{"id":12667,"date":"2020-04-24T20:10:24","date_gmt":"2020-04-24T18:10:24","guid":{"rendered":"https:\/\/jzi.org.pl\/?page_id=12667"},"modified":"2020-04-27T00:33:50","modified_gmt":"2020-04-26T22:33:50","slug":"b","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/b\/","title":{"rendered":"Litera B"},"content":{"rendered":"
\n
\n
\n
\n
\n
\n

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku<\/h3>\n

Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom I, XV (Uzupe\u0142nienia i dope\u0142nienia z tomu XV – kolorem czerwonym)<\/p>\n

Baba\u0144ce<\/a>, Babki<\/a>, Baka\u0142arzewo<\/a>, Bakaniuk<\/a>, Balcis<\/a>, Balia<\/a>, Balinka<\/a>, Ba\u0142kosadzie<\/a>, Baranowicze<\/a>, Baranowo<\/a>, Barcie<\/a>, Barg\u0142owskie Nowiny<\/a>, Barg\u0142\u00f3w Ko\u015bcielny<\/a>, Barg\u0142\u00f3wek<\/a>, Barg\u0142\u00f3wka<\/a>, Barszcze<\/a>, Barszczowa g\u00f3ra<\/a>, Bartki<\/a>, Bartna G\u00f3ra<\/a>, Bartniki<\/a>, Barwinik<\/a>, Barzyn<\/a>, Be\u0142da<\/a>, Be\u0142dzis<\/a>, Bendry<\/a>, Ber\u017ca\u0142owce<\/a>, Ber\u017cnik<\/a>, Ber\u017cniki<\/a>, Bia\u0142a<\/a>, Bia\u0142a Ha\u0144cza<\/a>, Bia\u0142a woda<\/a>, Bia\u0142e<\/a>, Bia\u0142e b\u0142ota<\/a>, Bia\u0142e-jeziorki<\/a>, Bia\u0142eg\u00f3ry<\/a>, Bia\u0142ob\u0142oty<\/a>, Bia\u0142obrzegi<\/a>, Bia\u0142owier\u015bnie<\/a>, Bia\u0142o\u017cyca<\/a>, Bicajle<\/a>, Biebrza<\/a>, Bilwinowo<\/a>, Bizenko<\/a>, Blendzianka<\/a>, Blizienko<\/a>, Blizno<\/a>, B\u0142askowizna<\/a>, B\u0142\u0119da<\/a>, Bobrowisko<\/a>, Bobry<\/a>, Bobrze<\/a>, Bochanowo<\/a>, Bocianowo<\/a>, Boczne<\/a>, Boczniel<\/a>, Bogda\u0144ce<\/a>, Bogusze<\/a>, Bohatery<\/a>, Bojary<\/a>, Boksza<\/a>, Boksze<\/a>, Bolcie<\/a>, Bolesty<\/a>, Bondziszki<\/a>, Borawskie<\/a>, Borkowiny<\/a>, Borluny<\/a>, Bortele<\/a>, Borysowo<\/a>, Borzymy<\/a>, B\u00f3br<\/a>, Brazanie<\/a>, Bronisze<\/a>, Br\u00f3d<\/a>, Bryniuki<\/a>, Bryzgiel<\/a>, Brzoz\u00f3wka<\/a>, Bubel<\/a>, Buchcia\u0144skie b\u0142oto<\/a>, Buchta<\/a>, Bucieniszki<\/a>, Buci\u0142owo<\/a>, Bu\u0107ki<\/a>, Bu\u0107kuny<\/a>, Buda<\/a>, Budki<\/a>, Budwie\u0107<\/a>, Budziewizna<\/a>, Budzisko<\/a>, Bugieda<\/a>, Bugirda<\/a>, Bujniszki<\/a>, Bukowo<\/a>, Bulewizna<\/a>, Buraki<\/a>, Burba\u0144ce<\/a>, Burbiszki<\/a>, Burby<\/a>, Burdyniszki<\/a>, Burluny<\/a>, Burnie<\/a>, Burniszki<\/a>, Bursynowizna<\/a>, Busznica<\/a>, Buteluny<\/a>, Bychowszczyzna<\/a>, Bylsa<\/a>, Bylsonajcis<\/a>, Bystrajgiszki<\/a>.<\/p>\n

\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n
\n
\n

Baba,<\/b> \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w wielu bardzo nazw, jak: Baby, Babice, Babiczki, Babibr\u00f3d i t. p. Niewyja\u015bniono dot\u0105d roli, jak\u0105 w poj\u0119ciach religijnych S\u0142owian odgrywa\u0142y owe Baby, kt\u00f3rych kamienne wyobra\u017cenia dosz\u0142y do naszych czas\u00f3w. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce w nazwach miejscowych spotykamy \u015blady i dowody rozpowszechnienia tego kultu.<\/p>\n

Baba,<\/b> 1). w\u015b rz\u0105dowa, pow. kolne\u0144ski, gm. \u0141yse, par. Lipniki, 1404 morg. Wed\u0142ug Skor. Zinberga le\u017cy w gm. Gawrychy. W 1827 liczy\u0142a 36 dm. i 260 mieszk. 2). B.,<\/b> w\u015b, pow. rypi\u0144ski, gm. Skrwilno, 7 dm., 82 mk. 3). B.,<\/b> w\u015b, pow. nowoaleksandryjski, gub. lubelska, gm. God\u00f3w.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Baba\u0144ce,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Krasnopol, mk. 172, dm. 15.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Babi\u0119ta,<\/b> niem. Babienten<\/i>, w\u015b i le\u015bnictwo, pow. z\u0105dzborski, pod Pieckami.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Babiki,<\/b> w\u015b w pow. sok\u00f3lskim, gub. grodz., o 16 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Babki,<\/b> niem. Babken<\/i>. 1). w\u015b, pow. olecki, pod G\u0105skami, nad rz. Leg\u0105. 2). B.,<\/b> w\u015b, pow. olecki, pod Margrabow\u0105. 3). B.,<\/b> w\u015b, pow. go\u0142dapski, pod Go\u0142dapem. 4). B.,<\/b> w\u015b i dobra szlach., pow. grudzi\u0105ski, par. Swi\u0119te, pod Lisnowem. 5). B.,<\/b> ob. Stare Babki<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Babrosty,<\/b> niem. Babrosten<\/i> lub Geisuken<\/i>, wie\u015b, powiat ja\u0144sborski, niedaleko Ja\u0144sborka.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bachmat\u00f3wka,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, gub. grodz., o 5 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Baciuty,<\/b> w\u015b nad Narwi\u0105, gm. Sura\u017c, gub. grodzie\u0144skiej.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bagie\u0144ski,<\/b> stare i nowe, dwie wsie w gub. grodz., dawniej ziemi biel\u00ads\u00adkiej.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bagie\u0144skie,<\/b> 1.) niem. Baginsken<\/i>, lub Bagensken<\/i>, w\u015b, pow. ja\u0144sborski, pod Kumilskiem, inaczej Bagie\u0144sko<\/i>. 2.) B.,<\/b> niem. Baginski, w\u015b, pow. ostr\u00f3dzki. 3.) B.,<\/b> niem. Baginski<\/i>, folw., pow. wystrucki.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bagny,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, gub. grodz., o 36 w. od Sok\u00f3\u0142ki, chat 49.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Baitkowen,<\/b> ob. Bajtkowo<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bajorajcie,<\/b> w\u015b rz\u0105dowa, nad rz. Szeszup\u0105, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Le\u015bnictwo, par. W\u0142adys\u0142aw\u00f3w. Na lewo od drogi z W\u0142adys\u0142awowa do Szak, na samej granicy Prus.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bajory,<\/b> niem. Bajohren<\/i>, kilka wsi w Prusach wsch., g\u0142\u00f3wnie w pow. gierdawskim, niedaleko Nordenborka.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bajtkowo,<\/b> Bajtkowy<\/i>, niem. Baitkowen<\/i>, w\u015b, i dobra szlach., pow. e\u0142cki, st. p., 180 mk.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Baka\u0142arzewo,<\/b> znaczne niegdy\u015b dobra z miasteczkiem, w pow. suwalskim po\u0142o\u017cone; obecnie rozpad\u0142y si\u0119 na kilka mniejszych maj\u0119tno\u015bci. B.<\/b> osada miejska (miasteczko), pow. suwalski, gm. W\u00f3lka, nale\u017cy do s\u0105du gminnego okr. II W Filipowie. Odleg\u0142a od Warszawy 275 w., od Suwa\u0142k 18 wiorst. Liczy obecnie 103 domy i 1554 mieszka\u0144c\u00f3w, oddaj\u0105cych si\u0119 przewa\u017cnie przemytnictwu; przewa\u017cna cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w \u017cydzi. Miasteczko za\u0142o\u017cone by\u0142o w roku 1651 i stanowi\u0142o w\u0142asno\u015b\u0107 familii Ho\u00adra\u00adcz\u00adk\u00f3w, obecnie nale\u017cy do Jana Stegmana i Brunona Kar\u00adwow\u00adskie\u00adgo. Ma ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany pod wezwaniem \u015bw. Jakuba Aposto\u0142a, fundacyi ks. Korbielewicza, kt\u00f3ry to ko\u015bci\u00f3\u0142 w roku 1771 wystawiony a w 1821 przez marsza\u0142kow\u0105 Ciem\u00adno\u00ad\u0142o\u0144\u00adsk\u0105 wyrestaurowany zosta\u0142. W osadzie tej mie\u015bci si\u0119 kancelarya zarz\u0105du gminy W\u00f3lka oraz szk\u00f3\u0142ka elementarna, na utrzymanie kt\u00f3rej kassa gminna udziela 80 rs. zapomogi rocznie, a sk\u0142adka mieszka\u0144c\u00f3w na ten sam cel wynosi rs. 20. W B. jest tak\u017ce bo\u017cnica. Do osady nale\u017cy m\u0142yn wodny. B., parafia dekanatu suwalskiego, liczy 8,410 wiernych. B. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Bakaniuk,<\/b> w\u015b i folw., pow. suwalski, gm. Koniecb\u00f3r, o 9 wiorst od Suwa\u0142k, liczy: 33 domy, 122 m\u0119\u017cczyzn i 141 kobiet, og\u00f3\u0142em 263 mieszk. Folwark B. ma 3 domy i 24 mk. Mie\u015bci si\u0119 tu zarz\u0105d gminy Koniecb\u00f3r.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bakendorf<\/b> (?), niem. Heidebruch<\/i>, w\u015b, pow. z\u0105dzborski, pod Miko\u0142ajkami.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bakuny,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, gub. grodz., o 21 w. od Sok\u00f3\u0142ki, nad \u0141ososn\u0105. B. by\u0142y starostwem, w 18 w. p\u0142aci\u0142y 346 z\u0142p. kwarty i by\u0142y w emfit. posiadaniu Bu\u0142\u00adha\u00adry\u00adna.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Balcis,<\/b> jez., pow. sejne\u0144ski, gm. \u015awi\u0119to-Jeziory, na wsch\u00f3d od jez. Sz\u0142awanta, od kt\u00f3rego oddziela je w\u0105zki przesmyk, a na po\u0142d. od wsi Sz\u0142awanty; brzegi lesiste, wysokie, obszar 50 morg. Na karcie woj. topogr. (XIV\u20143) nosi myln\u0105 zapewne nazw\u0119 Balcza<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Bale\u0144szczyzna,<\/b> inaczej <\/i>Posimnicze<\/a><\/i>, fol., pow. kalwaryjski, gm. i par. Simno, wchodzi\u0142 dawniej w sk\u0142ad obszernych d\u00f3br Simno, czyli Kole\u015bniki<\/a>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Balga,<\/b> w\u015b ko\u015bcielna, mko, w\u0142o\u015b\u0107, m\u0142yn w pow. \u015bwi\u0119tomiejskim, na p\u00f3\u0142wyspie hafu, staro\u017cytna Honeda<\/a>, b. gr\u00f3d krzy\u017cacki zbudowany 1239 r.; b. komturat, od kt\u00f3rego 1419 zale\u017ca\u0142o dziewi\u0119\u0107 w\u00f3jtostw. Dzi\u015b st. p., 777 mieszk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Balia<\/b> v. Bala<\/i>, nazwa obszernego terytoryum w pow. augustowskim, kt\u00f3re z czasem rozdzieli\u0142o si\u0119 na kilka odr\u0119bnych posiad\u0142o\u015bci z oddzielnemi nazwami, 1). B.<\/b> wielka, folw. w gm. t. n., par. Teolin, odl. od Suwa\u0142k 72 w., od Augustowa 56 w. Znajduje si\u0119 tu stary dw\u00f3r, wystawiony przez Antoniego Dzieko\u0144skiego podskarbiego litewskiego, w po\u0142owie XVIII wieku, i urz\u0105dzony z wielkim przepychem. Bywa\u0142 w nim Stanis\u0142aw August na polowaniach. B. gmina, lud. 4450, rozleg\u0142o\u015bci 22042 morg, s. gm. okr. III i st. poczt. w osadzie Sopo\u0107kinie, o 11 w.; w sk\u0142ad gminy wchodz\u0105: Balla-ko\u015bcielna, B.-Kownacka, B.-solna w\u015b i folw., B.-sucha, Bessaraby, Bere\u017cany, Bieliczany, Bia\u0142ob\u0142oto, Dobrowola, Eustachowo, Ho\u017ca, Jatwe\u017a w\u015b i folw., Kap\u0142anowce, Kie\u0142baski, Kodziowce, Kowniany, Linki, \u0141ojki, Ma\u0144kowce, Micha\u0142owo, Pleba\u0144skie, P\u0142askowce A., P\u0142askowce \u0141owcewicza, P\u0142askowce Szymborskiego, Popowskie, Sambory, Skowronki, Skryniki, Sylwanowce, \u015awiack-g\u00f3rny, Tatarszczyzna, Ulkowce, Wandzin, Wassaraby w\u015b i folw., Wasilewicze, Wojtowa w\u015b i folw. (Wo\u0142owiczowce), Zabreczany i Zagorany. 2). B.<\/b> Ko\u015bcielna<\/i>, folw. i w\u015b, 284 mk., 41 dm., b. par. unicka dek. augustowskiego. [Dzi\u015b Zariecznaka<\/i> na Bia\u0142orusi.]<\/span> 3). B.<\/b> Kownacka<\/i>, w\u015b i folw. Dobra te po\u0142o\u017cone na obu brzegach Niemna nale\u017ca\u0142y w zesz\u0142ym stuleciu do ks. Fran\u00adci\u00adsz\u00adka Ogi\u0144skiego, kuchmistrza W. ks. Lit. W 1819 ks. Kle\u00adofas Ogi\u0144\u00adski sprzeda\u0142 ich cz\u0119\u015b\u0107 z tej strony Niemna po\u0142o\u017con\u0105, kt\u00f3ra odt\u0105d osobn\u0105 stanowi posiad\u0142o\u015b\u0107. 4). B.<\/b> Sucha<\/i>, w\u015b i folw. Dobra te w zesz\u0142em stuleciu nale\u017ca\u0142y do zakonu jezuit\u00f3w \u2014 a po skasowaniu jego, na mocy przywileju z dnia 20 grudnia 1788 r. nadane zosta\u0142y An\u00adto\u00adnie\u00admu hr. Wo\u0142\u00ad\u0142o\u00adwi\u00adczo\u00adwi senatorowi na prawie emfiteutycznem; p\u00f3\u017aniejsi posiadacze nabyli je od skarbu na zupe\u0142n\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107. B. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Balinka,<\/b> w\u015b, pow. augustowski, gm. Sztabin, par. Krasnyb\u00f3r. Do B. nale\u017cy le\u015bnictwo bali\u0144skie, gub. suwalska, pow. augustowski, kt\u00f3re dzieli si\u0119 na trzy stra\u017ce: \u017byliny, Balinka, Rudawka.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Balkuny,<\/b> w\u015b rz\u0105dowa, pow. kalwaryjski, gm. t. n., par. Miros\u0142aw, od Suwa\u0142k odl. 73 w., od Kalwaryi 44 w. W 1827 r. liczy\u0142a 17 dm. i 158 mieszk. B. gm., lud. 4382, rozleg\u0142o\u015bci 15408 mor., s\u0105d gm. okr. IV w osadzie Olita, st. poczt. Simno. W gm. gorzelnia, tartak i szko\u0142a pocz\u0105tkowa. W sk\u0142ad gm. wchodz\u0105: Arciszkany, Balkuny, Cyganowo, Dobkiszki, Dyrwany, Gudele, Ha\u0142aburdziszki, Iwankowo w\u015b i fol., Jackowo, Kasperowszczyzna, Knicieniszki, Kurnany, \u0141owikintanki, \u0141owikintany, \u0141ukiniany, \u0141ysa-g\u00f3ra, Manczuny, Marynka, Niunka, Oniszki, Pasznia, Potrakiel, Romejki, Sopociszki, Szypulszczyzna, Trakiel, Warda, Woronog\u00f3ry, Woronowsko, Zniszki i Zyrany.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Balle,<\/b> w\u015b i folw., pow. kalwaryjski, gmina Kisna Wielka, par. \u0141o\u017adzieje.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Ballienen<\/b> lub Domeiken<\/i> (niem.), w\u015b, pow. g\u0105bi\u0144ski, st. p. Niebudssen.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Ballupoehnen,<\/b> kilka wsi w Prusiech Wsch., w pow. go\u0142\u0105bskim [go\u0142dapskim]<\/span> (B. inaczej Prachersdorf), pilkale\u0144skim, darkia\u0144skim (inaczej Gaidssen) i ragneckim (inaczej Karczauningken).<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Balschkehmen,<\/b> Baltzkehmen<\/i> (niem.), w\u015b, pow. darkia\u0144ski, w pobli\u017cu Darkian [Darkiejm]<\/span>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Baltrischken<\/b> (niem.), w\u015b, pow. ragnecki, niedaleko st. p. Wischwill.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Baltruschaten,<\/b> Baltruscheiten<\/i>, Baltruschelen<\/i>, Baltruschen<\/i>, Baltruschkehmen<\/i>, Baltrupoehnen<\/i>, niemieckie nazwy wielu wsi w pow. ragneckim, pilkale\u0144skim i nizinowym.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Balwierzyszki,<\/b> w\u0142a\u015bciwie Barbierzyszki<\/i>, osada, przedtem mko, w pow. maryampolskim. gm. i par. t. n., przy uj\u015bciu rzeki Pierczajki do Niemna, otrzyma\u0142a sw\u0105 nazw\u0119 od rafy na Niemnie, zwanej Barbiera. Dobra B. zosta\u0142y nadane przez Zygmunta I ruskiemu kniaziowi Rafa\u0142owskiemu-Ho\u0142owcz\u0144skiemu, kt\u00f3rego potomkowie zrujnowany ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, fundacyi pomienionego kr\u00f3la, samowolnie oddali kalwinom. Po Ho\u0142owczy\u0144skich w\u0142adali temi dobrami Korwinowie G\u0105siewscy, od kt\u00f3rych przesz\u0142y na w\u0142asno\u015b\u0107 Tysz\u00adkie\u00adwi\u00adcz\u00f3w. Obecny ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany fundacyi ks. Jana Czartoryskiego z 1674 roku. W 1859 r. by\u0142o tu ludno\u015bci P<\/span>olak\u00f3w 644, N<\/span>iemc\u00f3w 65, izraelit\u00f3w 525, og\u00f3\u0142em 1234; obecnie 2424 mk. i 181 dm. Dom\u00f3w drewno mia\u0142y B. 153, ubezpieczonych w 1859 na summ\u0119 rs. 38,880. Doch\u00f3d kassy miejskiej wynosi\u0142 rs. 255. Znajduje si\u0119 tu ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny, maj\u0105cy fili\u0105 we wsi Gudele. Jarmark tutejszy na Zielone Swi\u0105tki jest bardzo o\u017cywiony. B. par., dek. maryampolski, liczy 3536 par. B. gm., lud. 8427, rozleg\u0142o\u015bci 24362 morg., s. gm. okr. IV i st. p. w m. Preny o 13 i p\u00f3\u0142 w. W sk\u0142ad gm. wchodz\u0105: Balwierzyszki os. i folw., Boboniszki, Buda, Budka, Chojna, Dobrowola, Dowgienlyszki, Gra\u017cyszki, Gudele, Gudele-nowe, Helcie, Ignalin, Irzmany v. Wo\u0142odki, Ignalin, Janowiszki, Jedoraj\u015bcie, J\u00f3zefowo, J\u00f3zefin, Kampinie, Karolin, Kidziuliszki, Kloniszki, Kolnino, Ko\u0144ce, Kropinia, Kunigiszki, Lejciszki, Ludwikowo, Ma\u0107ki, Malinowo, Marynka, Mielniszki, Mielewkiszki, Miodyniszki, Miodwi\u017ce, Mokrzyszki, Narawy, Niszejki A, N. B., Nowa-huta w\u015b i folw., Nowiki, Nowinka, Nowosio\u0142ki, Ogrodniki, Ojcowo, Osinkla, Ossa, Pi\u0142atyszki, Pobre\u015bce, Podoble, Podkomorze, Podlesie, Podnowosio\u0142ki, Pojeziory, Pomorgi-Osiukla\u0144skie, Posz\u0142awanty-Tartupskie, Putroszany, Rudziany, Rudziekampie, Ryngiany, Skirptuszki, Szakaliszki, Sze\u015bciow\u0142\u00f3ki, Szlinoraj\u015bcie, Sz\u0142awanta, Sz\u0142ajtyszki, Tadeuszowo, Tamuliszki, U\u017crudzie, Wazgajkiemie, Wa\u017aniszki, W\u0119gielnica, Zas\u0142ona, \u017beg\u017cdry, \u017bmany, \u017bytowiszki folw. i \u017bytowiszki-nowe. Dobra B., pow. maryampolski, gm. t. n., w sk\u0142ad kt\u00f3rych wchodzi miasteczko t. n., w zesz\u0142em stuleciu nale\u017ca\u0142y do hra\u00adbi\u00f3w Fer\u00addy\u00adnan\u00adda, Ta\u00adde\u00adusza i Win\u00adcen\u00adte\u00adgo Sta\u00adnie\u00adwi\u00adcz\u00f3w. W r. 1782 nabyte zosta\u0142y przez Stanis\u0142awa hr. Tysz\u00adkie\u00adwi\u00adcza – po nim za\u015b drog\u0105 spadku i z mocy dzia\u0142\u00f3w z bra\u0107mi zawartych, odziedziczy\u0142 Tadeusz hr. Tysz\u00adkie\u00adwicz, kasztelan senator Kr. Polskiego, b. genera\u0142 wojsk polskich. W r. 1831 dobra powy\u017csze uleg\u0142y konfiskacie, nast\u0119pnie za\u015b w roku 1846 z Najwy\u017cszego rozporz\u0105dzenia zwr\u00f3cone zosta\u0142y c\u00f3rkom genera\u0142a Tysz\u00adkie\u00adwi\u00adcza: J\u00f3\u00adze\u00adfie Wo\u00addzi\u0144\u00adskiej i Ma\u00adry\u00adan\u00adnie \u0141em\u00adpi\u00adc\u00adkiej.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Ba\u0142ajcy,<\/b> rz., lewy dop\u0142yw Niemna<\/a> w powiecie nowogr\u00f3dzkim gub. mi\u0144skiej, przyjmuje rz. Detomlank\u0119.<\/p>\n

Ba\u0142amutowo<\/b> lub Ma\u0142ugowo<\/i>, niem. Balamutowen<\/i> lub Malugowen<\/i>, w\u015b, pow. e\u0142cki, niedaleko Grabnika.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Ba\u0142kosadzie,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Miros\u0142aw; w 1827 r. mia\u0142a 25 dm. i 236 mk.; obecnie 31 dm. i 310 mieszk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Ba\u0142supie,<\/b> w\u015b rz\u0105dowa, pow. maryampolski, gm. Szumsk, par. Kieturw\u0142ok; w 1827 r. liczy\u0142a 54 dm. i 409 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Ba\u0142traki,<\/b> w\u015b rz\u0105dowa, pow. wy\u0142kowyski, gm. Gi\u017ce, par. Szumsk. W 1827 r. liczy\u0142a 17 dm. i 114 mieszk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bambe<\/b> (niem.), kol. i folw. pod Ragnet\u0105 w Prusach Wsch.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Banie,<\/b> niem. Benkheim<\/i>, w\u015b, pow. w\u0119goborski, st. p. [Banie Mazurskie].<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bankewitz,<\/b> ob. \u0141awki<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Ba\u0144ki stare,<\/b> w\u015b, gub. grodzie\u0144ska, dawniej w ziemi biel\u00ads\u00adkiej.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Barachelen,<\/b> dwie wsie w Prusach wschodnich, w powiecie ragneckim i w powiecie \u017cu\u0142awskim.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Baragin,<\/b> niem. Barragin<\/i> lub Friedrischsdorf<\/i>, w\u015b, pow. gierdawski, stacya pocztowa Klein Gnie.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Baranowicze,<\/b> w\u015b, pow. augustowski, gm. \u0141abno, par. Adamowicze. W 1827 r. liczy\u0142y 49 dm. i 246 mieszk.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Baranowo,<\/b> 1). w\u015b, pow. przas\u00adny\u00ads\u00adki, gm. t. n., w lesistej b\u0142otnistej okolicy, nad rzeczk\u0105 wpadaj\u0105c\u0105 do rz. Omulew; posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny drewniany i urz\u0105d gminny. W 1827 roku liczy\u0142a 61 dm. i 546 mk. B. par. dek. przas\u00adny\u00ads\u00adkie\u00adgo, 5396 dusz; s\u0105d gm. okr. IV w Par\u00adcia\u00adkach, st. p. Prza\u00ads\u00adnysz, od Prza\u00ads\u00adny\u00adsza wiorst 31; w gminie znajduje si\u0119 smolarni 4, olejarni 2, ludn. 4,900. 2). B.,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, w gm. Kadaryszki<\/a>, par. \u0141abowo [Oko\u0142o 2 km na p\u0142d.-wsch. od Rutki-Tartak. Par. Lubowo.]<\/span>, odl. o 24 w. od Suwa\u0142k, zamieszka\u0142a przez filipon\u00f3w (starowierc\u00f3w), ma 23 dm. i liczy 170 mieszk.; w 1827 r. liczy\u0142a 11 dom\u00f3w i 124 mieszk.<\/p>\n

Barany,<\/b> niem. Barannen<\/i>, dwie wsie w Prusiech wsch. 1). B.,<\/b> pow. e\u0142cki, ko\u0142o st. p. Cichy. 2). B.,<\/b> pow. e\u0142cki, ko\u0142o E\u0142ku.<\/p>\n

Barciany,<\/b> Barty<\/i>, Borty<\/i>, niem. Barten<\/i>, Barthen<\/i>, miasto, pow. rastemborski, nad rz. Liebe, w prowincyi zwanej przez krzy\u017cak\u00f3w Bartenland<\/a>, ma st. poczt., 10 jarmark\u00f3w na rok, 1622 mieszk. Jestto dawny gr\u00f3d krzy\u017cacki, 1377 r. obwarowany przez Winryka von Kniprode. Mieszkali tu niegdy\u015b: biskup pomeza\u0144ski i mistrz krzy\u017cacki. Dzi\u015b obok miasta le\u017c\u0105: dobra, w\u00f3jtostwo, m\u0142yn t. n. F. S.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Barcie,<\/b> 1.) w\u015b, i folw., pow. sejne\u0144ski, gm. Lejpuny. 2.) B.,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Metele. W 1827 r. mia\u0142a 13 dm. i 121 mieszk., obecnie ma 36 dm. i 161 mieszka\u0144c\u00f3w.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Barcka ziemia,<\/b> Bartonia<\/i>, niem. Bartenland<\/i> lub Barten<\/i>. Tak si\u0119 nazywa\u0142a w wiekach \u015brednich cz\u0119\u015b\u0107 dzisiejszych Prus wschodnich, po\u0142o\u017cona mi\u0119dzy terytoryami zwanemi Natangen<\/a>, Wohnsdorf, Nadrauen<\/a>, Galinden<\/a> i Warmi\u0105<\/a>. G\u0142\u00f3wne jej miasto Barciany.<\/p>\n

Bardowskie,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Gi\u017ce, par. Wy\u0142kowyszki, na lewo ode drogi z Maryampola do Wy\u0142kowyszek, 46 dom\u00f3w.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Barg\u0142owskie Nowiny,<\/b> o 3 w. na p\u00f3\u0142n. od Barg\u0142owa; 26 osad rozrzuconych \u015br\u00f3d ubogiej, wzg\u00f3rkowatej okolicy.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Barg\u0142\u00f3w Ko\u015bcielny,<\/b> w\u015b rz\u0105dowa, B. Dworny<\/i>, w\u015b i folw. rz\u0105dowy, i B. cerkiewny<\/i>, trzy wsie przyleg\u0142e sobie, pow. augustowski, gm. i par. t. n., przy drodze bitej z Rajgrodu do Augustowa. W 1827 r. B. dworny mia\u0142 31 dm. i 158 mieszk.; B. ko\u015bcielny za\u015b 47 dm. i 205 m.; dzi\u015b B. dworny ma 593 mieszk. i 61 dm. B. ko\u015bcielny 445 mieszk. i 56 dom\u00f3w. Gm. B. z urz\u0119dem we wsi B.-dworny, lud. 5255, rozleg\u0142o\u015bci 16338 morg.; S. gm. okr. I i st. p. w m. Augustowie o 12 w., do Suwa\u0142k 40 w. W sk\u0142ad gm. wchodz\u0105: Barg\u0142\u00f3w-Cerkiewny, B.-dworny, B.-ko\u015bcielny, Barg\u0142\u00f3wka, Brzoz\u00f3wka, Czerkiesy, Gorstwiny, Jeziorski, Judziki, Kamionka-Chrustowskich, K.-D\u0142u\u017cewskiego, K.-Nied\u017awiedzkiego, K.-nowa, K.-stara, Karta, Kukowo, \u0141ab\u0119tnik w\u015b i folw., Mamarta, M\u0142ynek, Nowiny-barg\u0142owskie, N.-stare, Orany, Piekutowo, Pie\u0144ki, Pomiany w\u015b i fol. Popowo, Pr\u00f3chniewo, Reszki, Rozalin, Rumejki, Solist\u00f3wka, w\u015b i folw., Sosnowo, Toby\u0142ka w\u015b, i fol., U\u015bcianki, Wilkowo, \u0179r\u00f3bko i \u017br\u00f3bki. Par. B. dek. augustowskiego liczy wiernych 7298. W B. ko\u015bcielnym jest szk\u00f3\u0142ka elementarna. Jest te\u017c tu na uko\u0144czeniu nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 murowany, wzniesiony ze sk\u0142adek parafian za sum\u0119 50 tys. rs. B. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Barg\u0142\u00f3wek,<\/b> w\u015b, i folw., nad rz. Barg\u0142\u00f3wk\u0105, pow. augustowski, gm. i par. Barg\u0142\u00f3w, mk. 294, dm. 36, odl. o 4 w. od Barg\u0142owa.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Barg\u0142\u00f3wka,<\/b> rz., bierze pocz\u0105tek pod wsi\u0105 Barg\u0142\u00f3w dworny w pow. augustowskim, p\u0142ynie licznemi zakr\u0119tami \u015br\u00f3d wzg\u00f3rkowatej okolicy i o p\u00f3\u0142torej w. powy\u017cej \u015bluzy Sosnowo \u0142\u0105czy si\u0119 z K<\/span>ana\u0142em A<\/span>ugustowskim<\/a>, a nast\u0119pnie wpada do Netty<\/a> z prawego brzegu. L. W.<\/i><\/p>\n

Barkehmen,<\/b> Barken<\/i> (niem.), w\u015b, pow. go\u00ad\u0142\u0105b\u00adski [go\u0142dapski]<\/span>, pod Go\u00ad\u0142\u0105\u00adbiem [Go\u0142dap]<\/span> [Barkowo<\/i>, gm. Go\u0142dap.]<\/span>.<\/p>\n

Barki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Kidule, par. Sudargi, ma 6 dm., 44 mk.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Barszcze,<\/b> w\u015b, nad jez. Dr\u0119ctwo [<\/span>Dr\u0119stwo<\/a>], pow. szczuczy\u0144ski, gm. Pruska, par. Rajgr\u00f3d.<\/p>\n

Barszczewo,<\/b> w\u015b, gub. grodz., w dawnej ziemi biel\u00ads\u00adkiej.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Barszczowa g\u00f3ra,<\/b> wie\u015b, pow. suwalski, wchodz\u0105ca poprzednio, wraz z folwarkiem Olszanka, w sk\u0142ad d\u00f3br narodowych Wigry.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bartau,<\/b> (niem.), Bartawa<\/i>, ob. Bart\u00f3w<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Barten,<\/b> ob. Barciany<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Bartenland,<\/b> ob. <\/i>Barcka Ziemia<\/a><\/i>.<\/p>\n

Barthen,<\/b> ob. Barciany<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bartki,<\/b> 1). niem. Barthken<\/i>, w\u015b, pow. olecki, niedaleko Wieliczek. 2). B.,<\/b> niem. Bartken<\/i>, w\u015b, pow. ostr\u00f3dzki, pod D\u0105br\u00f3wnem.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bartlikowo,<\/b> Barlikshoefchen<\/i>, dobra, pow. lecki, niedaleko Rynu, zwane te\u017c Owczwrni\u0105 lub Bartlikowe borki.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Bartna G\u00f3ra,<\/b> wie\u015b, pow. suwalski, gm. Kuk\u00f3w, par. Filip\u00f3w, odl. 2 m. od Suwa\u0142k, liczy 11 dm., 65 mk. [Bartnia G\u00f3ra]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bartniki.<\/b> Nazwa ta wskazuje, i\u017c nosz\u0105ce je wsie by\u0142y to pierwotnie osady le\u015bne, za\u0142o\u017cone przez M<\/span>azur\u00f3w trudni\u0105cych si\u0119 bartnictwem, jak Bartodzieje trudnili si\u0119 wyrabianiem barci.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Bartniki,<\/b> l). dobra dawniej narodowe, stanowi\u0105ce ekonomi\u0105 t. n., po\u0142o\u017cone, w pow. wy\u0142kowyskim. Obecnie po oddzieleniu grunt\u00f3w w\u0142o\u015bcia\u0144skich i kilku folwark\u00f3w, przesz\u0142y na donacy\u0105 hr. Nostitz. Gm. i par. t. n. W\u015b. B. posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny murowany, urz\u0105d gminny, s\u0105d gminny okr\u0119gu III; 32 dm. i 508 mieszk. W 1827 r. by\u0142o 27 dm. i 302 mk.; odleg\u0142e od Suwa\u0142k 49 w., poczta w Wy\u0142kowyszkach o 16 w. Par. B. dekanatu wy\u0142kowyskiego liczy 4156 wiernych. W sk\u0142ad gm. B. wchodz\u0105: Ancz\u0142awka Bartniki, Bojary, Budowanie, Chomicze, D\u0119b\u00f3wka, Dubiszki, Galeryszki, Gejsztoryszki, Grab\u00f3wka, Karpiewo, Krzywob\u00f3le, Kunigliszki Bartnickie, K. \u0141ankieliskie, \u0141omakin, Markowo, Morgi, Moleniszki, Nowinka, Olszyna, Oszkobole, Pielany, Pilekalnie, Podworyszki, Pogierniewo, Pogierni\u00f3wek, Porowsie, Poszejmenie w\u015b i fol., Potylcze, Ros\u015b, Sausieniki, Skierniewo, Szankina, Szeszkina, Szu\u0142y, Szy\u0142obole, Torfinica, Warty, Wembry, Wiktorzyn, Wi\u0142kobole, Winksznupie, W\u0142adys\u0142aw\u00f3w i Wojdzboniszki. 2.) B.,<\/b> w\u015b rz\u0105dowa, pow. maryampolski, gm. i par. Pilwiszki. W 1827 r. liczy\u0142a 11 dom. i 120 mk. 3.) B.,<\/b> w\u015b i folw., pow. augustowski, gm. Ho\u0142ynka, par. Lipsk, o 3 w. na zach.-p\u00f3\u0142n. od Ho\u0142ynki. 4.) B.,<\/b> w\u015b, nad rz. Morawk\u0105, pow. przasnyski, gm. Karwacz, par. Przasnysz, o 3 w. na po\u0142n.-wsch\u00f3d od Przasnysza, o 4 w. od Karwacza, po nad ma\u0142em jeziorem. W 1827 r. liczy\u0142y 31 dom. i 223 mk., obecnie ca\u0142e dobra maj\u0105 85 dm., 706 mk., 3140 morg. rozl. Dobra te, w\u0142asno\u015b\u0107 Wan\u00addy Potockiej, sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 z wsi B. i D\u0119biny, oraz folwark\u00f3w: \u015awi\u0119te miejsce, Polny m\u0142yn, Wygoda, Karb\u00f3wka, Wandomin, Wyr\u0105b bartnicki i Kuskowa. W dobrach B. jest szko\u0142a pocz\u0105tkowa, m\u0142yn wodny, cegielnia; pr\u00f3cz tego na folw. \u015awi\u0119te Miejsce ko\u015bcio\u0142ek, w kt\u00f3rym raz na rok odbywa si\u0119 nabo\u017ce\u0144stwo odpustowe. 5.) B.,<\/b> w\u015b, pow. \u0142owicki, gm. i par. Bolim\u00f3w. M\u0142yn wodny zwany \u201eM\u0142ynek Prochowy\u201c.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Bartonia,<\/b> in. <\/i>Barcka Ziemia<\/a><\/i> (ob.)<\/p>\n

Bartosze,<\/b> niem. Bartossen<\/i>, w\u015b, pow. e\u0142cki, niedaleko E\u0142ku.<\/p>\n

Bartoszyszki,<\/b> dobra, pow. maryampolski, na pocz\u0105tku bie\u017c\u0105cego stulecia nale\u017ca\u0142y do An\u00add\u00adrze\u00adja J\u00f3zefa No\u00adrej\u00adki; od niego naby\u0142 je Samuel Szulc, i dot\u0105d w ro\u00addzi\u00adnie Szul\u00adc\u00f3w zostaj\u0105.<\/p>\n

Bart\u00f3w,<\/b> rz. Przymorska mi\u0119dzy Niemnem a D\u017awin\u0105, ma \u017ar\u00f3d\u0142a blizko \u017ar\u00f3de\u0142 Sa\u0142anty, na p\u00f3\u0142n. od jez. P\u0142otele, p\u0142ynie do Masiad ze wschodu na zach., potem skr\u0119ca si\u0119 ku p\u00f3\u0142n. a\u017c do Szkud, a zt\u0105d znowu ku wielkiemu zachodowi, i wpada do Lipawskiego jeziora w po\u0142udniowem jego zako\u0144czeniu. Wody tej rzeczki \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 strug\u0105 Tosecz z jeziorem Papen, po za przymorskiemi wzg\u00f3rkami, le\u017c\u0105cem na po\u0142udniu od Lipawy, a Lipawskie jezioro, do kt\u00f3rego Bart\u00f3w wpada, ulewa swe wody do portu lipawskiego pod miastem tego\u017c na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adka. Do Bartowa wpada pod Szkudami od prawego brzegu naprz\u00f3d Luba z rzek\u0105 Szataw\u0105 i Gunton, nast\u0119pnie Rumbi z Pizarosiem, do kt\u00f3rego jeszcze uchodzi Sartis i Kal; nast\u0119pnie do Bartowa uchodzi struga p\u0142yn\u0105ca od wsi Brusel w po\u0142\u0105czeniu z pograniczn\u0105 Sary\u0105, do kt\u00f3rej z prawego brzegu wpada znowu Wisdwid i Gulbena, a nast\u0119pnie Wartaga z lewego za\u015b brzegu wpada powy\u017cej Szkud do Bartowa Er\u0142a, z po\u0142ud. p\u0142yn\u0105ca, a nast\u0119pnie rzeczka Tosecz, kt\u00f3ra po\u015brednio \u0142\u0105czy Bart\u00f3w z jeziorem Papen. B. ma 85 w. d\u0142ug., z tego 30 w. w gub. kowie\u0144skiej. Sp\u0142awna tylko w Kurlandyi; w czasie silnych wiatr\u00f3w morskich wzbiera (W. Pol i Siemienow). F. S.<\/i><\/p>\n

Bartupie,<\/b> fol., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, par. Gie\u0142gudyszki, ma 1 dm., 46 mk.<\/span><\/p>\n

Barty,<\/b> ob. Barciany<\/i>.<\/p>\n

Bartya,<\/b> ob. Barcka Ziemia<\/a><\/i>.<\/p>\n

Barupa,<\/b> Barupie<\/i>, Barupis<\/i>, rz., lewy dop\u0142yw Niewia\u017cy, przyjmuje z lewej strony Mekl\u0119 z Urk\u0105.<\/p>\n

Barwiki-Jurgiele,<\/b> w\u015b szlach., nad rz. Stok, pow. kolne\u0144ski, gm. Kubra, par. Przytu\u0142y. Wspomniana w dokumencie z 1437 r.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Barwinik,<\/b> jezioro ma\u0142ych rozmiar\u00f3w, pow. suwalski, przy wsi Potopy, przep\u0142ywa przez nie rz. Potopka. [Potopka to dzi\u015b Marianka; por. <\/i><\/span>Potopy<\/a><\/i>. Nie wiadomo kt\u00f3re to z jezior, mo\u017ce zniekszta\u0142cone Purwinek, ew. Bia\u0142e, \u0141opuszek, ale raczej nie Samanin ani P\u0142owszynek<\/a> (Plauszynek, P\u0142onszyn). Por. Barzyn<\/a><\/i>.]<\/p>\n

Barzdy,<\/b> w\u015b rz\u0105dowa, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. Gryszkabuda. W 1827 r. liczy\u0142a 44 dm., 365 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Barzyn,<\/b> jezioro ma\u0142ych rozmiar\u00f3w, pow. suwalski, przy wsi Potopy, przep\u0142ywa przez nie rzeka Potopka. Por. <\/i>Barwinik<\/a><\/i>.<\/p>\n

Batorego g\u00f3ra,<\/b> niedaleko Bia\u0142owie\u017cy, w P<\/span>uszczy B<\/span>ia\u0142owieskiej<\/a>.<\/p>\n

Baubeln,<\/b> kilka wsi w Prusach Wsch., w pow. tyl\u017cyckim, sto\u0142o\u0142upia\u0144skim, szy\u0142okarczemskim.<\/p>\n

Bayern,<\/b> ob. Rauda\u0144<\/a><\/i>.<\/p>\n

Bazyliszki,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Wy\u0142kowyszki (5 w.), ma 8 dm., 96 mk.<\/span><\/p>\n

B\u0105bla,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, gub. grodzie\u0144ska, o 25 w. od Sok\u00f3\u0142ki, chat 26.<\/p>\n

B\u0105kiszki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, par. Gie\u0142gudyszki, maj\u0105 3 dm., 27 mk.<\/span><\/p>\n

Bedonie,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Zyple, par. \u0141uksze, ma 3 dm., 32 mk.<\/span><\/p>\n

Bejraginie,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Pojeziory, par. Wy\u0142kowyszki, maj\u0105 2 dm., 18 mk.<\/span><\/p>\n

Belcz\u0105ce,<\/b> Beczu\u0144cze<\/i>, niem. Belczonszen<\/i>, w\u015b, pow. ja\u0144sborski, niedaleko Bia\u0142ej. Por. tez Be\u0142cz\u0105c<\/i>.<\/p>\n

Belno,<\/b> wie\u015b rycerska, pow. \u015bwiecki, liczy obszaru ziemi 2462 morg., mieszka\u0144c\u00f3w 162, pomi\u0119dzy kt\u00f3rymi katolik\u00f3w 138, znajduje si\u0119 obecnie w r\u0119ku polskiem. W pobli\u017cu B., w lesie kr\u00f3lewskim, le\u017cy kamie\u0144, kt\u00f3ry na szczeg\u00f3ln\u0105 zas\u0142uguje wzmiank\u0119. Jest to ogromny g\u0142az granitowy, z p\u00f3\u0142nocnych krain zapewne tu przeniesiony, wysoki przesz\u0142o 8 st\u00f3p, w obwodzie ma 28 st\u00f3p, po stronach jest kunsztownie wyg\u0142adzony. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce s\u0142u\u017cy\u0142 kiedy\u015b za o\u0142tarz \u015bwi\u0119ty dawniejszym mieszka\u0144com tutejszym do sk\u0142adania ofiar bo\u017ckom poga\u0144skim. Ze wschodniej strony s\u0105 schodki, widocznie wykute, kt\u00f3remi mo\u017cna wej\u015b\u0107 na kamie\u0144. P\u0142aszczyzna u wierzchu, oko\u0142o 8 st\u00f3p kwadratowych zawieraj\u0105ca, okazuje kilka wy\u017c\u0142obie\u0144, zupe\u0142nie podobnych do owych kamieni ofiarnych, jakie si\u0119 znajduj\u0105 na wyspie Rugii: we wy\u017c\u0142obienia te k\u0142adziono tu ofiary. Doko\u0142a kamienia wyst\u0119puj\u0105 z ziemi mniejsze kamienie, kt\u00f3re miejsce to \u015bwi\u0119te ogradza\u0142y. W og\u00f3le zdaje si\u0119, \u017ce ca\u0142a okolica w pobli\u017cu miasta \u015awiecia uchodzi\u0142a w oczach dawniejszych mieszka\u0144c\u00f3w poga\u0144skich jako szczeg\u00f3lniej \u015bwi\u0119ta. Wiele nazw i miejscowo\u015bci dzi\u015b jeszcze na t\u0119 my\u015bl naprowadza. I tak boga dobrego czyli bia\u0142ego, Belb\u00f3g, przypomina wioska Belno i inna niedaleko le\u017c\u0105ca Bia\u0142a, nazywana tak\u017ce Gellen, z\u0142ego za\u015b bo\u017cka, czyli czarnego, Z\u0142awie\u015b, Sartawice (Czartawice) i Czarna woda (p\u0142ynie oko\u0142o 1600 krok\u00f3w od opisanego ofiarnego kamienia); tak\u017ce i tu\u017c obok le\u017c\u0105ca wie\u015b \u015awi\u0119te potwierdza to zdanie. Wreszcie i co do Kamienia to lud dzi\u015b jeszcze nie inaczej go zowie, tylko Czarci kamie\u0144 (Teufelstein). Najbli\u017csz\u0105 stacy\u0105 kolei \u017celaznej przy Belnie s\u0105 Laskowice mi\u0119dzy Bydgoszcz\u0105 i Tczewem. W r. 1328 Werner von Orsela, wielki mistrz krzy\u017cacki, podarowa\u0142 Belno za oddane przys\u0142ugi Januszowi, s\u0119dziemu \u015bwieckiemu, kt\u00f3remu zarazem pozwoli\u0142 urz\u0105dzi\u0107 kaplic\u0119 we wsi. Obecnie posiada Belno Erazm Parczewski. K\u015b. F.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Be\u0142da,<\/b> w\u015b, pow. szczuczy\u0144ski, gm. Przestrzele lub Be\u0142da, par. Rajgr\u00f3d, \u015br\u00f3d las\u00f3w i b\u0142ot, przy drodze bitej ze Szczuczyna do Rajgrodu, o 7 w. od Rajgrodu; posiada urz\u0105d gm. i szko\u0142\u0119, odl. od Szczuczyna o 23 w. B. gmina ma 7214 mk., rozleg\u0142o\u015bci 17535 morg, nale\u017cy do s. gm. okr. III i st. p., w osadzie Rajgr\u00f3d. W sk\u0142ad gminy wchodz\u0105: Be\u0142da, Ciszewo, Czarna-Wie\u015b, Danowo-stare, Ko\u0142aki-czarny-las, Kosi\u0142y, Kos\u00f3wka, Kuligi, \u0141azarze, Miecze, P\u0119czykowo, P\u0119czyk\u00f3wko, Przestrzele, Rajgr\u00f3d, Rupczyzna, Rydzewo, Skrockie, Turczyn, Wojdy-Radzewo i W\u00f3lka-Pietrowska; 3 z wy\u017c. wym<\/span>ienionych wsi posiadaj\u0105 ludno\u015b\u0107 szlach., 8 mi\u0119szan\u0105., reszta w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Be\u0142dzis,<\/b> jezioro, pow. sejne\u0144ski, gm. Ber\u017c<\/span>niki, ko\u0142o wsi Krasnogruda, ma 20 morg obszaru. L. W.<\/i> [Bejslic (mapa 1915 oraz WIG 1924-28), Rejskie<\/i> (mapa wsp\u00f3\u0142czesna) na p\u0142d.-zach. od \u017begar nie przy wsi, ale przy Bagnie Krasnogruda. Nie wykluczone te\u017c, \u017ce jest to jez. Ba\u0142\u0105d\u017a<\/i>.]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Bendry,<\/b> dobra, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Miros\u0142aw. W sk\u0142ad ich wchodzi\u0142o miasteczko Miros\u0142aw. B. folw. ma 3 dm., 66 mk.<\/span>, pi\u0119kna owczarnia.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bendugen,<\/b> ob. Binduga<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Beneszyszki,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gmina i par. Urdomin. W 1827 r. liczy\u0142a 17 dm. i 175 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Berestowica,<\/b> ob. Brzostowica<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bereza-Kartuska,<\/b> urz\u0119downie Kartuz-Bereza, miasto. pow. pru\u017ca\u0144ski, dawne woj. i pow. brzeski, nad rzek\u0105 Jasio\u0142d\u0105. W d. 1 stycznia 1878 r. liczy\u0142a 2507 mk. t. j. 1121 m\u0119\u017c. a 1386 kob. W tej liczbie 1113 izraelit\u00f3w. B. jest stacy\u0105 dr. \u017cel. moskiewsko-brzeskiej, mi\u0119dzy Liniewem a Kosowem, o 92 w. od Brze\u015bcia; by\u0142a za\u015b dawniej stacy\u0105 pocztow\u0105 szosy moskiewsko-brzeskiej, mi\u0119dzy stacyami Swadbicze i Zapole. Znajdowa\u0142 si\u0119 tu wielki i wspania\u0142y klasztor i ko\u015bci\u00f3\u0142 Kartuz\u00f3w, pod tytu\u0142em \u015b. Krzy\u017ca. Jedyne niegdy\u015b zgromadzenie w ca\u0142ej Litwie, fundowane zosta\u0142o przez Ka\u017a. Leona Sapieh\u0119, podkanclerzego litewskiego, r. 1648, w kt\u00f3rym po\u0142o\u017cy\u0142 kamie\u0144 w\u0119gielny Jan de Torres, nuncyusz papiezki w Polsce. Budowniczy z W\u0142och sprowadzony kierowa\u0142 fabryk\u0105 tych wspania\u0142ych mur\u00f3w, gdzie kartuzi z Trewizy osiedli; ca\u0142y za\u015b klaszt\u00f3r z ko\u015bcio\u0142em otoczy\u0142 fundator sze\u015bciok\u0105tnym wa\u0142em, jakby twierdz\u0119 jak\u0105, a zgromadzenie nader wielkiem uposa\u017ceniem opatrzy\u0142, chocia\u017c jego \u015blubem by\u0142o ub\u00f3stwo i samotno\u015b\u0107. Wszystkie dobra, kt\u00f3re na mil kilka otacza\u0142y Berez\u0119: miasteczka, wsie, grunta, rzeki i lasy, wszystko to oddane by\u0142o na dziedziczn\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 kartuzom. Sejm r. 1653 zatwierdzi\u0142 fundusz kartuzyi; dopiero jednak w lat kilka po \u015bmierci fundatora sko\u0144czono murowa\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142, kt\u00f3ry uroczy\u015bcie po\u015bwi\u0119ci\u0142 6 czerwca 1666 r. Aleksander Sapieha, biskup wile\u0144ski, w dzie\u0144 pogrzebu Ka\u00adzi\u00admie\u00adrza Le\u00ado\u00adna. Rok 1706, pami\u0119tny tyloma kl\u0119skami, nie by\u0142 te\u017c pomy\u015blnym i dla Berezy. Piotr Wielki najprz\u00f3d z Augustem II klasztor z wojskiem odwiedzili; potem za\u015b przyszed\u0142 i Karol XII kr\u00f3l szwedzki, na czele dw\u00f3ch batalion\u00f3w gwardyi pieszej, z kilku dzia\u0142ami. By\u0142o to w dniu 28 kwietnia; 1,500 dragon\u00f3w rossyjskich broni\u0142o klasztoru i przeprawy przez grobl\u0119. Karol, widz\u0105c trudno\u015b\u0107 opanowania przej\u015bcia tego, rzuci\u0142 si\u0119 do wody na pierwszej przerwie, a za nim poszli grenadyerowie, co widz\u0105c dragoni opu\u015bcili Berez\u0119. Powr\u00f3ciwszy Karol do wsi Alby, przep\u0119dzi\u0142 potem ca\u0142y dzie\u0144 30 kwietnia w klasztorze. Szwedzi, zabrawszy zt\u0105d trzech alumn\u00f3w, nie wprz\u00f3d ich uwolnili, a\u017c im 300 czerw. z\u0142otych zap\u0142acono. Gorzej jeszcze post\u0105piono sobie z kartuzami w r. 1708. Szwedzi uprowadzili z klasztoru trzech kap\u0142an\u00f3w, na wykupienie kt\u00f3rych w niedostatku pieni\u0119dzy, u\u017cyto sreber ko\u015bcielnych; reszta zakonnik\u00f3w, boj\u0105c si\u0119 niewoli lub srogiego obej\u015bcia si\u0119, ratowa\u0142a si\u0119 ucieczk\u0105 w lasy; zosta\u0142o tylko czterech dla stra\u017cy domu. W p\u00f3\u017aniejszych czasach klasztor ten niema\u0142o jeszcze ucierpia\u0142; nakoniec przyszed\u0142 do upadku i zniesiony zosta\u0142 w r. 1831. Wizyty ko\u015bcielne oznaczaj\u0105 w spos\u00f3b zatrwa\u017caj\u0105cy swawol\u0119 i niekarno\u015b\u0107 zakonnik\u00f3w nied\u0142ugo przed kasat\u0105, straty jakie klasztor przez niedoz\u00f3r ponosi\u0142, ogr\u00f3d opuszczony, sadzawki pozarasta\u0142e, biblioteka w liczb\u0119 ksi\u0105g dosy\u0107 obfita, ale w zupe\u0142nym zostaj\u0105ca nie\u0142adzie i t. p. Podawane biskupowi niegdy\u015b wile\u0144skiemu Janowi Nepomuc. Kossakowskiemu memorya\u0142y obejmuj\u0105 sposoby, jakiemi porz\u0105dek w tem zgromadzeniu przywr\u00f3ci\u0107by mo\u017cna by\u0142o. Ko\u015bci\u00f3\u0142 pokartuzya\u0144ski w Berezie by\u0142 niedawno jeszcze ko\u015bcio\u0142em parafialnym dek. Pru\u017ca\u0144skiego.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bere\u017ania,<\/b> rz., dop\u0142yw Prypeci, pow. s\u0142ucki. Por\u00f3wn. Sawicze<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bere\u017anica,<\/b> 1.) B. wy\u017csza<\/i>, w\u015b, pow. Lisko, o 7 kil. od Baligrodu, w parafii rz. kat. Wo\u0142kowyja, z parafi\u0105 gr. kat. w miejscu (filia gr. kat. par. Bereska). Tu si\u0119 urodzi\u0142 powie\u015bciopisarz Zygmunt Kaczkowski. 2.) B.<\/b> ni\u017csza<\/i>, w\u015b, pow. Lisko, o 13 kil. od Liska, w parafii rz. kat. Uherce a gr. kat. Myszkowce.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bere\u017anice,<\/b> okolica w pow. biel\u00ads\u00adkim, gub. grodzie\u0144skiej, niedaleko Bra\u0144ska, na p\u0142d. od Bra\u0144ska.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bere\u017canka,<\/b> Berezianka<\/i>, 1). dop\u0142yw rzeki Rosi, wpada do Rosi mi\u0119dzy rzekami Rubczenk\u0105 i Skwirk\u0105, u wsi Bere\u017anej a poczyna si\u0119 ko\u0142o wsi Bere\u017canka w pow. skwirskim. 2). B.,<\/b> ob. Tykicz G\u00f3rny<\/i>. 3). B.,<\/b> dop\u0142yw Horynia (ob.)<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Berg,<\/b> po niemiecku \u201eg\u00f3ra\u201c; zt\u0105d w wielu niemieckich przez\u00adwi\u00ads\u00adkach miejscowo\u015bci polskich wyraz ten wchodzi jako cz\u0119\u015b\u0107 sk\u0142adowa, np. Berghot, Lemberg i t. p.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bergfriede,<\/b> ob. Barkweda<\/i> i Barkfreda<\/i>. (Pod nazw\u0105 Bergfriede znane s\u0105 na Warmii i w og\u00f3le w Prusiech \u015blady sza\u0144c\u00f3w na pag\u00f3rkach z epoki krzy\u017cackiego podboju tej ziemi).<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Berniki,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, gub. grodzie\u0144skiej, o 22 w. od Sok\u00f3lki.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Berschkallen<\/b> (niem.), w\u015b i st. poczt., pow. wystrucki, 495 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Berszienen<\/b> (niem.), kilka wsi w Prusiech Wschodnich, g\u0142\u00f3wnie w powiecie wystruckim.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Berszta\u0144skie<\/b> jez., w p\u00f3\u0142n.-wsch. stronie pow. grodzie\u0144skiego, w puszczy grodzie\u0144skiej, zlewa swoje wody do Kotry<\/a>.<\/p>\n

