 18 w. od Grodna, Kur\u0142owych, 690 dz. W r. 1561 w w\u00f3jtostwie demitkowskim, ekonomii grod\u017a. Wie\u015b mia\u0142a 31 w\u0142\u00f3k gruntu \u015bredniego. Z w\u0142\u00f3ki p\u0142ac\u0105 po 1 kopie 37 gr. Poddani mieli 100 wo\u0142\u00f3w i 55 koni. 12.) N.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. \u0141unna, 38 w. od Grodna, 208 dz. 13) N.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. Mosty, 188 dz. 14.) N.,<\/b> w\u015b. tam\u017ce, gmina Wo\u0142pa, 60 w. od Grodna, 259 dz. 15.) N.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. \u017bydomla, 24 w. od Grodna, 389 dz. 16.) N.,<\/b> dwie wsi i osiem folw., pow. kobry\u0144ski, gm. Wierzcholesie, 12 do 22 w. od Kobrynia. W\u015b N. I sk\u0142ada si\u0119 z przys.: Krupczyce, Chomieniaty, Wo\u0142y\u0144ce, Burdy, Zahreby i Jaszczuki, ma 491 dz.; w\u015b N. II z przys. Popiele, Zahreby i Diechtiary, 609 dz. Folwarki nale\u017c\u0105 do: \u017by\u00adrom\u00adskich (280 dz.), Wa\u00adlic\u00adkich (174 dz.), Os\u00adtro\u00adm\u0119c\u00adkich (44 dz.), Fe\u00addiu\u00adsz\u00adk\u00f3w (52 dz.), Sie\u00adma\u00adsz\u00adk\u00f3w (172 dz.), An\u00adcu\u00adt\u00f3w (30 dz.), Bo\u00adja\u00adrow\u00adskich (94 dz.) i Mys\u00ad\u0142ow\u00adskich (252 dz,). 17.) N.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. Antopol, 42 w. od Kobrynia, 513 dz. 18.) N.<\/b> al. \u0141uka<\/i>, w\u015b, tam\u017ce, gm. I\u0142osk, 24 w. od Kobrynia, 287 dz. 19.) N., w\u015b, pow. pru\u017ca\u0144ski, gm. Bereza Kartuska, 25 w. od Pru\u017cany, 282 dz. 20.) N.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. murawiewska, 28 w. od mta pow., 338 dz. 21.) N.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. Noski, 18 w. od mta pow., 544 dz. 22.) N.,<\/b> tam\u017ce, ob. Mayampol<\/i>. 23.) N.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. Suchopol, 16 w. od Pru\u017cany, 60 dm., 502 mk., 1378 dz. 24.) N.,<\/b> w\u015b, pow. s\u0142onimski, gm. Derewna, 134 dz. 25.) N.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. Dworzec. 47 w. od S\u0142onima, ze wsiami Seliwonki i Le\u017cejki, 939 dz. 26.) N.,<\/b> w\u015b, pow. s\u0142onimski, gm. mary\u0144ska, 19 w. od S\u0142onima. 27.) N.,<\/b> , w\u015b, tam\u017ce, gm. Stara Wie\u015b, 32 w. od S\u0142onima, 223 dz. 28.) N.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. Kostrowicze, 9 w. od S\u0142onima, 233 dz. 29.) N.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. Rohotna, 51 dz. 30.) N.,<\/b> w\u015b. pow. wo\u0142kowyski, gm. Bojary, 37 w. od Wo\u0142kowyska, ze wsi\u0105 Terespol 1607 dz. 31.) N.,<\/b> l i 2 al. Basa\u0142yki<\/i>, dwie wsi i dwa folw. i os., tam\u017ce, gm. Ro\u015b, 12 i 14 w. od mta pow. Wsi maj\u0105 189 i 125 dz., jeden folw. nale\u017cy do d\u00f3br Ro\u015b; osada ma 41 dz. 32.) N.,<\/b> w\u015b, tam\u017ce, gm. To\u0142oczmany, 12 w. od mta pow., 528 dz. 33.) N.,<\/b> w\u015b i folw., tam\u017ce, gm. Werejki, 33 w. od Wo\u0142kowyska. Wie\u015b 101 dz.; folw., Zak\u00adrzew\u00adskich, 172 dz. 34.) N.,<\/b> w\u015b, pow. nowoaleksandrowski, gm. Antolepty (6 w.), 23 w. od mta pow., B\u0142a\u00ad\u017ce\u00adwi\u00adcz\u00f3w 41 dz., Wr\u00f3b\u00adlew\u00adskich 35 dz. 35.) N., folw., pow. wi\u0142komierski, gm. Towiany (11 w.). 36.) N.,<\/b> dw\u00f3r, tam\u017ce, gm. Uszpol (5 w.), Droz\u00addo\u00adw\u00adskich, 166 dz. 37.) N.,<\/b> dobra, pow. homelski, Wojnicz-Siano\u017c\u0119ckich, 1076 dz. 38.) N.,<\/b> w\u015b, pow. horecki, gm. Horodyszcze (3 w.). 39.) N.,<\/b> w\u015b, pow. mohylewski, gmina Nie\u017ckowo (8 w.). 40.) N.,<\/b> wie\u015b nad Druci\u0105. pow. orsza\u0144ski, gm. To\u0142oczyn Stary. 25 dm., 150 mk., cerkiew. 41.) N.,<\/b> dobra, pow. rohaczewski. S\u0142u\u00adcza\u00adno\u00adw\u00adskich, 1160 dz. 42.) N.,<\/b> pow. wilejski. Pod wsi\u0105 horodyszcze, z\u0142o\u017cone z nasyp\u00f3w sto\u017ckowych, stoj\u0105cych obok siebie na przestrzeni p\u00f3\u0142 wiorsty kw. O 1\u00bd w. od wsi t. zw. G\u00f3ra Czarna, w kszta\u0142cie \u015bci\u0119tego sto\u017cka. Znaleziono tu toporek i pier\u015bcienie bronzowe. 43.) N.,<\/b> pow. wile\u0144ski. Mi\u0119dzy wsiami N., Sokolniki, Dukiele i Ciundzie, znajduje si\u0119 do 50 kurhan\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Nowosio\u0142o Ho\u0142ynka,<\/b> ob. Drewia\u0144czyce<\/i>.<\/span><\/p>\n