Berszta\u0144skie<\/b> b\u0142oto w pow. grodzie\u0144skim, 12 w. d\u0142., 8 w. sz.<\/p>\n

Bersztel,<\/b> Berstel<\/i>, Berszupa<\/i>, lewy dop\u0142yw rz. Islic, ob. Birszupa<\/i>.<\/p>\n

Berszty,<\/b> b\u0142ota nad Kotr\u0105, inaczej Berszta\u0144skie.<\/p>\n

Berszupa,<\/b> ob. Birszupa<\/i>.<\/p>\n

Bertel,<\/b> ob. Birszupa<\/i>.<\/p>\n

Bertule,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. \u015awiatoszyn, par. I\u0142gowo, maj\u0105 8 dm., 73 mk.<\/span><\/p>\n

Bertung,<\/b> ob. Bart\u0105g<\/i> i Owczarnia<\/i>.<\/p>\n

Beruktyszki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Syntowty, par. \u0141uksze, maj\u0105 2 dm., 18 mk.<\/span><\/p>\n

Berwianka,<\/b> rzeka, dop\u0142yw \u0141ochwicy, dop\u0142ywu Pyrry, w puszczy grodzie\u0144skiej.<\/p>\n

Berwicha,<\/b> wie\u015b w powiecie sok\u00f3lskim, gub. grodzie\u0144ska, o 17 wiorst od Sok\u00f3\u0142ki, chat 50.<\/p>\n

Berwinka,<\/b> Bierwinka<\/i>, rz., lewy dop\u0142yw Bobra, przyjmuje Stack\u0119 i Kropiwn\u0119.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Ber\u017ca\u0142owce,<\/b> wie\u015b, pow. sejne\u0144ski, gmina i parafia Ber\u017cniki, ma 24 dm. i 170 mk.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Ber\u017cnik,<\/b> Ber\u017cniak<\/i>, jezioro, pow. sejne\u0144ski, mi\u0119dzy wsiami Ber\u017cniki i Sztabinki, o 5 w. na wsch\u00f3d od Sejn, ma 277 morg. obszaru i 30 st. g\u0142\u0119b. Brzeg wschodni i po\u0142udniowy wzg\u00f3rzyste, zachodni p\u0142aski, bezle\u015bny. Na brzegach wsie: Krejwi\u0144ce i P\u00f3\u0142koty Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Ber\u017cniki,<\/b> w\u015b i folw. rz\u0105dowy, pow. sejne\u0144ski, gmina i par. t. n., przy drodze bitej z Sejn do Grodna, o 9 w. od Sejn, nad jez. Kelig i strumieniem \u0142\u0105cz\u0105cym jez. I\u0142giel z jez. Pilwie. Posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. drewniany, urz\u0105d gminny. W 1827 r. by\u0142o tu 55 dm. i 464 mk., obecnie ma 96 dm. i 729 mk.; par. B. dek. sejne\u0144skiego liczy 5866 dusz. Gmina B. ma 3640 mk., rozl. 13748 mr<\/span>., nale\u017cy do s. gm. okr. I i st. p. w Sejnach o 8 w.; w sk\u0142ad gminy wchodz\u0105: Ber\u017cniki w\u015b i folw., Ber\u017ce\u0142owce, Bosse, Degucie, Dworczysko, Duby, Grudzewszczyzna, Krasnogruda, Krejwi\u0144ce, Kukle, Maciejowizna, Ma\u0142e, Olszanka, Olkienszczyzna, Po\u0107kuny, Podkukle, P\u00f3\u0142koty, Posejnele, Posejny, Ryngel\u00f3wka, Sadok, Suworowo, \u015awiack, Weresowszczyzna, Wigra\u0144ce, Zaleskie, Zamiatyno, Zamby i \u017begary.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Ber\u017cyny,<\/b> 1) w\u015b rz\u0105dowa, pow. wy\u0142kowyski, gm. Wojtkobole, par. Gra\u017cyszki. W 1827 r. liczy\u0142a 18 dm. i 153 mk. [Tak\u017ce jezioro na p\u0142d. od wsi.]<\/span> 2). B.,<\/b> w\u015b rz\u0105dowa, pow. wy\u0142kowyski, gm. Karkliny, par. Kieturw\u0142oki; liczy\u0142a w 1827 r. 18 dm. i 148 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Betgo\u0142a,<\/b> ob. Betygo\u0142a<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Betygo\u0142a,<\/b> Betgo\u0142a<\/i>, po \u017cm. Betiga\u0142a, mko, pow. kowie\u0144ski, o 74 w. od Kowna. Ko\u015bci\u00f3\u0142 paraf. katolicki \u015bw. Miko\u0142aja, drewniany, zbudowany 1416 przez w. ks. lit. Witolda, odnowiony 1851 przez parafian. Parafia katolicka dekanatu wielo\u0144skiego: dusz 7927; kaplica na cmentarzu w B. Filie w Ugianach, Polepiach i Mi\u0142oszajcach (pod wezw. Chrystusa Ukrzy\u017cowanego, drewniana, zbudowana 1785 przez obyw. Januszkiewicza). B. le\u017cy u zbiegu Wewir\u017cy z Dubiss\u0105, na dw\u00f3ch wynios\u0142ych g\u00f3rach. Tu Witold i Jagie\u0142\u0142o pierwszy ko\u015bci\u00f3\u0142 fundowali; tu mieszka\u0142 arcykap\u0142an poga\u0144ski Gintowt. Krzy\u017cacy zwali B. \u201eBetgale\u201c i cz\u0119sto pustoszyli okolic\u0119, kusz\u0105c si\u0119 o zdobycie Aukajmu<\/a> na g\u00f3rze Pilka\u0142nas tu\u017c pod B. Roku 1706 by\u0142a tu potyczka ze Szwedami. Po\u0142owa parafii B. nale\u017cy do pow. kowie\u0144skiego, po\u0142owa do rossie\u0144skiego. F. S.<\/i><\/p>\n

Beyditten<\/b> i Beynuhnen<\/i>, kilka wsi w Prusiech wschodnich, w pow. fyrl\u0105dzkim, kr\u00f3lewieckim, darkia\u0144skim.<\/p>\n

Beynuhnen,<\/b> w\u015b, pow. darkia\u0144ski; jest tu cenny gabinet odlew\u00f3w gipsowych p. Farenheida. [W obw. kaliningradzkim ros. \u0423\u043b\u044c\u044f\u043d\u043e\u0432\u0441\u043a\u043e\u0435<\/span><\/i>.]<\/span><\/p>\n

Bez\u0142awki,<\/b> niem. Beeslack<\/i>, w\u015b, pow. rastemborski na Warmii. Wed\u0142ug K\u0119trzy\u0144skiego jest to jedna z dw\u00f3ch na ca\u0142y pow. rastemborski parafij polskich.<\/p>\n

B\u0119czkowo,<\/b> w\u015b, pow. szczuczy\u0144ski, gm. Szczuczyn, par. W\u0105sosz, o 2 w. od granicy pruskiej, na lewo ode drogi ze Szczuczyna do Grajewa, ma 918 m. obszaru.<\/p>\n

Bia\u0142a,<\/b> najpowszechniejsza z nazw miejscowo\u015bci w obr\u0119bie ca\u0142ej s\u0142owia\u0144szczyzny: g\u00f3ry, rzeki, jeziora, morza, osady, zar\u00f3wno u zachodnich jak wschodnich i po\u0142udniowych S<\/span>\u0142owian, nosz\u0105 to miano.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Bia\u0142a,<\/b> 1.) niem. Gellen<\/i> lub Biala<\/i>, wie\u015b cz\u0119\u015bci\u0105 szla\u00adche\u00adc\u00adka, cz\u0119\u015bci\u0105 w\u0142o\u015bcia\u0144ska, w pow. \u015bwieckim, niedaleko Laskowic, le\u017cy nad jeziorem; obszaru ma 2078 morg\u00f3w, mieszka\u0144c\u00f3w 181, z kt\u00f3rych wi\u0119kszo\u015b\u0107 protestancka. Szko\u0142a miejscowa jest ewang. Niedawno temu znaleziono pod B. stare, kamienne narz\u0119dzia, kt\u00f3re s\u0142u\u017cy\u0142y do sk\u0142adania ofiar. K\u015b. F.<\/i> 2.) B.,<\/b> niem. Bialla<\/i>, osada i m\u0142yn, pow. lubawski, niedaleko st. p. L\u0105korz, w par. kat. Skarlin. 3.) B.,<\/b> niem. Weissflies<\/i> lub Weissfluss<\/i>, wie\u015b i dobra, pow. wejherowski, par. Wejherowo. W tym\u017ce pow. inna os. t. n. nale\u017cy do par. Luzyna, po niem. zowie si\u0119 Louisenhof, le\u017cy blisko Redy. 4.) B.,<\/b> os., pow. cz\u0142uchowski, niedaleko Kramarzyn i Borzyszk\u00f3w. 5.) B.,<\/b> niem. Bialla<\/i>, w\u015b, pow. tucholski, niedaleko st. p. Czersk, w par. \u015aliwice, nad jeziorem, o kt\u00f3rem D\u0142ugosz wspomina. 6.) B.,<\/b> niem. Bialla<\/i> [Bia\u0142a Piska<\/i>]<\/span>, mko w pow. ja\u0144sborskim, oko\u0142o 2000 mieszk., trudni\u0105cych si\u0119 rzemios\u0142ami, upraw\u0105 roli i wyrabianiem p\u0142\u00f3tna. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ewang., st. p., 8 jarmark\u00f3w na rok. 7.) B.,<\/b> niem. Weissenfluss<\/i>, w\u015b w pow. leckim, niedaleko st. p. Zelki. Wed\u0142ug K\u0119trzyskiego w\u015b w pow. leckim B. zniemczono na Weissensee<\/i> a Pa\u0144sk\u0105 Wol\u0119 na Weissenfluss<\/i>. [Dzi\u015b Bia\u0142a Gi\u017cycka<\/i>, por. <\/i><\/span>Wola<\/a><\/i> (5.)] 8.) B.,<\/b> niem. Bialla<\/i> [Bia\u0142a Olecka<\/i>]<\/span>, w\u015b, dobra i m\u0142yn, pow. olecki, niedaleko st. p. Mieruniszki i Budek.<\/p>\n

Bia\u0142a,<\/b> 1.) rz., lewy dop\u0142yw rz. Ob\u00adszy, w gub. smole\u0144skiej, ma \u017ar\u00f3d\u0142o niedaleko wsi Bar\u00adba\u00adr\u00f3w\u00adki, pow. bialskiego; p\u0142ynie najpierw kr\u0119to, \u015br\u00f3d las\u00f3w, dalej po \u0142\u0105kach, na przestrzeni 21 w. Dop\u0142ywy: Nowa, Ka\u00admio\u00adn\u00adka, Wu\u00ad\u017ca (Sie\u00admie\u00adnow). 2.) B.,<\/b> rz., dop\u0142yw Orlanki, w pow. biel\u00ads\u00adkim, gub. grodz., d\u0142uga 26 w.; pod Biel\u00ads\u00adkiem Lubcz\u0119 przyjmuje. 3.) B.,<\/b> rz., lewy dop\u0142yw Supra\u015bli. 4.) B.,<\/b> rzeka, ob. Bo\u0142t-upie<\/i>. 5.) B.,<\/b> o kt\u00f3rej Siemionow wspomina pod Alul\u0105, \u017ce przyjmuje dop\u0142yw Alul\u0119, nie jest nawet w jego S\u0142owniku pomieszczon\u0105.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Bia\u0142a-Ha\u0144cza,<\/b> rzeka, lewy dop\u0142yw Niemna<\/a>.<\/span> Wyp\u0142ywa z jeziora Ha\u0144cza<\/a>, w pow. sejne\u0144skim i d\u0105\u017cy ku po\u0142udniowi pod wie\u015b Kopciowo, Mi\u0119ciszki, Macewicze, poczem przybiera kierunek wschodni, tworz\u0105c dwa \u0142uki, jeden u po\u0142udniowi, drugi ku p\u00f3\u0142nocy i pod wsi\u0105 Swi\u0119to-Ja\u0144skie wpada z lewego brzegu do Niemna. D\u0142uga 18 wiorst. Przyjmuje z lewego brzegu rz. Serejk\u0119<\/a>, z prawego Eniad\u0119 (?) [Powinno by\u0107: Gniad\u0119 (Zopsi\u0119<\/a><\/i>).]<\/span>. Koryto piaszczyste. szeroko\u015b\u0107 od 2 do 5 s\u0105\u017c. Od wsi Kopciowa mo\u017cna sp\u0142awia\u0107 drzewo. [Ob. \u015awi\u0119tojanka<\/a><\/i>, Ha\u0144cza Bia\u0142a<\/a><\/i>.]<\/span> L. W.<\/i><\/p>\n

Bia\u0142a-krynica,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Ludwinowo. W 1827 by\u0142o tu 11 dm., 108 mk.<\/p>\n

Bia\u0142a puszcza,<\/b> dawna nazwa lesistego obszaru pomi\u0119dzy Bugiem a Narwi\u0105 i miastami Pu\u0142tuskiem, Ostrowiem, Brokiem i Wyszkowem. Pasmo jej las\u00f3w dotyka po\u0142udniowym kra\u0144cem brzeg\u00f3w Wis\u00ad\u0142y pod Jab\u0142onn\u0105 i przechodzi na lewy brzeg w Kampinosk\u0105 Puszcz\u0119. B. p. nie ma ani b\u0142ot, ani jezi\u00f3r, wysy\u0142a tylko swe wody rzeczkami Brok, Tuchelna, Wymokracz i Orz. B. p. nale\u017ca\u0142a do biskup\u00f3w p\u0142ockich w ekonomii Brok. Na pocz\u0105tku bie\u017c\u0105cego stulecia liczono tu 85,000 morg\u00f3w lasu. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bia\u0142a woda,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Jeleniewo, par. Suwa\u0142ki, odl. 6 w. od Suwa\u0142k, liczy: 54 domy, 232 m\u0119\u017c. i 219 kob., razem 451 mieszka\u0144c\u00f3w. W okolicach wsi znajduj\u0105 si\u0119 tak zwane przez lud \u201ekamienie\u201c, to jest szcz\u0105tki poga\u0144skich cmentarz\u00f3w. Pod stosem kamieni znajduj\u0105 si\u0119 kurhany z kamiennemi p\u0142ytami, po otworzeniu kt\u00f3rych widocznemi s\u0105 staro\u017cytne naczynia i urny z palonej gliny. Alfons Budzi\u0144ski znalaz\u0142 tu kilka kamiennych topork\u00f3w i m\u0142otk\u00f3w r\u00f3\u017cnej wielko\u015bci, we \u015brodku przedziurawionych. Rezultat swoich poszukiwa\u0144 opisa\u0142 w \u201eBibliotece Warszawskiej\u201c (luty 1871 r.). K. H.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bia\u0142aszewo,<\/b> w\u015b, pow. szczuczy\u0144ski, gm. i par. t. n. Posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. drewniany, wystawiony w 1709 r. przez Seweryna Szczuk\u0119 sufragana che\u0142mskiego; urz\u0105d gminny, szko\u0142a. W 1827 r. by\u0142o tu 20 dm. i 121 mk. Obszaru obecnie 1722 morg. Par. B. dek. szczuczy\u0144skiego ma 5998 dusz. Gm. B. ma ludn. 5000, rozleg\u0142o\u015bci 15815 morg., S. gm. okr. II os. Grajewo o 15 w., st. pocztowa w m. pow. Szczuczyn o 17 w. W sk\u0142ad gm. wchodz\u0105: Bagienice, Bia\u0142aszewo, Brzozowo, Brzozowska-W\u00f3lka, Ciemno-Szyje, Gackie, Godlewo, Groziny, Klimaszewnica, Lipi\u0144skie, \u0141ojki, \u0141osiewo, Modzele-W\u0105do\u0142owo, Ok\u00f3\u0142, Pieni\u0105\u017cki, So\u015bnia, Sulewo, Zaborowo i Zalesie. Gm. w po\u0142owie zaludniona przez drobn\u0105 szla\u00adch\u00adt\u0119, kt\u00f3ra zamieszkuje wy\u0142\u0105cznie 9 z wy\u017cej podanych wsi \u2014 ludno\u015b\u0107 mieszan\u0105 posiadaj\u0105 3 miejscowo\u015bci, reszta w\u0142o\u015bcianie. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bia\u0142awie\u017ca,<\/b> ob. Bia\u0142owie\u017ca<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Bia\u0142e,<\/b> 1.) jez., pow. gosty\u0144ski, na p\u00f3\u0142noc od Gostynina, mi\u0119dzy wsiami Bia\u0142e i Gorzewo, zajmuje 244 morg obszaru, g\u0142\u0119b. do 130 st\u00f3p. W \u015brodku jeziora k\u0119pa a w zachodnim ko\u0144cu wyp\u0142ywa strumie\u0144, odprowadzaj\u0105cy wody do rzeki Skrwy. Por. Bialskie jezioro<\/i>. 2.) B.,<\/b> jezioro, pow. sandomierski, we wsi Osieczko nad Wis\u00ad\u0142\u0105, ma 10 m. obszaru. 3.) B.<\/b> jez., pow. w\u0142odawski, pod wsi\u0105 Okunink\u0105, w pobli\u017cu uj\u015bcia W\u0142odawki do Bugu, ma 20 morg rozl. a 6 s\u0105\u017c. g\u0142\u0119b. 4). B.<\/b> jez., pow. w\u0142odawski, przy wsi Bia\u0142ka, na po\u0142ud.-wsch\u00f3d od Parczewa o 15 w. Brzegi lesiste i nizkie, rozleg\u0142e 21 m\u00f3rg. 5.) B.,<\/b> [Dzi\u015b oficjalnie: Bia\u0142e Augustowskie<\/i>, w okresie mi\u0119dzywojennym zosta\u0142o nazwane Krechowieckim<\/i>, na cze\u015b\u0107 stacjonuj\u0105cego w Agustowie s\u0142awnego pu\u0142ku u\u0142an\u00f3w.]<\/span> jez., pow. augustowski, na p\u00f3\u0142n.-wsch\u00f3d od m. Augustowa, w obr\u0119bie grunt\u00f3w tego miasta, d\u0142ugo\u015bci z zachodu na wsch\u00f3d 5 i p\u00f3\u0142 wiorsty, szeroko\u015bci od 300 do 600 sa\u017ceni, og\u00f3lnej powierzchni 900 m. czyli 3,8 w. kw., g\u0142\u0119bokie do 70 st\u00f3p. W zachodniej swej cz\u0119\u015bci \u0142\u0105czy si\u0119 z jeziorem Necko [Jez. <\/i><\/span>Rospuda<\/a><\/i> (2.).], kt\u00f3rego wody maj\u0105 poziom o 4 st. ni\u017cej, we wschodniej za\u015b z jez. Studzienicznem, wchodzi ca\u0142e do systemu K<\/span>ana\u0142u A<\/span>ugustowskiego. Woda mi\u0119kka, koloru bia\u0142ego. Z ryb po\u0142awiaj\u0105 si\u0119 w niem sumy, szczupaki, okonie, leszcze, p\u0142otki, okleje. St. W.<\/i> 6.) B.,<\/b> [Dzi\u015b oficjalnie: Bia\u0142owier\u015bnie<\/i>.] <\/span>jezioro, powiat sejne\u0144ski, o 6 w. na po\u0142ud. wsch\u00f3d od Sejn, po za wsi\u0105 Ba\u0142owier\u015bnie, ci\u0105gnie si\u0119 na 3 w. od p\u00f3\u0142nocy ku po\u0142ud.; szeroki od p\u00f3\u0142 do 1 w.; brzeg wschodni wzg\u00f3rkowaty, zachodni p\u0142aski i nizki, obszaru 90 m., g\u0142\u0119b.<\/span> 70 st. 7). B.,<\/b> jez., pow. sejne\u0144ski, na p\u00f3\u0142noc ode wsi Stabie\u0144szczyzna, mi\u0119dzy Sejnami a Krasnopolem, brzegi wynios\u0142e, 40 m. obszaru, 60 st. g\u0142\u0119b. [Dzi\u015b oficjalnie: Bia\u0142e Sejne\u0144skie<\/i>.] <\/span>8). B.,<\/b> [Tak\u017ce Dumbel<\/a><\/i>, lit. Baltasis<\/i>.] <\/span>jez., pow.<\/span> sejne\u0144ski. Le\u017cy tu\u017c pod osad\u0105 \u0141o\u017adzieje, \u0142\u0105czy si\u0119 przez rzeczk\u0119 Po\u0142o\u017adziejk\u0119 z jez. Po\u0142o\u017adzieje i ma 32 m. obszaru. 9.) B.,<\/b> [Dzi\u015b oficjalnie: Bia\u0142e Wigierskie<\/i>.] <\/span>jez., pow. suwalski, nale\u017cy do systemu w\u00f3d jeziora Wigry, ma 313 m. obszaru i 80 st. g\u0142\u0119boko\u015bci. 10.) B.,<\/b> [Dzi\u015b oficjalnie: Bia\u0142e Filipowskie<\/i>.] <\/span>jez., pow. suwalski, w dobrach Czostk\u00f3w<\/a>, o 2 w. na p\u00f3\u0142n. wsch\u00f3d od Filipowa, brzeg wschodni lesisty, inne bezle\u015bne, nizkie; \u0142\u0105czy si\u0119 z jez. Przysta<\/span>jne<\/a> przez strumie\u0144. Ma 224 m. obszaru i 42 st. g\u0142\u0119b. [Inne jez. Bia\u0142e: a) pod wsi\u0105 Jodoziory, b) na p\u0142n.-wsch od jez. Potopy<\/a>, c) ma\u0142e jeziorko mi\u0119dzy jez. Pierty<\/a> i Kr\u00f3l\u00f3wek<\/a>, d) na p\u0142n.-wsch od jez. Stackiego<\/a> (Rajgrodzkiego<\/a>).]<\/span> Br. G.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Bia\u0142e,<\/b> 1.) jez. w pow. grodzie\u0144skim, na zach\u00f3d mka Jeziory, 12 w. d\u0142., 1\u20142 w. szer., (wed\u0142ug Strielbickiego 9 w. kw. rozl.), brzegi suche, lesiste. Za po\u015brednictwem strumienia Chomuty \u0142\u0105czy si\u0119 z jez. Mo\u0142otniewo, kt\u00f3re ze swej strony ma komunikacy\u0105 z bardziej p\u00f3\u0142nocnemi jeziorami Zapurye i \u0141\u00f3t. Z pod Zapurya p\u0142ynie Kalnica i wpada do zatoki Kaban jez. Bia\u0142ego. Z drugiej strony jez. B. \u0142\u0105czy si\u0119 z jez. Rybnic\u0105, kt\u00f3re daje pocz\u0105tek rzeczce Pyrrze, uchodz\u0105cej do Kotry. Por. <\/i>Kotra<\/a><\/i>. 2). B.,<\/b> jez. W pow. s\u0142onimskim, par. Olszew, o 6 w. na zach\u00f3d od jez. Czarnego, ma dno piaszczyste, odlew\u00f3w \u017cadnych niema, rozl. 4 w. kw. 3.) B.<\/b> jez., pow. \u0142ucki, ma 4 w. kw. rozl. wed\u0142ug Strielbickiogo. 4.) B.<\/b> jez., pow. kowelski, ma 6 w. kw. rozl. wed\u0142ug tego\u017c. 5.) B.<\/b> jez., powiat czerkaski, niedaleko wsi Bia\u0142ozierza, na p\u0142d.-zach. od Czerkas, 10 w. d\u0142., 1\u20141 i p\u00f3\u0142 szer. (wed\u0142ug Strielbickiego 4 w. kw. rozl.); z p\u0142n. przylega do b\u0142\u00f3t irdy\u0144skich; dno i brzegi piaszczyste, woda czysta, du\u017co ryb i rak\u00f3w; widocznie zmniejsza si\u0119 na powierzchni\u0119 i g\u0142\u0119boko\u015b\u0107. F. S.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bia\u0142e b\u0142ota,<\/b> 1.) pow. augustowski, gmina Balla wielka, par. Ho\u017ca Sylwanowce, dobra ziemskie, w ko\u0144cu zesz\u0142ego stulecia nale\u017ca\u0142y do Jana Morossa, s\u0119dziego grodzkiego. W roku 1807 sprzedane Woj\u00adcie\u00adcho\u00adwi So\u00adbo\u00adlew\u00adskie\u00admu i jego ma\u0142\u017conce, dot\u0105d zostaj\u0105 w r\u0119ku tej\u017ce ro\u00addzi\u00adny. 2.) B.,<\/b> kol. w\u0142o\u015bc., pow.<\/span> ostrowski, gm. Bra\u0144szczyk, parafia Por\u0119by. W 1827 r. by\u0142o tu 57 dm. i 379 mieszk.; obecnie jest 66 dm.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Bia\u0142e-jeziorki,<\/b> wie\u015b i folw., pow. suwalski, gm. Czostk\u00f3w, odl. o 22 w. od Suwa\u0142k; wie\u015b liczy 18 dm., 93 mieszk., folwark za\u015b 1 dm. i 6 mk. [Na mapie 1839 r. tak\u017ce: Bia\u0142a posada le\u015bna<\/i> na wsch.-p\u0142d. od wsi, przy drodze do <\/span>Rak\u00f3wka<\/a> (3.).] K. H.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bia\u0142eg\u00f3ry,<\/b> w\u015b rz\u0105dowa, pow. sejne\u0144ski, gm. Pokrowsk, par. Krasnopol. W 1827 r. by\u0142o tu 12 dm. i 176 mk., obecnie 30 dm. i 211 mk. (opuszczona u Zinberga).<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Bia\u0142ob\u0142oty,<\/b> 1.) kol., pow. s\u0142upecki, gm. Grodziec, par. Kr\u00f3lik\u00f3w. Obszaru ma 1896 mr<\/span>. W 1827 r. by\u0142o tu 100 dm. i 788 mk., obecnie 1314 mk. 2.) B.,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Andrzejewo, o 22 wiorst od Suwa\u0142k, liczy 15 dom. i 140 mk.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Bia\u0142obrzegi,<\/b> 1.) os. miejska, nad rz. Pi\u00adli\u00adc\u0105, p. ra\u00addom\u00adski, gm. i par. Bia\u00ad\u0142o\u00adbrze\u00adgi. Le\u017cy przy trakcie bitym z Warszawy do Ra\u00addo\u00admia. Odl. od Radomia 29 w., od War\u00adsza\u00adwy 67 w. B. by\u0142y do roku 1868 miasteczkiem. Obecnie znajduje tu si\u0119 ko\u015bci\u00f3\u0142 par. drewniany z XVI w., szko\u0142a pocz\u0105tkowa, s\u0105d gminny okr. III, urz\u0105d gminny, stacya pocztowa. W 1827 r. B. mia\u0142y 61 dm. i 543 mk.; w 1859 r. 60 dm. i 1023 mk.; obecnie za\u015b 63 dm. i 1299 mk., tudzie\u017c 920 morg. ziemi. Par. B. dek. ra\u00addom\u00adskie\u00adgo, 1500 dusz. B. gmina ma 3670 mk.,<\/span> 14,616 morg obszaru: istniej\u0105 w niej: 1 browar, 1 gorzelnia, m\u0142yn wodny i 4 wiatraki, i obejmuje 22 wsi nast\u0119puj\u0105cych: os. Bia\u0142obrzegi, Sucha szla\u00adche\u00adc\u00adka, Ka\u00admie\u0144, Mi\u00adk\u00f3w\u00adka, Turz\u00adno, Su\u00adski M\u0142y\u00adnek, Red\u00adlin, Ko\u00ad\u017cu\u00adch\u00f3w, Ko\u00ad\u017cu\u00adchow\u00adska Wo\u00adla, Ko\u00adrze\u0144, Kla\u00admy-Ko\u00adrzen\u00adckie, Wi\u00adta\u00adlin, Je\u00adru\u00adzal, Sta\u00adwi\u00adszyn, D\u0105b\u00adro\u00adwa, Bor\u00adki Sta\u00adwis\u00adkie, Ja\u00adku\u00adb\u00f3w, Bra\u00adni\u00adca, D\u0105b\u00adniak, Ja\u00adsion\u00adna, Klamy-Jasi\u0144skie, Borki Jasi\u0144skie i Chru\u015bciech\u00f3w. 2.) B.,<\/b> w\u015b i folw., donacya, na wynios\u0142o\u015bci panuj\u0105cej nad dolin\u0105 Wis\u00ad\u0142y, pow. i\u0142\u00ad\u017cec\u00adki. gm. i par. Chot\u00adcza, o 8 w. na p\u00f3\u0142n. od Sol\u00adca. Tu si\u0119 urodzi\u0142 Mar\u00adcin Bia\u00ad\u0142o\u00adbrze\u00ads\u00adki, s\u0142ynny kaznodzieja. W 1827 r. by\u0142o tu 22 dm. i 158 mk. Obszar og\u00f3lny ziemi dworskiej 2141, w\u0142o\u015bcia\u0144skiej 389 mr<\/span>. 3.) B.,<\/b> w\u015b, folw., pow. o\u00adpo\u00adczy\u0144\u00adski, gm. U\u00adne\u00adwel, par. t. n. Posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 paraf: murowany z XV wieku. W 1827 r. by\u0142o tu 23 dm. i 276 mk.; par. B. dek. o\u00adpo\u00adczy\u0144\u00adskie\u00adgo ma 2052 dusz. 4.) B.,<\/b> folw., pow. war\u00adszaw\u00adski, gm. i par. Nie\u00adpo\u00adr\u0119t, na piaszczytej i mokrej nizinie na lewym brzegu Narwi, na kraw\u0119dzi puszczy nie\u00adpo\u00adr\u0119c\u00adkiej, na prawo od drogi bitej z Jab\u00ad\u0142on\u00adny do Se\u00adro\u00adc\u00adka. 5.) B.,<\/b> w\u015b, nad Bugiem, z lew. brzegu, pow. so\u00adko\u00ad\u0142ow\u00adski, gm. Ster\u00addy\u0144, par. So\u00adko\u00ad\u0142\u00f3w. Na wzg\u00f3rzu \u015br\u00f3d niziny nadbu\u017cnej, przy uj\u015bciu rzeczki Cio\u00ad\u0142y\u00adni a naprzeciw<\/span> uj\u015bcia Nurca. W 1827 r. by\u0142o tu 29 dm. i 238 mk., obecnie 306 mk. 6.) B.,<\/b> w\u015b i folw., pow. \u0142u\u00adkow\u00adski, gm. t. n., par. Kock, na prawo ode drogi z \u0141y\u00adso\u00adbyk do Koc\u00adka, \u015br\u00f3d mokradli. Posiadaj\u0105 s\u0105d gminny, urz\u0105d gminny, szko\u0142\u0119 gminn\u0105, cegielni\u0119, tartak. W 1827 r. by\u0142o tu 88 dm., 561 mk.; obecnie 612 mk., 9582 m. obszaru. Gmina B. nale\u017cy do s. gm. okr. VI., do st. p. w Koc\u00adku; od \u0141u\u00adko\u00adwa 34 wiorst odleg\u0142a, ludn. 3814. 7.) B.,<\/b> w\u015b, pow. za\u00admoj\u00adski, g. Te\u00adresz\u00adpol, par. Nie\u00adlisz, na p\u00f3\u0142n.-zach. od Za\u00admo\u00ad\u015b\u00adcia, na wzg\u00f3rzu nad b\u0142otnist\u0105 dolin\u0105 rz. \u0141a\u00adbu\u0144\u00adki, na lewo ode drogi z Za\u00admo\u00ad\u015b\u00adcia do Kras\u00adne\u00adgo\u00adsta\u00adwu. By\u0142a tu poprzednio gmina, lecz zosta\u0142a przeniesion\u0105 do Te\u00adresz\u00adpo\u00adla. 8.) B.,<\/b> w\u015b, pow. augustowski, gm. Kolnica, ma szko\u0142\u0119 elementarn\u0105. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bia\u0142obrzegi,<\/b> niem. Biallebrzegi<\/i>, le\u015bnictwo, pow. ja\u0144sborski, niedaleko Ja\u0144sborka.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bia\u0142obrzeskie,<\/b> w\u015b, w dawnej ziemi biel\u00ads\u00adkiej, gub. grodzie\u0144skiej.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bia\u0142ocka,<\/b> rzeka, dop\u0142yw Narwi z prawej strony.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Bia\u0142odworska puszcza,<\/b> dawna nazwa obszaru lesistego w klinie przy zej\u015bciu si\u0119 Narwi z Bugiem, pod Serockiem. \u015ar\u00f3d niej do ko\u0144ca zesz\u0142ego stulecia istnia\u0142 folw. Bia\u0142ydw\u00f3r. Przed wiekami mia\u0142a by\u0107 tu osada Jad\u017awing\u00f3w<\/a> (Por. Wikt. Ossoli\u0144ski \u201eWspomn. z Podlasia\u201c, Bibl. Warsz. 1848 r., IV t. 173 str.).<\/p>\n

Bia\u0142ogrondy,<\/b> w\u015b, pow. szczuczy\u0144ski, gm. Ruda, par. Bia\u0142aszewo.<\/p>\n

Bia\u0142ojany,<\/b> Bia\u0142ojania<\/i>, Bia\u0142ajonia<\/i>, niem. Biallojahnen<\/i> lub Biellen<\/i>, w\u015b, pow. e\u0142cki, niedaleko st. p. Bajtkowy.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Bia\u0142oru\u015b,<\/b> Ru\u015b Bia\u0142a<\/i>. Nazwa niezbyt \u015bci\u015ble okre\u015bli\u0107 si\u0119 daj\u0105ca, zar\u00f3wno pod wzgl\u0119dem geograficznym, jak etnograficznym i etymologicznym. Podobno w. ks. Jan Wasilewicz w XV w. nada\u0142 to miano swojej krainie, \u017ceby j\u0105 nad inne wynie\u015b\u0107 tytu\u0142em, bo zgodnie z duchem wielu j\u0119zyk\u00f3w \u201ebia\u0142y\u201c znaczy\u0142 tyle co \u201ewielki\u201c, dobry, stary i t. p. Podobnie\u017c i ksi\u0105\u017c\u0119ta litewscy, ow\u0142adn\u0105wszy Smole\u0144skiem, przybrali nazw\u0119 ks. bia\u0142oruskich. Wyw\u00f3d nazwy B. od \u015bniegu jest niezr\u0119czny; pr\u0119dzej ju\u017c przypu\u015bci\u0107 mo\u017cna, \u017ce okolice te nazwano Rusi\u0105 \u201ebia\u0142\u0105\u201c od bia\u0142ych \u015bwit, kt\u00f3re jej mieszka\u0144cy nosz\u0105. Topograficznie B. obejmowa\u0142a dawne 5 wojew\u00f3dztw: mi\u0144skie, po\u0142ockie, m\u015bcis\u0142awskie, witebskie i smole\u0144skie. W obszerniejszem znaczeniu pod nazw\u0105 B. obj\u0105\u0107 mo\u017cna: cz\u0119\u015b\u0107 gub. witebskiej, gub. mohilewsk\u0105, po\u0142ow\u0119 smole\u0144skiej, cz\u0119\u015b\u0107 czernihowskiej (dawny powiat starodubowski) oraz powiaty: borysowski, ihume\u0144ski, rzerzycki, bobrujski gub. mi\u0144skiej. W znaczeniu \u015bci\u015blejszem nazw\u0119 t\u0119 stosuj\u0105 tylko do gub. witebskiej (cz\u0119\u015b\u0107 wschodnia) i mohilewskiej. W gub. grodzie\u0144skiej natomiast i zachodniej cz\u0119\u015bci gub. mi\u0144skiej by\u0142 kraj \u201eCzarn\u0105 Rusi\u0105<\/a>\u201c zwany (Por. te\u017c Ru\u015b Czerwona<\/a><\/i>). Lud nosz\u0105cy nazw\u0119 Bia\u0142orus\u00f3w, jest to ten sam, o kt\u00f3rym kronikarze pisz\u0105, jako o Krywiczanach<\/a> i Radymiczanach, cho\u0107 od Krywiczan i Czarnorusy pochodz\u0105. W stroju u\u017cywa bia\u0142ych \u015bwit i nosi czapki zwane margie\u0142kami, do garibald\u00f3wek podobne. Statystyka podaje ich liczb\u0119 na trzy miliony z ok\u0142adem; ale \u015bcis\u0142y obrachunek, skutkiem stopniowej zatraty wybitnych cech, jest bardzo trudny. Ju\u017c sam j\u0119zyk bia\u0142oruski nosi na sobie cech\u0119 zmienno\u015bci, stale si\u0119 dokonywuj\u0105cej, cech\u0119 narzeczy przej\u015bciowych; i rzeczywi\u015bcie dzi\u015b jest tylko narzeczem, kt\u00f3re okazuje wielkie podobie\u0144stwo z jednej strony do polskiego z drugiej do rossyjskiego; jest przytem gwar\u0105 czysto ludow\u0105, b<\/span>o wszyscy Bia\u0142orusini wykszta\u0142<\/span>ce\u0144si zarzucaj\u0105 go a raczej, bezwiednie prawie, kszta\u0142c\u0105c si\u0119, zmieniaj\u0105 w jeden lub drugi z pokrewnych a doskonalszych ksi\u0105\u017ckowo j\u0119zyk\u00f3w. J\u0119zyk \u00f3w bia\u0142oruski jest te\u017c u\u017cywany w niekt\u00f3rych powiatach gubernii wile\u0144skiej. A\u017c do Zygmunta III by\u0142 on urz\u0119dowym na Litwie. W nim wydany w Wilnie statut. Skoryna i Melity Smotrycki pisali bia\u0142oruskie dzie\u0142a polemiczne. W naszych ju\u017c czasach Kotlarewski po bia\u0142orusku trawestowa\u0142 Eneid\u0119, Szpilewski i Mar\u00adcin\u00adkie\u00adwicz pisali w tym j\u0119zyku wiersze a Nosowicz wyda\u0142 1870 r. w Petersburgu \u201eS\u0142owar\u2019 bie\u0142oruskaho nareczja\u201c. Wszelako ten ksi\u0105\u017ckowy j\u0119zyk bia\u0142oruski ma\u0142o jest podobny do ludowego, obecnie u\u017cywanego, kt\u00f3ry zreszt\u0105 ma wiele pod-dyalekt\u00f3w, prawie wcale niezbadanych dot\u0105d lingwistycznie. Niew\u0142a\u015bciwie niekt\u00f3rzy pisarze zowi\u0105 to narzecze polsko-ruskiem lub litewsko-ruskiem. \u2014 Przez pewien czas istnia\u0142a osobno w cesarstwie gubernia zwana bia\u0142orusk\u0105. Dyecezy\u0105 albo biskupstwem bia\u0142oruskiem nazywano niekiedy w XVII w. nieunickie ruskie biskupstwo mohilewskie, przez W\u0142adys\u0142awa IV ustanowione. Bia\u0142orusy zachowali do dnia dzisiejszego wszystkie dobre i z\u0142e strony S<\/span>\u0142owian; s\u0105 w og\u00f3le go\u015bcinni, pobo\u017cni, weseli, \u0142atwowierni, cierpliwi, niezapami\u0119tali, ale jednocze\u015bnie zabobonni do najwy\u017cszego stopnia, oszcz\u0119dni do sk\u0105pstwa, samolubni, poddaj\u0105cy si\u0119 wp\u0142ywowi pochlebstwa, nieenergiczni, nieruchliwi, nieprzedsi\u0119bierczy, w rozmowach z inteligency\u0105 nawet duchownymi, ostro\u017cni, niedowierzaj\u0105cy, skryci. Jedn\u0105 z najwi\u0119kszych wad Bia\u0142orusina jest pija\u0144stwo; za w\u00f3dk\u0119 Bia\u0142orus wszystko zrobi\u0107 got\u00f3w a dosy\u0107 mu najmniejszego pretekstu, aby pi\u0142, i dla tego tu we \u015bwi\u0119ta, jarmarki w karczmach ochocze ta\u0144ce i pijatyka. Bia\u0142orus jest osadzisty, kr\u0119py, dosy\u0107 niezgrabny, w\u0142osy bl\u0105d, oczy male\u0144kie, g\u0142\u0119boko osadzone, po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci szare, twarz okr\u0105g\u0142a. Bia\u0142orus pr\u0119dko si\u0119 starzeje, osobliwie kobiety. Odzie\u017c ich nadzwyczaj nie wyszukana, jednostajna; tylko pokrycie g\u0142owy u kobiet odznacza si\u0119 pewn\u0105 rozmaito\u015bci\u0105. Bia\u0142orus lubi bia\u0142y kolor i tem si\u0119 bardzo r\u00f3\u017cni od wielko-rosyanina, lubi\u0105cego kolor czerwony: bia\u0142a sp\u00f3dnica, bia\u0142y fartuch, bia\u0142a chustka na g\u0142owie oto jest najulubie\u0144szy \u015bwi\u0105teczny i codzienny, letni i zimowy str\u00f3j bia\u0142oruski. Czapki Bia\u0142orusy nosz\u0105 najrozmaitsze, z kozerkami i bez nich, futrzane i nie, okr\u0105g\u0142e i rogatywki, nosz\u0105 tak\u017ce i kapelusze. Kobiety nosz\u0105 na g\u0142owie chustki r\u00f3\u017cni\u0105ce si\u0119 kolorem i deseniem. Drogich rzeczy Bia\u0142orusi nie maj\u0105, ale lubi\u0105 nosi\u0107 paciorki szklane, ozdoby miedziane i czasami srebrne. Niewyszukane jest tak\u017ce jedzenie i mieszkanie bia\u0142oruskie: mleko, twar\u00f3g, w jesieni i w zimie kartofle, kapusta, buraki, b\u00f3b, groch, a latem szczaw\u2019, borowina, i t. p., z razowem chlebem \u017ale wypieczonym, z m\u0105ki nieprzesianej, \u017cytniej, zmielonej ze \u017ale przewianego ziarna, w domowych r\u0119cznych \u017carnach: oto zwykle i to w urodzajnym roku u zamo\u017cnego gospodarza po\u017cywienie Bia\u0142orus\u00f3w. Co si\u0119 tyczy mieszka\u0144, to one do dzi\u015b dnia zachowuj\u0105 sw\u00f3j pierwotny charakter. Chata zbudowana z okr\u0105glak\u00f3w, pokryta tranicami bez gwo\u017adzi, albo s\u0142om\u0105, z jedn\u0105 ciasn\u0105 duszn\u0105, dymn\u0105, pe\u0142n\u0105 dusz\u0105cych wyziew\u00f3w i robactwa izb\u0105, z jednem albo z dwoma male\u0144kiemi okienkami, zastawionemi byle jak kawa\u0142kami szk\u0142a i z niewielk\u0105 \u015bpi\u017carni\u0105 w sieni, oto jest typ mieszkalnych bia\u0142oruskich budynk\u00f3w. Czyt. Jana Barszczewskiego \u201eSzla\u00adch\u00adcic Zawalnia czyli Bia\u0142oru\u015b w fantastycznych opowiadaniach, poprzedzone krytycznym rzutem oka na literatur\u0119 bia\u0142orusk\u0105 przez Rom. Podbereskiego\u201c 4 tomy, Petersburg 1844\u201446. Alex. Rypi\u0144ski \u201eBia\u0142oru\u015b\u201c Pary\u017c, 1840. Turczynowicza \u201ePrzegl\u0105d historyi Bia\u0142orusi.\u201c” Bez-Korni\u0142owicza: \u201eIstor. swiedenija o Bie\u0142orusi\u201c (1855). Siemientowskij \u201eEtnograficzeskij obzor witebskoj gub.\u201c Por\u00f3wnaj \u201eTyg. Illustr.\u201c Nr. 273. str. 175 z r. 1873. F. S.<\/i><\/p>\n

Bia\u0142ostocki powiat,<\/b> ob. Bia\u0142ystok<\/i>.<\/p>\n

Bia\u0142ostoczka,<\/b> w\u015b, pow. bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adki, z fabryk\u0105 farb.<\/p>\n

Bia\u0142ousy,<\/b> w\u015b, w pow. sok\u00f3lskim, gub. grodzie\u0144ska, o 21 w. od Sok\u00f3\u0142ki, chat 41.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bia\u0142owier\u015bnie,<\/b> w\u015b rz\u0105dowa, gm. Pokrowsk, par. Berzniki. W 1827 r. by\u0142o tu 11 dm. i 111 mk.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Bia\u0142owieska puszcza,<\/b> le\u017cy w pow. pru\u017ca\u0144skim, mi\u0119dzy 52\u00b0 59′ i 52\u00b0 51′ szer. p\u0142n. a 40\u00b0 10′ i 42\u00b0 d\u0142. wsch. od Ferro, ma 1054 w. kw. rozl., z czego dwie trzecie cz\u0119\u015bci zajmuj\u0105 lasy a jedn\u0119 trzeci\u0105 b\u0142ota i \u0142\u0105ki. Na zachodzie otoczona polami, na wsch\u00f3d i po\u0142udnie ma tak\u017ce wielkie lasy, kt\u00f3re niegdy\u015b \u0142\u0105czy\u0142y j\u0105 z lasami mi\u0144szczyzny. Niegdy\u015b puszcza ta mia\u0142a do 200 tys. dziesi\u0119cin rozl., ale kr\u00f3lowie polscy nadawali r\u00f3\u017cnym osobom prywatnym liczne jej cz\u0119\u015bci, niebawem w nast\u0119pstwie karczowane. Do puszczy tej nale\u017c\u0105 pomniejsze puszcze: ja\u0142owiecka, \u015bwis\u0142ocka, ladzka, szereszewska. Po\u015br\u00f3d niej spotykamy wiele folwark\u00f3w i wsi osiad\u0142ych, kt\u00f3re zajmuj\u0105 blizko 40,000 dziesi\u0119cin ziemi. Pod\u0142ug oblicze\u0144 Eichwalda, obw\u00f3d puszczy ma 160 wiorst, najd\u0142u\u017csza przek\u0105tnia 50, a najmniejsza szeroko\u015b\u0107 40 wiorst wynosi. Mniejsze miasteczka w obwodzie jej s\u0105: Szereszew, Kamieniec litewski, Orla, Narew i Kleszczele. Pod wzgl\u0119dem hydrograficznym, puszcza bia\u0142owieska zawiera wiele wody, kt\u00f3r\u0105 dostarcza Wi\u015ble za po\u015brednictwem Narwi i Bugu: le\u017cy albowiem pomi\u0119dzy rzekami Bia\u0142\u0105, L\u015bn\u0105 i Narwi\u0105, z kt\u00f3rych dwie pierwsze p\u0142yn\u0105 od p\u00f3\u0142nocy ku po\u0142udniowi, ostatnia za\u015b od po\u0142udnia ku p\u00f3\u0142nocy. Narewka, odnoga Narwi, wyp\u0142ywa ze \u015brodka puszczy z b\u0142ota Nikor, dzieli j\u0105 na dwie prawie r\u00f3wne cz\u0119\u015bci, p\u0142ynie przy wsi Bia\u0142owie\u017cy i po wyj\u015bciu z puszczy, na p\u00f3\u0142nocnej stronie, o sze\u015b\u0107 wiorst za ni\u0105, wpada do Narwi za miasteczkiem tego\u017c na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adka. Rzeka L\u015bna, powi\u0119kszona wodami rzeki Bia\u0142ej, wpada do Buga pod Pratulinem. W stra\u017cy le\u015bnia\u0144skiej bierze pocz\u0105tek ma\u0142a rzeczu\u0142ka Le\u015bna, \u0142\u0105cz\u0105ca si\u0119 na brzegu puszczy z Bia\u0142\u0105; ta ostatnia wychodzi z maj\u0105tku Opola, p\u0142ynie przy Kr\u00f3lowym Mo\u015bcie, wpada do L\u015bny, a potem z ni\u0105 razem do Bugu. Wszystkie rzeki i strumienie maj\u0105 spad bardzo nieznaczny, miejscami tworz\u0105 b\u0142otniste rozlewy i wyspy trzcin\u0105 poros\u0142e, albo rozdzielaj\u0105 si\u0119 na tyle odn\u00f3g, i\u017c cz\u0119stokro\u0107 mi\u0119dzy niemi trudno jest rozr\u00f3\u017cni\u0107 g\u0142\u00f3wne koryto. Jezi\u00f3r nie ma, a w wodach ciek\u0105cych, pr\u00f3cz rak\u00f3w, bardzo ma\u0142o jest ryby. Grunt w puszczy rozmaity: zarastaj\u0105cy wrzosem i sam\u0105 sosn\u0105, jest piaszczysty; oko\u0142o \u00bc, ca\u0142ej powierzchni, tam gdzie si\u0119 sosna z innemi mi\u0119sza drzewami, w g\u0142\u0119bszych tylko warstwach piaszczysty i kamienisty, w og\u00f3lno\u015bci za\u015b r\u00f3wny. Na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adka stra\u017cy dwunastu zachowa\u0142y si\u0119 z dawnych czas\u00f3w polskich i s\u0105 nast\u0119puj\u0105ce: 1) augustowska 9,205 kw. dziesi\u0119cin, 2) narewska 5,093 dzies., 3) browska 15,555 dzies., 4) hajnowska 6,065 dzies., 5) le\u015bnia\u0144ska 7,017 dzies., 6) starzy\u0144ska 4,133 dzies., 7) sto\u0142powicka 4,932 dzies., 8) krakowska 7,886 dzies. 9) okolnicka 9,833 dzies., 10) \u015bwietlicza\u0144ska 5,295 dzies. 11) pobielska 7,717 dzies., 12) dziadowla\u0144ska 3,028 dzies. Znaczniejsze uroczyska, zwane u nas obr\u0119bami, na kt\u00f3re znowu dziel\u0105 si\u0119 stra\u017ce pomienione, s\u0105: Podcerkwie, Krukowszczyzna, Grabowiec, Obolonie, Teremiski b\u00f3r, Hacisk dworzyszcze, Szczekotowo, Cis\u00f3wka, Ciesanka, G\u0142\u0119boki k\u0105t, Douhe, Choroszy b\u00f3r, Sachaczewo, Szackie, Bartnicka buda, Sadek i t. d. Wi\u0119ksze ost\u0119py s\u0105: w sto\u0142powickiej, Hnyle\u0107; w augustowskiej, Czupryki, \u017bo\u0142nice i Ograd; w browskiej Tracki; w le\u015bnia\u0144skiej, Szmujdyn i Nieznanowo. Nadle\u015bniczy albo forsztmajster mieszka w Kr\u00f3lowym-Mo\u015bcie, tak nazwanym od mostu, na rzece Bia\u0142ej postawionego z rozkazu kr\u00f3la polskiego Augusta III, gdy ten w r. 1752 na polowanie tu zje\u017cd\u017ca\u0142. R. 1846 podzielono puszcz\u0119 na 5 le\u015bnictw. Na utrzymanie s\u0142u\u017cby le\u015bnej rz\u0105d wyda\u0142 1879 r. 3759 rs. W samej puszczy znajduj\u0105 si\u0119 wsie i folwarki skarbowe, wydzier\u017cawione od rz\u0105du gubernialnego, lub nadawane w arend\u0119 z najwy\u017cszego pozwolenia. Do takich nale\u017c\u0105: Bia\u0142owie\u017c, Mielnisko, Niemierza, Tuszelma, Masiewo z koloni\u0105 Szo\u0142y z kilkunastu rodzin szwabskich sk\u0142adaj\u0105c\u0105 si\u0119, oraz Narewka, Skopowo, Biernacki most, Lipiny, Orzeszkowo, Huryn\u00f3w grad i Babia g\u00f3ra. Pr\u00f3cz tych w po\u015brodku puszczy na 120 dziesi\u0119cinach ziemi, s\u0105 dwie wioseczki Teremiski i Pogorzelce. Og\u00f3\u0142em w w<\/span><\/s> obr\u0119bie puszczy 36 wsi, stanowi\u0105cych dwie gminy: bia\u0142owiesk\u0105 i masiewsk\u0105. Najwi\u0119ksz\u0105 osobliwo\u015bci\u0105 tej puszczy s\u0105 \u017cubry. Rok rocznie nast\u0119puje dok\u0142adne ich obliczenie, u\u0142atwione wielce przez to, \u017ce pojedy\u0144cze \u017cubry nie s\u0105 zbyt boja\u017aliwe, a \u017cyj\u0105ce w stadach trzymaj\u0105 si\u0119 stale pewnych obr\u0119b\u00f3w zimow\u0105 por\u0105, w blizko\u015bci rzek i zdroj\u00f3w, przy kt\u00f3rych zwykle stoj\u0105 dla nich stogi siana. Ka\u017cdy wi\u0119c stra\u017cnik wie niemal z pewno\u015bci\u0105 o liczbie w swoim obr\u0119bie. W r. 1821 by\u0142o \u017cubr\u00f3w sztuk 370, a w r. 1829, 711, t. j. starych 663, a m\u0142odych 48; w przeci\u0105gu zatem lat o\u015bmiu, liczba ich prawie si\u0119 podwoi\u0142a, mimo to, i\u017c po zabronionem polowaniu w r. 1821 przez rok jeden i rozmno\u017ceniu si\u0119 zbytecznem przez ten czas wilk\u00f3w, zgin\u0119\u0142o od nich \u017cubr\u00f3w przesz\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0105t. Najwi\u0119cej utrzymuj\u0105 si\u0119 \u017cubry w stra\u017cy augustowskiej, hajnowskiej i browskiej. R. 1879 by\u0142o do 2000 \u017cubr\u00f3w (\u201eWile\u0144ski Wiestnik\u201c 1879, listopad.). Pami\u0119\u0107 \u0142ow\u00f3w kr\u00f3la Stefana Batorego dochowa\u0142a si\u0119 w nazwie wynios\u0142o\u015bci przy drodze z Hajnowszczyzny do Bia\u0142owie\u017cy, G\u00f3ra Batorowa (Batorowa hora). Przez puszcz\u0119 idzie zwyk\u0142y go\u015bciniec z Kamie\u0144ca do Grodna z b. stacy\u0105 pocztow\u0105 w samej puszczy Korczyn; od niej prowadzi ku zachodowi ma\u0142a boczna droga od wsi Bia\u0142owie\u017cy do Narewki. Puszcza bia\u0142owieska jest najogromniejszym lasem, jaki si\u0119 dochowa\u0142 na ca\u0142ym obszarze staro\u017cytnej Polski i jedynie mo\u017ce da\u0107 wyobra\u017cenie o ogromie tych wielkich puszcz, las\u00f3w i bor\u00f3w, w kt\u00f3re tak bogatym by\u0142 kraj nasz niegdy\u015b. Puszcza ta dochowa\u0142a jeszcze przypomnienie tych dziewiczych ost\u0119p\u00f3w, jakie niegdy\u015b mieli\u015bmy, kt\u00f3rych nietylko stopa ludzka nie depta\u0142a przez ci\u0105g kilku wiek\u00f3w, ale promie\u0144 si\u0119 s\u0142o\u0144ca przez nie zaledwie m\u00f3g\u0142 czasem przedrze\u0107. Takim jest w tej puszczy ost\u0119p w stra\u017cy hajnowskiej, zwany Nieznan\u00f3w. Pisali o puszczy bia\u0142owieskiej: Juliusz baron Brinken, w dziele p. n.: \u201eM\u00e9moire d\u00e9scriptive sur la foret de Bia\u0142owie\u017ca\u201c, Warszawa, 1826 r. Sprawozdanie o tej pracy og\u0142osi\u0142 w Dzienniku Warszawskim z 1826 r. w t. IV Micha\u0142 Podczaszy\u0144ski.\u2014\u201eO puszczy bia\u0142owiezkiej i o celniejszych w niej zwierz\u0119tach, czyli zdanie sprawy z polowania, odbytego w dniach 15 i 16 lutego 1830 r. na dwa \u017cubry\u201c,<\/span> przez Feliksa Paw\u0142a Jarockiego. (Pisma rozmaite wierszem i proz\u0105, Warszawa 1830 r. t. II). \u201eEncyklopedya powszechna,\u201c artyku\u0142 K. W. W\u00f3jcickiego. Wac\u0142aw Przybylski: \u201ePuszcza bia\u0142owiezka i \u017cubry\u201c w Gazecie Warszawskiej 1860 r. \u201eStan obecny puszczy bia\u0142owieskiej,\u201c Czas, 1860 m. 271. M\u00fcller Fr. \u201eUeber die Auerochsen in Ba\u0142owie\u017cer Wald\u201c. 1860 r. Bobrowski w swoim opisie gub. grodzie\u0144skiej; \u201eMaterija\u0142y dla geografii i statyst. Rosii\u201c. O \u017cubrach za\u015b ciekawy artyku\u0142 Wrze\u015bniowskiego w Ateneum oko\u0142o 1877 r.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bia\u0142owie\u017ca,<\/b> w\u015b, pow. pru\u017ca\u0144ski, o 119 w. od Grodna, przy by\u0142ym trakcie handlowym z Grodna do Brze\u015bcia Litewskiego, nad rzek\u0105 Narewk\u0105, g\u0142\u00f3wny punkt puszczy bia\u0142owieskiej.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Bia\u0142o\u017cyca,<\/b> rz., bierze pocz\u0105tek z jeziora Bylsa pod D\u0142ug\u0105 wsi\u0105 w pow. sejne\u0144skim, i ubieg\u0142szy 2 w. pod wsi\u0105 Mizery wpada do Niemna<\/a> z prawego brzegu, prawie naprzeciw Druskienik. Latem woda ledwie si\u0119 s\u0105czy; na wiosn\u0119 wzbiera czasem do 10 st. Brzegi wysokie. L. W.<\/i><\/p>\n

Bia\u0142ystok,<\/b> b\u0142\u0119dnie Bia\u0142ostok<\/i>, ross. Bie\u0142ostok<\/i>, m. pow. gub. grodzie\u0144skiej, le\u017cy pod 53\u00b0 8′ szerok. geogr. i 40\u00b0 49′ d\u0142ug. wschod., o 74 wiorsty na po\u0142ud. zach. od Grodna, nad rz. Bia\u0142\u0105, dop\u0142ywem Supra\u015bli, 78 wiorst od Grajewa, 120 od Brze\u015bcia, stacya dr. \u017cel. warsz. petersb., na przestrzeni Warszawa-Wilno, mi\u0119dzy \u0141apami a Czarn\u0105 Wsi\u0105, o 163 w. od Warszawy, 882 w. od Petersburga. B. zbudowany by\u0142 nad rzeczk\u0105 Bia\u0142\u0105 przez Giedymina w r. 1320. Jan Kazimierz nada\u0142 go jako wie\u015b wraz z innemi dobrami Stefanowi Czarnieckiemu, po zgonie kt\u00f3rego przeszed\u0142 w drodze sukcesyi do wnuka jego po c\u00f3rce, to jest do Klemensa Branickiego. Branicki w po\u0142owie XVIII wieku obra\u0142 tu sobie rezydency\u0105, odbudowa\u0142 pa\u0142ac i w\u015b zamieni\u0142 w mko. Niegdy\u015b rezydencya ta musia\u0142a by\u0107 bardzo \u015bwietn\u0105. Plany pa\u0142acu i ogrod\u00f3w dot\u0105d przechowuj\u0105, si\u0119 w Luwrze w Pary\u017cu w oddziale architektonicznym. Dzi\u015b pozosta\u0142 jeszcze g\u0142\u00f3wny gmach pi\u0119trowy, z wyskokami w kszta\u0142cie podkowy, przerobiony do niepoznania; wjazd przez bram\u0119 pi\u0119trow\u0105, murowan\u0105 i przez dwa dziedzi\u0144ce; obok murowane pi\u0119trowe oficyny, dawna oran\u017cerya i t. p.; z ty\u0142u rozci\u0105ga si\u0119 niegdy\u015b \u015bwietny i du\u017cy ogr\u00f3d z prastaremi drzewami, stawami, zrujnowanemi mostami, altanami i t. d. \u0141\u0105czy\u0142 si\u0119 dawniej z bogatym zwierzy\u0144cem, a dzisiejszy las, pozosta\u0142y po zwierzy\u0144cu, obecnie jeszcze stanowi ulubiony cel wycieczek. By\u0142o to jedno z najporz\u0105dniejszych miast polskich i by\u0142ego wojew\u00f3dztwa podlaskiego; z powodu wspania\u0142ego pa\u0142acu, rozkosznych ogrod\u00f3w, wielkich i pi\u0119knych dom\u00f3w, zwane Wersalem podlaskim. Do rz\u0119du miast wyniesiony zosta\u0142 B. w r. 1749 przez Augusta III na skutek wstawiennictwa Branickich; w wieku za\u015b XIV jako w\u015b nale\u017ca\u0142 od Wiesio\u0142owskich. Po \u015bmierci Branickiego pozosta\u0142a wdowa bezdzietna. Sukcesorowie Branickiego: Jan, Feliks hr. Potoccy i Maryanna z Potockich hr. Mostowska w r. 1802 sprzedali dobra bia\u0142ostockie, to jest B. z pa\u0142acem i 5 wiosek, kr\u00f3lowi pruskiemu za 270,970 talar\u00f3w; \u017ce za\u015b wdowa Branicka mia\u0142a do\u017cywocie, wi\u0119c kr\u00f3l pruski dopiero po jej \u015bmierci m\u00f3g\u0142 wej\u015b\u0107 w posiadanie d\u00f3br B. Sta\u0142o si\u0119 jednak, \u017ce Branicka prze\u017cy\u0142a rz\u0105dy pruskie, trwaj\u0105ce od r. 1794 do 1807 i w czasie kt\u00f3rych B. by\u0142 miastem kameralnem. Po jej \u015bmierci ws<\/span>pomniani wy\u017cej sukcesorowie, za zgr<\/span><\/s>od\u0105 kr\u00f3la pruskiego, sprzedali za t\u0119\u017c sam\u0105 summ\u0119 dobra B. cesarzowi Aleksandrowi I w r. 1809. Poniewa\u017c jednak na dobrach tych hetman Branicki uczyni\u0142 dla ro\u017cnych instytucyj i os\u00f3b zapisy, a w ich liczbie na fundusz edukacyjny talar\u00f3w 51.777, duchowny tal. 30,844, ziemi biel\u00ads\u00adkiej 15591 etc., przeto po str\u0105ceniu takowych z procentami, sprzedaj\u0105cy otrzymali tal. 97,321. Od pokoju tyl\u017cyckiego przy\u0142\u0105czony do Rossyi, B. do r. 1842 by\u0142 miastem obwodowem, a odt\u0105d powiatowem. Pami\u0119tny tak\u017ce d\u0142ug\u0105 chorob\u0105 Augusta II i nadniszczony po\u017carem w r. 1753 (Echard’a Dykcyonarz z r. 1782). Kiedy Aleksander I przeje\u017cd\u017ca\u0142 przez B., miejscowo\u015b\u0107 tak mu si\u0119 podoba\u0142a, i\u017c j\u0105 na letni\u0105 rezydency\u0105 przeznaczy\u0142, asygnuj\u0105c zarazem na drobne naprawy rs. 2,000. Wyznaczona w tym celu komisya zanadto uprz\u0105ta\u0142a wszystkie cenne ruchomo\u015bci i zabytki, tak, \u017ce cesarz, uwiadomiony o takiem spe\u0142nianiu swej woli, wyznaczy\u0142 inn\u0105 komisy\u0105. Ale i teraz nie oby\u0142o si\u0119 bez nadu\u017cy\u0107. Pomi\u0119dzy innemi faktami przytaczaj\u0105, ze np. wielk\u0105, kosztown\u0105 zas\u0142on\u0119 teatraln\u0105, z powodu niemo\u017cno\u015bci przetransportowania, poci\u0119to na 4 cz\u0119\u015bci i sprzedano przez \u017cyd\u00f3w do Anglii. Pousuwano pos\u0105gi, powyrywano posadzki. W ko\u0144cu zdj\u0119to dach miedziany, zast\u0105piwszy go \u017celaznym, odmiennego p\u0142askiego kszta\u0142tu; podczas tej zmiany dworzec przez ca\u0142\u0105 zim\u0119 sta\u0142 bez dachu. Kiedy cesarz powt\u00f3rnie zjecha\u0142 do B. w celu zamieszkania pa\u0142acu, zasta\u0142 wszystko tak zrujnowane, \u017ce pierwotnej my\u015bli swojej zaniecha\u0107 musia\u0142. Za czas\u00f3w hetma\u0144skich gospodarstwo w B. prowadzone by\u0142o bardzo umiej\u0119tnie i korzystnie, i pomimo ca\u0142ej wystawno\u015bci, rozch\u00f3d by\u0142 zawsze z dochodem w zgodzie. Pozosta\u0142e, systematycznie i bardzo porz\u0105dnie prowadzone rejestra gospodarskie, wymownie o tem \u015bwiadcz\u0105. W okolicach B. istnia\u0142y r\u00f3\u017cne pi\u0119kne ogrody z altanami i pa\u0142acykami np. na Wysokim Stoczku, w Ba\u017cantarni, w Pstr\u0105garni, gdzie pstr\u0105gi i ba\u017canty dla pa\u0144skiego sto\u0142u i na sprzeda\u017c dla zysku hodowano. W Choroszczy, o 2 mile na zach\u00f3d od B. nad Narwi\u0105, sta\u0142 pi\u0119kny pa\u0142acyk w stylu rococo zbudowany, wod\u0105 oblany, \u015br\u00f3d wielkiego parku, staw\u00f3w, kana\u0142\u00f3w i wysp; dwa ma\u0142e pawilony pi\u0119trowe i dwie takie\u017c oficyny wielkich rozmiar\u00f3w przeznaczone by\u0142y dla go\u015bci, s\u0142u\u017cby i dla ogromnej kuchni, gdzie, mi\u0119dzy innemi, istnia\u0142 komin rozmiar\u00f3w olbrzymich dla pieczenia ca\u0142ych wo\u0142\u00f3w. Przez B. przep\u0142ywa rzeczka Bia\u0142a, formuj\u0105ca w \u015brodku miasta dosy\u0107 du\u017cy staw. Poniewa\u017c fabryki po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci le\u017c\u0105 nad t\u0105 rzek\u0105 i odchody do niej wpuszczaj\u0105, jest ona tedy nadzwyczaj b\u0142otnista i smrodliwa. Ulice dawniejsze zabudowane s\u0105 dosy\u0107 porz\u0105dnie, kamienicami parterowemi i pi\u0119trowemi, mianowicie: Warszawska, Lipowa, Niemiecka; rynek w \u015brodku z bazarem i wie\u017c\u0105 zegarow\u0105, wybudowan\u0105 przez hetmanow\u0119. Poka\u017aniejszemi ulicami jeszcze s\u0105: Wasilkowska, Kleindorfnad stawem, gdzie mieszkali dawniej czescy muzykanci hetma\u0144scy. Nowowznosz\u0105ce si\u0119 ulice s\u0105 ciasne, krzywe, cuchn\u0105ce; domki lub fabryczki drewniane stawiaj\u0105 si\u0119 bez planu i porz\u0105dku, jak si\u0119 komu podoba. G\u0142\u00f3wne budynki, opr\u00f3cz dworca hetma\u0144skiego: dom sier\u00f3t, tak zwany prijut, dawniej mieszkania oficyalist\u00f3w hetma\u0144skich; dom zajezdny po Potockich, w rodzaju pa\u0142acyku w Choroszczy, przy ulicy niemieckiej. Parafialny ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki Wniebowzi\u0119cia N. M. P., za\u0142o\u017cony w r. 1584 przez marsza\u0142ka Piotra Wiesio\u0142owskiego. Kaplice w instytucie panien i na cmentarzu. (Parafia katolicka dekanatu bia\u0142ostockiego ma dusz 12180. Filia w Supra\u015blu, dawniej w Janopolu. Dekanat bia\u0142ostocki dyecezyi wile\u0144skiej ma parafij 15: B., Goni\u0105dz, Jasion\u00f3wka, Trzciany, Dolist\u00f3w, Knyszyn, Turo\u015b\u0144, Choroszcza, Gie\u0142czyn, Juchnowicze, Kalin\u00f3wka, Niewodnica, Dobrzyniew, Sura\u017c, Zab\u0142ud\u00f3w; wiernych 70,118). Ratusz wyniesiony na 564 stopy nad poz. morza, ko\u015bci\u00f3\u0142 na 458 st\u00f3p. (Parafia ewang. B. obejmuje powiaty: bia\u0142ostocki, bielski, sok\u00f3lski: dusz 3315 (r. 1857); ko\u015bci\u00f3\u0142 prawos\u0142awny 1, 2 synagogi, \u017cydowskich dom\u00f3w modlitwy i szk\u00f3\u0142 16) Z innych zabudowa\u0144 wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 jeszcze: odwach i bazar. Dom\u00f3w zajezdnych, brudnych, podrz\u0119dnych, wielka ilo\u015b\u0107. Wi\u0119kszych rozmiar\u00f3w s\u0105: Grand-Hotel i Hotel europejski; koszary, szpitale: wojenny, powiatowy, \u017cydowski; bank wzajemnego kredytu, filia banku handlowego wile\u0144skiego i t. p. Fabryk r\u00f3\u017cnych kort\u00f3w w mie\u015bcie i na przedmie\u015bciach znaczniejszych i okolicy 16, mianowicie kortownie: Ribbert i Jakoby (250 robotnik\u00f3w), Commichau (380), F. H. Philipp (150), C. H. Philipp (150), F. T. Timofiejew (200), F. Severin (48), F. Richter, H. Pinagel, C. Krause, Balde et Sieger (150); prz\u0119dzalnie i tkalnie: A. Surazki, N. Surazki, A. S\u0142onimski, S. Jesionowski; apretura E. Kramm; fabryka kapeluszy od r. 1876 Braimeck et Voss. W roku 1878 1 stycznia w B. liczono ludno\u015bci og\u00f3\u0142em 34506 dusz, mianowicie m\u0119\u017cczyzn 19009, kobiet 15497, w tej liczbie ludno\u015bci niesta\u0142ej i wojska: p\u0142ci m\u0119zkiej 3680, \u017ce\u0144skiej 1445 (wojska 950). Pod\u0142ug wyzna\u0144: prawos\u0142aw. 5185 (m. 3014, k. 2171), katol. 3084 (m. 1674, k. 1414), ewang. 5560 (3054 m., k. 2506), izrael. 20365 (m. 10961, k. 9404), mahomet. 312 (m. 300, k. 6). Co do przemys\u0142u i handlu w obecnym czasie doda\u0107 jeszcze wypada, \u017ce po wsiach okolicznych wsz\u0119dzie fabrykuj\u0105 surowe korty, cho\u0107 na 1\u20144 krosnach, oddaj\u0105c surowy wyr\u00f3b do dalszej przer\u00f3bki w mie\u015bcie. Obr\u00f3t handlowy B. i jego okolic w ci\u0105gu jednego p\u00f3\u0142rocza wynosi\u0142: kolej\u0105 warszawsko-peterb. wyw\u00f3z 2,146,800 pud., warto\u015bci rs. 28,174,600; przyw\u00f3z 4664200 pud., warto\u015bci rs. 14,613,300; zatem traci B. przerabiaj\u0105c surowe materya\u0142y: pud. 2,517,400, pozosta\u0142e za\u015b 2,146,800 pud. nabieraj\u0105 przez przer\u00f3bk\u0119 wi\u0119kszej warto\u015bci o rs. 13,561,300, czyli, \u017ce w ci\u0105gu ca\u0142ego roku B. zyskuje rubli 27,122,600. Obr\u00f3t kolej\u0105 grajewsko-brzesk\u0105 w przybli\u017ceniu o po\u0142ow\u0119 mniejszy. Zak\u0142ady naukowe: szko\u0142a realna: uczni\u00f3w do 200, instytut: uczennic 125. Dla zestawienia i por\u00f3wnania podajemy (pod\u0142ug Siemienowa) cyfry z roku 1860: mieszka\u0144c\u00f3w 16544 (w tej liczbie m\u0119\u017cczyzn 8146): kupc\u00f3w 386, mieszczan 12,544, rzemie\u015blnik\u00f3w cechowych 1680; pod\u0142ug wyzna\u0144: prawos\u0142. 643, katol. 3887, ewang. 713, izraelit\u00f3w 11288, mahomet. 13. W tym\u017ce r. 1860 by\u0142o: cerkwi prawos\u0142. 1, ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki 1 i 3 kaplice; ko\u015bci\u00f3\u0142 ewang. 1, synagogi 2; dom\u00f3w modlitwy i szk\u00f3\u0142 izrael. (cheder\u00f3w) 16; dom\u00f3w 819 (181 murowanych); sklep\u00f3w 164, szpital miejski, wi\u0119zienie, gimnazyum (4 klasy podzielone na dwa oddzia\u0142y), instytut c\u00f3rek szla\u00adche\u00adc\u00adkich i szko\u0142a \u017cydowska. W r. 1860 dochody miejskie wynosi\u0142y 10,609. rs. Wedle sprawozda\u0144 za ten\u017ce rok 1860 w mie\u015bcie znajdowa\u0142o si\u0119 fabryk sukiennych 3, w kt\u00f3rych wyrobiono sukna za rs. 32,775; prz\u0119dzalni bawe\u0142ny 2, warto\u015b\u0107 produkcyi 9320; we\u0142n. 5, warto\u015b\u0107 produkcyi rs. 201,620; wytapialni \u0142oju 2, w. p. rs. 4942; garbarnia 1, w. p. rs. 12425; browar ma\u0142ych rozmiar\u00f3w 1, olejarni 2 i mydlarni 3. Robotnik\u00f3w w tych zak\u0142adach pracowa\u0142o oko\u0142o 500; rzemie\u015blnik\u00f3w 741 (417 majstr\u00f3w). W og\u00f3le B. pod wzgl\u0119dem handlowym ma znaczenie wa\u017cne. Kupcy prowadz\u0105 handel zbo\u017cem, drzewem i wyrobami przemys\u0142u r\u0119kodzielniczego; targi odbywaj\u0105 si\u0119 2 razy w tygodniu, jarmark 24 czerwca, na kt\u00f3ry dowo\u017c\u0105 wy\u0142\u0105cznie p\u0142ody i wyroby wiejskie, przyp\u0119dzaj\u0105 konie i byd\u0142o. B. \u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 niegdy\u015b z Warszaw\u0105 traktem pocztowym 26 mil d\u0142ugim: Z\u0142otoryja, Tykocin, M\u0119\u017cenin, Zambr\u00f3w, Ostr\u00f3w, Budy, Wyszk\u00f3w, Serock, Nowydw\u00f3r, Jab\u0142onna. B. przy\u0142\u0105czony do Rossyi od pokoju tyl\u017cyckiego, tworzy\u0142 tak zwany obw\u00f3d B., rozdzielony w r. 1808 na 4 powiaty: B., bialski, sokolski i drohiczy\u0144ski, i istnia\u0142 do r. 1842, w kt\u00f3rym wcielono go do gub. grodzie\u0144skiej i B. zosta\u0142 miastem powiat. Bia\u0142ostocki powiat w zachodniej cz\u0119\u015bci gub. grodzie\u0144skiej zajmuje przestrzeni 50 mil czyli 2427 wiorst kw. (Siemienow; 2552 wiorst kw. Strelbicki), a wedle danych urz\u0119dowych na rok 1878 (Pamiatnaja kni\u017cka grod. gub.) 264791 dzies. kw., w tej liczbie 14633 w\u0142asno\u015bci rz\u0105dowej i 49456 las\u00f3w. Wedle tych\u017ce danych urz\u0119dowych ludno\u015b\u0107 126400 dusz, t. j. 50 na 1 wiorst\u0119 kw. Fabryk sukna 4, warto\u015b\u0107 produkcyi 46126 rs.; kort\u00f3w 23 produkuj\u0105cych za 1363950 rs.; sukna i kort\u00f3w 44, produkuj\u0105cych za 1768316\u00bd rs.; wyrob\u00f3w we\u0142nianych 10, produkuj\u0105cych za 445530 rs.; kapeluszy 1, produkuj\u0105ca za 36000; flaneli 6, produkuj\u0105cych za 37800 rs.; prz\u0119dzalni 2, produkuj\u0105cych za 8700 rs.; tytuniu 2, produkuj\u0105cych za 26200 rs.; w\u00f3dek 11, produkuj\u0105cych za 82801 rs.; browar\u00f3w 15, produkuj\u0105cych za 117000 rs.; farbiarni 4, produkuj\u0105cych za 45000 rs.; mydlarni i \u015bwiec 2, produkuj\u0105cych za 15491 rs.; garbarni 6, produkuj\u0105cych za 5932 rs.; hut szklan. 1 produkuj\u0105ca za 25000 rs.; cegielni 9, produkuj\u0105cych za 15000 rs.; gisernia 1, produkuj\u0105ca za 48763 rs. Miejscowo\u015bci fabryczne: B., Supra\u015bl, Micha\u0142owo, Gr\u00f3dek, Choroszcza, Dojlidy, Kr\u00f3lowy Most, Skorupy, Nowosio\u0142ki, \u017b\u00f3\u0142tki, Krzywa, Topole, Wasilk\u00f3w. Najstarsz\u0105 kortowni\u0105 jest zak\u0142ad w Topolach \u0141yszczy\u0144skich, istnieje bowiem od roku 1826; nast\u0119pnie kortownia Oskragie\u0142\u0142\u00f3w Moes\u00f3w w Choroszczy z r. 1846. W pobli\u017cu Choroszczy w Nowosio\u0142kach prowadzi p. Alfred Oskragie\u0142\u0142o Moes wysoko post\u0119powe gospodarstwo. Browar jego wyrabia 60,000 wiader piwa bawarskiego przedniego gatunku rocznie. Drugi browar parowy jest w Dojlidach; trzeci ma\u0142o znacz\u0105cy w B. Powiat B. dzieli si\u0119 na trzy stany: Zab\u0142udowo, Starosielce, Goni\u0105dz i 11 gmin. W r. 1857 liczy\u0142o si\u0119 tu 10 gmin wiejskich; 216 wsi, 12408 w\u0142o\u015bcian m\u0119\u017cczyzn, 98 obywateli ziemskich, izraelit\u00f3w 16232, synagog 10, dom\u00f3w modlitwy 24; mahomet. 56, ewang. 2381. O osadnikach N<\/span>iemcach w pow. B. dosy\u0107 szczeg\u00f3\u0142owo wspomina Klaus w dziele rosyjsskiem p. t. \u201eNasze Kolonie\u201c Petersburg 1869. Powiat b. ma ze wszystkich powiat\u00f3w gub. grodzie\u0144skiej najmniej miejscowo\u015bci zaludnionych, bo tylko 477, ale g\u0119sto\u015b\u0107 jego zaludnienia wy\u017csza ani\u017celi powiatu s\u0142onimskiego, kt\u00f3ry ma miejsc zaludnionych 1035. Wszystkie parafie katol. pow. bia\u0142ostockiego tworz\u0105 jeden dek. tego\u017c na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adka, (ob. wy\u017cej); prawos\u0142awny za\u015b dek. bia\u0142ostocki ma 11 parafij, wiernych liczy 11,025 (rok 1857). Powierzchnia powiatu B. ca\u0142a prawie r\u00f3wna i nizka, szczeg\u00f3lnie po\u0142udniowa. Rzeki Narew i Biebrza odgraniczaj\u0105 ca\u0142\u0105 zachodni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 powiatu od Kr\u00f3lestwa Polskiego. Narew toczy swe nurty \u015br\u00f3d \u0142\u0105k rozleg\u0142ych, nizkich, b\u0142otnistych; w granicach powiatu nie nadaje si\u0119 do \u017ceglugi statk\u00f3w, przyst\u0119pna jednak dla prom\u00f3w i tratew. Z dop\u0142yw\u00f3w jej najwa\u017cniejsza: Supra\u015bl, rzeka sp\u0142awna, maj\u0105ca w obr\u0119bie powiatu do 15 s\u0105\u017cni szeroko\u015bci i przyjmuj\u0105ca tak\u017ce dop\u0142ywy rzek: Bia\u0142\u0105, P\u0142ask\u0105 i Niewodysz\u0119. Dla powiatu nier\u00f3wnie wa\u017cniejsz\u0105 pod wzgl\u0119dem handlowym jest rzeka Biebrza, z dop\u0142ywem swoim z prawej strony, Nett\u0105; odt\u0105d jest ju\u017c sp\u0142awn\u0105 w ci\u0105gu ca\u0142ego lata. Z przystani pod Goni\u0105dzem wychodzi g\u0142\u00f3wnie zbo\u017ce. Do Biebrzy wpadaj\u0105 liczne rzeczu\u0142ki, ale bez znaczenia. Z jezi\u00f3r w powiecie najwydatniejsze: Augustowskie czyli Czechowskie w pobli\u017cu Knyszyna i Nersel pomi\u0119dzy wsiami Ko\u017ane i Bia\u0142obrzeskie (do 20 wiorst d\u0142ug.; 2-3 w. szer.). B\u0142ota i moczary ci\u0105gn\u0105 si\u0119 wzd\u0142u\u017c rzek; na jesie\u0144 zalane wod\u0105, latem za\u015b mo\u017cna je przeby\u0107, opr\u00f3cz zak\u0105tka przy uj\u015bciu Narwi i Biebrzy, prawie ca\u0142kiem niezaludnionego. Cz\u0119\u015b\u0107 p\u00f3\u0142nocno-zachodni\u0105 pomi\u0119dzy Narwi\u0105 i Biebrz\u0105 zwano dawniej \u201etraktem zatykockim.\u201c Gleba \u017cytnia, kamienista ale urodzajna; powiat przerzyna droga \u017celazna warszawsko-petersburska. Dla zestawienia i por\u00f3wnania przytoczymy cyfry z roku 1860 pod\u0142ug Siemienowa: W tym roku powiat liczy\u0142 75135 dusz p\u0142ci obojga (z wyj\u0105tkiem miasta B.), w tej liczbie: szla\u00adch\u00adty 3057, w\u0142o\u015bcian skarbowych 31069, kolonist\u00f3w 34, innych rolnik\u00f3w 27,000; na 1 mil\u0119 kw. wraz z miastem: 1833 mieszka\u0144c\u00f3w; Powiat pod wzgl\u0119dem policyjnym dzieli\u0142 si\u0119 na dwa stany. Pod wzgl\u0119dem wyzna\u0144 by\u0142o: prawos\u0142. 10,321, katolik. 58,387, ewangelik\u00f3w 2,846, izraelit\u00f3w 3527, mahomet. 44, cerkwi prawos\u0142. 8, klasztor m\u0119ski 1 a w nim zakonn<\/span>ik\u00f3w 5; ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich 11, synagogi 3 i \u017cydowskich dom\u00f3w modlitwy 6. Ludno\u015b\u0107, opr\u00f3cz miasta powiat. zamieszkiwa\u0142a w mm. nadetatowych: Goni\u0105dzu, Knyszynie i Sura\u017cu, w 216 wsiach prywatnych i 276 skarbowych. Miasteczek w powiecie 7 (Gr\u00f3dek, Zab\u0142ud\u00f3w, Trzcianna, Choroszcza, Jasion\u00f3wka, Supra\u015bl, Janopol). Roli ornej w powiecie 122,254 dziesi\u0119cin; \u015brednio na rok wysiewa si\u0119 \u017cyta 26,229 czetwierti, pszenicy 1,000 czetw., j\u0119czmienia 5,447, owsa 8046 i kartofli 118,659; zbi\u00f3r za\u015b wynosi: \u017cyta do 131,140 czetw., pszenicy do 6,000, j\u0119czmienia do 21,000, owsa 32,184 i kartofli 1,067,931 czetw. Zbo\u017ca jest poddostatkiem nietylko na \u017cywno\u015b\u0107, ale i do gorzelni. \u0141\u0105ki uwa\u017cane za najlepsze w ca\u0142ej gubernii, szczeg\u00f3lnie te\u017c wyborne s\u0105 \u0142\u0105ki nadbiebrza\u0144skie na zach\u00f3d od Goni\u0105dza do uj\u015bcia, nad rzeczkami; \u0141oso\u015bn\u0105, P\u0142ask\u0105, Orlank\u0105, Brzoz\u00f3wk\u0105 i t. d. W\u0142o\u015bcianie skarbowi u\u017cytkowali z 22,304 dz. ziemi, t. j. po 2 dzies. na g\u0142ow\u0119 (p\u0142ci m\u0119zkiej). W r. 1860 liczono w powiecie 5,700 koni, 28,000 sztuk byd\u0142a rogatego, 17,900 owiec ordynar., 26,451 cienkowe\u0142nistych, 18,200 sztuk trzody chlewnej. Lasy obejmowa\u0142y 61,962 dzies. (40,687 dzies. budulcu); z tych do d\u00f3br pa\u0144stwa nale\u017ca\u0142o 16.090 dzies.; budulec sp\u0142awiaj\u0105 do Kr\u00f3lestwa Polskiego rzekami Narwi\u0105 i Biebrz\u0105. Przemys\u0142 le\u015bny dosy\u0107 jest rozwini\u0119ty po\u015br\u00f3d wie\u015bniak\u00f3w, ale nie stanowi g\u0142\u00f3wnych ich zaj\u0119\u0107. W r. 1860 liczono w powiecie 21 fabryk sukna i kort\u00f3w, 16 gorzelni, 9 browar\u00f3w, 2 fabryki terpentyny, 8 cegielni, 25 garncarni, 1 prz\u0119dzalnia bawe\u0142ny, 1 p\u0142\u00f3cienek, 1 farbarnia, 1 fabryka powro\u017anicza i lin, 2 garbarnie. Same fabryki sukienne wyprodukowa\u0142y sukna, flaneli i kort\u00f3w za 1,864,116 rs.; co do wyrobu sukna najwi\u0119cej zas\u0142uguje na uwag\u0119 Supra\u015bl, kt\u00f3ry sam jeden wyprodukowa\u0142 tych towar\u00f3w za 1,483,816 rs.; dalej Micha\u0142\u00f3w (154,000), Dobrzyniew (105,000 rs.) i inne. Handel powiatu koncentruje si\u0119 g\u0142\u00f3wnie w m. B., dok\u0105d w\u0142o\u015bcianie zwo\u017c\u0105 swoje p\u0142ody i wyroby (Z r\u0119kopisu Artura Sulimierskiego).<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bicajle<\/b> (Ilgiel), w\u015b, pow. suwalski, gmina Zaboryszki, par. Pu\u0144sk, odl. 3 mile od Suwa\u0142k, liczy 15 dm., 34 mk. K. H.<\/i> [Dzi\u015b Becej\u0142y<\/i>.]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bieberstein,<\/b> 1.) w\u015b, pow. gierdawski, pod Barcianami. 2.) B.,<\/b> dobra, pow. z\u0105dzborski, pod Z\u0105dzborkiem.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Biebrza,<\/b> rz., pocz\u0105tek sw\u00f3j bierze z bagien na po\u0142d. od Nowego Dworu w gub. grodzie\u0144skiej, p\u0142ynie w kierunku p\u00f3\u0142n. od wsi Syruciowiec zwraca si\u0119 ku zach. i odt\u0105d w ca\u0142ym swym biegu a\u017c do uj\u015bcia w Narew<\/a>, stanowi granic\u0119 kr\u00f3lestwa od cesarstwa. Za wsi\u0105 Roho\u017cyniec nagle zwraca si\u0119 ku p\u00f3\u0142n., pod os. Lipsk tworzy w\u0119\u017cowaty za\u0142om, zawracaj\u0105c ku po\u0142ud., lecz niebawem powraca do kierunku zachod.; pod Jasionowem przybiera kierunek wi\u0119cej po\u0142ud., zrobiwszy znaczniejsze zakr\u0119ty pod Czarnym lasem i D\u0119bowem, mniej wi\u0119cej w kierunku po\u0142ud.-zach., podp\u0142ywa pod Goni\u0105dz; zt\u0105d nachyla si\u0119 ku zach.; od Osowca coraz wi\u0119cej nachyla si\u0119 ku po\u0142ud. i tak p\u0142ynie a\u017c do wsi Okrasina; nast\u0119pnie d\u0105\u017c\u0105c w kierunku po\u0142ud.-zach., p\u0142ynie oko\u0142o wsi: Brzostowo, Mocarze, Burzyn, Rutkowskie, Wierciszewo i przep\u0142yn\u0105wszy oko\u0142o 140 w. (Bobrowski podaje 170 w., L. Wolski 19 mil, Stuckenberg 140 w., Blizi\u0144ski, r\u0119kopis 220 w.), wpada pod wsi\u0105 Ru\u015b do Narwi z prawej jej strony. Prawy brzeg B. znajduj\u0105cy si\u0119 w kr\u00f3lestwie, nieledwie na ca\u0142ej przestrzeni posiada rozleg\u0142e b\u0142ota, zwane Biebrza\u0144skiemi, do kt\u00f3rych przyst\u0119p po najwi\u0119kszej cz\u0119\u015bci jest utrudniony i dla tego szczeg\u00f3lniej w powiecie augustowskim, prawie nigdzie nie widzimy osad nad sam\u0105 rzek\u0105 tylko w niejakiej odleg\u0142o\u015bci. Lewy brzeg w cesarstwie jest prawie wsz\u0119dzie suchy, miejscami wynios\u0142y, jak np. pod Goni\u0105dzem. Przy takim stanie B. ma koryto niezupe\u0142nie pewne na przestrzeni od \u017ar\u00f3d\u0142a do D\u0119bowa to jest do uj\u015bcia Netty<\/a>, w d\u0142ugo\u015bci 15 i p\u00f3\u0142 mil; szeroko\u015b\u0107 w \u015brednim stanie wynosi od 3\u201410 s\u0105\u017cni, g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 wody od 5\u201410 st\u00f3p; od uj\u015bcia Netty szeroko\u015b\u0107 B. wynosi 10\u201420 s\u0105\u017cni, g\u0142\u0119b. od 10\u201414, a w niekt\u00f3rych miejscach i do 20 st\u00f3p. W czasi<\/span>e suszy woda miejscami jest tak ma\u0142\u0105, \u017ce mo\u017cna j\u0105 pieszo przechodzi\u0107 i wozami przeje\u017cd\u017ca\u0107. Podczas wezbrania w\u00f3d, rzeka zalewa nawet zabudowania wsi nadbrze\u017cnych. Najwi\u0119ksze wezbranie wydarzy\u0142o si\u0119 w roku 1844; wtedy woda wznios\u0142a si\u0119 na 6 st\u00f3p nad stan najwy\u017cszy, rozla\u0142a od 2 do 7 wiorst po przyleg\u0142ych gruntach i zatopi\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 zabudowa\u0144 mieszkalnych we wsi Brzostowie. Zamarzanie wody najcz\u0119\u015bciej nast\u0119puje w grudniu, lody puszczaj\u0105 w marcu lub kwietniu, \u015brednia ich grubo\u015b\u0107 st\u00f3p 2. W czasie w\u00f3d wi\u0119kszych sp\u0142aw rozpoczyna si\u0119 ju\u017c od osady Lipska, lecz dla berlinek, galar\u00f3w i tratew w\u0142a\u015bciwie dopiero, jako dogodny przy ka\u017cdym stanie w\u00f3d, uwa\u017ca si\u0119 od D\u0119bowa, na przestrzeni 68 wiorst, gdzie K<\/span>ana\u0142 A<\/span>ugustowski<\/a> \u0142\u0105czy si\u0119 z Biebrz\u0105; odt\u0105d a\u017c do uj\u015bcia do Narwi, na d\u0142ugo\u015bci 10 mil, sp\u0142awiane bywa drzewo, zbo\u017ce, s\u00f3l, \u017celazo. i t. d. W latach 1823 i 24 w czasie budowy K<\/span>ana\u0142u A<\/span>ugustowskiego, koryto B. by\u0142o regulowane, np. pod wsiami: Mocarze i Szostaki prostowane; z tem wszystkiem dzi\u015b w niekt\u00f3rych miejscach przedstawia ono niedogodno\u015b\u0107 dla sp\u0142awu. Jako\u017c pod Dolistowem, Wroceniem i Goni\u0105dzem dzieli si\u0119 na kilka odn\u00f3g, z kt\u00f3rych \u017cadna nie ma dostatecznej g\u0142\u0119boko\u015bci; w innych miejscach zanieczyszczone jest piaskiem, \u017cwirem i kamieniami; pod Brzostowem, Goni\u0105dzem, Wroceniem i Dolistowem znajduj\u0105 si\u0119 zawa\u0142y kamienne, a pod Dawidowizn\u0105 (pod Goni\u0105dzem) rafa kamienna. Dwa s\u0105 przewozy na Biebrzy: jeden w Osowcu, drugi w Ostrowiu, a pod Sztabinem most drewniany na palach. We wsi Sieburczyn znajduje si\u0119 \u015bpichrz zbo\u017cowy przesz\u0142o na tysi\u0105c korcy. Do Biebrzy zlewaj\u0105 si\u0119 w kr\u00f3lestwie nast\u0119puj\u0105ce rzeki: Nied\u017awiedzica, poni\u017cej wsi Ponarlica; Jastrz\u0119bianka<\/a> [Alternatywnie dop\u0142yw Krasnoborki<\/a><\/i>.]<\/span> z Lebiedziank\u0105 naprzeciw wsi Jasionowo; Netta pod D\u0119bowem; Stawiska [Dzi\u015b ciek bez nazwy.]<\/span> pod wsi\u0105 Lipowo [Nie istniej\u0105ca dzi\u015b wie\u015b na p\u0142d.-wsch. od Jamin.]<\/span>, wchodzi w b\u0142ota biebrza\u0144skie i nast\u0119pnie wlewa si\u0119 do Biebrzy; \u0141ek<\/a> i Dyb\u0142a, o p\u00f3\u0142 mili powy\u017cej miasta Goni\u0105dza; Klimaszewica [Klimaszewnica<\/a>]<\/span> pod wsi\u0105 M\u015bcichy; Wissa<\/a> przy wsi P\u0142uty w pow. kolne\u0144skim; nakoniec rzeczka Kamionka<\/a> [Dzi\u015b oficjalnie: struga Cetna<\/i>.]<\/span> pomi\u0119dzy wsiami Rutkowskie i Burzyn. W gub. grodzie\u0144skiej z lewego brzegu wpadaj\u0105: Sidra<\/a>, Berwina [Berwina al. Berwicha al. (oficjalnie) Bierwicha jest wcze\u015bniej lewym dop\u0142ywem Sidry al. Siderki.]<\/span>, Kamionka [Kamienna]<\/span>, Sto\u0142owniata, Grodnianka [Horodnianka]<\/span>, Brzoz\u00f3wka<\/a>, Olszanka [Wcze\u015bniej wpada do Brzoz\u00f3wki.]<\/span>, Karpa, M\u0142yn\u00f3wka, W\u0119gierzec, Racibor\u00f3wka<\/a>. Wed\u0142ug \u015awi\u0119cickiego Andrzeja B. stanowi\u0142a granic\u0119 mi\u0119dzy siedzibami Jad\u017awing\u00f3w<\/a> (August\u00f3w, Rajgr\u00f3d, Goni\u0105dz) a ziemi\u0105 Wizk\u0105. Stefan Batory chcia\u0142 usp\u0142awni\u0107 B. na przestrzeni od Lipska do uj\u015bcia. Znaczenie B. jako drogi wodnej polega na tem, \u017ce wchodzi ona w system po\u0142\u0105czenia rzeki Niemna z Wis\u0142\u0105; jako\u017c od Niemna idzie K<\/span>ana\u0142 A<\/span>ugustowski, kt\u00f3ry, zako\u0144czony usp\u0142awnion\u0105 rzek\u0105 Nett\u0105, \u0142\u0105czy si\u0119 z Biebrz\u0105 pod D\u0119bowem, gdzie jest \u015bluza; nast\u0119pnie sp\u0142aw odbywa si\u0119 Biebrz\u0105 kt\u00f3ra wpada do Narwi pod wsi\u0105 Ru\u015b, o 3 w. na p\u00f3\u0142n. wsch\u00f3d od Wizny, a nakoniec Narew, powi\u0119kszona wodami Bugu i innych rzek pomniejszych, zlewa si\u0119 do Wis\u0142y pod Modlinem. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Biebrza\u0144skie b\u0142ota,<\/b> najrozleglejsze w kr\u00f3lestwie, ci\u0105gn\u0105 si\u0119 po obu stronach rzeki Biebrzy<\/a> i jej dop\u0142yw\u00f3w. Rozpoczynaj\u0105 si\u0119 oko\u0142o Lipska, po\u0142o\u017conego na kraw\u0119dzi suchego l\u0105du; stanowi\u0105cego niejako p\u00f3\u0142wysep otoczony z trzech stron b\u0142otnistemi nizinami. Wszystkie dop\u0142ywy Biebrzy tworz\u0105 tak\u017ce po obu swych brzegach b\u0142otnisto niziny. Ten obszar b\u0142otny rozszerza si\u0119 niekiedy do 18 w. w kierunku od po\u0142ud. ku p\u00f3\u0142nocy, jak np. w okolicach Lipska. Miejscami tylko kawa\u0142ki suchego wynio\u015blejszego l\u0105du stercz\u0105 jak wyspy lub wrzynaj\u0105 si\u0119 w formie p\u00f3\u0142wyspu w b\u0142otniste przestrzenie. W tych punktach skupiaj\u0105 si\u0119 zwykle osady wiejskie. Wie\u015b Jastrz\u0119bna rozsiad\u0142a si\u0119 na takiej wyspie, maj\u0105c Wilcze bagno z p\u00f3\u0142nocy, b\u0142ota rzeki Jastrz\u0119bianki z zachodu a Biebrza\u0144skie mokradle od po\u0142udnia i wschodu. Na drugiej wyspie na po\u0142. od Lipska mie\u015bci si\u0119 wie\u015b Roho\u017cyn, na innej male\u0144kiej male\u0144ka wioska Ja\u0142owa. Na takich wyspach dalej ku zachodowi w pobli\u017cu uj\u015bcia Netty<\/a> spotykamy wsie: Polkowo, D\u0119bowo, Jasionowo, Kopytkowo. Inne mniej wyniesione wyspy pokryte s\u0105 lasami i niezaludnione. Miejscowo\u015bci te tylko w czasie mroz\u00f3w lub suchego lata maj\u0105 sta\u0142\u0105 komunikacy\u0105 z dalszemi okolicami; w innych porach roku s\u0105 niejako odci\u0119te od \u015bwiata i skazane na wodn\u0105 komunikacy\u0105. Najwi\u0119kszy obszar b\u0142otny rozci\u0105ga si\u0119 na przestrzeni mi\u0119dzy Augustowem, Such\u0105wol\u0105, Goni\u0105dzem i Rajgrodem. B\u0142ota tu maj\u0105 do 28 w. szer. od zachodu ku wschod. i do 15 w. w kierunku od p\u00f3\u0142n. ku po\u0142ud. Wreszcie niedaleko ju\u017c uj\u015bcia swego do Narwi<\/a>, Biebrza tworzy rozleg\u0142e b\u0142ota, ci\u0105gn\u0105ce si\u0119 w kierunku ku Szczuczynowi na 18 wiorst ko\u0142o wsi Okrasin, M\u015bcichy, Klimaszewizna, Kownaty, Godlewo. B\u0142ota Biebrza\u0144skie nosz\u0105 w rozmaitych cz\u0119\u015bciach osobne nazwy jak: Pankowskie, Kobyle, Borowizna, Przetok, Tar\u00f3wka, Bobrza\u0144skie (w\u0142a\u015bciwie), Pie\u0144czykowskie, \u0141\u0119kowo, Netta, Maleszewskie i. t. d. Kana\u0142 Augustowski<\/a> wiele si\u0119 przyczyni\u0142 do osuszenia tych b\u0142ot przez odprowadzenie ich w\u00f3d. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Biedaszki,<\/b> niem. Biedaschken<\/i>, w\u015b, pow. w\u0119goborski, niedaleko st. p. W\u0119gielsztyn. W pow. wystruckim s\u0105 tak\u017ce dobra zwane Biedaschken, inaczej Karolienen, w pobl. st. p. Bokellen.<\/p>\n