Nowosi\u00f3\u0142ki<\/b> [\u2026]<\/span> 7.) N.,<\/b> w\u015b, pow. augustowski gm. \u0141abno, par. Adamowicze, r. gr. \u0141abno, odl. od Augustowa 54 w., ma 60 dm., 402 mk. 44 osad i 2285 mr. obszaru. W 1827 by\u0142o 30 dm., 176 mk. Wchodzi\u0142a w sk\u0142ad d\u00f3br \u0141abno. 8.) N.,<\/b> os., pow. sejne\u0144ski, gm. Kra<\/span>snowo par. Pu\u0144sk, odl. od Sejn 44 w., ma 3 dm., 15 mk. 9.) N.,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. i par. Balwierzyszki, odl. od Maryampola 37 w. ma 3 dm., 42 mk. W 1827 r. by\u0142o 2 dm., 21 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Nowosi\u00f3\u0142ki<\/b> [\u2026]<\/span> 131.) N.,<\/b> w\u015b w pow. bia\u00ad\u0142o\u00adsto\u00adc\u00adkim, par. Cho\u00adro\u00adsz\u00adcza, posiada browar wyrabiaj\u0105cy 60000 wiader piwa bawarskiego rocznie. W\u0142a\u015bciciel wsi i browaru p. Alfred Moes prowadzi w N. wysoko post\u0119powe gospodarstwo. [\u2026]<\/span> J. Krz.-A. Jel.<\/i><\/p>\n

Nowowie\u015b<\/b>, w\u015b, pow. sok\u00f3lski, gm. Kamienna, 38 w. od Sok\u00f3\u0142ki, z urocz. Szawelszczyzna 551 dz.<\/span><\/p>\n