Biedry-Falki,<\/b> w\u015b szlach., pow. kolne\u0144ski, gm. Jedwabne, par. Burzyn. Za\u0142o\u017cona przez Jana z Biedrzyc 1471 r. W 1827 r. by\u0142o tu 29 dm. i 117 mk.<\/p>\n

Biegan,<\/b> dawne imi\u0119 polskie.<\/p>\n

Biejko, Bik,<\/b> r\u00f3\u017cne formy dawnego imienia (Bis\u0142aw?), stanowi\u0105ce \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w nazw Bicz, Bik\u00f3w, v. Biejk\u00f3w, Bikcze. Kaz. Stadnicki podaje je w spisie dawnych na\u00adz\u00adwisk ro\u00addo\u00adwych (Przyczynki do heraldyki polsk. 163 str.). Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Biel,<\/b> Biele<\/i>, s\u0105 to trawiaste \u0142ysiny \u015br\u00f3d las\u00f3w lub mokradle bielem<\/i> poros\u0142e; zt\u0105d posz\u0142y nazwy Biele, Bielice, Bieliny, Bielawy, Bielany. Ta ostatnia oznacza\u0142a prawdopodobnie mieszka\u0144c\u00f3w bielu, nie za\u015b sam\u0105 miejscowo\u015b\u0107. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Bielany,<\/b> 1.) okr\u0105g wiejski, gm. Miko\u0142aj\u00f3w, pow. dzi\u015bnie\u0144ski, gub. wile\u0144ska, liczy w swym obr\u0119bie wsie: Baranczyki, Brzuszki, Denisowo, Mas\u0142owszczyzna, Mironczyki, Mier\u017claki, Lipno. F. O.<\/i> 2.) B.,<\/b> dwie wsie, pow. sok\u00f3lski o 12 w. i o 28 w. od Sok\u00f3\u0142ki. Ostatnia ma 46 chat. 3.) B.<\/b> Kotiu\u017ca\u0144skie<\/i>, w\u015b, pow. mohylowski gub. podol., 220 dusz m\u0119z., 312 dzies. ziemi w\u0142o\u015bc. Dworskiej wraz z wsiami Olczydajowem wy\u017cszym i Popieluchami, jest 4071 dz. u\u017cywalnej i 94 nieu\u017cyt. 4.) B.<\/b> Szarogrodzkie<\/i>, wielka w\u015b, pow. mohylowski, gm. Serby, nad rz. \u0141ozow\u0105, o 30 w. na p\u0142n.-zach, od Mohylowa, ma, 212 dm., cerkiew paraf., 953 dusz m\u0119z.; ziemi w\u0142o\u015bc. 2053 dz.; dworskiej 1375 u\u017cywalnej i 134 nieu\u017cyt. Nale\u017ca\u0142a do Kondrackich, dzi\u015b ks. Hohenlohe.<\/p>\n

Bielewicze,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. i par. Wejwery. Ma 18 dm., 192 mk., le\u017cy o 34 w. od Maryampola.<\/p>\n

Bielsk,<\/b> miasto pow. gubernii grodzie\u0144skiej, nad rz. Bia\u0142\u0105 i Lubcz\u0105 o 122 w. od Grodna, ze st. dr. \u017cel. brzesko-grajowskiej (mi\u0119dzy Wysokiem Litewskiem a Bia\u00ad\u0142ym\u00adsto\u00adkiem), odleg\u0142\u0105 o 115 w. od Grajewa; ze st. poczt. odleg\u0142\u0105 o 2 wiorsty od st. dr. \u017cel., za\u0142o\u017cone przez Jaros\u0142awa I, pierwszy raz wspominane przez latopisc\u00f3w pod r. 1253. Mongolski w\u00f3dz Baty spustoszy\u0142 B. Nast\u0119pnie ow\u0142adn\u0105\u0142 nim W\u0142odzimierz ks. wo\u0142y\u0144ski i zaopatrzy\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 tutejsz\u0105 w obrazy i ksi\u0119gi. Po jego \u015bmierci panem miasta by\u0142 synowiec W\u0142odzimierza Jerzy Lwowicz, syn ksi\u0119cia przemyskiego; lecz wyparty przez M\u015bcis\u0142awa ks. \u0142uckiego zem\u015bci\u0142 si\u0119 na zdobywcy, pustosz\u0105c gr\u00f3d ze szcz\u0119tem. Pod panowaniem polskiem B. znosi\u0142 cz\u0119ste napady T<\/span>atar\u00f3w i krzy\u017cak\u00f3w. R. 1430 Witold nada\u0142 miastu pierwsze przywileje a 1495, 1499 i 1501 Aleksander I rozszerzy\u0142 takowe, obdarzy\u0142 B. prawem magdeburskiem i utworzy\u0142 okr\u0105g zwany potem ziemi\u0105 bielsk\u0105 (dzieli\u0142a si\u0119 ona ostatecznie na trzy powiaty: bra\u0144ski, tykoci\u0144ski, suraski). W r. 1507 Zygmunt I odda\u0142 B. Annie, wdowie po Aleksandrze. R. 1542 kr\u00f3lowa Bona podarowa\u0142a miastu 2385 dzies. lasu, kt\u00f3ry 1561 znowu od miasta oderwano. Naj\u015bwietniejszy peryod B. przypada na lata 1529\u20141572. R. 1564 odby\u0142 si\u0119 w B. sejm, na kt\u00f3rym ostatecznie zatwierdzono statut wo\u0142y\u0144ski. W ci\u0105gu w. XVII B. upad\u0142 skutkiem wojen; 1664 r. spalony i spl\u0105drowany. Wojna p\u00f3\u0142nocna i m\u00f3r 1710 r. ostatecznie spustoszy\u0142y ziemi\u0119 bielsk\u0105, niegdy\u015b per\u0142\u0119 wojew\u00f3dztwa podlaskiego. Po drugim rozbiorze, B. dosta\u0142 si\u0119 Prusom; 1807 przeszed\u0142 pod panowanie Rossyi, wcielony do obwodu bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adkie\u00adgo a 1842 do gub. grodzie\u0144skiej, w kt\u00f3rej na\u00f3wczas do powiatu bielskiego w\u0142\u0105czono te\u017c powiat drohiczy\u0144ski. Do pod\u017awigni\u0119cia B. z gruz\u00f3w po wojnach ksi\u0105\u017c\u0105t ruskich przyczyni\u0142 si\u0119 wiele Gasztold wojewoda trocki. Dot\u0105d jest w B. ratusz z XV w. W pobli\u017cu g\u00f3ra Zamkowa ze \u015bladami zamku (zniszczonego 1563 roku od pioruna), w kt\u00f3rym cz\u0119sto przebywali kr\u00f3lowie polscy, udaj\u0105c si\u0119 na \u0142owy do puszczy bia\u0142owieskiej. By\u0142 tez B. jaki\u015b czas starostwem. B. posiada dzi\u015b z cenniejszych gmach\u00f3w pi\u0119knie utrzymywan\u0105 far\u0119, wspomniany ratusz, szpital, wi\u0119zienie, gimnazyum m\u0119skie, progimnazyum i seminaryum pedagogiczne. W d. 1 stycznia 1878 liczy\u0142 5810 mk. t. j. 2756 m\u0119\u017c., 3054 kob.; w tej liczbie 3968 izr., 940 prawos\u0142., 895 katol. i 7 ewang. Jarmark\u00f3w miewa do roku 8. W B. ur. si\u0119 i umar\u0142 J\u00f3zef Jaroszewicz, autor \u201eObrazu Litwy.\u201c Par. ko\u015bci\u00f3\u0142 katol. w B. pod wezw. Narodz. N. M. P. i \u015b. Miko\u0142aja, z muru wzniesiony 1780 przez parafian. Na cmentarzu kaplica. Parafia katol. dekanatu bielskiego liczy dusz 4050. Dekanat bielski w pow. t. n. sk\u0142ada si\u0119 z 20 parafij: Bo\u0107ki, Bra\u0144sk, Drohiczyn, Wyszki, \u0141ubin, Pobikr\u00f3w, Topczewo, Bielsk, Ciechanowiec, Do\u0142ub\u00f3w, Domanowo, Granne, Narew, Ostro\u017cany, Perlejewo, Rutka, Siemiatycze, \u015aledzianowo, Strabla i Winna (dawniej 25 t. j. pr\u00f3cz powy\u017cszych: Sad\u00f3w, Niemir\u00f3w, Mielnik, Kleszczele i Dziatkowicze). Wiernych liczy 49,753. Pow. bielski gub. grodzie\u0144skiej zajmuje wed\u0142ug Strelbickiego 3130 w. kw. a wed\u0142ug urz\u0119dowych danych 325625 dzies., z czego przypada 14520 dzies. na w\u0142asno\u015b\u0107 rz\u0105dow\u0105 a 37086 og\u00f3\u0142em na lasy. Ludno\u015bci ma 122041 t. j. 39 na 1 w. kw. Stosunek wyzna\u0144 \u0142atwo oznaczy\u0107, bior\u0105c powy\u017csz\u0105 cyfr\u0119 katolik\u00f3w dekanatu bielskiego (kt\u00f3ry si\u0119 rozci\u0105ga na ca\u0142y powiat) i wiedz\u0105c, ze izraelit\u00f3w liczono tu 1857 roku 11616 a ewangelik\u00f3w 249. W tym\u017ce roku liczono w\u0142o\u015bcian m\u0119\u017cczyzn 11024, obywateli ziemskich 229. Ludno\u015b\u0107 prawos\u0142awna ma w pow. bielskim trzy dekanaty: bielski, drohiczy\u0144ski i kleszczelski; w bielskim by\u0142o 1857 r. 16 parafij i 27000 wiernych. Izraelici mieli w powiecie 4 synagogi i 18 dom\u00f3w modlitwy (tego\u017c roku). Dzieli si\u0119 powiat bielski na 4 stany (zarz\u0105dy policyjne): B., Bra\u0144sk, Ciechanowiec i Siemiatycze; gmin liczy 15 (w 1857 mia\u0142 gmin 11, wsi 230). R. 1878 by\u0142o w powiecie fabryk sukna 15 z produkcy\u0105 roczn\u0105 na 662723 rs.; browar\u00f3w 8, z prod. 16750 rs.; garbarni 3, z prod. 1095 rs.; fabryka miodu 1, z produkcy\u0105 425 rs. Co do powierzchni gruntu, to wzg\u00f3rza znajduj\u0105 si\u0119 w p\u00f3\u0142n. cz\u0119\u015bci powiatu nad Narwi\u0105 i ku p\u00f3\u0142n.-wsch. od Bielska. Na prawym brzegu \u0141oknicy na p\u00f3\u0142n. od wsi Mi\u0119kisz jest wy\u017cyna zwana \u201eWa\u0142em,\u201c na lewym za\u015b brzegu tej samej rzeki t. z. \u201eg\u00f3ry Ksi\u0105\u017c\u0119ce.\u201c Niziny zajmuj\u0105 po\u0142ud. cz\u0119\u015b\u0107 powiatu, mianowicie te\u017c ko\u0142o Ciechanowca i Drohiczyna; r\u00f3wniny ko\u0142o Bielska (b\u0142ota bielskie), Orli, Bociek, Bra\u0144ska. Mi\u0119dzy Kleszczelami a wsi\u0105 Czerepki r\u00f3wnina piaszczysta, bezwodna. Rzeki g\u0142\u00f3wne Bug i Narew, z dop\u0142ywami: \u0141oknica, Orlanka, Liza (Narwi) i Nurzec (Bugu). Jezi\u00f3r wi\u0119kszych niema, b\u0142ota nad Narwi\u0105, Orlank\u0105, Nurczykiem, Nurcem, oraz mi\u0119dzy Narwi\u0105 i Liz\u0105. G\u0142\u00f3wne zaj\u0119cie mieszka\u0144c\u00f3w rolnictwo. Gleba najlepsza na pograniczu Kr\u00f3lestwa. Oko\u0142o 1857 obliczano wysiew: \u017cyta 24099 czetw.; pszenicy 5131; j\u0119czmienia 6765; owsa 15310; grochu 3065; prosa 670; kartofli 18512. Sprz\u0119t za\u015b: \u017cyta 120,495; pszenicy 30,786; j\u0119czmienia 27060; owsa 61,240; grochu 9,195; prosa 10,050; kartofli 166,878. Ogrodnictwo pi\u0119knie rozwini\u0119te. \u0141\u0105ki najlepsze nad Nurcem, Bugiem, Orlank\u0105, Bia\u0142\u0105, \u0141ososn\u0105 i Bronk\u0105. Najwi\u0119kszy jarmark w powiecie w mie\u015bcie Ciechanowcu 11 kwiet. (na konie). O samem mie\u015bcie B. czyt. Bibl. Warsz.<\/i> 1867, IV i 1868, I. F. S.<\/i><\/p>\n

Bie\u0142ostok,<\/b> ob. Bia\u0142ystok<\/i>.<\/p>\n

Bienin,<\/b> w\u015b w pow. e\u0142ckim, nad jez. Sunowa.<\/p>\n

Bieniowce,<\/b> w\u015b w pow. sok\u00f3lskim, gub. grodzie\u0144skiej, o 25 w. od Sok\u00f3\u0142ki, dm. 35.<\/p>\n

Bierzg\u0142owski zamek,<\/b> niem. Schloss-Birglau<\/i>, inaczej Bierzg\u0142\u00f3wek<\/i>, obszerna w\u0142o\u015b\u0107, nale\u017c\u0105ca do miasta Torunia, st. p. P\u0119dzewo, liczy 4258 m\u00f3rg rozl. (2279 ziemi ornej, 605 \u0142\u0105k, 481 pastw., 953 lasu, 31 wody), 17 dm., mk. 270 (katol. 203, ew. 67). Dawniej by\u0142 tu zamek obronny, za\u0142o\u017cony oko\u0142o r. 1260. Cztery lata potem wojsko Strojnata, ksi\u0119cia \u017cmudzkiego, zniszczy\u0142o go. Musia\u0142 by\u0107 jednak zaraz na nowo odbudowany, bo krzy\u017cacy utrzymywali w nim swoich komtur\u00f3w z pewn\u0105 liczb\u0105 (zwykle 12) zbrojnych rycerzy i duchownych (najwy\u017cej 6). Akta wyliczaj\u0105 nast\u0119puj\u0105cych 15 komtur\u00f3w bierzg\u0142owskich: Arnold Crop r. 1276, Teodor de Spira 1295, Otto de Dreyenlove 1327, Segehard de Schwarzburg 1330, Jan Nothaft 1339\u20141342, Henryk von Kranichfeld, Heidenryk Rabe 1352, Burchard von Asseburg 1362\u201474, Kaspar von Prittitz 1385, Walrabe von Schaufenberg 1389, Arnold von Hecke 1404, Konrad von Baldersheim 1404, Pawe\u0142 Rolman von Dademberg 1404, Jan von Posern 1414, Engelhard Kiesau 1415. W tym roku komendatorya bierzg\u0142owska zosta\u0142a zniesion\u0105 i mi\u0119dzy trzech s\u0105siednich komtur\u00f3w podzielon\u0105. Po\u0142o\u017cenie mia\u0142 zamek w Bierzg\u0142owie pi\u0119kne i obronne, na znacznem wzg\u00f3rzu, z nadzwyczaj dalekim naok\u00f3\u0142 widokiem. Pocz\u0105tkowo by\u0142 w\u0142asno\u015bci\u0105 kr\u00f3lewsk\u0105, ale w r. 1520 Zygmunt I odda\u0142 go miastu Toruniowi w zamian za zamek \u015bwiecki. W XVI w. znajdowa\u0142 si\u0119 jeszcze w dobrym stanie, ale potem przez nieogl\u0119dno\u015b\u0107 w\u0142a\u015bcicieli wiele ucierpia\u0142 od ognia, osobliwie r. 1580 i 1590. Obecnie wida\u0107 po nim do\u015b\u0107 znaczne szcz\u0105tki. K\u015b. F.<\/i><\/p>\n

Bilicze,<\/b> niem. Bilitzen<\/i>, w\u015b, pow. ja\u0144sborski, niedaleko st. p. Kwik.<\/p>\n

Bilskie,<\/b> Bilsko<\/i>, niem. Bielsken<\/i>, w\u015b, pow. lecki, niedaleko st. p. Wydminy.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bilwinowo,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Jeleniewo, odl. 10 w. od Suwa\u0142k, liczy: 28 dm., 210 mk.; przy wsi osada t. n. ma 4 dm. i 29 mieszk. H. K.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bilwiny,<\/b> okolica w pow. sok\u00f3lskim, gub. grodz., o 19 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Binduga<\/b> (z niemieckiego \u201ebinden\u201c, wi\u0105za\u0107), inaczej Winduga, nazwa miejsc nad brzegami rzek sp\u0142awnych, na kt\u00f3rych sk\u0142adano drzewo, przeznaczone do sp\u0142awu. Poniewa\u017c dla sp\u0142awiania potrzeba drzewo wi\u0105za\u0107 w tratwy, jak to dot\u0105d jest we zwyczaju, przeto miejscowo\u015bci te otrzyma\u0142y nazw\u0119 Bindugi. W obr\u0119bie Kr\u00f3lestwa spotykamy je nad Niemnem, Bugiem, Narwi\u0105 i Ty\u015bmienic\u0105. Pospolita i w innych prowincyach, gdzie stosownie do narzecza w r\u00f3\u017cne wyrodzi\u0142a si\u0119 formy, jak: Benduga, B\u0119duha, Bendiucha, Biendiuga i t. p. (ob.).<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Birgelau,<\/b> Birglau<\/i>, ob. Bierzg\u0142owski zamek<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Birszcze,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Krasna, o 22 w. od Kalwaryi. W 1827 r. by\u0142o tu 11 dm. i 105 mk., obecnie 26 dm., 340 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Birsztackie b\u0142oto,<\/b> w pow. grodzie\u0144skim, na praw. brz. Niemna.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Birsztany,<\/b> mko rz\u0105dowe w pow. trockim, na pr. brz. Niemna, o mil 11 od Wilna, 4\u00bd od Kowna, 5 wiorst od Pren. Staro\u017c. osada litewska. W samem mie\u015bcie dosy\u0107 wysoka g\u00f3ra sto\u017ckowata, niegdy\u015b zamkowa, kt\u00f3r\u0105 dot\u0105d lud zowie \u201edwaras uszkiajtas\u201c, dw\u00f3r zaczarowany. Wigand ju\u017c 1394 wspomina o B. p. n. Birstein. Potem by\u0142 tu zamek my\u015bliwski W. ksi\u0105\u017c\u0105t litewskich a w 1473 r. Kazimierz Jagielo\u0144czyk z \u017con\u0105 i synami przep\u0119dzi\u0142 tu cz\u0119\u015b\u0107 zimy. B. nale\u017ca\u0142y kolejno do starostw: pu\u0144skiego i pre\u0144skiego. Ko\u015bci\u00f3\u0142 kat. istnia\u0142 tu oddawna a W\u0142adys\u0142aw IV nada\u0142 mu 1643 trzy chaty wie\u015bniacze w B. i cztery w \u017bydejkach. S\u0105 tu trzy zdroje wody s\u0142onej, od 1840 nawiedzane przez chorych a od 1854 urz\u0105dzony zak\u0142ad leczniczy przez doktora Benedykta Bieli\u0144skiego i Adama Bartoszewicza. Chemicznego rozbioru w\u00f3d B. dokona\u0142 najpierw 1851 r. prof. Abicht i aptekarz Justyn Kuszewicz. Okolice malownicze. Ulubione miejsce przechadzki chorych: Zwierzyniec, na drodze do Pren, z pi\u0119knemi szpalerami odwiecznych lip. Tu mia\u0142 si\u0119 znajdowa\u0107 zamek my\u015bliwski w. ksi\u0105\u017c\u0105t litewskich. Historycznie opisa\u0142 B. Teodor Narbutt w Wilnie. O wodach tutejszych pisa\u0142 dr. Regnier w dodatku \u201eGaz. lek.\u201c z 1875 r. Pod\u0142ug analizy p. Szyllera z 1860 r. solanka birszta\u0144ska zawiera, opr\u00f3cz ma\u0142ej ilo\u015bci kwasu w\u0119glanego, na 100 cz\u0119\u015bci: soli kuchennej 1,84; chlorku manganu 0,36; siarczanu sody 0,61; chloranu sody 0,20; siarczanu wapna 1,25; tlenniku \u017celaza 0,04. Woda przezroczysta, bez zapachu, smaku silnie s\u0142ono-gorzkiego, temperatura 7\u00bc \u00baR.; \u017ar\u00f3de\u0142 3, daj\u0105 do 6 tysi\u0119cy wiader na dob\u0119. Wody birszta\u0144skie przewa\u017cnie w postaci ciep\u0142ych wanien wielce pomocne s\u0105 w cierpieniach skrofulicznych, przymiotowych, go\u015b\u0107cu, dnie, obrzmieniach wielkich gruczo\u0142\u00f3w (w\u0105troby, \u015bledziony, serca), cierpieniach dr\u00f3g moczowych i chorobach nerwowych. Sezon k\u0105pielowy od 15 maja do 15 sierpnia pod kierunkiem lekarza zdrojowego, apteka; kilkaset rodzin przybywa tu na kuracy\u0105. Mieszka\u0144c\u00f3w sta\u0142ych 415 ob. p\u0142ci, dom\u00f3w w\u0142o\u015bcia\u0144skich przesz\u0142o 60, zak\u0142ad k\u0105pielowy, dwa hotele, kilkana\u015bcie dom\u00f3w prywatnych dla przyjezdnych, stacya pocztowa w czasie sezonu k\u0105pielowego. \u0179r\u00f3d\u0142a i zak\u0142ad k\u0105pielowy s\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 pobliskiego obywatela p. Kwin\u00adty. Jest tez w B. stacya obserwacyjna na Niemnie. Paraf. ko\u015bci\u00f3\u0142 katol. \u015b\u015b. Tadeusza i Judy, z drzewa wzniesiony 1787 kosztem ks. Kazimierza Sapiehy. Parafia katol. dekanatu mereckiego: dusz 1100. Okr\u0105g wiejski B. w gm. Jezno, pow. trocki, liczy w swoim obr\u0119bie mko Birsztany; wsie: Szkiewany, Podpronia, Nawdluny, Kiernowo; za\u015b\u0107.: Szyrwinia, Jarz\u0105bkowo, Gaj. Czyt. \u201eWody w B.\u201c Gaz. codzienna Warsz. 1860 r. Nr. 117; \u201eZak\u0142ad zdrojowy w B.\u201c Gaz. codz. Warsz. 1860 r. Nr. 258, 259. \u201eStaro\u017c. Polska\u201c t. III, str. 437; \u201eWycieczki po Litwie.\u201c t. I, 153\u2014150; \u201eTyg. ill.\u201c 1869, Nr. 79 i nast.; \u201eK\u0142osy\u201c 1879 Nr. 728. H. R.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Biruta,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Kirma [Kirsna ?]<\/span>, par. Urdomin, ma obecnie 179 mk., 17 dm., odl. od Kalwaryi w. 18.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bir\u017ce litewskie,<\/b> mko i dobra obszerne, nosz\u0105ce niegdy\u015b nazw\u0119 ksi\u0119stwa bir\u017ca\u0144skiego, a obecnie stanowi\u0105ce nowo za\u0142o\u017con\u0105 ordynacy\u0105 bir\u017ca\u0144sk\u0105, imienia Tyszkiewicz\u00f3w, kt\u00f3ra zawiera w sobie klucz\u00f3w 17, folwark\u00f3w 36, wsi 181, za\u015bciank\u00f3w 77 i zajmuje przestrze\u0144 bardzo znaczn\u0105, bo dziesi\u0119cin 73,215 ziemi uprawnej a \u0142\u0105k i pastwisk dziesi\u0119cin 27,875. B. litewskie le\u017c\u0105 na pograniczu \u017bmujdzi i Kurlandyi, u zbiegu rzek Oposzczy i Ag\u0142ony, nad stawem utworzonym z rzek zatrzymanych i jeziora, zwanego Szyrweny. Od pierwszej unii w r. 1413 i podzia\u0142u wiel. ks. litewskiego na wojew\u00f3dztwa, by\u0142o to wojew\u00f3dztwo trockie, pow. upicki, nast\u0119pnie (od r. 1796) gubernia litewsko-wile\u0144ska, powiat r\u00f3wnie\u017c upicki z miastem Poniewie\u017cem, obecnie za\u015b gubernia kowie\u0144ska, powiat poniewieski. Dawna wielko\u015b\u0107 ks. bir\u017ca\u0144skiego zupe\u0142nie by\u0142a inn\u0105. Mapa geograficzna, przechowana dot\u0105d w bibliotece bir\u017ca\u0144skiej, a nosz\u0105ca napis: \u201eCarte geographique du Duch\u00e9 de Bir\u017ce, biens h\u00e9r\u00e9ditaires de LL. A. A. les Princes de Radziwi\u0142\u0142, situ\u00e9 dans le district d\u2019Upita, ceux de Wi\u0142komierz, Kowno et dans le duch\u00e9 de Samogitie, faite l\u2019an 1786 au mois de Juin\u201c, wykazuje jasno, ze Bir\u017ce, Popiel, So\u0142omie\u015b\u0107, Poniemu\u0144, So\u0142y, Wi\u017cuny, Owanta, Kiejdany, Nowe miasto, Pompiany, Sa\u0142aty, Turszlonie, \u017bubrzyszki, Cytowiany i Romaniszki, sk\u0142ada\u0142y jeszcze za czas\u00f3w ks. Panie Kochanku jedn\u0119 ca\u0142o\u015b\u0107. Puszcza i lasy bir\u017ca\u0144skie s\u0105 g\u0142\u00f3wnie jod\u0142owe i brzozowe, inne drzewa s\u0105 rzadsze; s\u0105 one przepe\u0142nione zwierzem i ptastwem le\u015bnem r\u00f3\u017cnego rodzaju. Rysie s\u0105 rzadkie. Bobry, kt\u00f3rych tam niegdy\u015b bywa\u0142o nie ma\u0142o, od przesz\u0142o dw\u00f3ch wiek\u00f3w wyt\u0119pione, a nied\u017awiedzi ju\u017c nie ma od lat pi\u0119ciudziesi\u0119ciu. \u0141osie od roku 1863 znacznie przerzedzone zosta\u0142y. Kraj bir\u017ca\u0144ski nader jest ciekawy pod wzgl\u0119dem geologicznym. Powierzchnia ziemi p\u0142aska, sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 z pok\u0142ad\u00f3w pr\u00f3chnicy z glin\u0105 i \u017cwirem, ju\u017c to samej gliny wyciskowej, pod kt\u00f3remi idzie wapno skaliste, pod niem pok\u0142ad gipsu od rzek Ag\u0142ony i Oposzczy na po\u0142udnie i wsch\u00f3d, mie\u0107 musi jakie\u015b wielkie pr\u00f3\u017cnie pod sob\u0105, kt\u00f3rych sklepieniem s\u0105 bez w\u0105tpienia owe wielkie warstwy gipsu, pokryte warstw\u0105 skalist\u0105 wapna, utrzymuj\u0105ce na grzbiecie swoim liczne osady, wioski, lasy, pola i t. d. P\u0142aszczyzna maj\u0105ca pod sob\u0105 ten dziwny kaprys przyrody ci\u0105gnie si\u0119 wzd\u0142u\u017c na trzy i p\u00f3\u0142 mile, w szeroko\u015bci za\u015b na mil\u0119 i wi\u0119cej, w niekt\u00f3rych miejscach ci\u0105gn\u0105c si\u0119 w\u0105zkiem pasmem z ma\u0142emi przerwami. Granic\u0119 tej podziemnej pr\u00f3\u017cni zakre\u015blaj\u0105 rzeki: i tak od miasteczka Bir\u017c na p\u00f3\u0142nocny-zach\u00f3d, wie\u015b Ropejki, rz. Oposzcza i pola wsi Dru\u015bciek, Kolny folwark (ob. Holstena); na zach\u00f3d m\u0142yn Smordo\u0144ski, ztamt\u0105d rzek\u0105 Smordon\u0105, Toto\u0142\u0105, z ma\u0142emi przerwami, a\u017c do m\u0142yna Rouba\u0144skiego na rzece Totoli; na wsch\u00f3d i po\u0142udnie wie\u015b bir\u017ca\u0144ska K\u0142ausunie, Dau\u017cogiry i Gulbin. Przestrze\u0144 ta dzieli si\u0119 na dwa rodzaje pr\u00f3\u017cni: jedne maj\u0105ce dno suche, drugie maj\u0105ce pod sob\u0105 wod\u0119 g\u0142\u0119bokodenn\u0105. Do pierwszego rodzaju nale\u017cy cz\u0119\u015b\u0107 kraju po\u0142udniowo-wschodnia. od Muntegaliszek do Dau\u017cogir; do drugiego nale\u017cy p\u00f3\u0142nocna strona tych\u017ce Muntegaliszek po za Ropejki, Kirki\u0142y, Smordona i dno rzeki Toto\u0142y, a\u017c do jej uj\u015bcia; ta cz\u0119\u015b\u0107 przerwy daje si\u0119 ostatecznie postrzega\u0107 nad brzegami rzeki \u0141aweny, w miasteczku Poswolu, gdzie s\u0105 \u0142azienki wody siarczanej. Zapadliny podobne na przestrzeni wy\u017cej opisanej przybywaj\u0105 bardzo cz\u0119sto; nieraz kilka ich do roku si\u0119 tworzy. Sformowanie si\u0119 podobnej zapadliny zwiastuje p\u0119kanie i \u0142amanie si\u0119 sklepie\u0144 pod ziemi\u0105, kt\u00f3re objawiaj\u0105c si\u0119 stukiem, szumem, hukiem, \u0142oskotem p\u00f3dziemnym, przez opadanie jak gdyby kamieni, padaj\u0105cych do wody, ju\u017c na godzin 24 przed ostatecznem zapadni\u0119ciem ostrzega mieszka\u0144c\u00f3w wioski o spe\u0142ni\u0107 si\u0119 maj\u0105cem nieszcz\u0119\u015bciu i daje im czas do ucieczki, poczem z wielkim \u0142oskotem wszystko w ziemi\u0119 zapada, lub w wodzie tonie, albo te\u017c gdzie\u015b pod ziemi\u0105 ginie, zostawiaj\u0105c po sobie krater formy sto\u017ckowej, albo suchy na dnie, lub te\u017c maj\u0105cy oko przezroczystej, cz\u0119sto niczem nie zg\u0142\u0119bionej wody. Zapadliny te, powtarzane od wiek\u00f3w na przestrzeni wy\u017cej opisanej, przez \u017cadnego z geolog\u00f3w szczeg\u00f3\u0142owo i naukowo postrzeganemi i badanemi dot\u0105d nie by\u0142y; jedynie ciekawo\u015b\u0107 niespecyalist\u00f3w takowe ocenia\u0142a i ich pi\u0119kno\u015b\u0107 majestatyczn\u0105 podziwia\u0142a. Niekt\u00f3re z nich, przechodz\u0105c przez wi\u0119ksze igrzyska przyrody i przez mocniejsze wstrz\u0105\u015bni\u0119cia, wspanialsz\u0105 form\u0119 z u\u0142amk\u00f3w bry\u0142 przek\u0142adanych dosta\u0142y i maj\u0105 swoj\u0105 osobn\u0105 history\u0105, przechowan\u0105 w podaniach ludowych. Opisuje je szczeg\u00f3\u0142owo dr. Ludkiewicz w artykule \u201eO zamkach\u201c umieszczonym w \u201eTece Wile\u0144skiej\u201c , oraz Eustachy Tyszkiewicz w monogr<\/span>afii \u201eBir\u017ce, rzut oka na przesz\u0142o\u015b\u0107 miasta, zamku i ordynacyi\u201c, Petersburg 1869, str. 168 in 8-o. Tak np. nazw\u0119 \u201ePo\u017cemis,\u201c poziomka, nosi zapadlina, do kt\u00f3rej dna wpada strumie\u0144 tego na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adka, pocz\u0105tek bior\u0105cy z b\u0142ot bir\u017ca\u0144skich za wsi\u0105 K\u0142ausuniami. Nie mo\u017cna podziwia\u0107 tego pi\u0119knego widoku wpadania w\u00f3d pod ziemi\u0119 inaczej jak wiosn\u0105; lub w czasie wielkiej ulewy, kiedy strumie\u0144 wzbierze. Wtenczas masa wody, nape\u0142niwszy cz\u0119\u015b\u0107 znaczn\u0105 zapadliny, z niezwyk\u0142ym szumem i wirowym nurtem wpada popod ska\u0142y, i od tego to nurtu podziemnego ca\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 kraiku w obszarze wiorsty kwadratowej nosi nazw\u0119 Poziomki. Za ni\u0105 na po\u0142udnie i zach\u00f3d jest rozpadlina w rodzaju pieczary podziemnej, sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 z bry\u0142 po\u0142amanych gipsu, kt\u00f3re jedne na drugich powalone: nieforemne tej pieczary tworz\u0105 sklepienie; zowie si\u0119 ona Szwentoje, t. j. \u201e\u015awi\u0119ta Dziura\u201c. Oko\u0142o drogi id\u0105cej z Muntegaliszek do Bir\u017c s\u0105 nadzwyczaj daleko ci\u0105gn\u0105ce si\u0119 podziemne jaskinie, kt\u00f3rych sklepienia utrzymuj\u0105 si\u0119 jakby na architektonicznych arkadach i tworz\u0105 kurytarz, po kt\u00f3rego obu stronach wida\u0107 osobne jaskinie. W r. 1857 dr. Ludkiewicz wchodzi\u0142 do tej pieczary, szukaj\u0105c w niej pok\u0142adu soli. Na p\u00f3\u0142 mili od \u015awi\u0119tej Dziury znajduje si\u0119 na polach wsi Daumian jaskinia, dotychczas nie \u015bledzona i bez \u017cadnej nazwy. Tak\u017ce nad strumykiem Upitk\u0105, po za wsi\u0105 Kirdany, przy uj\u015bciu jego do rzeki Toto\u0142y, wiele jest zapadlin suchych, z kt\u00f3rych si\u0119 dzi\u015b wydobywa najpi\u0119kniejszy gips bia\u0142y, krystalizacyi iglastej. Drugie pasmo zapadlin wod\u0105 zalanych, ci\u0105gn\u0105ce si\u0119 od Muntegaliszek do wsi Kirki\u0142 przez pola tej\u017ce wsi, oraz folwarku Rupejek, ca\u0142kiem inny od poprzednich ma charakter. Tutaj gdzie woda wszystko poch\u0142ania co w ni\u0105 wpada, pozostaj\u0105 tylko du\u017ce g\u0142\u0119bokie kratery ze znacznem okiem wody na dnie, a do nich wspomnienia w tradycyi ludowej tak\u017ce dochowane. Tak np. \u201eGaspadynia\u201c, gospodyni, nazywa si\u0119 zapadlina z kraterem, na kt\u00f3rym, jak podanie miejscowe niesie, sta\u0107 mia\u0142a niegdy\u015b obora. Podczas gdy w niej gospodyni krowy doi\u0142a, p\u0119k\u0142y sklepienia podziemne, a obora, krowy i gospodyni posz\u0142y razem na dno w\u00f3d podziemnych; zt\u0105d to miejsce, przez lud \u201egospodyni\u0105\u201c nazwane, dot\u0105d te nazw\u0119 zachowa\u0142o. W kraterze Gospodyni cz\u0119sto widuj\u0105 p\u0142ywaj\u0105ce ryby, a niekiedy mocny ruch wirowy wody, z czego wnosi\u0107 wypada, i\u017c woda tej g\u0142\u0119bokiej zapadliny \u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 musi i z innemi, daleko wi\u0119kszemi wodami. Inna zapadlina, r\u00f3wnie obszerna i g\u0142\u0119boka, nazywa si\u0119 \u201eKaret\u0105\u201c, od tego, i\u017c jakoby jacy\u015b podr\u00f3\u017cni jad\u0105cy karet\u0105, w ni\u0105 wpadli. Na zach\u00f3d i po\u0142udnie Bir\u017c, gdzie si\u0119 pasmo zapadlin ko\u0144czy, wytryska z pod ziemi \u017ar\u00f3d\u0142o Smordony, od swego przykrego odoru litewsk\u0105 nazw\u0119 \u201esmirdi\u201c bior\u0105ce; jest to sadzawka owalna, maj\u0105ca w g\u0142\u0105b 2 s\u0105\u017cnie, w \u015brednicy s\u0105\u017cni 6, na dnie kt\u00f3rej corocznie nowe si\u0119 tworz\u0105 kratery, wybuchaj\u0105ce wod\u0105 i r\u00f3wnie\u017c co rok zakl\u0119saj\u0105ce. Opr\u00f3cz wody, przez te kratery wybuchnie niekiedy i pie\u0144 drzewa olchowego, po cz\u0119\u015bci z kar\u0105, a tak zaokr\u0105glony i otoczony, i\u017c zdaje si\u0119, \u017ce go r\u0119ka ludzka w t\u0119 form\u0119 obrobi\u0142a. Czasem wybucha z nich k\u0119pa trawy pokr\u0119conej; lecz zk\u0105d si\u0119 to wszystko bierze i przez jakie pod ziemi\u0105 wirowe operacye podobne kszta\u0142ty przybiera, tego dot\u0105d nikt nie dochodzi\u0142. Ze \u017ar\u00f3d\u0142a Smorodny wyp\u0142ywa rzeczka tego na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adka, na kt\u00f3rej stoi m\u0142yn, z powodu dostatku wody wiecznie miel\u0105cy. Tutaj ju\u017c Smorodna \u0142\u0105czy si\u0119 z wy\u017cej wspomnion\u0105 rzek\u0105 Toto\u0142\u0105, na kt\u00f3rej brzegach znajduj\u0105 si\u0119 zapadliny g\u0142\u0119bokodenne; wida\u0107 nawet, \u017ce one ci\u0105gn\u0105 si\u0119 pod korytem tej rzeki, powiada dr. Ludkiewicz. Nad brzegami rzeczki \u0141aweny przed kilkunastu latami znaleziono piryt \u017celazny w kryszta\u0142ach, lubo w zbyt ma\u0142ej ilo\u015bci. W jeziorach s\u0105 konchy Planorbis-Corncus, Lymnea-Stagnalis i inne, jakie si\u0119 zwykle w wodach s\u0142odkich znajduj\u0105. Wody mineralne siarczane w Porawicy, takie jak i w Smordoniach, znane s\u0105 i u\u017cywane okolicznie jako skuteczny \u015brodek lekarski. Znalaz\u0142y one przy ko\u0144cu zesz\u0142ego stulecia uczonego badacza, kt\u00f3ry je szczeg\u00f3\u0142owo rozbiera\u0142 i opisa\u0142. Rzadka ta broszura, w j\u0119zyku polskim napisana, zawieraj\u0105ca stronnic 28 in 12-o, bez miejsca druku, nosi tytu\u0142: \u201eO wodach bir\u017ca\u0144skich\u201c przez Paw\u0142a Boufala Hoppena M. L. r. 1791. Autor wspomina o \u201e\u015awi\u0119tej Dziurze\u201c, kt\u00f3rej wej\u015bcie dzi\u015b zupe\u0142nie przez osuni\u0119cie ska\u0142y zamkni\u0119tem zosta\u0142o, jako o miejscu w przesz\u0142o\u015bci litewskiej mytyczne znaczenie maj\u0105cem i si\u0119gaj\u0105cem czas\u00f3w przedchrze\u015bcia\u0144skich. Broszura Hoppena zaszczytnie \u015bwiadczy o tem, \u017ce i w owej epoce zajmowano si\u0119 u nas naukami \u015bcis\u0142emi. Kwestya ludno\u015bci by\u0142aby najbli\u017csz\u0105 po topografii. Lud zamieszkuj\u0105cy t\u0119 okolic\u0119 jest jedno-plemienny, m\u00f3wi czysto litewskim j\u0119zykiem i w formie swej pierwiastkowej przechowa\u0142 si\u0119 a\u017c do dni naszych. To te\u017c dot\u0105d pozosta\u0142o u ludu bir\u017ca\u0144skiego wiele uprzedze\u0144 i dawnych poga\u0144skich zwyczaj\u00f3w, kt\u00f3re si\u0119 tak z nim zros\u0142y, \u017ce ich wykorzeni\u0107 nie podobna. Z tych uroczysto\u015b\u0107 Kupa\u0142y, obchodzona w wigili\u0105 \u015bw. Jana, w najwi\u0119kszem jest zachowaniu. Jak wsz\u0119dzie tak i u Litwin\u00f3w bir\u017ca\u0144skich, j\u0119zyk i zwyczaje flis\u00f3w i bartnik\u00f3w najodleglejszej si\u0119gaj\u0105 staro\u017cytno\u015bci. Odosobnienie ich zatrudnie\u0144 zdaje si\u0119 by\u0107 tego powodem. Dot\u0105d bowiem przy odbijaniu od brzeg\u00f3w \u0142odzi towarnej, mniemany i tajemniczy bo\u017cek w\u00f3d odbiera ofiary w monecie i jadle, rzucanem na dno rzeki, przy kr\u00f3tkiej po\u0142\u0105czonej z poj\u0119ciami chrze\u015bcia\u0144skiemi modlitewce. W lasach i na polach bir\u017ca\u0144skich znajduje si\u0119 wiele uroczysk, dawnych horodyszcz, zwanych pilekalnie t. j. sypana g\u00f3ra; nad brzegiem Oposzczy widzimy dyabl\u0105 g\u00f3r\u0119, wialnia ka\u0142nas, nawet istnieje dyabla mogi\u0142a, wialnia kapej. Mn\u00f3stwo kurhan\u00f3w i mogilnik\u00f3w ok\u0142adanych kamieniami, zwanych kapej, w kt\u00f3rych si\u0119 znajduj\u0105 ozdoby srebrne, br\u0105zowe i narz\u0119dzia \u017celazne. M\u0142otki i toporki kamienne wyorywane bywaj\u0105 na polach. W zbiorze archeologicznym przy bir\u017ca\u0144skiej bibliotece ordynackiej s\u0105 odgrzebane w kurhanach: top\u00f3r i dzida \u017celazne, kt\u00f3rych ostrza umy\u015blnie w ogniu pozakrzywiano przed z\u0142o\u017ceniem do grobu, na czu\u0142\u0105 i wymown\u0105 oznak\u0119 \u017ca\u0142oby, \u017ce ju\u017c zmar\u0142emu, kt\u00f3ry ich u\u017cywa\u0142, s\u0142u\u017cy\u0107 nie mog\u0105, a komu innemu s\u0142u\u017cy\u0107 nie chc\u0105. J\u0119zyk ludu tutejszego ma na wszystko w\u0142a\u015bciwe sobie nazwanie; ma\u0142\u0105 liczb\u0119 p\u00f3\u017aniejszych wyraz\u00f3w przyj\u0105\u0142 z niemieckiego lub s\u0142owia\u0144skiego. J\u0119zyk ten, nader obfity w wyra\u017cenia, dowodzi, \u017ce Litwini tutejsi od wiek\u00f3w mieli swoje instytucye, gospodarstwo, budownictwo, znali handel, rzemios\u0142a, i \u015bwiadczy zarazem wymownie o wygodnym bycie domowym mieszka\u0144c\u00f3w. Po pi\u0119ciu niemal wiekach od pierwszej unii i o\u015bmdziesi\u0119cioletnim wcieleniu do Cesarstwa rossyjskiego, wie\u015bniak bir\u017ca\u0144ski w codziennem \u017cyciu u\u017cywa tylko swego j\u0119zyka. Jedyn\u0105 zabaw\u0105, tego ludu s\u0105 pie\u015bni, przy zatrudnieniach domowych przez starszych, w wolnych za\u015b chwilach dla rozrywki przez m\u0142odzie\u017c, zim\u0105 tre\u015bci nabo\u017cnej, latem wi\u0119cej \u015bwiatowej, zwane dajnos i w nucie weselszej, \u015bpiewane. Tekst ich, od naddziad\u00f3w sukcesyjnie w ustach ludu przechowany, czasem i przez dzisiejszych lirnik\u00f3w wioskowych uk\u0142adany, opiewa zwykle wojny i bohater\u00f3w, wspomina imiona Kiejstuta, Witolda i jakie\u015b historye nieznane, dotycz\u0105ce najdawniejszych wodz\u00f3w swego narodu. Czasem wymieniaj\u0105 w nich poga\u0144skie b\u00f3stwa, gro\u017anego Perkuna i \u0142agodn\u0105 Mild\u0119. Liczne te\u017c s\u0105 u nich narz\u0119dzia muzyczne, na ich ziemi i przez nich utworzone. Wylicza je i opisuje szczeg\u00f3\u0142owo w monografii powy\u017c wzmiankowanej E. Tyszkiewicz, podaj\u0105c rysunek kunkl\u00f3w. Instrumenta muzyczne i inne przedmioty w\u0142asnego wyrobu Litwin\u00f3w bir\u017ca\u0144skich, wesp\u00f3\u0142 z ich obja\u015bnieniem na \u017c\u0105danie w\u0142adzy przes\u0142ane by\u0142y z Bir\u017c do Moskwy dla upe\u0142nienia etnograficznej wystawy w r. 1867. Dawniej mieszkania w\u0142o\u015bcian tutejszych mia\u0142y by\u0107 zupe\u0142nie r\u00f3\u017cne od dzisiejszych. Maj\u0105 si\u0119 one znajdowa\u0107 dot\u0105d gdzieniegdzie w oddalonych zak\u0105tkach Litwy i \u017bmujdzi. Tam ogie\u0144 rozk\u0142ada\u0142 si\u0119 po\u015br\u00f3d kurnej ogromnej izby, zk\u0105d dym wychodzi\u0142 przez ma\u0142e otwory, zast\u0119puj\u0105ce dzisiejsze okna. Pod\u0142oga z gliny ubita; drugie wej\u015bcie by\u0142o tak przestronne jak wrota, gdy\u017c ca\u0142y dobytek domowy razem z lud\u017ami tam si\u0119 mie\u015bci\u0142. Obecnie za\u015b lud ten zamo\u017cny, chaty ma porz\u0105dne i jednostajne. Mi\u0142o jest spojrze\u0107 na ich domowe urz\u0105dzenia gospodarskie, na t\u0119 ca\u0142o\u015b\u0107 miernego dostatku, kt\u00f3ry ich szcz\u0119\u015bcie stanowi, na wzorow\u0105 czysto\u015b\u0107 i porz\u0105dek. Taki jest obecnie stan wie\u015bniaka w dawnem ksi\u0119stwie bir\u017ca\u0144skiem, wedle \u015bwiadectwa E. Tyszkiewicza, kt\u00f3ry pr\u00f3cz tego robi uwag\u0119, ze wie\u015bniak ten, jak si\u0119 ubiera\u0142 za swoich kunigas\u00f3w, tak go i dzi\u015b odzianego widzimy. Inaczej si\u0119 dzieje z wie\u015bniaczkami, kt\u00f3re ch\u0119tnie si\u0119gaj\u0105 po odzie\u017c modniejsz\u0105. Lud ten po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci jest wyznania ewangelicko-augsb. i reformowanego, kt\u00f3re Radziwi\u0142\u0142owie bir\u017ca\u0144scy w dobrach swoich od wiek\u00f3w starali si\u0119 utrwali\u0107, u\u017cywaj\u0105c do tego cz\u0119stokro\u0107 \u015brodk\u00f3w nielegalnych. Znany jest proces wytoczony ks. Januszowi o \u015bcinanie krzy\u017c\u00f3w stawianych po wsiach przez w\u0142o\u015bcian-katolik\u00f3w; w pami\u0119ci za\u015b ludu dot\u0105d przetrwa\u0142o podanie, \u017ce kt\u00f3ry z w\u0142o\u015bcian chcia\u0142 zmieni\u0107 wiar\u0119, mia\u0142 prawo zaj\u0105\u0107 najlepszy grunt i z gospodarki wyp\u0119dzi\u0107 kt\u00f3rego katolika. Obecnie bir\u017ca\u0144ska parafia ewang. augsburska liczy parafian 4700, reformowana 5608, a prawos\u0142awna 662 dusz; co do parafii katolickiej, ma ona w miasteczku ko\u015bci\u00f3\u0142 pod wezw. \u015bw. Jana Chrzciciela, r. 1691 przez Ann\u0119 z Sanguszk\u00f3w Radziwi\u0142\u0142ow\u0105 z drzewa wzniesiony, r. 1858 przez hr. J. Tyszkiewicza z muru ca\u0142kiem przebudowany, na cmentarzu za\u015b kaplic\u0119 \u015bw. Jerzego fundacyi ks. Pikturny z r. 1813, fili\u0105 w Radziwiliszkach, kaplic\u0119 w Giejdziunach i liczy parafian 5730. Od wprowadzenia wiary \u015bwi\u0119tej w r. 1386, Bir\u017ce Litewskie nale\u017ca\u0142y do dyecezyi wile\u0144skiej; od roku za\u015b 1844 t. j. od utworzenia gub. kowie\u0144skiej par. katolicka bir\u017ca\u0144ska wesz\u0142a w sk\u0142ad dyecezyi \u017cmudzkiej, dekanatu kryniczy\u0144skiego. Na budow\u0119 z drzewa pierwszego zboru ewangelicko-reformowanego da\u0142 pozwolenie ks. Radziwi\u0142\u0142 r. 1587. W roku 1870 wzniesiono tam\u017ce now\u0105 wspania\u0142\u0105 budow\u0119 zboru ewangelik\u00f3w, murowan\u0105 ich w\u0142asnym kosztem. Handel w Bir\u017cach Lit. z powodu geograficznego po\u0142o\u017cenia bardzo u\u0142atwiony. Ziemia urodzajna \u0142atwy swych p\u0142od\u00f3w znajduje odbyt. Porty morskie, D\u017awina, Wilia i Niemen, naoko\u0142o za\u015b Ryga, Mitawa, Dyneburg, Wilno, Kowno i miasta pograniczne pruskie zakupuj\u0105 i sp\u0142awiaj\u0105 wszystko co jest do zbycia. Rolnictwo stanowi g\u0142\u00f3wne zatrudnienie ludu, zim\u0105 i latem temu tylko w\u0142o\u015bcianie oddani, w tem jednem sw\u00f3j byt dobry i prawdziwe znajduj\u0105 bogactwo. Monety ich r\u00f3wnie\u017c \u015bwiadcz\u0105 o wspominanem wy\u017cej przywi\u0105zaniu do dawnych zwyczaj\u00f3w. Talary bowiem holenderskie i hiszpa\u0144skie, kiedy\u015b drog\u0105 handlu nabyte, s\u0105 mi\u0119dzy nimi dot\u0105d w obiegu, powiada E. Tyszkiewicz, i nazywaj\u0105 si\u0119 musztyny, od s\u0142owa muszt t.j. bi\u0107, tak jak te\u017c same talary w Polsce nazywa\u0142y si\u0119 bitemi. Ostatniemi laty podniesiony niezwykle wysoko kurs srebra wyniszczy\u0142 bardzo musztyny. \u017bydzi przep\u0142acali je, wykupuj\u0105c, i w ogromnej ilo\u015bci wywozili za granic\u0119. Pierwsza za\u0142o\u017cona bir\u017ca\u0144ska osada by\u0142a tam gdzie dzi\u015b jest dw\u00f3r zwany Bir\u017ce i ober\u017ca Murowanka. \u017be za\u015b na to zabudowanie wyci\u0119to las brzozowy, zajmuj\u0105cy ca\u0142\u0105 przestrze\u0144 Bir\u017c dzisiejszych, a brzezina po litewsku nazywa si\u0119 ber\u017cynia, przeto i nazwanie Bir\u017c pocz\u0105tek sw\u00f3j od brzozowego gaju wzi\u0119\u0142o. Pod wzgl\u0119dem najdawniejszych wspomnie\u0144 historycznych czytamy w \u201eStaro\u017cytnej Polsce,\u201c \u017ce w 1415 Jagie\u0142\u0142o, obje\u017cd\u017caj\u0105c Litw\u0119, by\u0142 w Bir\u017cach, co E. Tyszkiewicz nader s\u0142usznie za rzecz w\u0105tpliw\u0105 uwa\u017ca. Pewnem za\u015b jest, \u017ce w po\u0142owie XV stulecia Grzegorz Fiedkonic, sekretarz kr. Kazimierza Jagielo\u0144czyka, dziedzic \u00f3wczesny Bir\u017c, po\u015blubi\u0142 An\u00adn\u0119 c\u00f3rk\u0119 Miko\u0142aja Radziwi\u0142\u0142a, pierwszego nosz\u0105cego to na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adko, i jako bezdzietny, ca\u0142ych swych d\u00f3br przy zgonie uczyni\u0142 j\u0105 dziedziczk\u0105. Ta umieraj\u0105c w r. 1492 przekaza\u0142a te dobra synowcom swoim Jerzemu hetmanowi i Albertowi biskupowi wile\u0144skiemu. Odt\u0105d dobra te przesz\u0142y do imienia Radziwi\u0142\u0142\u00f3w i nast\u0119pnie stanowi\u0142y kamie\u0144 w\u0119gielny domu Radziwi\u0142\u0142\u00f3w linii bir\u017ca\u0144skiej. C\u00f3rk\u0105 Jerzego Radziwi\u0142\u0142a, pierwszego tego imienia dziedzica Bir\u017c, by\u0142a kr\u00f3lowa Barbara. Od Jerzego i Jana, dw\u00f3ch braci rodzonych, rozdwoi\u0142 si\u0119 dom Radziwi\u0142\u0142\u00f3w na dwie linie: nie\u015bwiesk\u0105 i bir\u017ca\u0144sk\u0105, a synowie ich dwaj bracia stryjeczni imieniem Miko\u0142aj\u00f3w, zwanych Czarny i Rudy, wyniesieni do najwy\u017cszych w kraju dostoje\u0144stw przez szwagra, ich, kr\u00f3la Zygmunta Augusta, otrzymuj\u0105c tytu\u0142 ksi\u0105\u017c\u0105t pa\u0144stwa Rzymskiego od cesarza Karola V, zacz\u0119li si\u0119 pisa\u0107: Czarny, na O\u0142yce i Nie\u015bwie\u017cu, Rudy za\u015b na Bir\u017cach i Dubinkach. Tak wi\u0119c B. w r. 1547 zosta\u0142y ksi\u0119stwem. Syn Miko\u0142aja Rudego Krzysztof I, pierwszy tu zamieszka\u0142, wzni\u00f3s\u0142 zamek obronny a w nim pa\u0142ac dla siebie; miasto znacznie zabudowa\u0142 i przywileje mu nada\u0142. Dla tego te\u017c my\u015bl og\u00f3lnie upowszechniona, \u017ce c\u00f3rka Jerzego, Barbara, ju\u017c tu mieszka\u0142a, jest myln\u0105. Po \u015bmierci Krzysztofa I, gdy Karol ks. Sudermanii wtargn\u0105\u0142 do Polski, Jan Karol Chodkiewicz r. 1603 w zamku bir\u017ca\u0144skim zbiera\u0142 swe si\u0142y wojenne i zt\u0105d wyruszy\u0142 pod Kirchholm dla pobicia na g\u0142ow\u0119 nieprzyjaci\u00f3\u0142. Smutniejsze dla Bir\u017c nadesz\u0142y chwile, gdy Gustaw Adolf w 1625 wkroczy\u0142 do Litwy, Poswol i Bir\u017ce opanowa\u0142 i mocnym garnizonem osadzi\u0142. Skarbiec ksi\u0105\u017c\u0119cy, dzia\u0142a i zapasy wojenne sta\u0142y si\u0119 w\u0142asno\u015bci\u0105 zdobywcy. W skutek uchwa\u0142y sejmowej z r. 1626 Rzplita Radziwi\u0142\u0142a wynagrodzi\u0142a, co mu da\u0142o mo\u017cno\u015b\u0107 odnowienia zrujnowanej twierdzy i uzbrojenia jej tak, ze sta\u0142a si\u0119 znowu pot\u0119\u017cnym i obronnym punktem granic Litwy. W r. 1669 umar\u0142 Bogus\u0142aw Radziwi\u0142\u0142 w. ks. lit., ostatni po mieczu potomek linii ksi\u0105\u017c\u0105t bir\u017ca\u0144skich, kt\u00f3rych dobra odt\u0105d przechodz\u0105, do linii nie\u015bwieskiej. Kiedy Karol XII w roku 1701 w wojnie z Rossy\u0105 tryumfowa\u0107 rozpocz\u0105\u0142, a Piotr Wielki szuka\u0142 przymierza z kr. Augustem II, bir\u017ca\u0144ski zamek przeznaczony zosta\u0142 na zjazd dw\u00f3ch tych monarch\u00f3w, kt\u00f3ry August II uwieczni\u0142 wybitym na to medalem (Patrz E. Tyszkiewicz \u201eBir\u017ce\u201c str. 69, gdzie rysunek medalu podany). W czasie tej\u017ce wojny szwedzkiej wybi\u0142a ostatnia godzina bytu twierdzy i zamku bir\u017ca\u0144skiego, zniszczonych przez Lewenhaupta r. 1704. Odt\u0105d same ju\u017c tylko dobra bir\u017ca\u0144skie bywa\u0142y \u015bwiadkami kl\u0119sk nierozdzielnych z wojn\u0105, kt\u00f3re w r. 1794 \u015bci\u0105gn\u0119\u0142y tu wojska polskie i rossyjskie, w ci\u0105g\u0142ej b\u0119d\u0105ce czynno\u015bci. Najdawniejsz\u0105 wzmiank\u0119 o Bir\u017cach Litewskich jako miasteczku czytamy w li\u015bcie arcybiskupa ryskiego (Patrz \u201ePami\u0119tn. Tow. przyj. Nauk w Poznaniu\u201c 1860 str. 361). Po \u015bmierci Miko\u0142aja Rudego, pierwszego ksi\u0105\u017c\u0119cia na Bir\u017cach, syn jego Krzysztof I, zak\u0142adaj\u0105c zamek obronny, pragn\u0105\u0142 podnie\u015b\u0107 i mko Bir\u017ce i dlatego mu nadaje prawo magdeburskie, swobody i przywileje oraz 60 w\u0142\u00f3k ziemi, wynosz\u0105c je przez to na stopie\u0144 miasta. W r. 1589 otrzyma\u0142o ono na to od kr. Zygmunta III przywilej potwierdzaj\u0105cy. Przywileje miasta po naj\u015bciach szwedzkich W\u0142adys\u0142aw IV nanowo 1644 utwierdza, uwalniaj\u0105c mieszka\u0144c\u00f3w od podatk\u00f3w na lat 12. Ale liczne naj\u015bcia nieprzyjaci\u00f3\u0142, skierowane na Bir\u017ce jako na naro\u017cny szaniec obrony granic Litwy, niszcz\u0105c wszystko ogniem i mieczem doprowadzi\u0142y miasto do upadku. Nawet s\u0105dy domowe w r. 1817 zniesiono zosta\u0142y, ksi\u0119gi przeniesiono do s\u0105du powiatowego w Poniewie\u017cu, a og\u00f3lny zarz\u0105d miasta oddano dziedzicowi d\u00f3br bir\u017ca\u0144skich. B. le\u017c\u0105 o 63 wiorst od Poniewie\u017ca. Cerkiew prawos\u0142awna 1, ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki murowany, powy\u017cej ju\u017c wzmiankowany, wraz z drewnian\u0105 kaplic\u0105 na cmentarzu, zb\u00f3r ewangielicki wspania\u0142y, z muru na nowo wzniesiony, ko\u015bci\u00f3\u0142 luterski, w r. 1638 na prz\u00f3d z drzewa zbudowany a obecnie murowany, 4 drewniane synagogi, dom\u00f3w 536, z kt\u00f3rych 400 \u017cydowskich, kram\u00f3w \u017cydowskich 42, szk\u00f3\u0142 chrze\u015bcia\u0144skich 3, ewangelicka, luterska i w\u0142o\u015bcia\u0144ska. Ta ostatnia, za\u0142o\u017cona przez fundatora ordynacyi hr. Jana Tyszkiewicza, liczy\u0142a uczni\u00f3w 150 i trwa\u0142a do roku 1863. Apteka 1, garbarnie 3 i wielu rzemie\u015blnik\u00f3w. Mieszka\u0144c\u00f3w p\u0142ci obojga do 3000. Jarmarki 3 do roku. G\u0142\u00f3wne tu jest siedlisko ewangelik\u00f3w na Litwie. W r. 1815 cesarz Aleksander I przeje\u017cd\u017ca\u0142 przez B., kt\u00f3re ju\u017c w r. 1811, gdy ks. Dominik Radziwi\u0142\u0142 znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swych d\u00f3br wyprzeda\u0107 postanowi\u0142, nabyte zosta\u0142y przez jednego z licznych jego wierzycieli J\u00f3zefa Tyszkiewicza. W 1816 ukazem cesarskim ustanowion\u0105 zosta\u0142a w Wilnie tak zwana komisya Radziwi\u0142\u0142owska, dla rozpatrzenia powik\u0142anych interes\u00f3w i urz\u0105dzenia d\u00f3br ma\u0142oletniej ks. Stefanii, c\u00f3rki ks. Domika [Dominika ?]<\/span>. W\u00f3wczas to wytoczony zosta\u0142 wesp\u00f3\u0142 z innemi i z Micha\u0142em Tyszkiewiczem, synem J\u00f3zefa, \u00f3wczesnym w\u0142a\u015bcicielem Bir\u017c, proces o dobra bir\u017ca\u0144skie, kt\u00f3ry dopiero r. 1844 w taki spos\u00f3b uko\u0144czony zosta\u0142, ze dziedzictwo na Bir\u017ce synowi nie\u017cyj\u0105cego ju\u017c w\u00f3wczas Micha\u0142a, Janowi Tyszkiewiczowi, p\u00f3\u017aniejszemu za\u0142o\u017cycielowi ordynacyi bir\u017ca\u0144skiej, ukazem cesarskim przyznane zosta\u0142o. Ten\u017ce hr. Jan Tyszkiewicz, za\u0142o\u017cyciel ordynacyi, w 1862, gdy obj\u0105\u0142 dobra bir\u017ca\u0144skie z dzia\u0142u mu przypad\u0142e, za\u0142o\u017cy\u0142 w pobliskim Ostrowiu rezydency\u0105 i miejsce to pi\u0119knym pa\u0142acem przyozdobi\u0142. Pa\u0142ac ten, stawem od miasteczka Bir\u017c oddzielony, zawiera cenne zbiory naukowe i bibliotek\u0119 przed 20 laty od Micha\u0142a Borcha zakupion\u0105. W zbiorze r\u0119kopis\u00f3w odznaczaj\u0105 si\u0119 staros\u0142awia\u0144ski latopisiec z epoki Samozwa\u0144c\u00f3w i metryka korespondencyi J\u0119drzeja Opali\u0144skiego z r. 1582. Do tego\u017c oddzia\u0142u r\u0119kopis\u00f3w wcielone zosta\u0142y papiery po-Radziwi\u0142\u0142owskie, z dobrami bir\u017ca\u0144skiemi \u017cadnej nie maj\u0105ce styczno\u015bci. W bibliotece znajduje si\u0119 tom\u00f3w oko\u0142o 5000, oraz zbiory archeologiczny, etnograficzny i ornitologiczny. Zas\u0142uguj\u0105 r\u00f3wnie\u017c na uwag\u0119: gabinet fizyczny tudzie\u017c zbi\u00f3r rze\u017ab marmurowych i malowide\u0142, zdobi\u0105cych sale, biblioteki i pokoje mieszkalne. (Teka Wile\u0144ska \u201eO zamkach\u201c Dr. Ludkiewicza; monogr. \u201eBir\u017c\u201c E. Tyszk. Petersburg, r. 1869 str. 168 in 8-vo; \u201eStaro\u017cytna Polska\u201c III, 453\u2014459; Siemienow S\u0142ownik geogr.\u2014stat. I, 259. Ten ostatni co do obszaru Bir\u017c nader b\u0142\u0119dne podaje cyfry).<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bissena,<\/b> ob. \u015arednik<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bistein,<\/b> Bisztynek<\/i> (ob.).<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bisztynek,<\/b> Bysztynek<\/i>, niem. Bischofstein<\/i>, Bistein<\/i>, m., pow. reszelski, ze st. poczt., 3500 mk., ma 10 jarmark\u00f3w na rok. Za\u0142o\u017cone w r. 1385 obok dawnej osady Strowangen, 1455 zdobyte przez krzy\u017cak\u00f3w, 1589 pogorza\u0142o. I w XIX w. cz\u0119ste po\u017cary.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bittehnen<\/b> (niem.), kilka wsi w Prusiech wsch., w pow. labiawskim i ragneckim.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Bizenko,<\/b> ma\u0142e jeziorko, w systemacie w\u00f3d wigierskich, pow. suwalski, nale\u017cy do majoratu gen. Ganeckiego. Por. Blizienko<\/i> (?).<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bizery,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Zyple, par. B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo. W 1827 r. by\u0142o tu 18 dm., 161 mk.; dzi\u015b 18 dm., 150 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Blendowen,<\/b> ob. <\/i>B\u0142\u0119dowo<\/a><\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Blendzianka<\/b> lub Zuzenka<\/i>, rzeka, wyp\u0142ywa z jeziora w dobr. \u0141anowicze, pow. suwalski, na granicy Prus, wpada do jeziora Wersele, z kt\u00f3rego wyp\u0142yn\u0105wszy przechodzi w kierunku po\u0142udniowo-zachodnim przez grunta wsi Wersele, Sto\u0142upianki, Zarzecze [W S\u0142owniku wymienione pod nazw\u0105 Zarzeczany Paw\u0142owskie<\/i>.]<\/span>, Budzki [W S\u0142owniku: Bu\u0107ki<\/i>.]<\/span> i Blinda [W S\u0142owniku: B\u0142\u0119da<\/i>.]<\/span>; od tej ostatniej wsi zmienia sw\u00f3j kierunek w stron\u0119 p\u00f3\u0142nocno-zachodni\u0105 i przep\u0142ywaj\u0105c przez grunta folwarku Samborowszczyzna [Dzi\u015b nie istnieje.]<\/span>, wychodzi pod osad\u0119 Sypitka<\/a> i p\u0142ynie dalej przez Prusy. Wpada do Rospudy pod w\u015b Maltak. Okolice przez kt\u00f3re toczy swe wody, po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci g\u00f3rzyste. [W rzeczywisto\u015bci opisano tu dwie r\u00f3\u017cne rzeki: B\u0142\u0119dziank\u0119 i Zu\u015bniank\u0119<\/a><\/i>. B\u0142\u0119dzianka<\/b> (pierwotnie Blinda<\/i>) wyp\u0142ywa z jez. Wersele, p\u0142ynie na p\u0142d.-zach. ko\u0142o wsi Wersele, Sto\u0142upianki (raczej przez grunta wsi Sto\u0142upianki), Zarzecze, Bu\u0107ki, Blenda, po czym skr\u0119ca na p\u0142n.-zach. w stron\u0119 by\u0142ych Prus Wschodnich, gdzie zwana by\u0142a Romint\u0105<\/i>. Granic\u0119 przekracza\u0142a ko\u0142o os. Sypitka (dzi\u015b nie istnieje) pod Prawym Lasem. Zu\u015bnianka<\/b> wyp\u0142ywa z jez. \u0141anowicze, p\u0142ynie przez Zuzenko, Tobo\u0142\u00f3wk\u0119, os. Mroczkowizn\u0119 (dzi\u015b nie istnieje), Motule, Olszank\u0119 (przedm. Filipowa), Zusno i wpada do jez. Gatne (zwane w\u00f3wczas tak\u017ce Gaczne<\/i>) a z niego do Rospudy i z ni\u0105 do jez. Garba\u015b pod wsi\u0105 Mat\u0142ak (nie Maltak.) Por. rz. Krzywulka<\/a> (1).<\/i>]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Blizienko,<\/b> ma\u0142e jezioro, stanowi\u0105ce niejako dalsze wschodnie przed\u0142u\u017cenie jez. Blizno (ob.), mi\u0119dzy wsiami Dankowskie [Danowskie.]<\/span> i Kopanica. [Por Bizenko<\/i>.]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Blizno,<\/b> 1.) B. i Karolewo<\/i>, wie\u015b i osada w\u0142o\u015bc., pow. rypi\u0144ski, gm. Szczutowo, par. Gujsk, licz\u0105 206 mieszk., 21 dom\u00f3w, 23 osady w\u0142o\u015bc., powierzchni 247 morg\u00f3w; w tem gruntu orn. 175 morg.; folwark Blizno, nad jeziorem tego\u017c na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adka po\u0142o\u017cony, nale\u017cy do d\u00f3br Stara Wola, liczy 28 mieszk., 5 dm. W 1827 r. by\u0142o tu 19 dm. i 170 mk. 2.) B.,<\/b> w\u015b, pow. augustowski, gm. Szczebra olsza\u0144ska, par. Szczebra, o 6 w. na po\u0142udnie od jez. t. n., \u015br\u00f3d las\u00f3w i b\u0142ot.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Blizno,<\/b> 1.) jezioro, pow. augustowski, o 4 w. na prawo od drogi bitej z Warszawy do Suwa\u0142k, na po\u0142udn. od jeziora Wigry, \u015br\u00f3d las\u00f3w, 5 w. d\u0142ugie w kierunku od zach. ku wsch., szerokie ok. 1 w., brzeg po\u0142udniowy lesisty, p\u00f3\u0142nocny w cz\u0119\u015bci bezle\u015bny i g\u00f3rzysty, ko\u0142o folw. Ateny. 2.) B.,<\/b> jezioro, ob. Szczutowo<\/i>. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bluwiszki,<\/b> w\u015b rz\u0105dowa, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. Gryszkabuda, o 97 w. od Suwa\u0142k. W 1827 r. by\u0142o tu 28 dm. i 205 mk., obecnie 43 dm., 390 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bluwy,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Le\u015bnictwo, par. W\u0142adys\u0142aw\u00f3w, ma 6 dm., 56 mk.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