Nowowola,<\/b> w\u015b, pow. bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adki, gm. Gr\u00f3dek, 36 w. od mta pow., 79 dm., 853 mk., cerkiew, szko\u0142a, wiatrak, 1116 dz. w\u0142o\u015bc. i 70 cerk.<\/span><\/p>\n

Nowy Dworek,<\/b> folw., pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Barg\u0142\u00f3w, odl. od Augustowa 14 w., ma 2 dm.; nale\u017cy do d\u00f3br Grabowo.<\/p>\n

Nowy Folwark<\/b> [\u2026]<\/span> 8.) N. F.,<\/b> pow. suwalski, gm. Hutta, par. Wigry. W 1827 r. by\u0142o 1 dm., 7 mk. 9.) N. F.,<\/b> fol., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 40 w., 1 dm., 8 mk. W 1827 r. by\u0142o 1 dm., 3 mk. 10.) N. F.<\/b> al. August\u00f3w<\/i>, fol., pow. wy\u0142kowyski, gm. Kibarty, par. Olwita, odl. 11 w. Wy\u0142kowyszek, rozl. w 1885 r. mr. 315: gr. or. i ogr. mr. 254, \u0142\u0105k mr. 50, nieu\u017c. mr. 11; bud. mur. 2, z drz. 2; p\u0142odozmian 9-polowy, pok\u0142ady torfu. Fol. ten w r. 1878 oddzielony od d\u00f3br Szykszniewo. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Nowy M\u0142yn<\/b> [\u2026]<\/span> 7.) N. M.,<\/b> dobra i m\u0142yn, pow. oleckowski, st. p. Wieliczki. [\u2026]<\/span> Ks. Fr.<\/i><\/p>\n

Nowydw\u00f3r<\/b> [\u2026]<\/span> 10.) N.,<\/b> fol. i dobra, pow. suwalski, gm. W\u00f3lka, par. Baka\u0142arzew, odl. od Suwa\u0142k 21 w., ma 3 dm., 40 mk. W 1827 r. by\u0142o 2 dm., 11 mk. Fol. N. z wsiami: Konopki, Sad\u0142owina, Karasiewo, G\u0119ba\u0142\u00f3wka al. Gembel\u00f3wka i Ruda w 1885 r. rozl. mr. 908: gr. or. i ogr. mr. 427, \u0142\u0105k mr. 134, past. mr. 17, lasu mr. 310, nieu\u017c. mr. 20; bud. mur. 2, z drz. 12; p\u0142odozmian 7-polowy, las nieurz\u0105dzony. W\u015b Konopki os. 26, z gr. mr. 187; w\u015b Sad\u0142owina os. 16, z gr. mr. 212; w\u015b Karasiewo os. 20, z gr. mr. 297; w\u015b G\u0119ba\u0142\u00f3wka os. 9, z gr. mr. 40; w\u015b Ruda os. 8, z gr. mr. 87. 11.) N.,<\/b> fol., pow. maryampolski, gm. Pogiermo\u0144, par. Pokojnie, odl. od Maryampola 49 w., ma 3 dm., 94 mk., 504 mr. W 1827 r. by\u0142o 2 dm., 25 mk. Wchodzi w sk\u0142ad d\u00f3br Jakimiszki. 12.) N.,<\/b> os., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Szy\u0142gale, par. S\u0142owiki, odl. od W\u0142adys\u0142awowa 19 w., 1 dm., 7 mk.<\/p>\n