B\u0142askowizna,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gmina Paw\u0142\u00f3wko [Paw\u0142\u00f3wka]<\/span>, parafia Przer\u00f3\u015bl, 231 mieszk., 23 domy. K. H.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

B\u0142\u0119da,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Paw\u0142\u00f3wka, par. Przero\u015bl, odl. 3 m. od Suwa\u0142k, ma 29 dm., 170 mk. Posiada szk\u00f3\u0142k\u0119 elementarn\u0105, na utrzymanie kt\u00f3rej mieszka\u0144cy, drog\u0105 sk\u0142adek, daj\u0105 rocznie 180 rs.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

B\u0142\u0119dowo,<\/b> niem. od 1860 Blandau<\/i>, w\u015b szl. z ko\u015bcio\u0142em paraf. katol. w pow. che\u0142mi\u0144skim, lud. 279, kat. 196, rozl. 4175 m., 20 dm., st. p. Trzebieluch. W B. jest kr\u0105g kamienny 15 mtr. \u015brednicy, z 46 g\u0142az\u00f3w, w \u015brodku z piramid\u0105 z kam. sto\u017ckowych, 2,40 mtr. wysok\u0105, pod kt\u00f3r\u0105 znaleziono 1876 r. urn\u0119 z ko\u015b\u0107mi palonemi, pod urn\u0105 szkielet niepalony w piasku a przy nim monet\u0119 miedzian\u0105 Teodozyusza z pocz\u0105tku V w. (Zeitschr. des historischen Vereins f. den Reg. Bez. Mar., 2 zesz., str. 80, tabl. IX, fig. 1). 2.) B.,<\/b> niem. Gross-Blandau<\/i>, dobra, pow. go\u0142dapski, st. p. Grabowo. [Blenda<\/i>, dzi\u015b nie istnieje, na p\u0142n.-wsch. od wsi Dunajek, 4 km od Szeskiej G\u00f3ry.]<\/span> 3.) B.,<\/b> niem. Blendowen<\/i>, wie\u015b szlach., pow. gierdawski, st. poczt. Abeliszki.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo,<\/b> w\u015b i folw. nad Niemnem, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. t. n., odl. od Suwa\u0142k 137 w., od W\u0142adys\u0142awowa 42 wiorsty, posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. drewniany, s\u0105d gminny okr. III, urz\u0105d gminny, szko\u0142\u0119 pocz\u0105tkow\u0105. W 1827 r. by\u0142o tu 21 dm. i 216 mk., obecnie 39 dm. i 641 mk. nazw\u0119 sw\u0105 otrzyma\u0142a od g\u00f3ry B\u0142ogos\u0142awionej, na kt\u00f3rej mie\u015bci\u0142a si\u0119 poga\u0144ska \u015bwi\u0105tynia litewska. W pobli\u017cu znajduje si\u0119 dot\u0105d obszerny las, maj\u0105cy do 4000 m\u00f3rg, w kt\u00f3rym mie\u015bci\u0142y si\u0119 \u015bwi\u0119te gaje (I\u0142gis). Za Zygmunta Augusta B. by\u0142o w\u0142asno\u015bci\u0105 Kir\u00adsz\u00adtej\u00adn\u00f3w. Par. B. dek. w\u0142adys\u0142awowskiego 3275 dusz. Dobra B., w sk\u0142ad kt\u00f3rych opr\u00f3cz wsi i folwark\u00f3w wchodzi\u0142o i miasteczko t. n., w zesz\u0142em stuleciu nale\u017ca\u0142y do Antoniego Tyszkiewicza, kt\u00f3ry w r. 1765 sprzeda\u0142 je Benedyktowi, Ka\u017amierzowi i Karolowi braciom Karpiom. Po bezpotomnej \u015bmierci dw\u00f3ch ostatnich, ca\u0142e dobra odziedziczy\u0142 Benedykt, a po jego \u015bmierci w r. 1805 przesz\u0142y w spadku na jego syna Ignacego, a nast\u0119pnie drog\u0105 spadku w r\u0119ce Tyszkiewicz\u00f3w. Gmina B. ma ludn. 6359, rozl. 21218 m., st. p. Szaki. W sk\u0142ad gminy wchodz\u0105: Antkalniszki, Antoniszki, Bartupie, B\u0105kiszki, B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, B.-ma\u0142e, B.-folwark, Boskawola, Budele, Budnikiszki, Bujze, Bundzie, Dagile, Dowgierdyszki, Dubieniszki, Gie\u0142gudyszki-g\u00f3rne, Gra\u017cyszki, Iwoniszki, Jotyszki-ma\u0142e, J.-wielkie, Katynele, Kiedebliszki, Kierutyszki, Kisieliszki, Korkory-ch\u0142opskie, Korkory-szla\u00adche\u00adc\u00adkie, Kubile, Kudra, Kumiecie, \u0141aukieliszki, \u0141\u0105czka, \u0141ozowniszki, Martyszyszki, Misiurka, Nowy folwark, Pajotyje w\u015b i folw., Pakalniszki-dolne, Pakalniszki-g\u00f3rne, Pankliszki, Pawilona, Poniki, Poszyle, Poszurkiecie, Pra\u0144ce, Rajniszki, Rekiele, Rudzie, Stanajcie, Stulgie, Szaki, Szyksznie (3 dr. miejscowo\u015bci t. n.), Szylwiany w\u015b i folw., Szylerowo, U\u017cenikis, Wajgowiszki, Warkuliszki, Widygry, Winga\u0142upis, Wojwodyszki, Wosiszki, Zarembiszki i \u017balgirys. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bobie,<\/b> w\u015b, pow. wi\u0142kowyski, gmina Zielonka, par. Olwita. Ma 10 dm., 50 mk.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Bobik\u0142y,<\/b> inaczej <\/i>Wice<\/a><\/i>, w\u015b i folw., powiat maryampolski, gm. Poniemo\u0144 Po\u017caj\u015bcie, parafia Poniemo\u0144. W\u015b ma 18 dm., 150 mk., folw. 1 dom. [Por. Wicie<\/a><\/i> 3.]<\/span><\/p>\n

Bobkiszki,<\/b> wie\u015b, pow. maryampolski, gm. Balwierzyszki, par. Gudele; 4 dm., 47 mk.<\/p>\n

Bob\u0142awka,<\/b> w\u015b rz\u0105dowa, pow. wi\u0142kowyski, gm. i par. Olwita. W 1827 roku by\u0142o tu 23 domy i 159 mieszk. (?); obecnie 4 domy, 28 mk.<\/p>\n

Bobr,<\/b> B\u00f3br<\/i>, nazwa pospolitego niegdy\u015b, dzi\u015b rzadkiego bardzo zwierz\u0119cia, da\u0142a pocz\u0105tek wielu nazwom miejscowym tudzie\u017c na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adkom ludzi, od kt\u00f3rych posz\u0142y znowu nazwy miejscowe. Nie zawsze przeto nazwa taka jak Bobrowo stanowi dow\u00f3d istnienia bobr\u00f3w w danej okolicy, gdy\u017c mo\u017ce by\u0107 ona tylko pami\u0105tk\u0105 na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adka pierwszego osadnika.<\/p>\n

Bobra<\/b> 1.) Wielka<\/i>, dobra, pow. sok\u00f3lski, 1 okr. pol., gm. Hrebienie, 30 w. od Sok\u00f3\u0142ki, w\u0142asno\u015b\u0107 Rosz\u00adko\u00adw\u00adskich (poprzednio Lis\u00adto\u00adw\u00adskich), maj\u0105 518 dzies. 2.) B.<\/b> Ma\u0142a<\/i>, dobra, tam\u017ce, 34 w. od Sok\u00f3\u0142ki, w\u0142asno\u015b\u0107 Po\u00ad\u0142u\u00adbi\u0144\u00adskich, 280 dzies. 3.) B.,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. lidzki, 3 okr. pol., gm. i dobra skarb. Ro\u017canka, mia\u0142a 24 dusz rewiz.<\/span><\/p>\n

Bobroliszki,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Antonowo, par. Pilwiszki, ma 23 dm., 238 mk., le\u017cy o 17 w. od Maryampola.<\/p>\n

Bobrowickie,<\/b> jezioro w p\u00f3\u0142nocno-zachodniej stronie pow. pi\u0144skiego, na samej granicy gub. grodzie\u0144skiej, pow. s\u0142onimskiego, w odludnej g\u0142uchej miejscowo\u015bci, o 7 w. na zach\u00f3d od jez. Wygonowskiego; d\u0142. 4\u00bd w., 3\u00bc szer., pow. 8 w. kw.; brzegi niskie, b\u0142otniste, lesiste, z wyj\u0105tkiem miejsc gdzie wsie (Bobrowicze, Wiado i Tupiczyce). Wed\u0142ug Strielbickiego ma 7 w. kw. rozl. Inaczej zowi\u0105 je te\u017c jeziorem Radohowskiem. Por. Szczara<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bobrowisko,<\/b> wie\u015b, pow. suwalski, gm. Hutta, o 13 w. od Suwa\u0142k; liczy dm. 11, ludno\u015bci 74, przestrzeni morg\u00f3w 275 pr\u0119t\u00f3w 221.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bobrowniki,<\/b> byli to osadnicy zostaj\u0105cy pod bezpo\u015bredni\u0105 w\u0142adz\u0105 ksi\u0105\u017c\u0105t (mazowieckich g\u0142\u00f3wnie) i obowi\u0105zani do hodowiania i chwytania bobr\u00f3w, kt\u00f3rych sk\u00f3ry stanowi\u0142y bardzo ceniony przedmiot handlu. Na dworach ksi\u0105\u017c\u0119cych byli specyalni urz\u0119dnicy do nadzoru bobrowni, zwani bobrowniczymi. Wspominaj\u0105 o nich cz\u0119sto najdawniejsze dokumenta z pocz\u0105tk\u00f3w XIII w. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bobrowniki,<\/b> 1.) nad Wis\u00ad\u0142\u0105, os., przedtem mko. rz\u0105dowe, pow. lipnowski, gm. i par. t. n. By\u0142a tu osada jeszcze za Konrada I, ksi\u0119cia mazowieckiego. Kr\u00f3l Ludwik, wraz z innemi grody, nada\u0142 j\u0105 r. 1377 W\u0142adys\u0142awowi, ksi\u0119ciu opolskiemu, siostrze\u0144cowi. Ksi\u0105\u017c\u0119 ten r. 1396 sprzeda\u0142 B. krzy\u017cakom, kt\u00f3rzy wystawili na prawym brzegu rzeki, na pewnym rodzaju przyl\u0105dka a raczej wyspy wod\u0105 do ko\u0142a oblanej, niewielki murowany zamek, a w roku 1403 wielki mistrz zakonu Konrad Jungingen sam\u0105 osad\u0119 wyni\u00f3s\u0142 do stopnia miasta na 52 w\u0142\u00f3kach che\u0142mi\u0144skich. W nadaniu tem nazwane jest: Stadt Beberen (miasto bobrowe). Roku 1408 wraz z ziemi\u0105 dobrzy\u0144sk\u0105 wykupione i do ca\u0142o\u015bci kraju wcielone. Lubo Krzy\u017cacy w nast\u0119pnym roku zamek zdobyli, jednak przy zaborze tym si\u0119 nie utrzymali. Obywatele ziemi dobrzy\u0144skiej opustosza\u0142y zamek postanowili w\u0142asnym nak\u0142adem pod\u017awign\u0105\u0107, na co zezwoli\u0142 sejm 1641 r., lecz go wojny szwedzkie na nowo tak dalece spustoszy\u0142y, \u017ce w r. 1765 wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 mur\u00f3w w ruinie le\u017ca\u0142a. Pod\u0142ug ostatniej lustracyi r. 1789 opr\u00f3cz zrujnowanego zamku by\u0142o 84 dom\u00f3w. Za naszych czas\u00f3w rz\u0105d kr\u00f3lestwa dozwoli\u0142 ruder\u0119 zamku rozebra\u0107 a z gruz\u00f3w jego stan\u0119\u0142o kilka zabudowa\u0144 w Stro\u0144sku i Ciechocinku, tak, \u017ce pozosta\u0142o tylko kilka u\u0142omk\u00f3w, \u015bciany i piwnice. Jest tu ko\u015bci\u00f3\u0142 par. murowany dawnej fundacyi, ostatecznie przerobiony w 1788; s\u0105d gminny okr. II, urz\u0105d gminny, szk\u00f3\u0142ka elementarna. W 1827 r. by\u0142o tu 88 dm. i 620 mk., w 1859 r. 108 dm. i 983 mk.; obecnie 109 dm. i 1607 mk. B. starostwo: os. i B. w\u00f3jtostwo: w\u015b, przez drobn\u0105 szla\u00adch\u00adt\u0119 zamieszka\u0142e, maj\u0105 3 dm., 26 mk. i 91 morg. ziemi. Gmina B. liczy w swym obr\u0119bie 27 wsi, grunt\u00f3w 17,697 morg., W tej liczbie 9,666 morg. ornych. Do gminy nale\u017c\u0105 nast. wsie: Bobrowniki, Bia\u0142eb\u0142oto, Gnojno, Brze\u017ano nad jeziorem, Korytkowo, Brze\u017ano, Rybitwy ma\u0142e, O\u015bmia\u0142owo, Komorowo, Maliszewo, B\u00f3gpom\u00f3\u017c, Celiny, \u017bo\u0142nowiec, Zawady, Zmy\u015blin, Rek, Myszek i in. Par. B. dek. lipnowskiego ma 1042 wiernych. 2.) B.<\/b> nad Wieprzem, os., przedtem m. rz\u0105dowe, pow. nowo-aleksandryjski, gm. Irena, o 1 m. od Go\u0142\u0119bia. Po\u0142o\u017cone na prawym brzegu rzeki, o 5 w. od uj\u015bcia do Wis\u00ad\u0142y, przy trakcie bitym warszawsko-lubelskim. Nadane niegdy\u015b przez stany rzeczypospolitej polskiej wraz ze wsi\u0105 D\u0119blinem (dzi\u015b Iwangrodem) Hieronimowi Lubomirskiemu, hetmanowi wielkiemu koronnemu i kasztelanowi krakowskiemu; p\u00f3\u017aniej nale\u017ca\u0142o do Mniszch\u00f3w. Ma ko\u015bci\u00f3\u0142 par. staro\u017cytny murowany, erekcyi niewiadomej, ale 1481 uposa\u017cony przez Stan. Tar\u0142\u0119; obecny murowany w stylu kazimierzowym. W 1827 r. by\u0142o tu 128 dm. i 787 mk., w 1859 r. 127 dm., 1,258 mk.; warsztaty tkackie, huta szklana, w pobli\u017cu fabryka krochmalu, \u015bwiec woskowych i t. p. istnia\u0142y tu w ostatnich czasach. Obecnie B. stanowi\u0105 majorat. Par. B. dek. nowo-aleksandryjskiego ma 2444 dusz. 3.) B.,<\/b> w\u015b rz\u0105dowa nad rz. Brynic\u0105, pow. b\u0119dzi\u0144ski, gm. Bobrowniki, par. Siemonia. Le\u017cy na samej granicy od Szl\u0105ska, odleg\u0142. 12 wiorst na zach.-p\u00f3\u0142n. od B\u0119dzina, z kt\u00f3rym \u0142\u0105czy j\u0105 droga bita. Posiada urz\u0105d gminny.<\/span> Wraz z drobnemi koloniami: Kaznycie, Namiarki i Wygoda ma obszaru: 1490 m\u00f3rg ziemi w\u0142o\u015bc. i 45 rz\u0105dowej, w tem 990 ornego gruntu. W 1827 r. by\u0142o tu 98 dm. i 488 mk., obecnie 176 dm., w tej liczbie 11 mur. i 1760 mk. Gmina B. nale\u017cy do s\u0105du gminnego okr\u0119gu II w Ujejscach, stacya pocztowa w D\u0105browie g\u00f3rniczej.<\/span> W gminie znajduj\u0105 si\u0119 kopalnie rz\u0105dowe rudy \u017celaznej i galmanu, kopalnie w\u0119gla kamiennego i galmanu, w cz\u0119\u015bci skarbowe, w cz\u0119\u015bci prywatne, 6 m\u0142yn\u00f3w wodnych. 4.) B.,<\/b> w\u015b i fol., pow. kozienicki, gm. Bobrowniki, par. G\u0142owacz\u00f3w. W 1827 r. by\u0142o tu 45 dm. i 283 mk., obecnie za\u015b 36 dm. i 442 mk.; ziemi dwor. 1029, w\u0142o\u015bc. 1352 morg. Gm. 13. z urz\u0119dem w Dabrowie-Miejskiej ma 3200 ludn., obszaru 11260 morg., w tem ziemi dwor. 1725 morg., s. g. okr. IV we wsi Brz\u00f3za, st. p. Magnuszew, odl. od Kozienic 20 w. W sk\u0142ad gm. wchodz\u0105: Bobrowniki, Chojn\u00f3w, Dobieczyn, Helen\u00f3w, Ignac\u00f3wka, J\u00f3zef\u00f3w, Klementyn\u00f3w, Kosmy, Kruszyny, Lipska-wola, Lipskie-budy, \u0141ukawa, \u0141ukawska-wola, Ma\u0142awie\u015b, Miejska-D\u0105browa, Muszary, Nijak\u00f3w, Olszowa-D\u0105browa, Paulanka, Sielce, Stawki, Studnie, Su\u0142k\u00f3w, Zad\u0105browie i Zieleniec. 5.) B.,<\/b> wie\u015b, pow. sieradzki, gm. Bogumi\u0142\u00f3w, par. Chojne, odleg\u0142a od Sieradza wiorst 11, rozleg\u0142o\u015bci morg 390 w posiadaniu w\u0142o\u015bcian; 288 mk. wyznania katol., ludno\u015b\u0107 zamo\u017cna. 6.) B.,<\/b> w\u015b, pow. \u0142owicki, gm. Dqbkowice, par. \u0141owicz, odl. od \u0141owicza 6 w. Znajduje si\u0119 tu m\u0142yn wodny i parowy. W 1827 r. by\u0142o tu 51 dm. i 340 mk., obecnie 70 dm. i 329 mk. 7.) B.,<\/b> w\u015b i folw., nad rz. Pilic\u0105, pow. Ko\u0144skie, gm. Dobromierz, par. Stanowiska. Tartak parowy. W 1827 r. by\u0142o tu 22 dm. i 179 mk. 8.) B.,<\/b> dwie wsie przyleg\u0142e, pow. kalwaryjski, gm. i par. Simno. Le\u017c\u0105 mi\u0119dzy jez. Gi\u0142ujcie i Du\u015b, po\u0142\u0105czonemi strumieniem. Maj\u0105 obie razem 45 dm., 351 mk., le\u017c\u0105 o 32 w. od Kalwaryi. 9.) B.,<\/b> w\u015b rz\u0105dowa, pow. wy\u0142kowyski, gm. Pojeziory, par. Szumsk, o 18 w. od Wi\u0142kowyszek. W r. 1827 by\u0142o tu 30 dm. i 217 mk; obecnie 35 dm., 336 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bobrowniki,<\/b> 1.) okr\u0105g wiejski, gm. Worniany, pow. wile\u0144ski, liczy nast. wsie: Bobrowniki, Grzeba\u0142y, Czy\u017cowszczyzna, Kierniany, Dyrszuny, Bodziwo\u0142y i za\u015bc. Jancyszki, Chodorzyszki. 2.) B.,<\/b> okr\u0105g wiejski w gm. Wysoki Dw\u00f3r, pow. trocki, liczy w obr\u0119bie swoim tylko jedn\u0119 wie\u015b Bobrowniki. 3.) B.,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, gub. grodz., o 8 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Bobrowszczyzna,<\/b> ob. <\/i>\u015awis\u0142ocz<\/a><\/i>, rz.<\/p>\n

Bobr\u00f3wka,<\/b> rz., dop\u0142yw Narewki z prawej strony.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bobry,<\/b> 1.) w\u015b nad rz. Wart\u0105, pow. noworadomski, gm. Radomsk, par. P\u0142awno, m\u0142yn wodny. 2.) B.,<\/b> pow. sejne\u0144ski, dwie wsie t. n., jedna z folw. w gm. i par. \u015awi\u0119to-Jeziory, w 1827 r. mia\u0142a 9 dm. i 128 mk., obecnie 20 dm., 140 mk.; druga w gm. i par. Wiejsieje, liczy\u0142a w 1827 r. 12 dm. i 111 mk., obecnie za\u015b 38 dm. i 275 mk. 3.) B.<\/b> (niskie<\/i> lub ma\u0142e<\/i>), nad rz. Orzycem, pow. przasnyski, gm. i par. Krzynow\u0142oga wielka, ma 85 morg. obszaru, 6 dm., 45 mk. Drobna szla\u00adch\u00adta.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bobry,<\/b> niem. Bobern<\/i>, w\u015b, pow. \u0142ecki, st. p. Bajtkowy.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bobryszki,<\/b> 1.) w\u015b pryw., pow. nowo-aleksandrowski, gub. kow., 41 w. od m. pow., z domem modlitwy dla raskolnik\u00f3w. 2.) B.,<\/b> w\u015b, pow. wile\u0144ski, o 3 w. od Czabiszek, folw., nale\u017cy do d\u00f3br Czabiszki Pi\u0142sudzkich. Obecnie w\u0142asno\u015b\u0107 Jana Pi\u0142sudzkiego. Parafia w Czabiszkach. Dr. T. Hr.<\/i> 3.) B.,<\/b> okr\u0105g wiejski w gm. Oranach, pow. trocki, liczy w obr\u0119bie swym wsie: Bobrzyszki, Serafiniszki, Kirklany, Aleksandrowo, Mieszkucie, Powierancie. W\u015b B. ma kaplic\u0119 murowan\u0105, nale\u017c\u0105c\u0105 do parafii Daugie a stawian\u0105 na mogi\u0142ach.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Bobrze,<\/b> jezioro, w dobr. Ho\u0142ny Wolmera, pow. sejne\u0144ski, 50 morg. obszaru, 30 st. g\u0142\u0119b., \u0142\u0105czy si\u0119 z jez. Czarne. [Ko\u0142o wsi <\/span>Zaczarne<\/a> al. Bulewizna<\/a> na p\u0142n. jez. Boksze le\u017cy jez. Bebrucie<\/i>. Rzeka Marycha \u0142\u0105czy Bebrucie z nie istniej\u0105cym teraz jeziorem Jodelis<\/i> (Czarne<\/a> 2.) le\u017c\u0105cym w g\u00f3r\u0119 rzeki, ko\u0142o dawnego folw. Zaboryszki, przy lesie Trakiel. Dzi\u015b w miejscu jez. Jodelis urz\u0105dzone s\u0105 stawy.]<\/p>\n

Bobrzyszki,<\/b> ob. Bobryszki<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bochanowo,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Paw\u0142\u00f3wka, odl. 19 wiorst od Suwa\u0142k, liczy 11 dm. i 97 mk. K. H.<\/i> [Dzi\u015b Bachanowo<\/i>.]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Bocianowo,<\/b> folw., pow. suwalski, gm. Kukowo, o 8 w. od Suwa\u0142k, ma przestrzeni 134 morg. Dawniej by\u0142a to wieczysta dzier\u017cawa, od r. 1874 w\u0142asno\u015b\u0107 prywatna. Grunta gliniaste. Zt\u0105d \u0142adny widok na Suwa\u0142ki. [Dzi\u015b nazwa zapomniana, na p\u0142n.-wsch. od Bakaniuka.]<\/span> R. W.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Boczkieniki,<\/b> w\u015b rz\u0105dowa, pow. maryampolski, gm. Pogiermo\u0144, par. Preny. W 1827 roku by\u0142o tu 13 dm. i 192 mk., obecnie 31 dm., 240 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Boczkienikiele,<\/b> w\u015b i folw. donacyjny, nad Niemnem, pow. maryampolski, gm. Pogiermo\u0144, par. Pokojnie, o 8 mil na p\u00f3\u0142n. wsch\u00f3d od Maryampola. W prze\u015blicznem po\u0142o\u017ceniu nad Niemnem; znajduje tu si\u0119 przysta\u0144 dla wicin i tratew p\u0142yn\u0105cych Niemnem. Obszar ornej ziemi 600 mr<\/span>. i tyle\u017c lasu, gleba \u017cyzna; pszenna przewa\u017cnie; 19 dm., 267 mk. Ed. Traut.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Boczne,<\/b> jezioro, pow. suwalski, o 2 w. na p\u00f3\u0142noc od Przero\u015bli, si\u0119ga pod sam\u0105 lini\u0105 graniczn\u0105 od Prus, brzegi wzg\u00f3rkowate, bezle\u015bne. \u0141\u0105czy si\u0119 przez strumie\u0144 z jez. Ko\u015bcielnem a przez nie i z jez. Krzywem, na zach. od Przero\u015bli (Mapa. Woj. Top. XIV 2). Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Boczniel,<\/b> Boczel<\/i>, Boczne<\/i>, dwa jeziora t. n., s\u0105siednie z sob\u0105, pow. sejne\u0144ski, na p\u00f3\u0142n. zach\u00f3d od Krasnopola; jedno z nich wi\u0119ksze przy wsiach Jeg\u0142\u00f3wek, Gremzdel; przez nie przechodzi linia graniczna powiat\u00f3w sejne\u0144skiego i suwalskiego, brzegi oba p\u0142askie, bezle\u015bne. (Mapa. Woj. Top.) Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Boczniel,<\/b> jezioro, pow. suwalski, w\u0105zkie a d\u0142ugie, stanowi niejako boczn\u0105 odnog\u0119 jez. Ha\u0144czy, od kt\u00f3rej oddzielone w\u0105skim pasem ziemi. (Mapa. Woj. Top. XIV 2). Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bo\u0107ki,<\/b> mko w pow. biel\u00ads\u00adkim, gub. grodz., o 17 w. od Biel\u00ads\u00adka ku Dro\u00adhi\u00adczy\u00adno\u00adwi, na nizkiem wybrze\u017cu Nurca, o 2 w. od jego zbiegu z Nurczykiem, mi\u0119dzy Biel\u00ads\u00adkiem a Dziatkowiczami, za\u0142o\u017cone w XVI w. przez Jana Sapieh\u0119, kt\u00f3remu 1509 Zygmunt I darowa\u0142 kilka wsi z prawem za\u0142o\u017cenia miasta. Oko\u0142o 1700 B. przesz\u0142y do rodziny Branickich a potem Potockich, kt\u00f3rzy je dot\u0105d (1860) posiadaj\u0105. Sapieha za\u0142o\u017cy\u0142 tu 1513 klasztor, 1834 skasowany. Paraf. ko\u015bci\u00f3\u0142 katol. \u015bw. J\u00f3zefa i \u015bw. Antoniego Pad., z muru 1720 wzniesiony; parafia katol. dekanatu biel\u00ads\u00adkie\u00adgo: dusz 3840 liczy. Miasteczko mia\u0142o 1 stycz. 1878 r. 1900 mk., w tem 1262 izr. R. 1775 mia\u0142o 224 dm. R. 1860 liczy\u0142o 405 katol., 290 prawos\u0142., 743 izraelit\u00f3w. S\u0142yn\u0119\u0142o niegdy\u015b z wyrobu rymarskich harap\u00f3w (bo\u0107kowce, monitory bo\u0107kowskie). F. S.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Bo\u0107winka,<\/b> niem. Bodschwingken<\/i>, 1.) w\u015b, pow. go\u0142dapski, w dolinie rzeki Go\u0142dap, otoczonej wie\u0144cem wzg\u00f3rz; 425 mk. ew.; gleba lekka piaszczysta; rolnictwo i hodowla, byd\u0142a; st. p. 2.) B.<\/b> lub <\/i>Neu-Freudenthal<\/a><\/i>, w\u015b, pow. w\u0119goborski, pod Kruklankami.<\/p>\n

Bogaczko,<\/b> niem. Bogatzko<\/i>, w\u015b i dobra, pow. lecki, st. p. Lec. W pobli\u017cu folwark Bogaczkowska wola.<\/p>\n

Bogata,<\/b> w\u015b, pow. Maryampolski, gm. i par. Pilwiszki. W 1827 r. by\u0142o tu 12 dm. i 186 mk., obecnie 38 dm., 319 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bogda\u0144ce,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Sereje, 297 mk., 26 dm.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bograny,<\/b> w\u015b i folw. rz\u0105dowy, pow. maryampolski, gm. Chlebiszki, par. Preny. W r. 1827 r. by\u0142o tu 21 dm. i 149 mk. (?), obecnie 4 dm., 74 mk.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Bogusze,<\/b> 1.) w\u015b, nad rz. \u0141\u0119k, pow. szczuczy\u0144ski, gm. Bogusze, par. Grajewo. Le\u017cy na samej granicy od Prus i posiada celn\u0105 rogatk\u0119. W 1827 r. by\u0142o tu 54 dm. i 273 mk.; w 1859 r. 37 dm. i 265 mk. drobnej szla\u00adch\u00adty. Obszar ziemi 1015 morg. Wie\u015b ta za\u0142o\u017con\u0105 zosta\u0142a w 1531 r. Odl. od Grajewa 4 w. Pod t\u0105 wsi\u0105 stoi na linii granicznej s\u0142up murowany, wzniesiony w [sierpniu]<\/span> roku 1545 przy rozgraniczaniu od Korony tej cz\u0119\u015bci Prus, kt\u00f3ra w lenne posiadanie Albertowi margrabiemu brandenburskiemu puszczon\u0105 zosta\u0142a, i kt\u00f3ra dala pocz\u0105tek dzisiejszemu kr\u00f3lestwu. S\u0142up ten ma na sobie wyobra\u017cenie her\u00adb\u00f3w koronnych, p\u0142askorze\u017ab\u0105 na kamieniu piaskowym dosy\u0107 niezgrabnie wykonanych; to jest po jednej stronie tarcza z pogoni\u0105 litewsk\u0105, po drugiej tarcza z or\u0142em jednog\u0142owym, maj\u0105cym na piersiach g\u0142osk\u0119 S koron\u0105 uwie\u0144czon\u0105, a ni\u017cej tablic\u0119 z wkl\u0119s\u0142o wyrytym nast\u0119puj\u0105cym napisem: \u201eQuando Sigismundus patriis Augustus in oris primus et Albertus Marchio jura dabant, Ille Jagellonis veteresque binominis urbes hic que Borussorum pace regebat opes. Haec erecta fuit moles quae limitae fines signat et amborum separat arva ducum. Anno MDXLV. Mense Augusto\u201c. Kamie\u0144 ten ju\u017c w wielu miejscach przez czas jest zniszczony, za\u015b litery nie wsz\u0119dzie do wyczytania \u0142atwe. Posp\u00f3lstwo tutejsze utrzymuje, \u017ce w tym s\u0142upie znaczna ilo\u015b\u0107 srebra zosta\u0142a zamurowan\u0105. Z tego powodu nieraz w\u0142o\u015bcianie od strony Prus napadali go w nocy, \u015bwidrem wiercieli w ceg\u0142ach, i tym sposobem znacznie zniszczyli. Por. \u201eTyg. ill.\u201c t. IV 1862 str. 62. Gm. B. ma ludno 6689, rozleg\u0142o\u015bci 11769 morg., urz\u0105d gm., s. gm. okr. II i st. p. w.<\/span><\/s> os. Grajewo. W sk\u0142ad gm. wchodz\u0105: Buczki-\u015awidrowo, Bogusze, Cyprki, Dan\u00f3wko, Dyb\u0142a, Flesze-Ro\u017cy\u0144skie, Grajewo, Kacprowo, Konopki, Kotyrybno, Kurejewka, Kurejka, \u0141\u0119kowo-Lipnik, Merucie, Papowo-pruskie stany, Toczy\u0142owo, Wierzbowo i Wojewodzin; dwie z wymienionych wsi posiadaj\u0105 ludno\u015b\u0107 czysto szlach., 9 mi\u0119szan\u0105, reszta w\u0142o\u015bcianie. W 1876 r. wywieziono przez komor\u0119 B. za 674,543, przywieziono za 96,670 rs. [Por. <\/i><\/span>Prostki<\/a><\/i>.] 2.) B.<\/b> Stare<\/i>, w\u015b, pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, gm. i par. Szczepankowo, ma 907 morg. obszaru. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bohatery,<\/b> w\u015b i B.-Le\u015bne<\/i><\/span>, w\u015b rz\u0105dowa, pow. augustowski, gm. Kuryanka, par. Teolin. \u015ar\u00f3d b\u0142ot i las\u00f3w na po\u0142ud. kra\u0144cu puszczy augustowskiej, o 2 w. na p\u00f3\u0142n. od Bartnik. W r. 1827 B. le\u015bne mia\u0142y 40 dm. i 230 mk., obecnie 53 domy i 330 mieszk. B. polne, wie\u015b rz\u0105dowa, powiat augustowski, gmina \u0141abno, o 10 w. na po\u0142d. od B. le\u015bnych, a 12 w. na wsch\u00f3d od Lipska. W 1827 r. by\u0142o tu 36 dm. i 132 mk., obecnie 51 dm., 334 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bohoniki,<\/b> w\u015b w pow. sok\u00f3lskim, gub. grodzie\u0144ska, o 8 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bohorodycze,<\/b> wie\u015b, powiat grodzie\u0144ski, i gmina; nale\u017cy do zarz\u0105du polic. w \u0141unnej.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bohus\u0142awa,<\/b> w\u015b i folw., gub. grodzie\u0144ska, nale\u017cy do d\u00f3br Sielce.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Bojary,<\/b> nazwa kilku wsi w obr\u0119bie gub. suwalskiej; z tych znaczniejsze s\u0105 B. w\u015b i fol., pow. wy\u0142kowyski, gm. Bartniki, par. Lan<\/span>kieliszki (R. 1827 20 dm. i 222 mk.) i B. w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Kibarty, par. Wierzbo\u0142\u00f3w (R. 1827 11 dm. i 110 mk.). Przez grunta tej ostatniej przep\u0142ywa rz. Szyrwinta a rz. Lepona odgranicza je od Prus. Zajuj\u0105 one 409 m\u00f3rg ziemi dworskiej, 88 w\u0142o\u015bcia\u0144skiej. Dosy\u0107 obfite pok\u0142ady torfu. Tak\u017ce nie istniej\u0105ca dzi\u015b os. w p\u00f3\u0142 drogi mi\u0119dzy Potopami i Micha\u0142\u00f3wk\u0105.<\/span> Po za obr\u0119bem gub. suwalskiej spotykamy w Kr\u00f3lestwie jedynie B., w\u015b rz\u0105dowa w pow. bi\u0142gorajskim, gm. Puszcza Solska, par. Bi\u0142goraj, i Bojarsk\u0105 Wol\u0119 w soko\u0142owskim, gm. i par. Koss\u00f3w.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bokellen<\/b> (niem.), w\u015b szlach., pow. gierdawski, 226 mk., ewang.; st. dr. \u017cel. toru\u0144sko-wystruckiej.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Boksza<\/b> v. Boksze<\/i>, [wcze\u015bniej Sejwy Czarne<\/i>,] <\/span>jeziora dwa t. n., w pow. suwalskim, gm. Sejwy, o 8 w. na p\u00f3\u0142n. [B\u0142\u0105d, powinno by\u0107: ~1 km. (~1 w.) na po\u0142udnie.]<\/span> od jez. Sejwy, przedzielone s\u0105 od siebie w\u0105zkim przesmykiem. D\u0142ugo\u015b\u0107 ka\u017cdego dochodzi jednej wiorsty, -szeroko\u015b\u0107 250 s\u0105\u017cni, g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 do 30 st\u00f3p, Po\u0142awiaj\u0105 si\u0119 w nich leszcze, okonie, szczupaki.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Boksze stare<\/b> i nowe<\/b>, dwie wsie przyleg\u0142e, pow. suwalski, gm. Sejwy, nad jez. t. n., o 17 w. od Suwa\u0142k. B. stare licz\u0105 26 dm. i 198 mk., B. nowe 14 dm. i 162 mk. K. H.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bokszyszki,<\/b> w\u015b i folw., pow. wy\u0142kowyski, gm. Wisztyniec, par. Wi\u017cajny. W 1827 r. by\u0142o tu 36 dm. i 127 mk.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Bolcie,<\/b> w\u015b i osada m\u0142ynarska, pow. suwalski, gmina i parafia Wi\u017cajny. Ma 22 domy, 209 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bolesta,<\/b> starodawne imi\u0119 i na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adko licznego bardzo ro\u00addu, kt\u00f3ry da\u0142 pocz\u0105tek setkom ro\u00addzin polskich. G\u0142\u00f3wnym gnia\u00adz\u00addem nich by\u0142o P\u0142oc\u00adkie, gdzie wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 wojew\u00f3dztwa zastawa\u0142a w ich r\u0119ku, lecz rozpostarli si\u0119 zreszt\u0105 po wszystkich prowincyach dawnej Polski. nazwa tego ro\u00addu sta\u0142a si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142owem takich nazw miejscowych jak: Bolesty, Boleszczyn, Boleszczyce (por. Enc. Org.).<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bolesty,<\/b> 1.) w\u015b, nad rz. Tuczn\u0105, pow. konstantynowski, gm. Olszanka, par. Hadysz\u00f3w. O 5 w. na po\u0142ud. od \u0141osic. R. 1827 by\u0142o tu 22 dm. i 119 mk., obecnie 22 dm., 145 mk., 300 morg. ziemi. 2.) B.<\/b> stare<\/i> i nowe<\/i>, dwie wsie, pow. suwalski, gm. W\u00f3lka, par. Raczki, nad jez. t. n., trzy mile od Suwa\u0142k. B. stare licz\u0105: 13 dm. i 86 mk., B. nowe 18 dm. i 82 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bolesty,<\/b> w\u015b w gub. grodzie\u0144skiej, dawnej ziemi biel\u00ads\u00adkiej.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Bolesty,<\/b> jez. pow. suwalski, gm. W\u00f3lka. D\u0142ugo\u015b\u0107 jego 6\u00bd wiorst, szeroko\u015b\u0107 do 300 s\u0105\u017cni, a g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 do 50 \u0142ok. Obszaru ma do 90 morg\u00f3w. Obfituje w ryby, sumy, sielawy, szczupaki, liny, okonie i leszcze; od jeziora otrzyma\u0142y nazw\u0119 dwie wsie, le\u017c\u0105ce w pobli\u017cu. Przep\u0142ywa przez nie rz. Rospuda<\/a>. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Bombieniki,<\/b> 1.) w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Krasna, par. Simno. 2.) B.,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Wojtkobole, par. Gra\u017cyszki.<\/p>\n

Bondary,<\/b> ma\u0142a osada, pow. kalwaryjski, gm. Nadnieme\u0144ska, par. Rumbowicze.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Bondziszki,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Kadaryszki<\/a>, o 24 wiorst od Suwa\u0142k, liczy 22 dm. i 217 mk.<\/p>\n

Boraty\u0144szczyzna,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, gub. grodz., o 16 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Borawskie,<\/b> 1.) w\u015b szlach., pow. szczuczy\u0144ski, gm. i par. Radzi\u0142\u00f3w, 664 m. obszaru. Roku 1827 by\u0142o tu 21 dm. i 106 mk. 2.) B.<\/b>–Przytu\u0142y<\/span><\/i>, w\u015b szlach., pow. kolne\u0144ski, gm. Kubra, par. Przytu\u0142y. W 1827 r. by\u0142o tu 20 dm. i 111 mk. 3.) B.,<\/b> w\u015b szlach., pow. kolne\u0144ski, gm. i par. Jedwabne. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Borawskie,<\/b> niem. Borawsken<\/i>, w\u015b, pow. olecki, st. p. Mieru\u0144skie.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bordziuny,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Kudrany. Ma 17 dm. i 182 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Borek,<\/b> 1.) niem. Borrek<\/i>, folw., pow. toru\u0144ski, w par. i gm. Kowalewo, 169 m. rozl., 3 dm., 27 mk. 2.) B.,<\/b> le\u015bnictwo, pow. brod\u00adni\u00adc\u00adki, st. p. Bar\u00adt\u00adni\u00adc\u00adka, par. G\u00f3rz\u00adno, 3 dm., 8 mk. ewang. 3.) B.,<\/b> niem. Abrahamsdorf<\/i>, folw. d\u00f3br Paw\u00ad\u0142o\u00adwa, pow. kwi\u00addzy\u0144\u00adski, st. p. Gar\u00adde\u00adja, 2 dm., 48 mk., 6 kat. 4.) B.,<\/b> niem. Bor\u00adrek<\/i>, w\u015b rz\u0105dowa i folw. pryw., pow. lu\u00adba\u00adw\u00adski, st. p. Lu\u00adba\u00adwa (dla folw.), Ku\u00adrz\u0119\u00adt\u00adnik (dla wsi), par., gm. i urz\u0105d st. cyw. Samp\u0142awa, 7 dm., 83 mk., 58 kat. 5.) B.,<\/b> niem. Borreck<\/i>, w\u015b w\u0142o\u015bc., pow. sus\u00adki. par. i st. p. I\u0142a\u00adwa. 318 mr<\/span>. rozl., 13 dm., 104 mk. ewang. 6.) B.,<\/b> niem. Bor\u00adrek<\/i>, osada, pow. kar\u00adtu\u00ads\u00adki, st. p. \u017bu\u00adk\u00f3w. 7.) B.,<\/b> niem. Bork<\/i>, osada, pow. kar\u00adtu\u00ads\u00adki, st. p. Kar\u00adtu\u00adzy. 8.) B.,<\/b> niem. Borrek<\/i>, w\u015b szlach., pow. kar\u00adtu\u00ads\u00adki, st. p. Su\u00adlen\u00adcin, ma 6 posiadaczy, 4152 mr<\/span>. rozl. 9.) B.,<\/b> niem. Borrek<\/i>, dzi\u015b nawet Waldeck<\/i> zwane, dobra, pow. wej\u00adhe\u00adro\u00adw\u00adski, par. Strzepcz, st. p. Sma\u00ad\u017cyn. 10.) B.,<\/b> niem. Bork<\/i>, osada, pow. wej\u00adhe\u00adro\u00adw\u00adski, par. i st. p. Lu\u00adzy\u00adno. 11.) B.,<\/b> niem. Borrek<\/i> lub Annussewen<\/i>, w\u015b, pow. ja\u0144sborski, st. p. Banie. 12.) B.,<\/b> niem. Borreck<\/i>, osada le\u015bna, pow. go\u0142dapski, st. p. Banie. 13.) B.,<\/b> niem. Borreck<\/i>, w\u015b, pow. darkiejmski, st. p. Bo\u0107winka.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Borek D\u0142ugi,<\/b> os., pow. pru\u017ca\u0144ski, 4 okr. pol., gm. Masiewo, 61 w. od Pru\u017cany, 34 dzies.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Borek Go\u0142y,<\/b> w\u015b, pow. brzeski, gub. grodz., 4 okr. pol., gm. Kamieniec Litewski, 39 w. od Brze\u015bcia.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Borek Kosmaty,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, 3 okr. pol., gm. Czarna Wie\u015b, 25 w. od Sok\u00f3\u0142ki, ma wraz z urocz. Chmlelniki 97 dzies.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Borek Sosnowy,<\/b> urocz., pow. sok\u00f3lski, 3 okr. pol., gm. Ostr\u00f3w, 40 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 14 dz.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Borek Suczy,<\/b> os., pow. pru\u017ca\u0144ski, 4 okr. pol., gm. Masiewo, 74 w. od Pru\u017cany, 47 dzies.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Borewicze,<\/b> maj\u0105tek, pow. trocki, o 3 mile od stacyi drogi \u017cel. Koszedary. Dworek na wynios\u0142ym brzegu Niemna, nad w\u0105wozem, zk\u0105d prze\u015bliczny widok.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Borki,<\/b> 1.) wie\u015b, pow. kijowski, o 7 w. od Lute\u017cu, przy uj\u015bciu Irpenia do Dniestru, 386 mieszk. Okr\u0105\u017cona sosnowym lasem, grunta piaszczyste. Mieszka\u0144cy trudni\u0105 si\u0119 rybo\u0142\u00f3wstwem i maj\u0105 obszerne sianokosy. Niedaleko od wsi, w miejscowo\u015bci zwanej Cho\u0142my, wida\u0107 rozleg\u0142e okopy i gruzy; niegdy\u015b by\u0142o tu obszerne i ludne mko Mas\u0142aj, z rezydency\u0105 biskupi\u0105, z cerkwiami, zamkiem i liczn\u0105 ludno\u015bci\u0105; zniszczone zosta\u0142o podczas pierwszego napadu T<\/span>atar\u00f3w. 2.) B.<\/b> Choteszowskie<\/span><\/i>, w\u015b, pow. kowelski, gm. Chotesz\u00f3w. Ziemi 1698 dz., dm. 72, ludno\u015bci 630. W\u0142asno\u015b\u0107 rz\u0105dowa, nale\u017ca\u0142a do starostwa kowelskiego. Ziemia piasek, i\u0142, torf na pok\u0142adzie glinki i i\u0142u. Narzecze rusi\u0144skie z akcentem bia\u0142oruskim. Le\u017cy nad rz. Tury\u0105. 3.) B.,<\/b> w\u015b, pow. kowelski, gm. H\u0142usza. Ziemi 2778 dz., w\u0142o\u015bcian 1671. Dziedzice maj\u0105: Porniewski 652 dz., Spirydowicz 455 dz. Dom\u00f3w 63; ludno\u015bci 508 m\u0119\u017c. Wie\u015b po\u0142o\u017cona na wyspie, \u015br\u00f3d b\u0142ot pi\u0144skich; ziemia i\u0142 z piaskiem i torfem na pok\u0142adzie i\u0142u i piasku. Narzecze rusi\u0144skie z akcentem bia\u0142oruskim. 4.) B.,<\/b> wie\u015b w po\u0142udniowej stronie powiatu ihume\u0144skiego, przy wojenno-komunikacyjnym go\u015bci\u0144cu prowadz\u0105cym z Ihumenia do Uzdy, o wiorst 4 od tego ostatniego miejsca odleg\u0142e, blisko \u017ar\u00f3de\u0142 Niemna, w gm. u\u017adzie\u0144skiej, w 4 stanie policyjnym (u\u017adzie\u0144skim), w 4 okr\u0119gu s\u0105dowym. Przed reform\u0105 w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 wie\u015b ta nale\u017ca\u0142a do d\u00f3br Kuchcice (ob.), dawnego dziedzictwa Zawisz\u00f3w, her\u00adbu \u0141ab\u0119d\u017a. Miejscowo\u015b\u0107 lesista, ziemia lekka, borowa. 5.) B.,<\/b> wie\u015b, powiat oszmia\u0144ski. Na pocz\u0105tku wieku XVIII w\u0142asno\u015b\u0107 ta z posagiem Ju\u00addy\u00adc\u00adkiej Te\u00adre\u00adsy przechodzi w dom Su\u00adlis\u00adtro\u00adw\u00adskich i do dzi\u015b dnia w ich r\u0119ku pozostaje. 6.) B.,<\/b> w\u015b, pow. s\u0142onimski, przy b. trakcie handlowym Pi\u0144sk-S\u0142onim, o 34 w. od S\u0142onima. 7.) B.,<\/b> w\u015b w pow. sok\u00f3lskim, gub. grodzie\u0144ska, o 31 w. od Sok\u00f3\u0142ki. 8.) B.,<\/b> w\u015b, gub. witebska, u zbiegu rzeki Czernii z Obolem. 9.) B.,<\/b> wie\u015b, pow. s\u0142ucki, ma kaplic\u0119 katolick\u0105 parafii Starczyca.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Borki,<\/b> 1.) niem. Borken<\/i>, w\u015b, pow. che\u0142mi\u0144ski. st. p. Unis\u0142aw, par. Czarze, ma 600 m. rozl., 14 dm., 119 mk., 4 kat. 2.) B.,<\/b> niem. Borken<\/i>, folw., pow. lubawski, st. p. i gm. L\u0105korz, par. Lipinki, 2 dm., 19 mk. kat. 3.) B.,<\/b> niem. Borken<\/i>, dobra szlach. i wie\u015b, pow. je\u00ad\u0142a\u00adw\u00adski, st. p. Bar\u00adto\u00adszy\u00adce. 4.) B.,<\/b> niem. Borken<\/i>, dobra szlach., w\u015b i folw., pow. szczycie\u0144ski, st. p. Biskupiec. 5.) B.,<\/b> niem. Borken<\/i>, w\u015b, pow. szczycie\u0144ski, st. p. Wielbark. 6.) B.,<\/b> niem. Borken<\/i>, w\u015b, pow. szczycie\u0144ski, st. p. Choch\u00f3\u0142. 7.) B.,<\/b> niem. Borken<\/i>, dobra i le\u015bnictwo. pow. szczycie\u0144ski, stacya pocztowa Szczytno. 8.) B.,<\/b> niemiec. Borken<\/i>, dobra szlach., pow. rastemborski, st. p. Rastembork. 9.) B.,<\/b> niem. Borken<\/i>, nadle\u015bnictwo, pow. w\u0119goborski, st. p. Kruklanki. 10.) B.,<\/b> niem. Borken<\/i>, dobra, pow. ja\u0144sborski, st. p. Ja\u0144sbork. 11.) B.,<\/b> niem. Borken<\/i>, w\u015b, pow. olecki, st. p. Or\u0142owo. 12.) B.,<\/b> niem. Borken<\/i>, dobra, pow. z\u0105dzborski, st. p. Szymonka. 13.) B.,<\/b> niem. Borken<\/i>, w\u015b, pow. \u0142ecki, st. p. Ro\u017cy\u0144sk.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Borkowiny,<\/b> Borkowina<\/i>, niem. Borkowinnen<\/i>, wie\u015b, pow. Olecki, st. p. Kowale. [Na p\u0142n.-wsch. od wsi Kucze.]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Borkowo,<\/b> 1.) gm., pow. sierpecki, nale\u017cy do I okr\u0119gu s\u0105dowego (Borkowo-ko\u015bcielne), ludno\u015bci 2574, rozleg\u0142. 11,484 mr<\/span>., w tej liczbie gruntu ornego 7,126 mr<\/span>.; do gminy nale\u017c\u0105 wsie w\u0142o\u015bc. Bia\u0142e-b\u0142oto, Borkowo-ko\u015bcielne. Borkowo wielkie, Gorzewo, D\u0105br\u00f3wka, Karolewo, Kisiejewo, Mieszaki, Mieszczyk, Rydzewo, Rachocin, Studzieniec, Su\u0142ocin, Wilczog\u00f3ra, W\u0142\u00f3ki-piaski (ma\u0142e i wielkie), Zalesie; opr\u00f3cz wy\u017c.<\/span> wymienionych nazw wsi nale\u017c\u0105 tak\u017ce dobra prywatne, rz\u0105dowe i osady m\u0142ynarskie; Babc-k\u0119pa, Babc-Troska, Bobrowo, Dwa-m\u0142yny, Lipniak-Nowiny, Swobodzin; wymienione miejscowo\u015bci nale\u017c\u0105 do par. Borkowo, Je\u017cewo, Sierpc; w gminie znajduj\u0105 si\u0119 3 szk\u00f3\u0142ki elementarne, ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki we wsi Borkowo-ko\u015bcielne, zarz\u0105d gminny, s\u0105d gminny, garbarnia, 5 szynk\u00f3w i karczem, gorzelnia, 2 wiatraki, 2 ku\u017anie, 5 m\u0142yn\u00f3w wodnych. Wie\u015b B. ko\u015bcielne, w gm. B., nad rzek\u0105 Sierpienic\u0105 po\u0142o\u017cona, ma folwark, kt\u00f3ry liczy 36 mk., 4 dm., 600 morg. rozl., w tej liczbie 320 m. gruntu ornego; osada m\u0142ynarska zajmuje rozl. 173 m.; wie\u015b w\u0142o\u015bc. liczy 137 mk., 35 dm., 329 m. rozl.; we wsi znajduje si\u0119 ko\u015bci\u00f3\u0142 katol. parafialny, s\u0105d gminny, zarz\u0105d gminny; karczma nale\u017cy do folwarku. Druga w\u015b w gm. B. t. j. B. wielkie lub szla\u00adche\u00adc\u00adkie, ma folwark, kt\u00f3ry liczy 22 mk., 5 dm., rozleg\u0142o\u015bci 944 m., w tej liczbie 737 gruntu ornego; do folwarku nale\u017cy gorzelnia i ku\u017ania; wie\u015b liczy 256 mk.; 30 dm.; rozleg\u0142o\u015bci 186 mr<\/span>.; we wsi znajduje si\u0119 szk\u00f3\u0142ka elementarna. Par. B. dek. sierpeckiego 1144 dusz liczy. 2.) B.<\/b> lub Borutowo<\/i> (?), wie\u015b w\u0142o\u015bc. nad rz. Wkr\u0105, w pow. p\u0142o\u0144skim, gm. B\u0142\u0119d\u00f3wko, par. Cieksyn. W 1827 r. by\u0142o tu 19 dm. i 163 mk., obecnie 28 dm., 239 mk.; tudzie\u017c 562 mr<\/span>. ziemi. Folwark nale\u017cy do d\u00f3br Cieksyn. Na gruntach B., przy granicy od d\u00f3br B\u0142\u0119dowo, znajduje si\u0119 jezioro Kroczyn, a nad jeziorem g\u00f3ra, na kt\u00f3rej sta\u0142 niegdy\u015b zamek Borutowskich, dziedzic\u00f3w Cieksyna. Szcz\u0105tki tego zamku zniszczy\u0142, poszukuj\u0105c skarb\u00f3w, jeden z dziedzic\u00f3w za naszych czas\u00f3w. Drzwi \u017celazne tego zamku s<\/span>\u0142u\u017c\u0105 dzi\u015b do zamykania skarbca ko\u015bcielnego w Cieksynie. Na granicy od wsi Wrona olbrzymi g\u0142az granitowy, stercz\u0105cy 8 \u0142okci nad ziemi\u0105, zwany dyablim kamieniem. 3.) B.,<\/b> okolica szla\u00adche\u00adc\u00adka, pow. przasnyski, gm. Chojnowo, par. W\u0119gra; w obr\u0119bie jej le\u017c\u0105 wsie B. Boksy i B. Fal\u0119ta. B. Boksy, w\u015b przez drobn\u0105 szla\u00adch\u00adt\u0119 zamieszka\u0142a, ma 14 dm., 100 mk., 259 m. obszaru. B. Fal\u0119la, w\u015b przez drobn\u0105 szla\u00adch\u00adt\u0119 zaludniona, ma 444 mr<\/span>. na obszaru. W 1827 r. by\u0142o tu 29 dm. i 127 mieszk., obecnie 21 dm. i 225 mk.; do tej wsi nale\u017cy karczma, wiatrak i ku\u017ania. 4.) B.,<\/b> w\u015b rz\u0105dowa, pow. kolne\u0144ski, gm. i par. Ma\u0142y P\u0142ock, o 5 i p\u00f3l wiorst na po\u0142udnie od Kolna, przy drodze bitej z Kolna do \u0141om\u017cy, na wzg\u00f3rzach piaszczystych, ponad torfiastemi b\u0142otami z obu stron rz. Skrody. W 1827 roku by\u0142o tu 69 dm. i 465 mk.; obecnie 772 mk. i 2887 morg obszaru. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Borluny,<\/b> dwie miejscowo\u015bci t. n., w pow. sejne\u0144skim; jedna w gm. i par. Sereje, druga w gminie Lejpuny, par. Liszkowo.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Borowa,<\/b> 1.) w\u015b i folw., pow. Ko\u0144skie, gm. G\u00f3ry-mokre, par. Przedb\u00f3rz, przy trakcie pocztowym do Przedborza, ziemi dworskiej 3345, w\u0142o\u015bc. 143 m.; 12 dm., 113 mk. 2.) B.,<\/b> w\u015b, pow. piotrkowski, gm. \u0141\u0119kawa, par. Bogdan\u00f3w. W 1827 r. by\u0142o tu 15 dm., 144 mk. 3.) B.<\/b> lub W\u0142adys\u0142aw\u00f3w<\/i>, kol. w\u0142o\u015bc., pow. noworadomski, gm. i par. Dobryszyce, 21 dm., 142 mk. i 277 mr<\/span>. ziemi. 4.) B.,<\/b> w\u015b i folw., pow. nowoaleksandryjski, gm. i par. Go\u0142\u0105b. 5.) B.,<\/b> w\u015b, pow. che\u0142mski, gm. Bukowa, par. Paw\u0142\u00f3w. 6.) B.,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Urdomin. 7.) B.,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Sereje. 8.) B.,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Wiejsieje. 9.) B.,<\/b> w\u015b, nad rzek\u0105 Wiercic\u0105, pow. noworadomski, gm. Garnek, par. Gidle, ma 62 dm., 415 mk., ziemi 667 m. R. 1827 by\u0142o tu 47 dm. i 275 mk. 10.) B.,<\/b> w\u015b i kol., pow. brzezi\u0144ski, gm. Ga\u0142k\u00f3w, par. Ga\u0142k\u00f3wek, le\u017cy na wzg\u00f3rzach \u015br\u00f3d las\u00f3w, na prawo od linii dr. \u017cel. w. w., o 5 w. od Rokicin. Nale\u017cy do majoratu Ga\u0142k\u00f3wek; ziemi w\u0142o\u015bc. 393 mr<\/span>., 59 dm. i 625 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Borowe,<\/b> 1.) w\u015b i folw., pow. gr\u00f3jecki, gm. Borowe, par. Przybyszew. Le\u017cy na kraw\u0119dzi szerokiej i podmok\u0142ej niziny rz. Pilicy, z lewego brzegu, pomi\u0119dzy Mogielnic\u0105 a Przybyszewem. Posiada urz\u0105d gminny, szk\u00f3\u0142k\u0119 elementarn\u0105, gorzelni\u0119 i browar. W 1827 r. by\u0142o tu 40 dm. i 361 mk., obecnie 64 dm. Gmina B. nale\u017cy do s. gm. okr. III w B\u0142\u0119dowie, st. p. w Gr\u00f3jcu, odl. od Gr\u00f3jca 23 wiorst. W gminie znajduj\u0105 si\u0119 dwie gorzelnie, m\u0142yny wodne, olejarnie i 2 szko\u0142y elementarne. Ludno\u015bci 5122. 2.) B.,<\/b> okolica szlach., pow. prza\u00ads\u00adny\u00ads\u00adki, gm. i par. Krzy\u00adno\u00adw\u00ad\u0142o\u00adga. W obr\u0119bie jej mieszcz\u0105 si\u0119 wsie B.-Chrzany, posiada budynk\u00f3w 10, mk. 79, 120 mr<\/span>. ziemi. R.-Gry\u00adki, 60 morg obszaru, 4 dm., 27 mk. 3.) B.,<\/b> w\u015b, pow. ostrowski, gm. Or\u0142o, par. Brok. Znajduj\u0105 tu si\u0119 dwa jeziora zwane Stary Bug i utworzone przez odnog\u0119 Bugu. Pierwsze ma 37 morg, drugie 17 morg obszaru (wed\u0142ug L. Wolskiego). 4.) B.<\/b> Przytu\u0142y<\/span><\/i>, pow. kolne\u0144ski, ob. Przytu\u0142y<\/i> 5.) B.,<\/b> ob. Borowo<\/i>. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Borowskie,<\/b> nazwa wielu wsi w b. ziemi bial\u00adskiej, dzi\u015b gub. grodz., np. B.-Micha\u0142y, B.-Skorki. B.-\u017baki, B.-Cibory, R.-Gziki, B.-Szepiotki, B.-O\u0142ki, B.-Wypuchy.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Borowszczyzna,<\/b> 1.) w\u015b i folw., pow. kalwaryjski, gm. Rauda\u0144, par. Kalwarya, niegdy\u015b nale\u017ca\u0142a do tatarskiej rodziny Achmatowicz\u00f3w, nast\u0119pnie rozpad\u0142a si\u0119 na drobne cz\u0119\u015bci, nale\u017c\u0105ce do r\u00f3\u017cnych w\u0142a\u015bcicieli. Do B. nale\u017ca\u0142a dawniej w\u015b Turopole<\/a> czyli Toropele. 2.) B.,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Gudele, par. Wejwery.<\/p>\n

Borowszczyzna,<\/b> w\u015b w pow. sok\u00f3lskim, gub. grodz., o 16 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Borsuk,<\/b> \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w kilku nazw miejscowo\u015bci polskich. To miano pochodzi prawdopodobnie nie od gnie\u017cd\u017cenia si\u0119 borsuk\u00f3w lecz od osadnik\u00f3w t. n. jak tego dowodz\u0105 takie nazwy jak Borsukowizna, Borsukinie, Borsuki. Najcz\u0119\u015bciej w Kr\u00f3lestwie spotykamy je w gub. suwalskiej, pow. au<\/span>gustowskim.<\/p>\n

Borszczewo,<\/b> w\u015b, pow. bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adki, parafia Choroszcza, niegdy\u015b w\u0142asno\u015b\u0107 klasztoru dominikan\u00f3w w Choroszczy.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bortele,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Kopciowo, par. Wiejsieje.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Bortnia,<\/b> to samo co <\/i>Barten<\/a><\/i> lub Bartenland<\/i>.<\/p>\n

Bortoszuny,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Kopciowo, par. Wiejsieje.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Borysowo,<\/b> niem. Borishof<\/i>, dobra, pow. olecki, st. p. Kowale. [Borysewo<\/i>.]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Borzym,<\/b> dawne imi\u0119, \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w nazw: Borzym\u00f3w, Borzymowice; w skr\u00f3conych formach: Borz, Borzej, Borzyk da\u0142o pocz\u0105tek nazwom: Borze, Borzejewo, Borzykowo, Borza wola; zt\u0105d niew\u0142a\u015bciwie zupe\u0142nie pisz\u0105 dzi\u015b Bo\u017cewo, Bo\u017ca wola, Bo\u017ce, jak gdyby \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142owem by\u0142: B\u00f3g. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Borzymy,<\/b> niem. Borszymmen<\/i>, w\u015b ko\u015bcielna, pow. \u0142ecki, o 24 kil. od E\u0142ku, nad granic\u0105 Kr\u00f3lestwa, w okolicy lesistej; 824 mk. ew., Polak\u00f3w. Gleba gliniasta, pi\u0119kne \u0142\u0105ki, stacya pocztowa.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bosem-Wolka,<\/b> ob. W\u00f3lka<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bosse,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Ber\u017cniki.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Boyen,<\/b> twierdza tu\u017c pod m. Lecem, w pow. leckim.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bo\u017cniczgiry,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Tomaszbuda, par. Gryszkabuda.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>B\u00f3br,<\/b> rz., ob. <\/i>Biebrza<\/a><\/i>. (W Enc. Org. mylnie podana III 822 poraz drugi, kr\u00f3tko i z b\u0142\u0119dami, jakby odr\u0119bna rzeka).<\/p>\n

B\u00f3r<\/b> jestto las iglasty, rosn\u0105cy na pod\u015bcielisku z bor\u00f3wek (vaccinum); zt\u0105d te\u017c pole po wykarczowanym borze, kt\u00f3ry zostawi\u0142 czerwonaw\u0105 urodzajn\u0105 ziemi\u0119, zwie si\u0119 zwykle borowin\u0105; niewykarczowane za\u015b krzaki i piaski po wyci\u0119tym borze nosz\u0105 miano borowiska; kar\u0142owata so\u015bnina rzadko porastaj\u0105ca nosi nazw\u0119 borowizny. Borowiec jestto osadnik le\u015bny. Zt\u0105d posz\u0142y nazwy wielkiej liczby miejscowo\u015bci. Istnia\u0142o tak\u017ce imi\u0119 Bor, Borek, kt\u00f3re stanowi \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w wielu nazw jak: Borczyn, Borczyny, Bor\u00f3w, Bork\u00f3w, Borkowice. Miejscowo\u015bci nosz\u0105ce nazwy B\u00f3r i Borek s\u0105 zwykle drobnymi osadami le\u015bnemi lub ma\u0142emi folwarkami; zaledwie kilka wi\u0119kszych wsi w ich liczbie spotykamy. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Brakupoehnen,<\/b> w\u015b, pow. g\u0105bi\u0144ski, ze stadnin\u0105 koni rz\u0105dowych.<\/p>\n

Brandenburg,<\/b> mko w pow. \u015bwi\u0119tosiekierskim, przy uj\u015bciu Frischingu do hafu [Zalewu Wi\u015blanego]<\/span>; w pobli\u017cu w\u015b Pokarben (Pokarmin), s\u0142ynna z bitwy 1262 [W\u0142a\u015bc. 22 stycznia 1261 ?]<\/span>. Ruiny zamku krzy\u017cackiego z r. 1266. Niegdy\u015b osobny komturat. B. ma 1492 mk. i st. poczt. Zowi\u0105 go te\u017c niekiedy Pokarmin lub Nowe Zgorzelice, Nowozgorzelce.<\/p>\n

Braniewo<\/b> i Braniewski powiat<\/i>, ob. Brunsberga<\/a><\/i>.<\/p>\n

Bra\u0144sk,<\/b> ros. Bria\u0144sk<\/i>, miasto nadetatowe w pow. biel\u00ads\u00adkim, gub. grodzie\u0144skiej, na stokach prawego brzegu rz. Nurca, u jej zbiegu z Bronk\u0105, przy b. trakcie handlowym z Grannego do Biel\u00ads\u00adka, o 22 w. od Biel\u00ads\u00adka, o 130 w. od Grodna, by\u0142 niegdy\u015b miastem powiatowem wojew\u00f3dztwa podlaskiego. Mia\u0142 1 stycznia 1878 r., 3733 mk. t. j. 1851 m\u0119\u017c., 1882 kob.; co do religii 1524 izr., 1109 katol., 1089 prawos\u0142aw., 11 ewangelik\u00f3w. W B. mie\u015bci si\u0119 zarz\u0105d policyjny czterech gmin powiatu; jest tu garbarnia, fabryka wyrob\u00f3w lnianych, m\u0142yn. Handel prowadzi si\u0119 tylko drobny. Parafialny ko\u015bci\u00f3\u0142 katol. pod wezw. Wniebowzi\u0119cia N. P. M., kosztem parafian 1862 wymurowany. Parafia katol. B. dek. biel\u00ads\u00adkiego liczy 4419 wiernych. B. jest jednem z najstarszych miast gubernii, nale\u017ca\u0142 do ksi\u0105\u017c\u0105t ruskich i mia\u0142 zamek ksi\u0105\u017c\u0119cy na sztucznej g\u00f3rze przy uj\u015bciu Bronki do Nurca. Nasyp dot\u0105d istnieje. Jak wszystkie grody podlaskie tak i B. by\u0142 wielokrotnie niszczony przez wojny, ostatecznie podczas wojny p\u00f3\u0142nocnej w. XVII i odt\u0105d te\u017c zupe\u0142nie upad\u0142. Kto za\u0142o\u017cy\u0142 B. niewiadomo; wiadomo tylko, \u017ce 1241, po zniszczeniu przez Mongo\u0142\u00f3w, zaw\u0142adn\u0105\u0142 nim Erd\u017awi\u0142\u0142, krewny Mendoga. R. 1493 Aleksander w. ks. lit. nada\u0142 miastu prawo magdeburskie. Postanowieniem sejmu lubelskiego 1569 B. otrzyma\u0142 s\u0105dy ziemskie, przeniesione potem 1768 r. do Biel\u00ads\u00adka, oraz s\u0105dy grodzkie dla powiat\u00f3w bra\u0144skiego i suraskiego. Z ca\u0142ej ziemi biel\u00ads\u00adkiej szla\u00adch\u00adta zbiera\u0142a si\u0119 w B. dla wyboru pos\u0142\u00f3w. Wojny szwedzkie za Jana Kazimierza zada\u0142y silny cios pomy\u015blno\u015bci tego miasta. Handlowe jego znaczenie pierwotne wtedy zupe\u0142nie upad\u0142o. W drugiej po\u0142owie XVIII w. B. mia\u0142 175 dm., starostwo bra\u0144skie p\u0142aci\u0142o 3145 z\u0142p. kwarty a w\u00f3jtostwo 1612 z\u0142p. Po rozbiorze kraju B. by\u0142 miastem powiatowem do r. 1807,<\/span> a po utworzeniu obwodu bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adkie\u00adgo zamieniony na nadetatowe. R. 1860 nale\u017ca\u0142o do miasta 4695 morg. ziemi. Dom\u00f3w by\u0142o 260, z tego 254 drewnianych, a mk. tylko 1845. Pomi\u0119dzy mieszka\u0144cami by\u0142o 1857 r. 49% katol., 39% izr., 12% prawos\u0142.; dzi\u015b (ob. wy\u017cej) stosunek ten bardzo si\u0119 zmieni\u0142 a ludno\u015b\u0107 od lat 20-tu wi\u0119cej ni\u017c podwoi\u0142a si\u0119 (Jul. Bartoszewicz w artykule o Biskupstwach, pomieszczonym w Encykl. Orgelbranda, m\u00f3wi o biskupstwie bra\u0144skiem; nie znajdujemy atoli w dzie\u0142ach geograficznych \u015bladu owego biskupiego Bra\u0144ska). F. S.<\/i><\/p>\n

Braszki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Szy\u0142gale, par. Syntowty. W 1827 r. by\u0142o tu 11 dm., 105 dm.<\/p>\n

Bratyan,<\/b> niem. Brattian<\/i>, dawniej Bretzen<\/i>, Bretchen<\/i>, w pow. lubawskim, obecnie folwark i osada; le\u017cy nad Drw\u0119c\u0105, niedaleko Nowego-miasta, naprzeciwko s\u0142awnych \u0141\u0105k N. M. Panny; razem ze wsi\u0105 obejmuje 3740 m. roli; ludno\u015bci ma 730, z kt\u00f3rych katolik\u00f3w 561, prot. 169. Dawniej istnia\u0142 tu zamek obronny krzy\u017cacki. nazw\u0119 swoj\u0105 ma ten zamek od jakiego\u015b rycerza Jana z Sandomierza, kt\u00f3ry potem wst\u0105pi\u0142 do krzy\u017cak\u00f3w i nazywany by\u0142 powszechnie u polskiego ludu Brat Jan. T\u0119 sam\u0105 nazw\u0119 przeni\u00f3s\u0142 lud tak\u017ce i na \u00f3w zamek, kt\u00f3ry Jan swoim kosztem w drugiej po\u0142owie XIII w. wybudowa\u0142. U ludu jest brat Jan dzi\u015b jeszcze dla tego bardzo popularny, \u017ce, jak niesie podanie, Matka Naj\u015bw. mu si\u0119 objawi\u0142a, a on tak\u017ce i ko\u015bci\u00f3\u0142 pierwszy w \u0141\u0105kach pobudowa\u0142. P\u00f3\u017aniej oko\u0142o roku 1340 krzy\u017cacy zamek bratya\u0144ski nowo i mocniej odbudowali i osadzili na nim swoich w\u00f3jt\u00f3w (Vogt), wraz z ma\u0142ym konwentem braci rycerzy. Musia\u0142 mie\u0107 zreszt\u0105 dosy\u0107 poci\u0105gaj\u0105cego powabu ten zamek, kiedy nawet sam mistrz wielki krzy\u017cacki Henryk Dusmer obra\u0142 go sobie na mieszkanie pod koniec \u017cycia i tam\u017ce umar\u0142. Po pobiciu krzy\u017cak\u00f3w pod Grunwaldem, Bratyan Polacy odebrali i trzymali a\u017c do r. 1456, kiedy przez przekupstwo, gdy dow\u00f3dca zamku nie by\u0142 przytomny, dosta\u0142 si\u0119 w r\u0119ce nieprzyjaci\u00f3\u0142. Polacy odzyskali go napowr\u00f3t dopiero po toru\u0144skim pokoju w r. 1466. Za polskich czas\u00f3w mieszkali w B. starostowie bratya\u0144scy. Zamek by\u0142 wtedy utrzymywany w jak najlepszym stanie; nawet stara kaplica krzy\u017cacka zachowa\u0142a si\u0119, w kt\u00f3rej zwykle codzie\u0144 jeden z oo. reformat\u00f3w \u0142\u0105kowskich przychodzi\u0142 odprawia\u0107 Msz\u0119 \u015bw. Po rozbiorze Polski sta\u0142 zamek bratya\u0144ski pusto i niebawem zupe\u0142nie podupad\u0142. Podobno ceg\u0142y i innego materya\u0142u u\u017cyli reformaci, kiedy w \u0141\u0105kach budowali sobie nowy ko\u015bci\u00f3\u0142 r. 1785. Dzisiejszy w\u0142a\u015bciciel B. Floryan Ro\u017cycki kupi\u0142 folw. (1935 mr<\/span>. rozl.) od rz\u0105du 1865. Jako starostwo niegrodowe przed r. 1772 B. by\u0142 w posiadaniu Dzia\u0142y\u0144skich, p\u00f3\u017aniej Czapskich. K\u015b. F.<\/i><\/p>\n

Braunsberg,<\/b> ob. Brunsberga<\/a><\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Brazanie,<\/b> jezioro, pow. sejne\u0144ski, przy drodze z Sejn do Sopo\u0107ki\u0144, ma brzegi lesiste, wynios\u0142e, le\u017cy o 3 w. od lewego brzegu Czarnej Ha\u0144czy. [Bro\u017cane<\/i> ?]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Bredejka,<\/b> rzeka, wyp\u0142ywa z bagien i jezior na gruntach wsi Meszliny, w pow. wy\u0142kowyskim, przep\u0142ywa przez \u0142\u0105ki i grunta wsi Kumiecie, folwarku Podborek, wsi Purwiniszki, dalej fol. J\u00f3zefowo, kt\u00f3ry urz\u0105dzony zosta\u0142 na miejscu dawniejszej wsi Szukie; nast\u0119pnie p\u0142ynie przez grunta i \u0142\u0105ki wsi Mi\u015bwiecie, folwarku Kawkokalnie, a nareszcie na gruntach wsi Czyczki wpada do rzeki Stara Szyrwinta<\/a>. Biegnie po r\u00f3wninie, w gruncie gliniastym, dno muliste, d\u0142uga 1 i p\u00f3\u0142 mili, szeroka 6 do 8 st\u00f3p. L. W.<\/i><\/p>\n

Bredynki,<\/b> niem. Bredinken<\/i>, w\u015b, pow. reszelski, st. p. Biskupiec na Warmii.<\/p>\n

Bredyszki,<\/b> os., pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Syntowty, par. \u0141uksze, liczy 2 dm., 19 mk.<\/p>\n

Bredzie,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Zyple, par. Szaki. Liczy 6 dm., 45 mk.<\/p>\n

Bredziszki,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Szumsk, par. Gi\u017ce. Liczy 3 dm., 53 mk.<\/p>\n

Brejdyny,<\/b> niem. Broedienen<\/i>, wie\u015b i dobra, pow. z\u0105dzborski, st. poczt. Piecki.<\/p>\n

Brest<\/b> (ross.), ob. Brze\u015b\u0107<\/i>.<\/p>\n

Breszcza,<\/b> rz., dop\u0142yw Prypeci z prawej strony, w pow. pi\u0144skim, uchodzi o 6 w. od granicy gub. wo\u0142y\u0144.<\/p>\n

Bretchen,<\/b> ob. Bratyan<\/i>.<\/p>\n

Briaza,<\/b> ob. Kimpolung<\/i> mo\u0142dawski. S\u0105 w B. \u017ar\u00f3d\u0142a oleju skalnego, ju\u017c eksploatowane.<\/p>\n

Brodnia,<\/b> b\u0142otnista rz., prawy dop\u0142yw Berezyny. w pow. borysowskim, bierze pocz\u0105tek oko\u0142o wsi Babielewa, p\u0142ynie blisko mil 3 w kierunku p\u00f3\u0142nocno-wschodnim i pod wsi\u0105 historyczn\u0105 Stachowem wpada do Berezyny. Na brzegach jej w ostatnich dniach listopada 1812 r. mordercze toczy\u0142y si\u0119 boje. Al. Jel.<\/i><\/p>\n

Brodnica,<\/b> 1.) maja rzeka, pow. mozyrski, wpada z prawej strony do Prypeci, niedaleko Petrykowa, z przeciwnej strony; ma kierunek p\u00f3\u0142nocny. Al. Jel.<\/i> 2.) B.,<\/b> ob. Szczara<\/i>.<\/p>\n

Brodnica,<\/b> rzeczka, wpada pod m. Brodnic\u0105 do Drw\u0119cy.<\/p>\n

Brodniczka<\/b> i Mielno,<\/b> dwie wsie w\u0142o\u015bc., pow. rypi\u0144ski, gm. Dzieszno, parafia \u015awiedziebno, nad jeziorem Mielno i rzeczk\u0105 Brodniczk\u0105 po\u0142o\u017cone, licz\u0105 136 mk., 23 dm., osad w\u0142o\u015bcia\u0144skich 22, rozl. 397 morg\u00f3w. Przed 10 laty by\u0142o tu kilka w\u0142\u00f3k pi\u0119knego boru, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bciciel, usun\u0105wszy serwituty le\u015bne, wyci\u0105\u0142 i reszt\u0119 grunt\u00f3w rozkolonizowa\u0142. B. wraz z innemi wsiami t. j. \u015awiedziebn\u0105, Ostrowiem i Kraszewami, w pocz\u0105tkach tego stulecia nale\u017ca\u0142a do Murzynowskiego, skarbnika ziemi rypi\u0144skiej, zmar\u0142ego r. 1840 r. F. N.<\/i><\/p>\n

Brodowo,<\/b> 1.) okolica szla\u00adche\u00adc\u00adka, pow. pu\u0142tuski, gm. i par. Winnica. W obr\u0119bie jej le\u017c\u0105 wsie: B. B<\/span>omba\u0142y, B. K<\/span>uce, B. W<\/span>ity, B. S<\/span>taw, B. \u017b<\/span>y\u0142ki. 2.) B.,<\/b> w\u015b, szlach., pow. szczuczy\u0144ski, gm. i par. Radzi\u0142\u00f3w.<\/p>\n

Brody,<\/b> 1.) w\u015b, pow. sok\u00f3lski, o 23 w. od Sok\u00f3\u0142ki. 2.) B.<\/b> Kamienne<\/span><\/i> i \u015alipczyce<\/span><\/i>, wsie niedaleko Radomy\u015bla, gdzie uczony Segiet (\u201eBulletin Scientif. de l’Acad. des Sciences de St. Petersb.,\u201c t. III. n. 3.) odkry\u0142 olbrzymie pok\u0142ady labradoru. 3.) B.,<\/b> w\u015b, gub. witebska, nad rz. \u015awieczank\u0105.<\/p>\n