Nowydw\u00f3r<\/b> [\u2026]<\/span> 10.) N.<\/b> al. Nowodw\u00f3r<\/i>, mko nad bezim. dop\u0142. Bobra, pow. sok\u00f3lski, w 1 okr. pol. ku\u017anickim, gm. grzebieniewska, o 20 w. od Grodna, 26 w. od Sok\u00f3\u0142ki a 16 w. od Ku\u017anicy, ma 202 dm., 1452 mk. (65 prawos\u0142., 490 katol., 897 \u017cyd\u00f3w), cerkiew, ko\u015bc. katol., 2 domy modl. \u017cydowskie, 4 sklepy, szko\u0142a, targi; mieszka\u0144cy prowadz\u0105 drobny handel. Za\u0142o\u017cone w XV w., nale\u017ca\u0142o niegdy\u015b do d\u00f3br sto\u0142owych kr\u00f3lewskich ekonomii grodzie\u0144skiej. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katol. pod w. Jezusa Chr., z muru wzniesiony w 1503 r. przez kr\u00f3low\u0105, Bon\u0119. Obecnie wzniesiono nowy (rysunek i opis ob. K\u0142osy t. XXIX, \u2116 734). Paraf. kat., dek. sok\u00f3lskiego, ma 3481 wiernych (1712 m\u0119\u017ccz. i 1769 kob.); kaplica na cmentarzu grzebalnym. Paraf. prawos\u0142., dek. (b\u0142ahoczynia) sok\u00f3lskiego, ma 1432 wiernych (719 m\u0119\u017ccz. i 713 kob.). Por\u00f3w. Arch. J. Z. R., cz. III, t. 3: 294 i Pamiat. Kij. Arch. Kom., t. IV, cz. 3: 136. 11.) N.,<\/b> mko nad rz. Miedzio\u0142ank\u0105, blisko \u017ar\u00f3de\u0142 Rosi, pow. wo\u0142kowyski, przy drodze z Pru\u017can do Wo\u0142kowyska (o 38 w.); ma 1183 mk. (563 m\u0119\u017c. i 620 kob.), w tej liczbie 100 \u017cyd\u00f3w i cerkiew. Mko ma poz\u00f3r wsi; miejscowo\u015b\u0107 piasczysta i b\u0142otnista. Ludno\u015b\u0107 trudni si\u0119 handlem byd\u0142a. Paraf. prawos\u0142., dek. (b\u0142ahoczynia) podorosskiego, ma 1648 wiernych (800 m\u0119\u017ccz. i 848 kob.). [\u2026]<\/span> A. Jel., A. Ch., J. Krz.<\/i><\/p>\n

Nubertshoefen,<\/b> dobra, pow. gierdawski, st. poczt. Muldszen.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Numajten<\/b> al. Numajty<\/i>, w\u015b, pow. w\u0119goborski, st. p. W\u0119gobork, ob. <\/i>Okowizna<\/a><\/i>.<\/p>\n