Broesen,<\/b> k\u0105piele morskie nad Ba\u0142tykiem, niedaleko Gda\u0144ska i s\u0142awnej Sob\u00f3tki (Zoppot); mieszka\u0144c\u00f3w licz\u0105 173, pomi\u0119dzy kt\u00f3rymi katolik\u00f3w 122, protest. 51. Pierwotnie by\u0142a to uboga osada rybacka Brze\u017ano i nale\u017ca\u0142a do miasta Gda\u0144ska. Kiedy w r. 1806 Francuzi zdobyli to miasto, gubernator francuski Rapp kaza\u0142 urz\u0105dzi\u0107 morskie k\u0105piele w B. W r. 1813 Rosyanie zburzyli wszystkie domy w B.; p\u00f3\u017aniej jednak sami si\u0119 przyczynili do jego wzrostu, r. 1831 bowiem, kiedy \u017cywno\u015b\u0107 przeznaczon\u0105 na wojn\u0119 przewozili z B. (choler\u0105 wtedy nawiedzonego) do Nowego portu (Neu-fahrwasser), kazali swoim kosztem drog\u0119 bit\u0105 usypa\u0107 mi\u0119dzy temi dwiema miejscowo\u015bciami, przez co komunikacya nadzwyczaj jest u\u0142atwiona. Obecnie k\u0105piele w B. dosy\u0107 licznie bywaj\u0105 zwiedzane, mianowicie przez Gda\u0144szczan z klasy mniej zamo\u017cnej. O potrzebne wygody dostateczne tu staranie okazuj\u0105. Por\u00f3wnaj Brze\u017ano<\/i>, w\u015b. K. F.<\/i><\/p>\n

Brona,<\/b> starodawne na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adko, dot\u0105d bardzo pospolite u ludu wiejskiego. Brona, Broniec, Bronak (syn Brony), stanowi\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w nazw jak: Bronice, Bronin, Bro\u0144czyce, Broniewo, Bronaki. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Bronaki,<\/b> niem. Bronacken<\/i>, w\u015b, pow. olecki, st. p. Wieliczki. [Na zach. od wsi Guty ?; dzi\u015b nie istnieje.]<\/span><\/p>\n

Bronis\u0142aw,<\/b> dawne imi\u0119, \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w wielu nazw, g\u0142\u00f3wnie w skr\u00f3conej formie Bronisz, jak: Bronisze, Broniszewo, Broniszewice; na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adka takie jak Bronis\u0142aw\u00f3w, Bronis\u0142awka i t. p. s\u0105 \u015bwie\u017cego pochodzenia i. powsta\u0142y w bie\u017c\u0105cem stuleciu, g\u0142\u00f3wnie w ostatnich czasach. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bronisze,<\/b> niem. Wittigsfelde<\/i>, w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. p. Regellen.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bronka,<\/b> w\u015b w pow. biel\u00ads\u00adkim, gub. grodzie\u0144skiej, na lewym brzegu rzeki t. n.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bronka,<\/b> 1.) rz., dop\u0142yw Nurca z prawej strony, uchodzi niedaleko Bra\u0144ska i Pop\u0142aw, \u017ar\u00f3d\u0142o ma na gruntach wsi Za\u0142uski, 2.) B.,<\/b> ob. Mo\u0142oda<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bronowo,<\/b> 1.) w\u015b i folw., pow. p\u0142ocki, gm. Z\u0105goty, par. Ciachcin i Proboszczewice. Nale\u017c\u0105 tu: B. Zalesie, B. Kmiece (A i B.) i B. Sady, tudzie\u017c trzy folwarki. Og\u00f3lna ludno\u015b\u0107 255 mk., 35 dm. we wsiach i 133 mk. w folwarkach. Fol. B. Zalesie ma 600 mr<\/span>., B. Kmiece 548 mr<\/span>., karczma i wiatrak. B. sady nale\u017c\u0105 do drobnych w\u0142a\u015bcicieli, licz\u0105 5 dm., 47 mk. i 224 morg obszaru. 2.) B.,<\/b> w\u015b w\u0142o\u015bc., nad rz. Narwi\u0105, pow. \u0142om\u017cy\u0144ski, gm. Borzejewo, par. Wizna. Znajduje tu si\u0119 urz\u0105d gm., szko\u0142a pocz\u0105tkowa. W 1827 r. mia\u0142a 66 dm. i 394 mieszk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bron\u00f3wka,<\/b> rz., zwana te\u017c: Jura i Mazlak, bierze pocz\u0105tek we wsi Olszewko, w pow. kolne\u0144skim, p\u0142ynie pod wsi\u0105 Jurzec (od czego bierze miano Jura) i w kierunku po\u0142ud. p\u0142ynie pod Dobrzyja\u0142\u00f3w. Tu uchodzi w pow. \u0142om\u017cy\u0144skim, i zwr\u00f3ciwszy si\u0119 ku po\u0142ud.-wschodowi przez Kownaty, Wy\u0142udzin, Olszyny, Taraskowo, Borzejewo, Janczewo, dochodzi do Bronowa, po za kt\u00f3rym skr\u0119ca ku po\u0142udniowi i wpada do Narwi. Brzegi ma wzg\u00f3rzyste, bieg nieregularny, spadek do\u015b\u0107 znaczny, szeroko\u015b\u0107 ko\u0142o Borzejowa 14, przy uj\u015bciu 16 s\u0105\u017cni; d\u0142uga 23 w. Na wiosn\u0119 rozlewa niekiedy na 150 st\u00f3p, lecz nie zrz\u0105dza szk\u00f3d. Przyjmuje wody kilku strug; pod Bronowem np. wpada Stara Jura, ma\u0142y strumie\u0144. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Brosowen,<\/b> ob. Brzozowo<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Brosowken,<\/b> ob. <\/i>Brzoz\u00f3wko<\/a><\/i>.<\/p>\n

Brosowo,<\/b> ob. Brzozowo<\/i>.<\/p>\n

Browsk,<\/b> w\u015b, pow. pru\u017ca\u0144ski, 4 okr pol., gm. Masiewo. 62 w. od Pru\u017cany, 67 dzies.<\/span><\/p>\n

Br\u00f3d,<\/b> nazwa wielu osad po\u0142o\u017conych nad wodami, w miejscach gdzie mielizna u\u0142atwia\u0142a ich przebycie. W czasach gdy mosty by\u0142y rzadko\u015bci\u0105, brody posiada\u0142y wielkie znaczenie, poniewa\u017c do nich stosowa\u0107 si\u0119 musia\u0142 kierunek dr\u00f3g. Zt\u0105d dla historyka, geografa i archeologa nazwy te stanowi\u0107 mog\u0105 wa\u017cne wskaz\u00f3wki przy \u015bledzeniu dawnych dr\u00f3g handlowych, wojennych a tak\u017ce dla oznaczenia kierunku w\u00f3d, kt\u00f3re wysch\u0142y lub zmieni\u0142y swe koryta. Nale\u017cy jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce nieka\u017cde Brody, Brodowo lub Brodek stanowi\u0105 \u015blad istnienia brodu; wielka cz\u0119\u015b\u0107 tych nazw pochodzi od starego na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adka i has\u0142a ro\u00addo\u00adwe\u00adgo Broda, bardzo rozpowszechnionego w epoce piastowskiej. Istnia\u0142o tak\u017ce imi\u0119 Brodzis\u0142aw, brzmi\u0105ce w skr\u00f3conej formie Brodek<\/i>. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Br\u00f3d,<\/b> 1.) w\u015b, pow. kolski, gm. Ko\u017amin, par. Dobr\u00f3w, o kilka wiorst na prawo od rz. Warty, w blisko\u015bci wi\u0119kszej wsi Che\u0142mno. O par\u0119set krok\u00f3w od wsi Br\u00f3d, na piaszczystych wzg\u00f3rzach, niegdy\u015b lasem sosnowym poros\u0142ych, teraz za\u015b bielej\u0105cych zdaleka, znajduje si\u0119 poga\u0144skie cmentarzysko czyli \u017calnik. Na powierzchni ziemi le\u017cy mn\u00f3stwo skorup od urn pot\u0142uczonych; w g\u0142\u0119boko\u015bci za\u015b najwy\u017cej 1\u00bd, \u0142okcia mo\u017cna odkopa\u0107 wiele urn ca\u0142ych. W roku 1878 w\u0142a\u015bciciel wsi s\u0105siedniej odkopa\u0142 tam 3 urny. W r. 1879 wykopano 10 urn. Znajdowano tam tak\u017ce podobno staro\u017cytne zbroje (?). 2.) B.,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, nad Czarn\u0105 Ha\u0144cz\u0105, o 4 w. od Suwa\u0142k, liczy 52 dm., 439 mk. Cz\u0119\u015b\u0107 wsi obfituj\u0105ca w ogrody znana jest pod na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adkiem Br\u00f3d-ogrodnik. B. ma szk\u00f3\u0142k\u0119 elementarn\u0105, na utrzymanie kt\u00f3rej mieszka\u0144cy daj\u0105 106 rs. rocznie. Szk\u00f3\u0142ka ta obecnie czasowo mie\u015bci si\u0119 we wsi Poddub\u00f3wku, tej\u017ce gminy. W okolicach B. znajduj\u0105 si\u0119 szcz\u0105tki dawnych cmentarzysk poga\u0144skich, a na polach cz\u0119sto wygrzebuj\u0105 staro\u017cytne urny i naczynia. Rozkolonizowana, t. j. osady rozrzucone ka\u017cda oddzielnie. Tych osad 99, ludno\u015b\u0107 wyznania katolickiego, m\u00f3wi\u0105ca narzeczem mazurskiem. Przestrze\u0144 morg\u00f3w 1229 pr\u0119t\u00f3w 252 miary nowopolskiej. Grunta lekkie, \u017c<\/span>wirkowate, na wsch\u00f3d znacznie podniesione, \u0142\u0105ki torfiaste, z kt\u00f3rych kopi\u0105 torf na w\u0142asne potrzeby i na sprzeda\u017c. Rzeka Ha\u0144cza w tem miejscu p\u0142ytka, p\u0142ynie szparko; dno kamieniste; po obu brzegach mn\u00f3stwo zdroj\u00f3w, po do\u0142ach trzymaj\u0105 si\u0119 pstr\u0105gi, w zimie prawie nie zamarza. 3.) B.,<\/b> w\u015b, nad rz. Radomk\u0105, pow. radomski, gm. B\u0142otnica, par. Jankowice. Liczy 15 dm., 122 mk., 204 morg. ziemi w\u0142o\u015bc. i 33 dworskiej. 4.) B.<\/b> brzykowski<\/i> i widawski<\/i>, dwie os., pow. \u0142aski, gm. D\u0105browa widawska, par. Brzyk\u00f3w. 5.) B.<\/b> w\u015b; i folw., pow. \u0142aski, gm. Wola W\u0119\u017cykowa, par. S\u0119dziejowice. 6.) B.,<\/b> os., pow. kozienicki, gm. Grab\u00f3w nad Pilic\u0105, par. Stromiec. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bruki,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Rauda\u0144, par. Kalwarya; 11 dm., 48 mk.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Brunsberg,<\/b> Brunsberga<\/i>, Brunsberk<\/i>, niegdy\u015b Braniewo<\/i>, niem. Braunsberg<\/i>, miasto powiatowe okr\u0119gu regencyjnego kr\u00f3lewieckiego w Prusiech Wschodnich, nad rz. Pasarg\u0105, handlowe, ma 11040 mk., gimnazyum katolickie, seminaryum duchowne (liceum) i nauczycielskie katolickie, stacy\u0105 poczt., stacy\u0105 dr. \u017cel. z Tczewa do Kr\u00f3lewca, o 62 kil. od Kr\u00f3lewca, jarmark\u00f3w 9 na rok. Krzy\u017cacy, podbiwszy Prusak\u00f3w i do wiary chrze\u015bcia\u0144skiej przymusiwszy, dla utrzymania ich w karbach pos\u0142usze\u0144stwa zamk\u00f3w kilka wystawili w roku 1255 i takowe swojem wojskiem osadzili. Brunsberg wtenczas wzi\u0105\u0142 sw\u00f3j pocz\u0105tek i tak na cze\u015b\u0107 Brunona biskupa praskiego, kt\u00f3ry z nimi podbija\u0142 nowo zdobyte kraje, przezwany zosta\u0142. Miasto to pierwotnie przeznaczone by\u0142o na stolic\u0119 biskupstwa warmi\u0144skiego; z tego powodu Anzelm najpierwszy biskup wystawi\u0142 tutaj ko\u015bci\u00f3\u0142 katedralny na cze\u015b\u0107 \u015bw. Andrzeja, umie\u015bci\u0142 przy nim 4 pra\u0142at\u00f3w i 16 kanonik\u00f3w. Lecz Prusacy, podbici niedawno, niech\u0119tnie znosili obcych niewol\u0119 i r. 1261 w og\u00f3lnem powstaniu zni\u00f3s\u0142szy wojsko krzy\u017cak\u00f3w, rzucili si\u0119 na miasto i zamek przez tych\u017ce wystawiony. Wtenczas to dobywaj\u0105c Brunsberga wszelkiemi sposobami przez dni o\u015bm, gdy w otwartym boju niczego dokaza\u0107 nie mogli, u\u017cyli fortelu i skryli si\u0119 w lasach, czem ubiezpieczeni krzy\u017cacy wyszli z ko\u0144mi na pasz\u0119. Nieprzyjaciel napad\u0142 wtedy na nich, a krzy\u017cacy, przera\u017ceni na nowo rozpocz\u0119tem obl\u0119\u017ceniem, zapalili twierdz\u0119 razem z miastem i sami z biskupem Anzelmem potajemnie ujechali do Elbl\u0105ga. Odbudowa\u0142 B. w r. 1270 Jan Fleming z Lubeki, brat Henryka I. Odt\u0105d miasto zacz\u0119\u0142o si\u0119 wznosi\u0107. W r. 1348 biskup Herman Liebenstein zbudowa\u0142 nowe miasto, kt\u00f3re, z powodu wygodnego po\u0142o\u017cenia, policzone zosta\u0142o do rz\u0119du miast hanzeatyckich. Do zamo\u017cno\u015bci miasta przyczyni\u0142o si\u0119 przebywanie w niem mistrz\u00f3w krzy\u017cackich. Zaj\u0119te w 1461 r. pod ber\u0142o polskie, zachowa\u0142o stan pomy\u015blny i dlatego nie chcia\u0142o si\u0119 w 1519 r. podda\u0107 Albertowi margrabiemu brandenburskiemu, kt\u00f3ry, wypowiedziawszy wojn\u0119 wujowi swemu Zygmuntowi I, opanowa\u0142 B. i osadzi\u0142 w nim liczn\u0105 za\u0142og\u0119. Wys\u0142ano wtedy Miko\u0142aja Firleja, wojewod\u0119 sandomierskiego, kt\u00f3ry obleg\u0142 B., ale, dla braku ludzi, nie m\u00f3g\u0142 go odzyska\u0107. W 1565 r. kardyna\u0142 Hozyusz, biskup warmi\u0144ski, dla zapobie\u017cenia szerz\u0105cej si\u0119 w swej dyecezyi nauce Lutra, sprowadziwszy tu jezuit\u00f3w, uposa\u017cy\u0142 i za\u0142o\u017cy\u0142 kolegium i seminaryum. Pierwsze to w Polsce kolegium nazywane Hosianum, z kt\u00f3rego wzi\u0119to jezuit\u00f3w do Wilna, hojnie opatrywali nast\u0119pcy za\u0142o\u017cyciela, a Bu\u017cy\u0144ski, regent koronny, udarowa\u0142 bogat\u0105 bibliotek\u0105. Mieli tu jezuici i drukarni\u0119. Szko\u0142y ich by\u0142y wy\u017csze a ucz\u0119szcza\u0142a do nich m\u0142odzie\u017c nawet z Ma\u0142opolski i Litwy. W 1626 r. Szwedzi, zaj\u0105wszy miasto, kazali mu dla uwolnienia si\u0119 od rabunku zap\u0142aci\u0107 50 tysi\u0119cy talar\u00f3w, ale ow\u0105 bibliotek\u0119 przewi\u00f3z\u0142 Gustaw Adolf do Upsali. Na mocy traktatu z r. 1635, wr\u00f3ci\u0142 B. pod panowanie Polski i zostawa\u0142 pod niem do pierwszego podzia\u0142u. W r. 1773 przeszed\u0142 do Prus. S\u0142awne by\u0142y zawsze szko\u0142y tutejsze: Liceum Hosianum 1569 r. przez Hozyusza kard. za\u0142o\u017cone, jak i seminaryum kleryk\u00f3w, tu si\u0119 ukszta\u0142ci\u0142 dziejopis Rudawski (por\u00f3w. przedm. Spasowicza do t\u0142umaczenia dzie\u0142 jego); od 1818 r. fakultet teologiczny i filozoficzny, gimnazyum za\u0142o\u017cone 1565 r. 1811 zreorganizowane, w kt\u00f3rem uczni\u00f3w zwykle oko\u0142o 300 (1\/6 Polak\u00f3w, dla nich profesor polskiego j\u0119zyka), seminaryum nauczycielskie, biskupie seminaryum kleryk\u00f3w, 2 wy\u017csze szko\u0142y dla dziewcz\u0105t. Znaczniejsze budowle s\u0105: stary zamek (lyceum), ko\u015bci\u00f3\u0142 najznakomitszy \u015bw. Katarzyny. G\u0142\u00f3wny urz\u0105d celny, komora handlowa, filia banku pa\u0144stwowego, landratura, urz\u0105d katastrowy, s\u0105d okr\u0119gowy, prokuratorya, poczta i urz. tel. I kl., poczta na dworcu, poczta osobowa do Frauenburga i Dobrego miasta, 4 jarmarki po 3 dni na byd\u0142o, konie, p\u0142\u00f3tno, na len przed Bo\u017c. Nar., targ w \u015brod\u0119 i mniejszy w sobot\u0119. B. by\u0142 przez d\u0142ugi czas stolic\u0105 biskupstwa warmi\u0144skiego, kt\u00f3re dla tego nazywano niekiedy brunsberskiem. Dzi\u015b ma 3 ko\u015bcio\u0142y katolickie, z tych parafialny w stylu ostro\u0142ukowym XIII i XIV w. Miasto nale\u017ca\u0142o do zwi\u0105zku hanseatyckiego i mia\u0142o prawo sk\u0142adowe na wszystkie produkta warmi\u0144skie, szczeg\u00f3lniej len, prz\u0119dz\u0119, p\u0142\u00f3tno, zbo\u017ce i drzewo okr\u0119towe; bra\u0142o udzia\u0142 w handlu morskim i jeszcze na pocz\u0105tku XIX w. chodzi\u0142y braniewskie okr\u0119ty do g\u0142\u00f3wnych port\u00f3w Europy i Ameryki. Teraz jeszcze wywo\u017c\u0105 zbo\u017ce, m\u0105k\u0119, drzewo, len i prz\u0119dz\u0119 do Kr\u00f3lewca, Berlina, Szl\u0105ska, Saksonii i t. d. Znaczniejsze zak\u0142ady przemys\u0142owe s\u0105: 1 m\u0142yn zbo\u017cowy z olejarni\u0105, p\u0119dzony wod\u0105 (na akcyach), 2 m\u0142yny parowe, 1 browar parowy (akcye), 1 tartak parowy, 1 parowa prz\u0119dzalnia lnu, 1 fabryka myd\u0142a, 1 fabryka powoz\u00f3w, 1 cegielnia parowa i 1 fabryka dro\u017cd\u017cy (Presshefen) prasowanych. Obok handlu i przemys\u0142u trudni\u0105 si\u0119 mieszk. rolnictwem (pszenica i \u017cyto) i hodowaniem byd\u0142a. Brunsberg do niedawna i przez Polak\u00f3w by\u0142 tak nazywany, kt\u00f3rzy dopiero od paru lat miasto znowu Braniewem nazywaj\u0105. Powiat brunsberski ma 17,19 mil kw. czyli 94588 ha.<\/span><\/s> rozl., wraz z wodami 17,84 mil kw. Z tego obszaru: roli ornej: 189954 morg.; ogrod\u00f3w 1188,56 mr<\/span>., \u0142\u0105k 55642,74 mr<\/span>., pastwisk 22473,66 mr<\/span>., bor\u00f3w i las\u00f3w 87719,21 mr<\/span>., w\u00f3d wi\u0119kszych publicznych 821,69 mr<\/span>., nieu\u017cytk\u00f3w 95,30 m. Wszystko to w r. 1866 podzielone by\u0142o na 3562 w\u0142a\u015bcicieli, mi\u0119dzy 11154 posiad\u0142o\u015bci pojedy\u0144czych. Je\u015bli dodamy przestrzenie nieulegaj\u0105ce opodatkowaniu, to powiat braunsberski obejmuje 384730,69 m\u00f3rg. Gmin miejskich ma 4: Brunsberg, Frauenburk, Melsak, Orneta; wiejskich 114, d\u00f3br samodzielnych 48. W grudniu 1871 powiat liczy\u0142 52456 mk., a z tej liczby 46393 kat., 5549 ewang., 494 izraelit\u00f3w, 20 dyssydent\u00f3w. W grud. 1864 r. pow. mia\u0142 12915 koni, 20053 sztuk byd\u0142a, 24306 owiec, 12670 \u015bwi\u0144, 503 k\u00f3z, 1893 ul\u00f3w. Wa\u017cniejsze miejscowo\u015bci: Frauenburk, Orneta, Melsak, Tiedmannsdorf. B. i okolic\u0119 zaludni\u0142 jeszcze Henryk I Flemming (1264\u20141300), biskup warm., osadnikami dolnoniemieckimi. W liczbie mieszk. B. jest dzi\u015b 31 proc. ew., 68 proc. kat., 1 proc. izr. Przedmie\u015bcie B., zwane Braunsberg-Schlossdamm, stanowi osobn\u0105 gmin\u0119. Passarga o 7 kil. za B. do zat. fryskiej uchodzi F. S.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Brus,<\/b> ob. Brusy<\/i>, Bruss<\/i> (Prusy?<\/i>).<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Brychy-Karwowo,<\/b> w\u015b szlach., pow. kolne\u0144ski, gm. Kubra, par. Przytu\u0142y.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Brydzie,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Zyple, par. Syntowty. W 1827 r. by\u0142o tu 24 dm., 201 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Brygid\u00f3w,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. Krasocin.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Bryniuki,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Wiejsieje, par. Ber\u017cniki. W 1827 r. by\u0142o tu 19 dm., 141 mk., posiada m\u0142yn wodny z foluszem i tartak. [Briniaj<\/i> na Litwie.]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Bryzgiel,<\/b> wie\u015b, pow. augustowski, gmina Szczebro-Olsza\u0144ska, par. Wigry, posiada szko\u0142\u0119 gminn\u0105. Liczy 33 dm., 219 mk., odl. od Suwa\u0142k 14 w.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Brzesino,<\/b> ob. Brze\u017ano<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Brzesko-Grajewska<\/b> droga \u017celazna ob. Brze\u015b\u0107 litewski<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Brze\u015b\u0107,<\/b> Brze\u015bcie<\/i>, nazwy bardzo cz\u0119ste na ca\u0142ym obszarze ziem polskich; pochodz\u0105 od \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142owu \u201ebrzost\u201c; jak r\u00f3wnie cz\u0119sta i powszechna nazwa Brzezie od \u201ebrzoza\u201c. Brze\u015bcie by\u0142o wi\u0119c pierwotnie nazw\u0105 lasu czy gaju brzostowego (brzost-wi\u0105z) jak Brzezie gaju brzozowego, D\u0105bie gaju d\u0119bowego. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Brze\u015b\u0107 Litewski,<\/b> m. pow. gub. grodzie\u0144skiej. Brze\u015b\u0107 ten, dla r\u00f3\u017cnicy od Kujawskiego pospolicie Litewskim zwany, le\u017cy nad Bugiem, przy uj\u015bciu rzeki Muchawca i Szlajerki do Buga, o 200 w. od Warszawy, o 203 od Grodna, o 120 od Bia\u00ad\u0142e\u00adgo\u00adsto\u00adku, 198 od Grajewa, o 117 od Kowla, o 321 od Mi\u0144ska, o 631 od Smole\u0144ska, o 1023 od Moskwy. Jest to miasto nie tylko wielkiej wagi po wszystkie czasy, lecz zarazem jedno z bardzo staro\u017cytnych w kraju. Legenda miejscowa przypisuje powstanie Brze\u015bcia okoliczno\u015bci, \u017ce w pierwszych czasach chrze\u015bcia\u0144stwa na Rusi, pewien pobo\u017cny kupiec, co tu by\u0142 zagrz\u0105z\u0142 w trz\u0119sawiskach puszczy \u201ebrzostowej\u201c nad Muchawcem, po szcz\u0119\u015bliwem wydostaniu si\u0119 z niebezpiecze\u0144stwa, na podzi\u0119kowanie Bogu, wzni\u00f3s\u0142 tu by\u0142 niewielki ko\u015bcio\u0142ek; przy tym ko\u015bcio\u0142ku z czasem powsta\u0142a osada Berestje, Brze\u015bcie zwana. Lecz prawdopodobnie powstanie tej osady si\u0119ga daleko starszych czas\u00f3w. By\u0142o tu rozgranicze plemienia Bu\u017can, zajmuj\u0105cego obadwa brzegi Bugu, od \u017ar\u00f3de\u0142 onego, od Ja\u0107wie\u017cy, siedz\u0105cej poni\u017cej w stron\u0119 Narwi. M\u00f3g\u0142 tu by\u0107 zatem przed wieki ju\u017c gr\u00f3d nawet, jako stanowisko obronne cichego plemienia od zawo\u0142anych \u0142upie\u017cc\u00f3w. Przy zetkni\u0119ciu si\u0119 za\u015b pierwszem (w X w.) dw\u00f3ch nowopowstaj\u0105cych pot\u0119g politycznych, Rusi w Kijowie a Lach\u00f3w w Krakowie, widocznie \u017ce i Brze\u015bcie ju\u017c nale\u017ca\u0142o do liczby owych \u201egrod\u00f3w czerwi\u0144skich\u201c, jakie sobie, pocz\u0105wszy od W\u0142odzimierza i Boles\u0142awa, nieustannie nadal Ru\u015b i Lachy wzajem wydzieraj\u0105. Ziemie czerwi\u0144skie bowiem stanowi\u0142y, u \u015bwitu dziej\u00f3w naszych, nietylko chrobackie wierzchowiska Sanu i Dniestru, lecz i ca\u0142e g\u00f3rne Nadbu\u017ce. Ot\u00f3\u017c widzimy dalej, \u017ce Jaros\u0142aw kijowski 1044 Brze\u015b\u0107 zajmuje; odbiera go Rusi Boles\u0142aw \u015amia\u0142y na czas pewien, a Kazimierz Spraw., po nowem zdobyciu 1182, zamek tam \u015br\u00f3d b\u0142ot wznosi. Przy ustaleniu si\u0119 dzielnic mi\u0119dzy rozrodzonem potomstwem Jaros\u0142awa, Brze\u015b\u0107 dostawa\u0142 si\u0119 nieraz ksi\u0105\u017c\u0119tom turowskim, w\u0142adcom g\u00f3rnego Polesia, lecz ostatecznie sta\u0142 si\u0119 udzia\u0142em ksi\u0105\u017c\u0105t w\u0142odzimierskich i ci\u0105\u017cy\u0142 stale ku Wo\u0142yniowi. Przy naj\u015bciu Mongo\u0142\u00f3w, i Brze\u015b\u0107 nie uszed\u0142 powszechnego losu, Zburzony jego zamek mia\u0142 odbudowa\u0107, oko\u0142o 1275, ks. wo\u0142y\u0144ski W\u0142odzimirz Filozofem zwany, synowiec s\u0142awnego Dani\u0142a kr\u00f3la Rusi; a wpr\u0119dce i samo miasto znacznie si\u0119 podnios\u0142o. W pocz\u0105tku XIV w. B. podda\u0142 si\u0119 wzrastaj\u0105cej przewadze Litwy. W 1319 Gedymin ca\u0142\u0105 zim\u0119 tu przep\u0119dzi\u0142, gotuj\u0105c si\u0119 do wyprawy na Kij\u00f3w. Niema\u0142o te\u017c tu czasu sp\u0119dzili nast\u0119pnie, jako w swej dzielnicy, bohaterowie Litwy: Kiejstut i Witold, szukaj\u0105c tu nieraz schronienia \u015br\u00f3d wstrz\u0105\u015bnie\u0144 wewn\u0119trznych owych czas\u00f3w. W 1390 Jagie\u0142\u0142o nada\u0142 miastu prawo magdeburskie a w 1409 odby\u0142 tu \u00f3w zjazd tajemny z Witoldem i su\u0142tanem kipczackim Saladynem, wynikiem narad kt\u00f3rego by\u0142o s\u0142awne zwyci\u0119ztwo nad krzy\u017cakami pod Grunwaldem. Najwi\u0119cej przecie Witold przy\u0142o\u017cy\u0142 si\u0119 do podniesienia tego miasta: budowa\u0142 tu \u015bwi\u0105tynie, rozszerza\u0142 posiad\u0142o\u015bci miejskie i por\u00f3wna\u0142 miasto w przywilejach z Lublinem. Pograniczne po\u0142o\u017cenie od Polski, stosunki z kt\u00f3r\u0105 stawa\u0142y si\u0119 coraz \u015bci\u015blejszemi, podnios\u0142o niepomiernie znaczenie Brze\u015bcia. Tu w 1440 wyniesiono Kazimierza Jagie\u0142\u0142owicza na w. ksi\u0119stwo; tu 1446 ten\u017ce Kazimierz, obrany ju\u017c kr\u00f3lem, odbywa\u0142 narad\u0119 z senatorami koronnymi o Wo\u0142y\u0144; a 1454 z litewskimi o stanowczy udzia\u0142 w wojnie pruskiej. Odt\u0105d Brze\u015b\u0107 stawa\u0142 si\u0119 coraz cz\u0119\u015bciej miejscem wzajemnych obrad obu narod\u00f3w, a razem z tem wzrasta\u0142 w swobody i budowy. Pomy\u015blno\u015b\u0107 ta przerwan\u0105 zosta\u0142a jednak gwa\u0142townym najazdem T<\/span>atar\u00f3w 1500 r.; miasto wielce wtedy ucierpia\u0142o. W 1505 odby\u0142 si\u0119 tu pami\u0119tny zjazd, na kt\u00f3rym Gli\u0144ski, ulubieniec wszechw\u0142adny kr\u00f3la Aleksandra nastawa\u0142 na zgub\u0119 swych wrog\u00f3w; na tym te\u017c zje\u017adzie przyjmowano uroczy\u015bcie chana kipczackiego Szachmata, szukaj\u0105cego przyja\u017ani i pomocy kr\u00f3la. Wzrastaj\u0105c w znaczeniu, doznawa\u0142 Brze\u015b\u0107 coraz to nowych dobrodziejstw od panuj\u0105cych. Zygmunt I na sejmie pan\u00f3w litewskich 1511 tu odbytym, potwierdzi\u0142 i rozszerzy\u0142 dawne miasta przywileje i uposa\u017cy\u0142 nowemi oddawna tu osiad\u0142ych \u017cyd\u00f3w. G\u0142\u0119bokim swym handlowym zmys\u0142em prowadzeni, obrali sobie byli \u017cydzi wcze\u015bnie Brze\u015b\u0107, jako \u015brodkowy niemal punkt rozleg\u0142ego pa\u0144stwa Jagiellon\u00f3w, za jedno z g\u0142\u00f3wniejszych ognisk swych operacyj. Wpr\u0119dce zamo\u017cni i bogaci, wznie\u015bli oni tu najwspanialsz\u0105 synagog\u0119 w Polsce. T\u0119 w\u0142a\u015bnie Zygmunt I przywilejem swym dozwala im teraz odnowi\u0107. W tej tedy epoce B. nale\u017cy do najludniejszych i do najzamo\u017cniejszych miast w kraju: pod\u0142ug postanowienia sejmowego 1513, p\u0142aci 50 k\u00f3p groszy litewskich i dostawia 150 koni na wojn\u0119. Niemniej od ojca wzgl\u0119dnym dla Brze\u015bcia okaza\u0142 si\u0119 i Zygmunt August, kt\u00f3ry na sejmie walnym 1544 tu otrzyma\u0142 za \u017cycia kr\u00f3la wielkorz\u0105dztwo Litwy. Lecz najbardziej do pomy\u015blno\u015bci miasta tego przyczyni\u0142 si\u0119 s\u0142awny Miko\u0142aj Radziwi\u0142\u0142 Czarny, starosta tutejszy. Jako gorliwy szerzyciel reformy religijnej w kraju za\u0142o\u017cy\u0142 on tu zb\u00f3r kalwi\u0144ski i wyborn\u0105 drukarni\u0119, w kt\u00f3rej wysz\u0142a 1563 s\u0142awna biblia, Radziwi\u0142\u0142owsk\u0105 zwana. Zb\u00f3r ten dotrwa\u0142 do XVII wieku, a drukarni\u0119 odda\u0142 Miko\u0142aj\u00f3w syn Sierotka jezuitom wile\u0144skim. Jezuici zostali w\u0142a\u015bciwie sprowadzeni do B. przez miejscowego proboszcza Franc. Zajerskiego za zezwoleniem Paw\u0142a Wo\u0142uckiego, biskupa \u0142uckiego; mieli tu potem kolegium, wyposa\u017cone przez Sapieh\u00f3w. Po unii lubelskiej i dzielnem panowaniu Batorego, zdobyta stanowczo za Zygmunta III przewaga katolicyzmu nad reform\u0105 oddzia\u0142a\u0142a i na Brze\u015b\u0107 wybitnie. Pocz\u0119\u0142y si\u0119 tu wznosi\u0107 jeden za drugim wspania\u0142e klasztory: bernardyn\u00f3w, jezuit\u00f3w, trynitarzy. Kolegium S. Jesu ze szko\u0142ami wzni\u00f3s\u0142 tu s\u0142awny kanclerz litewski Leon Sapieha. Obok tego, przywilejem w 1607 r. Zygmunt III zatwierdzi\u0142 dla miasta trzy jarmarki corocznie, po miesi\u0105cu ka\u017cdy. Miasto jednak ucierpia\u0142o znacznie przez po\u017car 1613 r. Rozg\u0142osu historycznego naby\u0142 Brze\u015b\u0107 najbardziej przez odbyte w jego murach trzy synody duchowie\u0144stwa greckiego 1590, 1594 i 1596, kt\u00f3rych skutkiem by\u0142a pami\u0119tna unia obrz\u0105dku wschodniego i zachodniego w obr\u0119bie rzplitej, powszechnie pod imieniem unii brzeskiej znana. Nast\u0119pnie dla utwierdzenia tej unii metropolita Rutski za\u0142o\u017cy\u0142 tu 1629 klasztor bazylian\u00f3w. Za panowania Jana Kazimierza, \u015br\u00f3d kl\u0119sk powszechnych ca\u0142ego kraju, pocz\u0105\u0142 upada\u0107 i B. W 1657 r. zaj\u0105\u0142 go i zrabowa\u0142 Rakoczy z Karolem Gustawem, kt\u00f3ry tak dalece uznawa\u0142 po\u0142o\u017cenie obronne miasta, \u017ce kaza\u0142 sporz\u0105dzi\u0107 plan jego nowego obwarowania. Zaj\u0105\u0142 si\u0119 przecie Jan Kazimierz troskliwie pod\u017awignieniem podupad\u0142ego B., obdarzaj\u0105c go odpowiednim przywilejem, i miasto istotnie zn\u00f3w pocz\u0119\u0142o si\u0119 wznosi\u0107. Popowstawa\u0142y nowe klasztory: bernardynek, brygitek, dominikan\u00f3w, opatrzono zamek i t. p. W tym to zamku przesiedzia\u0142 rok (1683) i 6 niedziel wi\u0119zienia weso\u0142ego \u00f3w Tyszkiewicz, kt\u00f3rego s\u0142udzy, za spraw\u0105, podobno Maryi Kazimiery, wyrz\u0105dzili g\u0142o\u015bn\u0105, w swoim czasie obelg\u0119 pos\u0142owi franc. de Vitry w Warszawie. W bezkr\u00f3lewiu po Janie III oblega\u0142 tu skonfederowane pod chor\u0105\u017cym Ogi\u0144skim wojsko litewskie hetman Kazimierz Sapieha. W 1706 r. zosta\u0142 B. na czas zaj\u0119ty przez Szwed\u00f3w. Po \u015bmierci Augusta III by\u0142 tu czas niejaki punkt \u015brodkowy konfederacyi, zawi\u0105zanej w 1764 r. dla oparcia si\u0119 wp\u0142ywowi obcych narod\u00f3w. W ci\u0105gu konfederacyi barskiej zaj\u0119li 1769 r. B. Pu\u0142awscy. W 1792 odbywa\u0142 tu swe narady zwi\u0105zek targowicki, nim si\u0119 przeni\u00f3s\u0142 do Grodna; a 1794 r. walczy\u0142 pod miastem niepomy\u015blnie Sierakowski z Suworowem. Za rzplitej B. stanowi\u0142 w hierarchii \u0142aci\u0144skiej sufragani\u0105 bisk. \u0142uckiego; w greckiej za\u015b, bisk. w\u0142odzimierskiego. O obu tych, prawie osobnych biskupstwach pisze Jul. Bartoszewicz w Enc. Orgelbranda: \u201eBiskupstwo brzeskie (\u0142aci\u0144skie), nazwane tak od Brze\u015bcia, stolicy wojew\u00f3dztwa brzeskiego na Litwie, stanowi\u0142o cz\u0119\u015b\u0107 dyecezyi \u0142uckiej. Kanonicznego rozdzia\u0142u biskupstwa na dwa nigdy nie by\u0142o, ale wesz\u0142o w zwyczaj, \u017ce biskupi \u0142uccy zacz\u0119li przybiera\u0107 tytu\u0142 brzeskich; niby zt\u0105d dyecezya \u0142ama\u0142a si\u0119 na dwie po\u0142owy, cz\u0119\u015b\u0107 jej by\u0142a w Koronie na Wo\u0142yniu, a cz\u0119\u015b\u0107 w Litwie to jest wojew\u00f3dztwo brzesko-litewskie. Do tego odr\u00f3\u017cniania dw\u00f3ch po\u0142\u00f3w dyecezyi da\u0142y pow\u00f3d rzeczywiste fakta. Biskup mia\u0142 dw\u00f3ch oficya\u0142\u00f3w, \u0142uckiego i brzeskiego; w kapitule tak\u017ce zasiadali dwaj pra\u0142aci-proboszczowie: \u0142ucki i brzeski; wreszcie dwaj archidyakonowie \u0142ucki i brzeski. Proboszcz straci\u0142 miejsce w kapitule, ale archydyakon zachowa\u0142 je a\u017c do ostatnich czas\u00f3w, bo mia\u0142 rzeczywist\u0105 w\u0142adz\u0119, gdy dyecezya \u0142ucka rozdziela\u0142a si\u0119, wed\u0142ug swoich po\u0142\u00f3w, na dwa archidyakonaty. Co wi\u0119ksza oko\u0142o po\u0142owy wieku XVIII, znajdujemy kustosza brzeskiego, kt\u00f3rym by\u0142 ksi\u0105dz Kamieniecki (1749, Kuryer polski, Nr. 645). Byli nawet i kanonicy brzescy jak w kolegiacie, ale erekcyi kapitu\u0142y nie doczytali\u015bmy si\u0119 nigdzie. Biskupi \u0142uccy osiedli wtenczas stanowczo w Janowie nad Bugiem w Litwie, w wojew\u00f3dztwie brzeskiem, to jest w dawnej stolicy biskupstwa podlaskiego i za\u0142o\u017cyli tam kolegiat\u0119. \u015arodek ci\u0119\u017cko\u015bci dyecezyi przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 wi\u0119c do Litwy i dla tego nie dziw wcale, \u017ce ostatni biskupi \u0142uccy ci\u0105gle przybierali tytu\u0142 drugi i przezywali si\u0119 jeszcze biskupami brzeskimi na wz\u00f3r innych, kt\u00f3rzy tytu\u0142y swoje rozwijali w tym\u017ce czasie. By\u0142a nawet chwila, \u017ce biskupstwo brzeskie sta\u0142o si\u0119 rzeczywisto\u015bci\u0105. Po drugim podziale, kiedy Wo\u0142y\u0144 odpad\u0142 za kordon rossyjski, Naruszewicz pozosta\u0142 w Janowie i t\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 dyecezyi, kt\u00f3ra w Polsce zosta\u0142a, rz\u0105dzi\u0142 osobi\u015bcie. Po jego \u015bmierci, tak samo jak za \u017cycia jeszcze, w cz\u0119\u015bci wo\u0142y\u0144skiej dyecezyi rz\u0105dzi\u0142 Cieciszowski, biskup kijowski; w cz\u0119\u015bci za\u015b, kt\u00f3ra ju\u017c do Austryi odesz\u0142a, rz\u0105dzi\u0142 administrator ksi\u0105dz Tomasz Halyburthon, kanonik katedralny \u0142ucki, proboszcz w Bia\u0142y Radziwi\u0142owskiej, jako \u201eAdministrator ac Vicarius in Spiritualibus generalis, sede vacante.\u201c Mamy pod r\u0119k\u0105 rubrycel\u0119 tej cz\u0119\u015bci dyecezyi, w roku 1797 drukowan\u0105 w Warszawie: \u201eDirectorium divini officii ac missarum juxta rubricas generales nec nondecreta S. R C. ad usum dioecesis brestensis et per Podlachiam, pro anno domini 1797 sede vacante conscriptum ac editum.\u201c By\u0142a wi\u0119c wyra\u017anie dyecezya brzeska niekanoniczna, ale urywek kanonicznej tak si\u0119 przezwa\u0142; dyecezya ta rozci\u0105ga\u0142a si\u0119, jak widzimy, na kawa\u0142ek Podlasia. Dekanat\u00f3w w tej cz\u0119\u015bci dyecezyi rachowa\u0142o si\u0119 9, parafij 120. Spis umar\u0142ych za rok 1796 wykazuje w tej dyecezyi os\u00f3b 6; pomi\u0119dzy niemi sam biskup Naruszewicz, dw\u00f3ch kanonik\u00f3w katedralnych, Kazimierz Mojkowski i Franciszek Bie\u0144kowski, oraz Stanis\u0142aw Krzysztof Kluk, kanonik inflancki, proboszcz w Ciechanowcu. W r. 1798 cz\u0119\u015b\u0107 tej dyecezyi brzeskiej odesz\u0142a do biskupstwa \u0142uckiego, jako po\u0142o\u017cona ku po\u0142udniowi, cz\u0119\u015b\u0107 za\u015b p\u00f3\u0142nocna do wile\u0144skiego; trzecia cz\u0119\u015b\u0107 co pozosta\u0142a z tej strony Bugu, rozdzieli\u0142a si\u0119 pomi\u0119dzy biskupstwa wigierskie i lubelskie, pod\u0142ug tego jak si\u0119 tym krajem podzieli\u0142y Austrya i Prusy. Ksi\u0105dz Halyburthon de Stodart, ze szla\u00adch\u00adty szkockiej Polak, administrator tej cz\u0105stki dawnej dyecezyi \u0142uckiej, umar\u0142 nied\u0142ugo potem. Biskupstwo brzeskie (ruskie) bra\u0142o tak\u017ce swoje na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adko od Brze\u015bcia Litewskiego, stolicy wojew\u00f3dztwa. Nie stanowi\u0142o nigdy osobnego biskupstwa za czas\u00f3w udzielno\u015bci Rusi i potem za rzeczypospolitej, ale stanowi\u0142o cz\u0105stk\u0119 rzeczywistego biskupstwa w\u0142odzimierskiego na Wo\u0142yniu; \u017ce za\u015b cerkiew katedralna by\u0142a naturalnie we W\u0142odzimierzu, zt\u0105d biskupstwo brzeskie by\u0142o drugim tytu\u0142em w\u0142adyki w\u0142odzimierskiego. Ale kiedy w\u0142a\u015bciwie zacz\u0105\u0142 ten drugi tytu\u0142 przybiera\u0107 w\u0142adyka w\u0142odzimierski? nie mo\u017cemy tego z pewno\u015bci\u0105 powiedzie\u0107; w XV wieku jeszcze po aktach nie znajdujemy tego drugiego tytu\u0142u, kt\u00f3ry zjawi\u0142 si\u0119 dopiero w XVI wieku, oko\u0142o czas\u00f3w unii brzeskiej, ale przed ni\u0105 zawsze. Sam Brze\u015b\u0107 by\u0142 bardzo wa\u017cnem miejscom w historyi ko\u015bcio\u0142a ruskiego; wieczne tu by\u0142o ognisko \u017cycia, sama unia tu si\u0119 wyrabia\u0142a i tu stan\u0119\u0142a w czasach od r. 1590\u20141596. W XIII wieku, gdy Ru\u015b na spos\u00f3b polski ko\u015bci\u00f3\u0142 sw\u00f3j urz\u0105dza\u0142a, spotykamy pierwszy raz koadyutora biskupa w\u0142odzimierskiego Filipa Wo\u0142odkowicza; koadyutorem tym jest ksi\u0105dz Antoni Stru\u015b M\u0142odowski, kt\u00f3ry rzuci\u0142 koadyutory\u0105 pi\u0144sk\u0105 dla koadyutoryi w\u0142odzimierskiej i prawa nast\u0119pstwa (cum futura successione). M\u0142odowski ten, zwyczajem Rusi, przyj\u0105\u0142 dla siebie drugi tytu\u0142 biskupstwa dyecezyalnego i tytu\u0142owa\u0142 si\u0119 \u201ebiskupem brzeskim.\u201c Doczeka\u0142 si\u0119 i katedry w\u0142odzimierskiej, ale jego nast\u0119pca Szymon M\u0142ocki wzi\u0105\u0142 koadyutora, kt\u00f3rym zosta\u0142 Arseni G\u0142owniewski tak\u017ce z tytu\u0142em biskupa brzeskiego. Obiedwie te koadyutorye by\u0142y ju\u017c za Stanis\u0142awa Augusta, pierwsza w pocz\u0105tkach tego panowania, druga pod koniec. Ukaz z dnia 28 kwietnia 1797 r. urz\u0105dzi\u0142 zupe\u0142nie inaczej, jak by\u0142y za czas\u00f3w polskich, dyecezye unickie; postanowiono metropoli\u0105, jedno arcybiskupstwo po\u0142ockie i dwa biskupstwa, to jest brzeskie i \u0142uckie. Od tego czasu ustaje biskupstwo w\u0142odzimierskie, kt\u00f3re wcielone zosta\u0142o do \u0142uckiego, a Brze\u015b\u0107 zostaje kanoniczn\u0105 stolic\u0105 nowego zupe\u0142nie dyecezyalnego i ju\u017c nie tytularnego biskupstwa; wreszcie W\u0142odzimierz ju\u017c za polskich czas\u00f3w znakomicie podupad\u0142, a na to miejsce podni\u00f3s\u0142 si\u0119 wy\u017cej jeszcze Brze\u015b\u0107, kt\u00f3ry zawsze mia\u0142 swoje znaczenie. Biskupstwo to rozci\u0105ga\u0142o si\u0119 pierwotnie na guberni\u0105 tak nazwa\u00adn\u0105 litewsk\u0105 i mi\u0144sk\u0105. Biskupem brzeskim mianowany dawny koadyutor ksi\u0105dz Arseni G\u0142owniewski. Po \u015bmierci jego wzi\u0105\u0142 biskupstwo brzeskie ksi\u0105dz J\u00f3zafat Bu\u0142hak, kt\u00f3ry wzi\u0105\u0142 i metropoli\u0105 w r. 1817 nie porzucaj\u0105c Brze\u015bcia. Biskupstwo brzeskie pomno\u017cy\u0142o si\u0119 znakomicie w r. 1807, kiedy od Prus dosta\u0142 si\u0119 Rossyi obw\u00f3d bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adki. Nowy rz\u0105d skasowa\u0142 biskupstwo supra\u015blskie, kt\u00f3re by\u0142o w obwodzie tym, i wcieli\u0142 je do brzeskiego, ale za to od r. 1809 wznowiono tytu\u0142 biskupa w\u0142odzimierskiego, kt\u00f3ry zosta\u0142 suffraganem brzeskim; role si\u0119 zmieni\u0142y. Ot\u00f3\u017c taki biskup w\u0142odzimierski by\u0142 i za Bu\u0142haka suffraganem brzeskim. Leon Jaworowski by\u0142 nim od r. 1809 i przetrwa\u0142 a\u017c do ostatnich chwil unii. Ukaz z d. 14 lutego 1809 oddzieli\u0142 od dyecezyi brzeskiej staro\u017cytn\u0105 dyecezy\u0105 metropolitaln\u0105, kt\u00f3rej stolic\u0119 oznaczy\u0142 w Litwie, i wtedy to metropolita w Wilnie oddzielnego uzyska\u0142 suffragana, to jest biskupa orsza\u0144skiego. Wed\u0142ug \u201eKalendarzyka politycznego na r. 1821,\u201c wydawanego urz\u0119downie przez uniwersytet wile\u0144ski, kapitu\u0142a katedralna brzeska sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z nast\u0119puj\u0105cych sze\u015bciu pra\u0142at\u00f3w: z archipresbytera, archidyakona, scholastyka, kustosza, kantora i kanclerza, oraz z 13 kanonik\u00f3w i osobno czterech kanonik\u00f3w katedralnych brzeskich, siedzia\u0142o na probostwach w dyecezyi metropolitalnej i nie mia\u0142o g\u0142osu w kapitule. Pomi\u0119dzy kanonikami z g\u0142osem znajdowa\u0142 si\u0119 uczony ksi\u0105dz Micha\u0142 Bobrowski, profesor uniwersytetu. Konsystorz sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z prezydenta, kt\u00f3rym by\u0142 oficya\u0142 Antoni Tupalski, i z surogata wice prezydenta, trzech assesor\u00f3w i dw\u00f3ch sekretarzy, dyecezyalnego i konsystorskiego. Do dyecezyi liczy\u0142 si\u0119 prowincya\u0142 bazylia\u0144ski litewski i jego orszak urz\u0119dowy; jako to: protokonsultor, dw\u00f3ch konsultor\u00f3w i sekretarz. Opactw w dyecezyi cztery by\u0142o, to jest: supra\u015blskie, leszczy\u0144skie, kobry\u0144skie i grodzie\u0144skie; supra\u015blskim by\u0142 suffragan Jaworowski. Dziekan\u00f3w by\u0142o w gubernii grodzie\u0144skiej 14, to jest: grodzie\u0144ski, lidzki, s\u0142onimski, wo\u0142kowyski, nowogrodzki, cyry\u0144ski, brzeski, kamieniecki, kobry\u0144ski, pru\u017ca\u0144ski, poleski, lubieszowski, janowski i drohiczy\u0144ski; w obwodzie bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adkim by\u0142o 4 dziekan\u00f3w, to jest: bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adki, biel\u00ads\u00adki, dro\u00adhi\u00adc\u00adki, nowodworski; w gubernii mi\u0144skiej by\u0142o dziekan\u00f3w tak\u017ce 4, to jest: s\u0142ucki, pi\u0144ski, rzeczycki i mozyrski. Tak wi\u0119c ca\u0142a dyecezya dzieli\u0142a si\u0119 na 22 dekanaty. Deputaci duchowni brzescy na r\u00f3wni z \u0142aci\u0144skimi zasiadali w obudwu departamentach s\u0105du g\u0142\u00f3wnego, w gubernialnych komitetach szczepienia ospy, w gubernialnych s\u0105dach granicznych, to\u017c samo i w powiatowych komitetach ospy, w s\u0105dach granicznych, w s\u0105dach ziemskich i grodzkich, w komitetach do \u015bledztw, oraz w policyach i magistratach. Dyecezya ta wzi\u0119\u0142a koniec r. 1839.\u201c Ekonomia brzeska, nale\u017c\u0105ca do sto\u0142u kr\u00f3lewskiego, zawiera\u0142a 5 klucz\u00f3w, guberniami zwanych, do kt\u00f3rych si\u0119 liczy\u0142y: kobry\u0144ska i pru\u017ca\u0144ska; intraty z niej liczy\u0142o si\u0119 1784 r. d., 400,000 z\u0142p. Do ekonomii nale\u017ca\u0142 i zamek. Brze\u015b\u0107 jako znakomity punkt militarny uznawany by\u0142 zawsze i powszechnie. Maurycy de Saxe, s\u0142ynny wojownik, pisa\u0142 o nim w swych dzie\u0142ach wojennych. Pod w\u0142adz\u0105 za\u015b rossyjsk\u0105 zdoby\u0142 sobie pod tym wzgl\u0119dem jeszcze wi\u0119ksze znaczenie. W r. 1831 przetworzono Brze\u015b\u0107 na pierwszorz\u0119dn\u0105 twierdz\u0119. Powsta\u0142a ona na miejscu dawnego miasta, na praw. br. Muchawca. Wszystko tu niemal zosta\u0142o przeobra\u017cone: ko\u015bci\u00f3\u0142 i klasztor bernardyn\u00f3w i bernardynek przerobiono na korpus kadet\u00f3w; augustyan\u00f3w na komitet fortecznych in\u017cynier\u00f3w; trynitarzy na dom wojenno-roboczej roty; brygitek na rot\u0119 aresztanck\u0105; kolegium jezuickie na mieszkanie komendanta fortecy; bazylian\u00f3w na koszary artyleryi i cerkiew. Dalej ko\u015bci\u00f3\u0142 farny, trzy cerkwie unickie, monastyr zakonnik\u00f3w prawos\u0142awnych i ko\u015bci\u00f3\u0142 reformowany zupe\u0142nie zosta\u0142y zniesione. Pozosta\u0142 tylko by\u0142y ko\u015bci\u00f3\u0142 dominika\u0144ski, jako jedyny \u015blad dawnego B., przeznaczony odt\u0105d na far\u0119. Po takiem przeobra\u017ceniu na twierdz\u0119 starego m. B., o \u0107wier\u0107 mili od niego powsta\u0142o nowe przedmie\u015bcie kobry\u0144skiem zwane, zabudowane z drzewa do\u015b\u0107 porz\u0105dnie i obszernie; z drugiej za\u015b strony twierdzy powsta\u0142o przedmie\u015bcie wo\u0142y\u0144skie, do\u015b\u0107 liche, na lew. brzegu Muchawca. Tu\u017c za twierdz\u0105, za Muchawcem, wznosz\u0105 si\u0119 liczne kurhany z przedwiecznych czas\u00f3w. Dot\u0105d wszak\u017ce B., jako miasto, nie zdo\u0142a\u0142 si\u0119 podnie\u015b\u0107 nale\u017cycie. G\u0142\u00f3wn\u0105 przeszkod\u0119 porz\u0105dniejszego w mury zbudowania si\u0119 stanowi blisko\u015b\u0107 twierdzy. Mieszka\u0144c\u00f3w liczy\u0142 1 stycznia 1880 r. 33607 t. j. 20804 m\u0119\u017c., 12803 kob. Pod wzgl\u0119dem wyzna\u0144 6357 prawos\u0142., 3286 katol., 23846 izr., 95 ewang., 23 mahomet. (R. 1860 mia\u0142 19343 mk.). Miasto drewniane przewa\u017cnie. Proste, szerokie jego ulice dot\u0105d wcale nie brukowane, z wyj\u0105tkiem jednej, szosow\u0105 zwanej, kt\u00f3ra rynek przerzyna. W \u015brodku samym miasta le\u017cy bazar, budowa prostok\u0105tna, z placem obszernym wewn\u0105trz, i 140 po obu stronach sklepikami, jest nadto w mie\u015bcie kilkaset kram\u00f3w \u017cydowskich, a \u015br\u00f3d nich jeden sklep chrze\u015bcia\u0144ski. Ca\u0142y wi\u0119c handel jest tu tylko drobnem kramarstwem w\u0142a\u015bciwie; na kilka tysi\u0119cy handluj\u0105cych, kilku tylko wi\u0119kszych niby-kupc\u00f3w a raczej komisant\u00f3w handlu wo\u0142mi. Nie lepiej tu stoi i przemys\u0142. Z wi\u0119kszych zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych s\u0105 4 fabryki tytuniu i 1 browar. Fabryki tytuniu przerabiaj\u0105 rocznie na 120,000 rs. towaru; a browar przerabia 10 tys. korcy j\u0119czmienia na liche dot\u0105d piwo. Nie ma tu porz\u0105dnej garbarni, gdy tymczasem przechodzi t\u0119dy rocznie sk\u00f3r surowych na 50,000 rs. Rzemios\u0142a w og\u00f3le znajduj\u0105 si\u0119 jeszcze w bardzo pierwotnym stanie, i prawie wy\u0142\u0105cznie w r\u0119ku \u017cyd\u00f3w. Ruchu umys\u0142owego tu nie ma \u017cadnego, ani jednej ksi\u0119garni, \u015br\u00f3d ludno\u015bci starozakonnej panuje wielow\u0142adnie chasydyzm. Od niedawna Brze\u015b\u0107 sta\u0142 si\u0119 \u015brodkowem ogniskiem 4 linij kol. \u017cel.: ga\u0142\u0119zi do Terespola, \u0142\u0105cz\u0105cej go z Warszaw\u0105, linii smole\u0144skiej, kijowskiej, grajewskiej. Dla wszystkich kolei s\u0142u\u017cy dot\u0105d jeden tylko dworzec. Ruch handlowy, jako tranzytowy przewa\u017cnie, ma\u0142o jeszcze na miasto oddzia\u0142ywa, lecz powoli i ludno\u015b\u0107 miejscowa poczyna w nim bra\u0107 \u017cywy udzia\u0142. Dworzec kolei \u017celaznej w Brze\u015bciu jest ogniskiem ruchu nadzwyczajnego. T\u0119dy odbywa si\u0119 ca\u0142y prawie handel gubernij zachodnich z kr\u00f3lestwem przez kolej grajewsk\u0105; tu si\u0119 zarazem koncentruje i stosunek handlowy Kr\u00f3lestwa z Cesarstwem. W r. 1874 przechodzi\u0142o t\u0119dy codziennie 20 poci\u0105g\u00f3w osobowych, a 14 i wi\u0119cej towarowych. Najwa\u017cniejszy wzgl\u0119dnie materya\u0142 transportowy stanowi zbo\u017ce, id\u0105ce z drogi kijowskiej do Kr\u00f3lewca, lini\u0105 grajewsk\u0105. Jesieni\u0105 1874, mimo zmniejszenia si\u0119 transport\u00f3w zbo\u017cowych w og\u00f3le, przechodzi\u0142o tam do 54 tys. pud\u00f3w dziennie; podczas gdy droga terespolska dostawa\u0142a od kijowskiej oko\u0142o 6 tys. pd. zaledwie. M\u0105czki cukrowej sz\u0142o z drogi kijowskiej na grajewsk\u0105, do 10 tys., owoc\u00f3w za\u015b do 2,500 pd. codzie\u0144. Stosownie do tego, najwi\u0119cej te\u017c i fabrykat\u00f3w obcych otrzymywa\u0142a kijowska droga lini\u0105 grajewsk\u0105. Nadto przechodzi\u0142a t\u0119dy w znacznych ilo\u015bciach, po kilka i kilkana\u015bcie tysi\u0119cy pud\u00f3w, herbata. Wszak\u017ce i stosunek ekspedycyjny drogi kijowskiej z terespolsk\u0105 nie jest bez pewnego handlowego znaczenia. Samych machin i narz\u0119dzi rolniczych przechodzi z tej strony drog\u0105 kijowsk\u0105 do 2,500 pd. dziennie a co wi\u0119cej sz\u0142o to przewa\u017cnie z Warszawy. Obok machin sz\u0142y tam nadto wyroby galanteryjne, szewckie, stolarskie, wreszcie cukier i t. p. Stosunki transportowe drogi kijowskiej z moskiewsk\u0105 by\u0142y nader ograniczone. Natomiast droga moskiewska i terespolska by\u0142y w ci\u0105g\u0142ej mi\u0119dzy sob\u0105 o\u017cywionej styczno\u015bci; pierwsza dostarcza\u0142a drugiej samego zbo\u017ca do 10 tys., pud. dziennie; odwrotnie za\u015b sz\u0142o codzie\u0144 do 7 tys. pd. r\u00f3\u017cnych wyrob\u00f3w. Niezmiernie wa\u017cn\u0105 i bodaj czy nie najwa\u017cniejsz\u0105 stron\u0105 ruchu handlowo-kolejowego w Brze\u015bciu by\u0142y transporta wo\u0142\u00f3w. Tu bowiem, nie za\u015b na Pradze, koncentruje si\u0119 ca\u0142y niemal handel byd\u0142a stepowego, id\u0105cego drog\u0105 kijowsk\u0105. Co tydzie\u0144 przychodzi\u0142a tu partya licz\u0105ca 1,000 do 1,200 szt. wo\u0142\u00f3w, i tu si\u0119 ju\u017c w\u0142a\u015bciwie tranzakcye o nie odbywa\u0142y. Niema\u0142e te\u017c partye dostarcza\u0142a droga kijowska i trzody chlewnej, najmniej 300 sztuk co tydzie\u0144. O drodze \u017cel. kijowsko-brzeskiej pomie\u015bcimy dane pod art. Kij\u00f3w. Tu natomiast wspomnimy o brzesko-grajewskiej. Linia tej drogi na przestrzeni 202 wiorst jest jedn\u0105 z najbardziej o\u017cywionych dr\u00f3g \u017celaznych, nie tylko w zachodnich guberniach ale nawet w ca\u0142ej Rossyi. Zbo\u017ce z po\u0142udniowych gubernij przewo\u017cone zwykle bywa brzesko-grajewsk\u0105 drog\u0105 do Kr\u00f3lewca. Wszystkich stacyj i t. z. p\u00f3\u0142 stacyj czyli przystank\u00f3w na tej drodze znajduje si\u0119 16 a mianowicie: Brze\u015b\u0107, \u0141yszczyce, przyst. Werba, Wysokolitewsk, przyst. Czeremucha [Czeremcha]<\/span>, st. Kleszczele, Grygorowce, Bielsk, Strobla [Strabla]<\/span>, Lewicka [Lewickie]<\/span>, Starosielce, Knyszyn, Mo\u0144ki, Goni\u0105dz, przyst. Maryna, i nakoniec Grajewo. Brzesko-grajewska droga \u0142\u0105czy si\u0119 w Bia\u00ad\u0142ym\u00adsto\u00adku z dr. \u017cel. warszawsko-petersbursk\u0105, w Brze\u015bciu z warszawsko-terespolsk\u0105, kijowsko-brzesk\u0105 i moskiewsko-brzesk\u0105. Nakoniec w pogranicznej stacyi Prostkach \u0142\u0105czy si\u0119 z kolej\u0105 kr\u00f3lewieck\u0105. Droga \u017celazna b.-g. w pierwszej po\u0142owie 1878 r. przynios\u0142a 1350522 rs. dochodu z przewozu os\u00f3b, zwierz\u0105t i towar\u00f3w. Sam przew\u00f3z towar\u00f3w przyni\u00f3s\u0142 1,186,800 rs. dochodu, z czego si\u0119 okazuje, \u017ce g\u0142\u00f3wnie ruch towarowy przyczynia si\u0119 do rozwoju drogi. W tym\u017ce okresie czasu t. j. od 1 stycznia do 1 lipca 1878 r. os\u00f3b przewieziono 105323, miesi\u0119cznie przeje\u017cd\u017ca oko\u0142o 24000 a dziennie 800. Towar\u00f3w d. \u017c. b. g. przewozi dziennie przesz\u0142o 104000 pud\u00f3w. W rozpatrywanem p\u00f3\u0142roczu najwi\u0119cej przewieziono pszenicy (4787000 p.), dalej \u017cyta (2672275 p.), j\u0119czmienia (2365915 p.), owsa (18941198 p.). Tabor d. \u017c. b. g. w 1878 r. sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z 66 parochod\u00f3w, 39 wagon\u00f3w osobowych, oraz 1483 towarowych. Pod wzgl\u0119dem ruchu pasa\u017cerskiego najwa\u017cniejszemi dla drogi b. g. s\u0105 stacye Brze\u015b\u0107 (w r. 1877 przejecha\u0142o 32,306 os\u00f3b), Bia\u00ad\u0142y\u00ads\u00adtok (48326), Bielsk (21977) i Grajewo (18733). W roku 1877 towar\u00f3w najwi\u0119cej wywieziono ze stacyi B. (1679756 p.), ze stacyi Grajewo (690908 p.) i Bia\u00ad\u0142y\u00ads\u00adtok (870961 p.). Pszenicy najwi\u0119cej wywieziono ze stacyi Grajewo (244400 p.), jako te\u017c najwi\u0119cej na t\u0119 stacy\u0105 przywieziono (188250 p.). Owsa ze stacyi wywieziono 52034 p., a przywieziono na stacy\u0105 Grajewo (12801 p.); \u017cyta najwi\u0119cej wywieziono ze stacyi Brze\u015b\u0107 (299159 p.), przywieziono za\u015b na stacy\u0105 pograniczn\u0105 Prostki (170533 p.). W roku 1877 nakoniec w skutek wypadk\u00f3w postrada\u0142o \u017cycie na b. g. drodze os\u00f3b 8, rannych by\u0142o 15. Brze\u015b\u0107, o ile z jednej strony sta\u0142 si\u0119 od niedawna \u015brodkowym punktem 4 linij kolei \u017cel., o tyle z drugiej nie przestaje by\u0107 w\u0119z\u0142em komunikacyi wodnej Wis\u0142y i Dniepu. Wpadaj\u0105cy tu do Bugu Muchawiec i dalej kana\u0142 onego, kr\u00f3lewskim zwany, ci\u0105gn\u0105cy si\u0119 do Piny, \u0142\u0105cz\u0105 bezpo\u015brednio Brze\u015b\u0107 z Pi\u0144skiem, zwi\u0105zanym ju\u017c z Kijowem sta\u0142\u0105 \u017ceglug\u0105 parow\u0105. Handel tedy z Pi\u0144szczyzn\u0105, przez Muchawiec, bywa\u0142 zwykle nie ma\u0142o o\u017cywiony. T\u0119dy tu bowiem g\u0142\u00f3wnie nadchodzi\u0142o w znakomitych ilo\u015bciach zbo\u017ce, \u0142\u00f3j, makuchy, kasza, s\u0142onina, olej a nadewszystko szmaty. W 1874 r. woda jesieni\u0105 tak by\u0142a ma\u0142\u0105 w Muchawcu, \u017ce 50 barek i 30 berlinek, przyby\u0142ych tu wiosn\u0105, nie mog\u0142y ju\u017c powr\u00f3ci\u0107, a w handlu z Pi\u0144skiem zasz\u0142a ca\u0142kowita niemal stagnacya. Przed zbudowaniem kolei terespolskiej \u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 B. z Warszaw\u0105 g\u0142\u00f3wnym traktem pocztowym, 26 mil d\u0142ugim (Brze\u015b\u0107, Zalesie, Bia\u0142a, Mi\u0119dzyrzec, Zbuczyn, Siedlce, Mingosy, Ka\u0142uszyn, Mi\u0144sk, Mi\u0142osna). Dzi\u015b st. poczt. B. le\u017cy o 2 i \u0107wier\u0107 wiorsty od dworca kolei w B. Paraf. ko\u015bci\u00f3\u0142 katol. \u015bw. Krzy\u017ca w B., 1856 zosta\u0142 przez parafian wzniesiony. Parafia dekanatu brzeskiego: dusz 5218. Kaplice w Domaczewie, Wistycach i Tro\u015bcianicy; dawniej i w Kowerdziach. Dekanat brzeski dyecezyi wile\u0144skiej ma 3 parafie: B., Wysokie litewskie i Kamieniec lit., razem dusz 9128. W r. 1863 parafij 10; pr\u00f3cz wymienionych: Czarnawczyce, Stawy, Wielan\u00f3w, Mrozowice, Mielejczyce, Wo\u0142czyn, Wierzchowice: razem 8991. Brzesko litewska-kasztelania utworzon\u0105 zosta\u0142a na sejmie lubelskim. Pierwszym kasztelanem by\u0142 Jan Hajko. Brzesko-litewskie wojew\u00f3dztwo, zajmowa\u0142o szerok\u0105 p\u0142aszczyzn\u0119 od wschodu ku zachodowi, w wi\u0119kszej po\u0142owie lasami i bagnami pokryt\u0105, a w drugiej od s\u0105siednich krain Polski z puszcz wytrzebion\u0105 i od tego Polesiem nazwan\u0105. Zachodni\u0105 stron\u0119 wojew\u00f3dztwa od granic mi\u0119dzy Koron\u0105 a Litw\u0105 przerzyna\u0142a rzeka Bug; jednak ziemia ta za czas\u00f3w piastowskich nale\u017ca\u0142a do Polski. Po zniszczeniach tatarskich, Litwini, korzystaj\u0105c z os\u0142abienia Polski, posun\u0119li dot\u0105d swe zabory oko\u0142o 1242 roku, kiedy Erdziwi\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 litewski d\u017awign\u0105\u0142 w tych okolicach spalone przez Mongo\u0142\u00f3w grody. Nieco p\u00f3\u017aniej Daniel, ksi\u0105\u017c\u0119 halicki, ow\u0142adn\u0105\u0142 kraj ten i odt\u0105d ci\u0105gle przez p\u00f3\u0142 wieku o posiadanie go wojowa\u0142y z sob\u0105 Polska, Ru\u015b i Litwa. Dopiero oko\u0142o 1316 r. Gedymin odzyska\u0142 ziemie te dla Litwy, co jeszcze wi\u0119cej utwierdzi\u0142o podbicie Wo\u0142ynia 1321 r. przez tego\u017c wojownika. Syn jego Kiejstut dosta\u0142 w podziale ziemi\u0119 brzesk\u0105, ale Kazimierz Wielki, chc\u0105c rozszerzy\u0107 granice pa\u0144stwa i zabezpieczy\u0107 si\u0119 od napa\u015bci Litwy, opanowa\u0142 Wo\u0142y\u0144 a zarazem i ksi\u0119stwo brzeskie w 1349 r. W nast\u0119pnym 1350 r. wszcz\u0119\u0142a si\u0119 dwuletnia wojna Polak\u00f3w z Olgierdem, kt\u00f3ry Brze\u015b\u0107 odebra\u0142, a w 1351 r. na mocy traktatu ziemia ta zn\u00f3w do Kiejstuta wr\u00f3ci\u0142a. Wreszcie po wojnie Polski z Lubartem, traktat w r. 1366 ostatecznie ziemi\u0119 brzesk\u0105 przy Litwie zatrzyma\u0142. Brze\u015b\u0107 z okolicznym krajom nale\u017ca\u0142 w XV i XVI w. do wojewody trockiego; dopiero z powodu wielkiej niedogodno\u015bci i rozleg\u0142o\u015bci, na sejmie unii 1569 r. od\u0142\u0105czono go od Trok i podzielono na dwa wojew\u00f3dztwa: brzesko-litewskie i podlaskie. Graniczy\u0142o wtedy na wsch\u00f3d z wojew\u00f3dztwem mi\u0144skiem i kijowskiem, na po\u0142udnie z wo\u0142y\u0144skiem i ziemi\u0105 che\u0142msk\u0105, na zach\u00f3d z lubelskiem i podlaskiem, kt\u00f3re oddziela\u0142a rzeka Bug, a na p\u00f3\u0142noc nowogrodzkie i trockie. Mia\u0142o dwa powiaty: brzesko-litewski i pi\u0144ski. Herb jego by\u0142a pogo\u0144 w b\u0142\u0119kitnej barwie w czerwonem polu. Sejmiki wojew\u00f3dztwa odbywa\u0142y si\u0119 w Brze\u015bciu-litewskim i Pi\u0144sku i wysy\u0142a\u0142y czterech pos\u0142\u00f3w na sejm i 4 deputat\u00f3w na trybuna\u0142. Mia\u0142o wojewod\u0119 i kasztelana i dw\u00f3ch starost\u00f3w grodowych brze\u015bcia\u0144skiego i pi\u0144skiego. Dzisiejszy powiat brzeski gub. grodzie\u0144skiej zajmuje 438438 dzies. rozl., w tej liczbie 31945 ziemi rz\u0105dowej, 101978 lasu. Ludno\u015bci 140460 t. j. 33,4 na 1 w. kw. W powiecie (pr\u00f3cz m. pow.) jest 8991 kat., 12684 izr., 981 ewang. Na ca\u0142y pow. jest 1 dekanat katol. t. n. a 5 dekanat\u00f3w prawos\u0142.: brzeski, kamieniecki, w\u0142odawski, wysokolitewski i czernawczycki (parafij 65). Dekanat prawos\u0142. brzeski ma 13 parafij. Fabryki w powiecie: tytuniu 6 wyr\u00f3b 135,784 rs.; w\u00f3dki 9\u2014151,652 rs.; browary 10\u201448,230 rs.; miodu 3\u20141,920 rs.; oleju 4\u20145810 rs.; \u015bwiec 7\u20144050 rs.; myd\u0142a 3\u201410,600 rs.; sk\u00f3r 8\u20145588 rs.; cegiel\u0144 6\u2014142540 rs. Powiat ma 5 stan\u00f3w t. j. zarz\u0105d\u00f3w policyjnych: Domacz\u00f3w, Ruda, Czernawczyce, Kamieniec lit. i Wysokie litewskie: gmin 21.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Brzezina,<\/b> wie\u015b, pow. kalwaryjski, gmina Lub\u00f3w, parafia Gra\u017cyszki. Liczy 12 dom\u00f3w i 46 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Brzeziny-Chrzczony,<\/b> B.-Janowi\u0119ta<\/i>, B.-Wytrykusy<\/i>, wsie gub. grodz., w b. ziemi bielskiej.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Brzez\u00f3wka,<\/b> w\u015b w pow. sok\u00f3lskim, gub. grodz., o 26 w. od Sok\u00f3\u0142ki, 38 chat.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Brze\u017anica,<\/b> w\u015b w gub. grodzie\u0144skiej w b. ziemi bielskiej.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Brze\u017cnio,<\/b> ob. Brze\u017ano<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Brzoski,<\/b> niem. Brzosken<\/i>, wielkie i ma\u0142e w\u015b, pow. ja\u0144sborski, st. p. Bia\u0142a.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Brzostowica,<\/b> ross. Berestowica<\/i>, 1.) Wielka<\/span><\/i>, mko, pow. grodzie\u0144ski, par. Pobojsk; gmina wiejska w zarz\u0105dzie policyjnym Krynki; o 56 wiorst od Grodna, o 30 w. od Sok\u00f3\u0142ki, przy by\u0142ym trakcie handlowym z Grodna do \u015awis\u0142oczy; mia\u0142a 1 stycznia 1878 r. 1694 mk. t. j. 791 m\u0119\u017c., 803 kob., w tej liczbie 1127 izraeelit\u00f3w. Niegdy\u015b by\u0142a tu parafia katol. dek. grodzie\u0144skiego z fili\u0105 w Rudawie. B. Wielka by\u0142a niegdy\u015b w\u0142asno\u015bci\u0105 Chodkiewicz\u00f3w z nadania kr\u00f3la Aleksandra. Chodkiewicz\u00f3wna wnios\u0142a j\u0105 w dom Mniszch\u00f3w. Jerzy Wandalin Mniszech, marsza\u0142ek w. kor. (pochowany tutaj), wyrobi\u0142 dla miasta r\u00f3\u017cne przywileje. Jego c\u00f3rka Ame\u00adlia wnios\u0142a B. wojewodzie ruskiemu Szcz\u0119snemu Potockiemu a c\u00f3rka Szcz\u0119snego J\u00f3zefowi hr. Kossakowskiemu. Obecnie B. nale\u017cy do wnuka tego ostatniego, hr. Stanis\u0142awa Kossakowskiego. R. 1858 N. Cesarz Aleksander II dozwoli\u0142 wcieli\u0107 B. do ordynacyi Kossakowskich, lecz z powodu przeprowadzania kwestyi w\u0142o\u015bcia\u0144skiej formalno\u015bci jeszcze dot\u0105d nieuregulowane. W B. mieszka\u0142 jaki\u015b czas w 1831 r. w. ks. Konstanty Paw\u0142owicz. Obecnie B. posiada 2 cerkwie murowane: jedna dawna, druga 1866 r. przerobiona z dawniejszego ko\u015bcio\u0142a katolickiego (w kt\u00f3rym przechowywa\u0142o si\u0119 serce Jana Karola Chodkiewicza.) Od 1878 r. zaprowadzono tu ustaw\u0119 miejsk\u0105. Dobra B. sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 z 8 folwark\u00f3w, og\u00f3lnej rozleg\u0142o\u015bci 5350 dzies. B. ma 2 m\u0142yny i kilka mniejszych fabryk. 2.) B. Ma\u0142a<\/span><\/i>, w\u015b i dobra, pow. grodzie\u0144ski, w\u0142asno\u015b\u0107 niegdy\u015b Jun\u00addzi\u0142\u00ad\u0142\u00f3w, obecnie So\u0142\u00adta\u00adn\u00f3w; mia\u0142a te\u017c do r. 1866 parafi\u0105 katol. dek. grodzie\u0144skiego. 3.) B.<\/b> Murowana<\/span><\/i>, wie\u015b i dobra, pow. grodzie\u0144ski, w\u0142asno\u015b\u0107 rodziny Wo\u0142\u00adko\u00adwi\u00adc\u00adkich. F. S.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Brzostowiczanka,<\/b> rzeka, dop\u0142yw \u015awis\u0142oczy<\/a> z prawej strony; przyjmuje rzeczk\u0119 Brzost\u00f3wk\u0119.<\/p>\n