Nur,<\/b> os. miejska nad rz. Bugiem, pow. ostrowski, gm. i par. Nur. Le\u017cy na prawym brzegu rzeki, wznosz\u0105cym si\u0119 tu oko\u0142o 40 st\u00f3p nad poziom wody, odl. 14 w. od Ciechanowca, 15 w. od Czy\u017cewa st. dr. \u017cel. warsz.-petersburskiej, 30 w. od Ostrowa, 78 w. od Siedlec, 130 w. od Warszawy. Rzeka Bug odgranicza osad\u0119 od gub. siedleckiej. N. posiada obecnie ko\u015bci\u00f3\u0142 par. drewniany, szko\u0142\u0119 pocz\u0105t., stacy\u0105 poczt., 100 dm. i do 1200 mk. W 1827 r. by\u0142o 75 dm., 514 mk.; w 1860 r. 80 dm. i 813 mk., w tem 299 \u017cyd\u00f3w. Znaczenie dawniejsze tej osady polega\u0142o na tem, i\u017c by\u0142a g\u0142\u00f3wnem ogniskiem handlu zbo\u017cowego a przytem stolic\u0105 ziemi nurskiej, dziel\u0105cej si\u0119 na trzy powiaty: nurski, kamie\u0144czykowski, ostrowski. W N. odbywa\u0142y si\u0119 s\u0105dy i sejmiki, na kt\u00f3rych obierano dw\u00f3ch pos\u0142\u00f3w. Zawi\u0105zkiem osady by\u0142 zapewne staro\u017cytny gr\u00f3d os\u0142aniaj\u0105cy przepraw\u0119 przez rzek\u0119 i s\u0142u\u017c\u0105cy dla obrony przeciw naj\u015bciom Jad\u017awing\u00f3w<\/a>. Zawi\u0105zkiem osady by\u0142 gr\u00f3d broni\u0105cy wschodnich kres\u00f3w Mazowsza. Do ko\u0142a grodu rozsiedli\u0142o si\u0119 rycerstwo grodowe, p\u00f3\u017aniejsza drobna szla\u00adch\u00adta, zaludniaj\u0105ca nietylko parafi\u0119 nursk\u0105 ale prawie ca\u0142\u0105 ziemi\u0119, kt\u00f3rej N. by\u0142 centrem. Poblizki N. Zaszk\u00f3w, le\u017c\u0105cy o 9 w. ku wschod. po\u0142d. nad rz. Nurcem, by\u0142 ju\u017c w w. XII w\u0142asno\u015bci\u0105 klasztoru czerwi\u0144skiego wraz z kaplic\u0105, targowiskiem i poborem c\u0142a. Gdy z czasem targowiska s\u0105siednie w Zuzeli i Zaszkowie strac\u0105 swe znaczenie, dogodniej po\u0142o\u017cony Nur zacznie si\u0119 rozwija\u0107 i zostanie centrem rozleglej i ludnej ziemi.<\/span> Z rozszerzeniem si\u0119 rolnictwa i rozwini\u0119ciem handlu zbo\u017cowego, N. nabiera znaczenia ogniska handlowego. W 1434 r. Boles\u0142aw ks. mazowiecki nadaje osadzie prawo che\u0142mi\u0144skie, wag\u0119, postrzygalni\u0119, \u0142a\u017ani\u0119 i swobod\u0119 od c\u0142a w ca\u0142ej dzielnicy ksi\u0105\u017c\u0119cej. W 1437 i 1474 r. N. otrzyma\u0142 inne jeszcze przywileje. Zygmunt August w 1568 da\u0142 miastu wolny sp\u0142aw na Bugu dla prowadzonych do Gda\u0144ska towar\u00f3w. Lustracya z 1564 r. podaje 263 dom\u00f3w. Gwagnin powiada, i\u017c miasto, jakkolwiek drewniane, prowadzi znaczny handel zbo\u017cowy z Gda\u0144skiem. To samo podaje \u015awiecicki w opisie Mazowsza, twierdz\u0105c, i\u017c N. bogactwem mieszczan wiele miast przechodzi. W r. 1578 p\u0142aci N. szosu fl. 24, od 10 ba\u0144 gorza\u0142., 4 rze\u017an., 3 ku\u015bnierzy, 3 szewc\u00f3w, 3 solarzy, 2 kupc\u00f3w, 2 kowali, 4 przekupni\u00f3w, 19 piekarzy. Czopowe od 3141, war\u00f3w po gr. 16, uczyni\u0142o przez rok fl. 167 gr. 22. Ko\u015bci\u00f3\u0142 par. istniej\u0105cy ju\u017c wtedy powsta\u0142 zapewne znacznie dawniej. W r. 1578 powiat nurski jeden z trzech, na kt\u00f3re rozpad\u0142a si\u0119 ziemia nurska, mia\u0142 5981 \u0142an. kmiecych, a 16311, \u0142an. uprawianych przez drobn\u0105 szla\u00adch\u00adt\u0119. W r. 1582 liczono tu 1594 osadnik\u00f3w. Na obszarze ziemi nurskiej w r. 1563 biskup p\u0142ocki posiada\u0142 604 \u0142an. w pow. nurskim, 379 w ostrowskim i 1642 w kamienieckim. Kanonicy p\u0142occy, opaci czerwi\u0144scy i miasta: Nur, Brok i Andrzej\u00f3w 390 \u0142an., uboga szla\u00adch\u00adta bez kmieci 1732 \u0142any w pow. nurskim, 221 w ostrowskim i 154 w kamienieckim. \u015aredniej w\u0142asno\u015bci szla\u00adche\u00adc\u00adkiej nie by\u0142o wcale.<\/span> Wojny szwedzkie i ruina ekonomiczna ca\u0142ego kraju zniszczy\u0142y zamo\u017cno\u015b\u0107 miasta, kt\u00f3re przybra\u0142o charakter wioski i w 1806 r. mia\u0142o tylko 400 mk. Wed\u0142ug tradycyi mia\u0142o tu istnie\u0107 dawniej kilka ko\u015bcio\u0142\u00f3w, ale na to nie ma dowod\u00f3w. Ko\u015bci\u00f3\u0142 paraf., niewiadomej erekcyi, po spaleniu przez Szwed\u00f3w, odbudowany zosta\u0142 z drzewa w 1693 r. Gdy z czasem zniszcza\u0142, zosta\u0142 rozebrany, a na to miejsce wzniesiono w 1853 r. skromny drewniany ko\u015bcio\u0142ek. Do par. (dek. andrzejowski dawniej) nale\u017ca\u0142a filia Boguty-Piaski, z ko\u015bcio\u0142em w 1774 r. wzniesionym. Nurskie sstwo grodowe pod\u0142ug lustracyi z r. 1660 obejmowa\u0142o miasto Nur i wsie: Lewice, \u017buk\u00f3wka, Czernik, Wola Niemcowa al. Dobroszowa. W r. 1771 by\u0142o w posiadaniu Tomasza Ossoli\u0144skiego, kt\u00f3ry ze\u0144 op\u0142aca\u0142 kwarty z\u0142p. 461 gr. 25, a hyberny z\u0142p. 310 gr. 20. Na sejmie z r. 1773\u20141775 Stany Rzpltej nada\u0142y je w emfiteutyczne posiadanie Janowi Lanckoro\u0144skiemu. N. gmina nale\u017cy do s\u0105du gm. okr. III w Czy\u017cewie, st. poczt. Nur; ma 3461 mr. obszaru i 4800 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Nurczyk,<\/b> rzka, lewy dop\u0142yw Nurca. Ma swe \u017ar\u00f3d\u0142a we wsi Rohacze, w pow. biel\u00adskim gub. grodzie\u0144skiej. Ubieg\u0142szy 22 w. uchodzi o 2 w. od Bociek do Nurca, przy zbiegu 3 gubernii: grodzie\u0144skiej, suwalskiej i wile\u0144skiej. Mylnie podano, \u017ce uchodzi przy zbiegu gub. grodzie\u0144skiej, suwalskiej i wile\u0144skiej.<\/span><\/p>\n

Nurczyk,<\/b> w\u015b i fol., pow. brzeski gub. grodz., gm. Rohacze, 60 w. od Brze\u015bcia. W\u015b 200 dz.; fol. \u0141owickich, 375 dz.<\/span><\/p>\n

Nurnischken,<\/b> w\u015b, pow. ragnecki, st. poczt. Szillen, odl. 15 klm. od Ragnety, ma 220 mk. (1880).<\/p>\n

Nurowszczyzna,<\/b> w\u015b, pow. pru\u017ca\u0144ski, gm. Staruny, 349 dz.<\/span><\/p>\n

Nurzec,<\/b> rzeka, bierze pocz\u0105tek w P<\/span>uszczy B<\/span>ia\u0142owies<\/span>kiej<\/a>, ko\u0142o mtka Kle\u00adsz\u00adcze\u00adle, w pow. biel\u00adskim. Prowadz\u0105c le\u015bne wody puszczy, p\u0142ynie ko\u0142o wsi Nurzec, pod mkiem Kleszczele, mija Bra\u0144sk, pod kt\u00f3rym przyjmuje rzek\u0119 Bronk\u0119, pod wsi\u0105 Wyszonki dotyka granicy kr\u00f3lestwa i na przestrzeni 25 w. oddziela gub. grodzie\u0144sk\u0105 od pow. mazowieckiego i ostrowskiego. P\u0142ynie nast\u0119pnie na Ciechanowiec i pod wsi\u0105 Wojtkowce wpada z praw. brzegu do Bugu<\/a>, na przeciw uj\u015bcia Cetyni. D\u0142ugo\u015b\u0107 ca\u0142kowita 95 w. Od Bra\u0144ska zdatny do sp\u0142awu drzewa. Pod Wyszonkami przyjmuje z praw. brz. Miank\u0119, pod Wyli\u0144skim Borem wpada Dzie\u017ca. Lewe dop\u0142ywy: Nurczyk i Leszczna al. Le\u015bna [Obecnie Leszczka<\/i>.]<\/span>. Niegdy\u015b N. oddziela\u0142 ziemie dro\u00adhi\u00adc\u00adk\u0105 od biel\u00adskiej. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Nurzec<\/b> 1.) w\u015b, pow. biel\u00ads\u00adki gub. grodz., gm. Dubia\u017cyn, 221 dz. 2.) N.,<\/b> w\u015b i fol. pow. brzeski gub. grodz., gm. Rohacze, 57 w. od Brze\u015bcia. W\u015b 316 dz.; fol. hr. Ronikier\u00f3w, 951 dz.<\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom VI, VII, XV (Uzupe\u0142nienia i dope\u0142nienia z tomu XV – kolorem czerwonym) Naczwidok, Naddawki, Nadpaw\u0142\u00f3wka, Naragiele, Narku\u0144cy, Naruny, Nasuty, Naujepile, Naumowicze, Necko, Netta, Newyork, Nieciuny, Nied\u017awiedzica, Nied\u017awiedzkie, Niekruniszki, Niekruny, Nieluba\u0144cy, Niemajuny, Niemcowizna, Niemnowo, Niemonaj\u015bcie, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":12835,"parent":12628,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"h5ap_radio_sources":[],"jetpack_post_was_ever_published":false,"footnotes":""},"class_list":["post-12700","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"yoast_head":"\nLitera N - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - litera N\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom VI, VII, XV (Uzupe\u0142nienia i dope\u0142nienia z tomu XV – kolorem czerwonym) Naczwidok, Naddawki, Nadpaw\u0142\u00f3wka, Naragiele, Narku\u0144cy, Naruny, Nasuty, Naujepile, Naumowicze, Necko, Netta, Newyork, Nieciuny, Nied\u017awiedzica, Nied\u017awiedzkie, Niekruniszki, Niekruny, Nieluba\u0144cy, Niemajuny, Niemcowizna, Niemnowo, Niemonaj\u015bcie, […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2020-04-26T23:17:34+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp-n.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1280\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1506\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"132 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/n\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/n\\\/\",\"name\":\"Litera N - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/n\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/n\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp-n.jpg\",\"datePublished\":\"2020-04-25T15:50:03+00:00\",\"dateModified\":\"2020-04-26T23:17:34+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/n\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/n\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/n\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp-n.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp-n.jpg\",\"width\":1280,\"height\":1506},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/n\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Litera N\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"width\":931,\"height\":990,\"caption\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\\\/\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Litera N - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - litera N","og_description":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom VI, VII, XV (Uzupe\u0142nienia i dope\u0142nienia z tomu XV – kolorem czerwonym) Naczwidok, Naddawki, Nadpaw\u0142\u00f3wka, Naragiele, Narku\u0144cy, Naruny, Nasuty, Naujepile, Naumowicze, Necko, Netta, Newyork, Nieciuny, Nied\u017awiedzica, Nied\u017awiedzkie, Niekruniszki, Niekruny, Nieluba\u0144cy, Niemajuny, Niemcowizna, Niemnowo, Niemonaj\u015bcie, […]","og_url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n\/","og_site_name":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/","article_modified_time":"2020-04-26T23:17:34+00:00","og_image":[{"width":1280,"height":1506,"url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp-n.jpg","type":"image\/jpeg"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"132 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n\/","name":"Litera N - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp-n.jpg","datePublished":"2020-04-25T15:50:03+00:00","dateModified":"2020-04-26T23:17:34+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n\/#primaryimage","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp-n.jpg","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp-n.jpg","width":1280,"height":1506},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/n\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Litera N"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","name":"Jaminy Indexing Team","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/jzi.org.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization","name":"Jaminy Indexing Team","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","width":931,"height":990,"caption":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/"]}]}},"jetpack_likes_enabled":true,"jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12700","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12700"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12700\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12628"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12835"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12700"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}