Brzostowo,<\/b> 1.) B.<\/b>–Nadbory<\/i><\/span>, oko\u00adli\u00adca szla\u00adche\u00adc\u00adka, nad rz. Biebrz\u0105, pow. kolne\u0144ski, gm. Jedwabne, par. Burzyn. W obr\u0119bie tym powsta\u0142o wiele wsi, kt\u00f3re potraci\u0142y wsp\u00f3lne na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adko okolicy a zatrzyma\u0142y swe odr\u0119bne. Tak np. Jan Siestrzanka z Karnic woj. rawski osiad\u0142 na cz\u0119\u015bci B. oko\u0142o 1472 r. i odt\u0105d ta cz\u0119\u015b\u0107 zwa\u0142a si\u0119 B.-Siestrzanki (obecnie tylko Siestrzanki). Dzi\u015b jedna tylko z osad B.-Nadbory utrzyma\u0142a dawn\u0105 nazw\u0119. W 1827 r. by\u0142o tu 24 dm. i 124 mk. 2.) B.,<\/b> w\u015b, pow. lipnowski, gm. Spethal, par. Bobrowniki. 3.) B.,<\/b> wie\u015b, pow. w\u0142oc\u0142awski, gm. Falborz, par. Brze\u015b\u0107.<\/p>\n

Brzozowa,<\/b> 1.) w\u015b i folw., pow. opa\u00adtow\u00adski, gm. Jul\u00adia\u00adn\u00f3w, par. Gli\u00adnia\u00adny. Le\u017cy na po\u0142d. zach\u00f3d od Tar\u00ad\u0142o\u00adwa. W 1827 r. liczy\u0142a B. 28 dm., 222 mk., obecnie ma 38 dom\u00f3w, 412 mk., ziemi dwor. 1160, w\u0142o\u015bc. 681 m. Posiada gorzelni\u0119 i cegielni\u0119. 2.) B.,<\/b> w\u015b, pow. san\u00addo\u00admier\u00adski, gm. i par. Po\u00ad\u0142a\u00adniec. W 1827 r. B. liczy\u0142a 23 dm., 122 mk. 3.) B.,<\/b> pow. no\u00adwo\u00adalek\u00adsan\u00addry\u00adj\u00adski, gm. Szcze\u00adka\u00adr\u00adk\u00f3w, par. Opo\u00adle. 4.) B.,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142oc\u00ad\u0142aw\u00adski, gm. Cho\u00addecz, par. Prze\u00addecz. 5.) B.,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Kalwarya, odl. o 5 w. od Kalwaryi. Posiada 39 dm., 371 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Brzozowa-buda,<\/b> os., pow. maryampolski, gmina Jaworowo, par. Ig\u0142awka. Ma 1 dm., 9 mk.<\/p>\n

Brzozowo,<\/b> 1.) okolica szla\u00adche\u00adc\u00adka, pow. prza\u00ads\u00adny\u00ads\u00adki, gm. i par. Dzierz\u00adgo\u00adwo. W obr\u0119bie jej le\u017c\u0105 wsie: B. D\u0105br\u00f3wka, B. \u0141\u0119g, B. Nowe, B. Stare, B. Utraty, B. Czary, B. Maje, tudzie\u017c folw. Brzozowski Barak i Brzozowska W\u00f3lka. Le\u017c\u0105 one w lesistej podmok\u0142ej nizinie, przerzni\u0119tej przez rz. Orzyc, kt\u00f3ra tworzy tu rozleg\u0142e mokradle. 2.) B.<\/b> Nowe<\/i>, w\u015b w\u0142o\u015bc. i folw., pow. prza\u00ads\u00adny\u00ads\u00adki; wie\u015b liczy 6 dm. i 66 mk., 14 morg. obsianych. Folw. posiada m\u0142yn wodny, ku\u017ani\u0119 i karczm\u0119, 6 dm. i 51 mk.; powierzchni zajmuje 1,710 morg\u00f3w wraz z folw. Brzozowsk\u0105 W\u00f3lk\u0105 i Brzozowskim Barakiem, nale\u017c\u0105 do jednego w\u0142a\u015bciciela Lich\u00adten\u00adstei\u00adna. 3.) B.<\/b> Stare<\/i>, w\u015b drobnej szla\u00adch\u00adty, tam\u017ce. Posiada szk\u00f3\u0142k\u0119 elementarn\u0105. 15 dm., 127 mk., powierzchni zajmuje 440 morg\u00f3w (222 gr. ornego). 4.) B.<\/b> Utraty<\/i>, w\u015b w\u0142o\u015bc. i drobnej szla\u00adch\u00adty tam\u017ce, posiada 4 dm., 42 mk., powierz. 57 mr<\/span>. 5.) B.<\/b> Czary<\/i>, w\u015b tam\u017ce, le\u017cy przy rzece Orzycu, wraz ze wsi\u0105 Maje, og\u00f3\u0142em zajmuj\u0105 powierzchni 257 morgo (161 gruntu ornego), licz\u0105 11 dm., 167 mk. 6.) B.<\/b> D\u0105br\u00f3wka<\/i>, w\u015b i fol. tam\u017ce. Wie\u015b posiada 7 dm. i 62 mk., 82 morg. obszaru. Folw. liczy 2 dm., 16 mk., 274 morg obszaru. 7.) B.<\/b> \u0141\u0119g<\/i>, w\u015b w\u0142o\u015bc. i drobnej szla\u00adch\u00adty tam\u017ce; cz\u0119\u015b\u0107 szla\u00adche\u00adc\u00adka liczy 16 dm. i 105 mk., powierzchni zajmuje 379 morg. (159 gruntu ornego). Wie\u015b w\u0142o\u015bc., liczy 13 dm. i 97 mk., ziemi 115 morg. W\u015b ta le\u017cy niedaleko miejscowo\u015bci nazwanej Grudzie<\/i>. 8) B.<\/b> Maje<\/i>, w\u015b w\u0142o\u015bc. i drobnej szla\u00adch\u00adty tam\u017ce; wie\u015b drobnej szla\u00adch\u00adty le\u017cy przy rz. Orzycu, posiada 31 dm., wiatrak, 182 mk., powierzchni 745 morg\u00f3w (225 gruntu ornego). Br. Chu.<\/i> 9.) B.<\/b> Wielkie<\/i> i B. Ma\u0142e<\/i> czyli Brzoz\u00f3wko<\/i>, dwie wsie drobnych w\u0142a\u015bcicieli, pow. ciechanowski, gm. Barto\u0142dy, parafia Zielona, po\u0142o\u017cone nad rzeczk\u0105 Son\u0105, licz\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w 177 (89 m\u0119\u017c., 88 kob.), dom\u00f3w mieszk. 18, powierzchni 351 morg. 10.) B.,<\/b> oko\u00adli\u00adca szla\u00adche\u00adc\u00adka, pow. mazowiecki, gm. i par. Po\u015b\u00adwi\u0119\u00adt\u00adne. W obr\u0119bie jej le\u017c\u0105 wsie: An\u00adto\u00adnie, Chab\u00addy, Chrzczo\u00adny, Chrzczon\u00adki, Ko\u00adra\u00adbie, Mu\u00adrzy\u00ad\u0142y, Pa\u0144\u00adki, Sal\u00adni\u00adki, i Stare; wsie szlach. Jest to gnia\u00adz\u00addo Brzo\u00adzo\u00adw\u00adskich. Wsie powy\u017csze wspominane s\u0105 ju\u017c w dokumentach z 1525 roku. W 1827 r. B. An\u00adto\u00adnie liczy\u0142y 23 dm. i 131 mk., B. Chab\u00addy 9 dm. i 50 mk., B. Chrzczo\u00adny, 24 dm. i 129 mk.; B. Chrzczon\u00adki, 3 dm., 18 mk.. B. Ko\u00adra\u00adbie, 19 dm., 114 mk.; B. Mu\u00adrzy\u00ad\u0142y 12 dm., 69 mk.; B. Pa\u0144\u00adki 17 dm. i 89 mk.; B. Stare 31 dm., 183 mk. 11.) B.,<\/b> w\u015b szlach., pow. szczuczy\u0144ski, gm. i par. Bia\u0142aszewo. 12.) B.,<\/b> w\u015b, pow. szczuczy\u0144ski, gm. i par. Lachowo. 13.) B.,<\/b> w\u015b, pow. kolne\u0144ski, gm. Gawrychy, par. Lipniki. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Brzozowo,<\/b> 1.) ross. Berezowo<\/i>, w\u015b, pow. bia\u00ad\u0142o\u00ads\u00adto\u00adc\u00adki, ma ko\u015bci\u00f3\u0142 katol. \u015bw. Jana Chrzciciela, z muru wzniesiony 1863 przez w\u0142o\u015bcian wsi Bobr\u00f3wki Brzozowej, filialny parafii Kalin\u00f3wka. 2.) B.,<\/b> w\u015b w pow. biel\u00adskim, gub. grodz., na lewo od rz. Lizy.<\/p>\n

Brzozowo,<\/b> 1.) Wielkie<\/i> i Ma\u0142e<\/i>, niem. Brosowo<\/i>, w\u015b w\u0142o\u015bc. i folw., pow. che\u0142mi\u0144ski, par. i st. p. Che\u0142mno, ma urz. gm. i st. cyw., oraz szko\u0142\u0119, 2580 mr<\/span>. rozl., 88 dm., 804 mk., 55 kat. Mieszka\u0144cy ubodzy. Fryderyk W. osadzi\u0142 tu kolonist\u00f3w niemieckich. 2.) B.,<\/b> niem. Brosowen<\/i>, w\u015b, pow. w\u0119goborski, st. p. Engielsztyn. [Engielsztyn to dzi\u015b W\u0119gielsztyn.]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Brzoz\u00f3wka,<\/b> 1.) w\u015b i folw., pow. miechowski, gm. Rzerzu\u015bnia, par. Szreniawa, przy drodze bitej z Miechowa do Olkusza, odl. od Miechowa wiorst 14; przez wie\u015b przep\u0142ywa struga, z g\u00f3r miejscowych wyp\u0142ywaj\u0105ca, a trzy stawy tu znajduj\u0105ce si\u0119 zasilaj\u0105ca. Wie\u015b B. sk\u0142ada si\u0119 z 29 dm., ludno\u015b\u0107 jej wynosi 186 g\u0142\u00f3w (m\u0119\u017c. 98, kob. 106); osad w\u0142o\u015bc. 22; przestrzeni grunt\u00f3w zajmuje: dworskich 310, w\u0142o\u015bcia\u0144skich 172 morgi. W 1827 r. by\u0142o tu dom\u00f3w 11, ludno\u015bci 101 g\u0142\u00f3w. W odleg\u0142o\u015bci p\u00f3\u0142 wiorsty od wsi ku po\u0142udnio-zachodowi, wznosi si\u0119 g\u00f3ra krzakami poros\u0142a; dwa jej boki dzi\u015b odkryte przedstawiaj\u0105 kamie\u0144 jura bia\u0142y, stanowi\u0105cy pok\u0142ad bia\u0142ego lub \u017c\u00f3\u0142tawo-bia\u0142ego wapienia, dziel\u0105cego si\u0119 na grube i cie\u0144sze warstwy, naprzemian u\u0142o\u017cone, niew\u0142a\u015bciwie zwanego litograficznym. Ta okoliczno\u015b\u0107 by\u0142a powodem, ze kupiec z Berlina Albert Heckman w r. 1872 naby\u0142 t\u0119 maj\u0119tno\u015b\u0107 za rs. 25000, a nadto zaci\u0105gn\u0105\u0142 po\u017cyczk\u0119 w sumie 100,000 talar\u00f3w w celu rozwini\u0119cia kopalni kamienia litograficznego, s\u0105dz\u0105c z pierwszych pr\u00f3b, \u017ce nie ust\u0119puje bawarskiemu, uwa\u017canemu za najlepszy. Urz\u0105dzi\u0142 ju\u017c nawet \u017cwir\u00f3wk\u0119 od kopalni ku szosi<\/span>e prowadz\u0105c\u0105, po kt\u00f3rej za pomoc\u0105 w\u00f3zk\u00f3w na szynach ustawionych mia\u0142 zamiar prowadzi\u0107 wydobyty zt\u0105d kamie\u0144 do drogi bitej i dalej do stacyi dr. \u017cel. war.-wied. Zawiercie, o wiorst 40 zt\u0105d odleg\u0142ej. Jednak\u017ce gdy po bli\u017cszem zbadaniu okaza\u0142o si\u0119, \u017ce kamie\u0144 tutejszy, jako litograficzny, mo\u017ce by\u0107 u\u017cyty tylko w braku lepszego, lecz z bawarskim por\u00f3wnania nawet wytrzyma\u0107 nie mo\u017ce, gdy\u017c wed\u0142ug zdania specyalist\u00f3w zawiera w sobie drobne kryszta\u0142ki, jest dziurkowaty i poch\u0142ania z \u0142atwo\u015bci\u0105 wilgo\u0107, a zt\u0105d do rytowania nieprzydatny, zaniecha\u0142 wi\u0119c jego eksploatacyi, jako nieprzedstawiaj\u0105cej wielkiego interesu i folw. Brzoz\u00f3wk\u0119 sprzeda\u0142 Wilhelmowi Hermanowi Lehman, kt\u00f3ry z wydobywanego tu kamienia wybudowa\u0142 browar piwny, pod\u0142ug nowego systemu, wydawszy na ten cel oko\u0142o 40,000 rs. Browar ten od marca 1878 r. jest czynny. Obecnie fabryka zatrudnia 8 ludzi i przerabia na jeden raz 20 korcy s\u0142odu, produkuje piwo bawarskie i porter. Zak\u0142ad ten dot\u0105d jeszcze nie jest w pe\u0142nym rozwoju i dlatego o wysoko\u015bci produkcyi wiadomo\u015bci poda\u0107 nie mo\u017cemy. 2.) B.,<\/b> wie\u015b, pow. stopnicki, gm. Tucz\u0119py, par. Karg\u00f3w. Le\u017cy na lewo od drogi ze Stopnicy do Szyd\u0142owa. 3.) B.,<\/span><\/b> w\u015b, pow. olkuski, gm. i par. Korzkiew. W 1827 r. by\u0142o tu 13 dm. i 80 mk. W 15 w. dziedzicem tu by\u0142 W\u0105\u017c ze Smogorzewa h. \u0141ab\u0119d\u017a (D\u0142ugosz I 148). 5.) [pomy\u0142ka w numeracji]<\/span> B.,<\/b> w\u015b, pow. kozienicki, gm. i par. Grab\u00f3w nad Pilic\u0105.<\/span> Ma rozleg\u0142o\u015bci ziemi w\u0142o\u015bc. 1030 m. 6.) B.,<\/b> w\u015b i folw., pow. janowski, gm. Brzoz\u00f3wka, par. Blin\u00f3w. W 1827 r. by\u0142o tu 43 dm., 276 mk. Gmina B. nale\u017cy do s. gm. okr. III w Potoku Wielkim, st. poczt. w Kra\u015bniku, od Janowa 16 wiorst. Liczy 5968 mk. Sk\u0142ada si\u0119 z 16 wsi, 7 folw. Po\u0142o\u017cona mi\u0119dzy Janowem a Kra\u015bnikiem. Urz\u0105d gm. we wsi Polichna g\u00f3rna. Wsie Polichna g\u00f3rna i dolna, Wojciech\u00f3w, Moszyd\u0142a, B\u0142asik, Blin\u00f3w i Brzoz\u00f3wka nie maj\u0105 najmniejszego strumyka, studnie niewystarczaj\u0105ce i w\u0142o\u015bcianie przywo\u017c\u0105 nieraz wod\u0119 o mil\u0119 odleg\u0142o\u015bci z rzeki Sanny. Grunta po wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci nale\u017c\u0105 do ordynacyi Zamojskich, ziemia rozmaita, mianowicie sap, gliniasta, piaskowata. Napotykaj\u0105 si\u0119 gospodarstwa post\u0119powe: 3, 6 i 9-polowe. W tej gm. we wsi Wojciech\u00f3w uprawiaj\u0105 wiele drzew owocowych. Gorzelni wcale niema; lud przewa\u017cnie u\u017cywa piwa nie w\u00f3dki. We wsi Stru\u017ca, nad rzeczk\u0105 Stru\u017c\u0105, jest browar, do ordynacyi Zamojskich nale\u017c\u0105cy, i fabryka terpentyny w osadzie Rudki, tak\u017ce do Zamojskich nale\u017c\u0105ca. Drugi browar we wsi Wierzchowiska. 7.) B.,<\/b> w\u015b, pow. nowo-mi\u0144ski, gm. i par. Jakub\u00f3w. 8.) B.,<\/b> w\u015b, pow. sochaczewski, gm. Kampinos, par. Kazu\u0144. W 1827 r. B. mia\u0142a 27 dm., 246 mk. 9.) B.,<\/b> os. m\u0142ynarska, pow. gosty\u0144ski, gm. Skrzany, par. Tr\u0119bki. M\u0142yn wodny; 1 dm., 16 mk., 60 m. obszaru. 10.) B.,<\/b> wie\u015b i folw., pow. rawski, gm. Gortatowice, par. Sierzchowy, ziemi w\u0142o\u015bc. 176, dwor. 500 mr<\/span>. Liczy 16 dm., 152 mk. 11.) B.,<\/b> kol. nad rz. Wart\u0105, pow. turecki, gm. Skotniki, par. Wilam\u00f3w, w po\u0142owie przez N<\/span>iemc\u00f3w zaludniona; ma 550 mr<\/span>. rozl., osad 16. 12.) B.,<\/b> w\u015b, pow. lipnowski, gm. i par. Dobrzejewice, par. ewangielicka w Oss\u00f3wce. Grunt\u00f3w w\u0142o\u015bc. 408 mr<\/span>. (401 ornych), 18 dm. mieszk., 186 mk. We wsi znajduje si\u0119 ewang. dom modlitwy, ewangelicka szko\u0142a elementarna i karczma. 13.) B.,<\/b> w\u015b nad rz. Piasecznic\u0105, pow. ostro\u0142\u0119cki, gm. Nasiadki, par. Kadzid\u0142o. R. 1827 r. by\u0142o tu 32 dm., 200 mk.; obecnie 266 mk., rozleg\u0142o\u015bci 1025 mr<\/span>. 14.) B.,<\/b> w\u015b, pow. augustowski, gm. i par. Barg\u0142\u00f3w. R. 1827 r. by\u0142o tu 40 dm., 208 mk.; obecnie ma 50 dm., 537 mieszk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Brzoz\u00f3wka,<\/b> 1.) i <\/i>Bugirda<\/a><\/i>, dwie ma\u0142e rzeczki, p\u0142yn\u0105 obok siebie oko\u0142o wsi Bugirdy, powy\u017cej Warwiszek<\/a>, w pow. augustowskim i po\u0142\u0105czywszy si\u0119 ze sob\u0105, p\u0142yn\u0105 razem jedn\u0119 wiorst\u0119 i wpadaj\u0105 z\u0142\u0105czone do Niemna<\/a> z lewego brzegu pod Sz\u0142apikami (J\u00f3z. Bliz.<\/i>). 2.) B.,<\/b> rzeczka, bierze pocz\u0105tek z b\u0142ot pod wsi\u0105 Komparz\u00f3w, w pow. w\u0142oszczowskim, i up\u0142yn\u0105wszy mil\u0119 wpada do rzeki Pilicy z prawego jej brzegu o \u00bc mili od uj\u015bcia rzeki Kurzel\u00f3wki. Szeroko\u015b\u0107 jej st\u00f3p 3 do 8, g\u0142\u0119boko\u015b\u0107 cali 6 do 18, dno b\u0142otniste. 3.) B.,<\/b> rzka, ob. Czarna<\/a><\/i> [(5.)]<\/span>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Brzoz\u00f3wka,<\/b> rz., dop\u0142yw Biebrzy<\/a> w gub. grodzie\u0144skiej. Ma \u017ar\u00f3d\u0142o w b\u0142otach wsi Niemczyn, pow. sok\u00f3lski, mija Karpowicze, d\u0142uga 35 w., uchodzi o 4 w. powy\u017cej uj\u015bcia Netty<\/a>; przyjmuje 3 dop\u0142ywy zwane Kumia\u0142ki<\/a>, a do jednej z nich wpada Kamionka.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Brzoz\u00f3wko,<\/b> Broz\u00f3wka<\/i>, niem. Gansenstein<\/i> lub Brzosowken<\/i>, w\u015b i folw., pow. w\u0119goborski, pod Kruklankami. [Bro\u017c\u00f3wka]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Brz\u00f3ski,<\/b> wie\u015b i folwark, pow. szczuczy\u0144ski, gm. Grabowo, par. Lachowo. Odleg\u0142e od \u0141om\u017cy wiorst 37, od Szczuczyna w. 21, od stacyi pocztowej Kolno w. 9, od komory celnej Wincenta w. 7. B. le\u017c\u0105 nad sam\u0105 granic\u0105 Prus Wschodnich, nad strug\u0105 graniczn\u0105 zwan\u0105 Wincent\u0105<\/a> lub \u0141abn\u0105<\/a>, odleg\u0142e od miasta pruskiego Bia\u0142ej (Bialla) w. 11, od m. Ja\u0144sborka w. 15. Ludno\u015b\u0107 w wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci wyznania rz. kat., mniejszo\u015b\u0107 ewang. Gleb\u0119 przewa\u017cnie posiadaj\u0105 \u017cytni\u0105, \u0142\u0105k wiele. Niegdy\u015b gnia\u00adz\u00addo ro\u00addzi\u00adny Wa\u00adgow. Dzi\u015b w\u0142asno\u015b\u0107 Bia\u00ad\u0142o\u00adsuk\u00adni.<\/p>\n

Bubajby,<\/b> wielkie i ma\u0142e, niem. Bubainen<\/i>, w\u015b i dobra, pow. wystrucki, stacya pocztowa.<\/p>\n

Bubantyszki,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Gudele, par. Skrawdzie. Posiada 10 dm. i 48 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bubel,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Kramowo [Krasnowo ?]<\/span>, par. Sejny. W 1827 r. by\u0142o tu 19 dusz i 158 mk., obecnie liczy 70 dm. i 375 mk.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Buchcia\u0144skie,<\/b> lub Buchci\u0144skie<\/i>, b\u0142oto, rozci\u0105ga si\u0119 doko\u0142a jeziora \u017buwinta<\/span><\/a>, w pow. sejne\u0144skim; z wyj\u0105tkiem po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci brzeg\u00f3w, kt\u00f3re s\u0105 wzg\u00f3rkowate. D\u0142ugo\u015b\u0107 jego w kierunku od po\u0142udnia do p\u00f3\u0142nocy wynosi do 12 w., szeroko\u015b\u0107 najwi\u0119ksza do 6 w.; \u015brodkiem przep\u0142ywa rzeczka Dawinia<\/a>.<\/p>\n

Buchcieniki,<\/b> w\u015b i folw., pow. kalwaryjski, gm. i par. Simno. Wie\u015b B. liczy 13 dm. i 87 mk., folw. za\u015b 9 dm. i 32 mk., odl. od Kalwaryi 36 w.<\/p>\n

Buchta,<\/b> nazwa wielu drobnych osad po\u0142o\u017conych nad rzekami sp\u0142awnymi. Jestto wyraz niemiecki, znacz\u0105cy przysta\u0144 wodn\u0105 dla statk\u00f3w.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Buchta,<\/b> 1.) folw., pow. kalwaryjski, gm. i par. Ludwin\u00f3w, wchodzi w sk\u0142ad d\u00f3br donacyjnych Ludwin\u00f3w-Kwieciszki, nale\u017c\u0105cych do hr. Berga. 2.) B.<\/b> Czarna<\/span><\/i> [Dzi\u015b Czarna Buchta<\/i>.]<\/span>, w\u015b, pow. sejne\u0144ski. gm. i par. Krasnopol, ma 3 dm., 34 mk. 3.) B.<\/b> Ponary<\/i>, ob. <\/i>Ponary<\/a><\/i>. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Buchtyszki,<\/b> osada w\u0142o\u015bcia\u0144ska nad rzeczk\u0105 Wandupis, w pow. w\u0142adys\u0142awowskim, gminie i parafii Gryszkabuda; od W\u0142adys\u0142awowa i od stacyi poczt. w Szakach odl. mil 3, od st. dr. \u017cel. Pilwiszki mil\u0119, od rz. Niemna mil 6. Dzieli si\u0119 na kilkana\u015bcie cz\u0119\u015bci oznaczonych bie\u017c\u0105cym numerem hypotecznym i nosz\u0105cych r\u00f3\u017cne nazwy, od na\u00adz\u00adwisk swych w\u0142a\u015bcicieli, np. B. Endrukajtysa, w tych ostatnich, rozleg\u0142ych 3 w\u0142\u00f3ki, jak i w ca\u0142ej osadzie grunt czarnoziemny, gliniasty, \u0142\u0105ki dobre. Liczy 18 dm., 139 mk. W 1827 r. 14 dm. 104 mk. A. T.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bucieniszki,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Sereje. Ma 10 dm., 77 mk. Odl. 49 w. od Sejn.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Buci\u0142owo,<\/b> Buczy\u0142owy<\/i>, niem. Buczilowen<\/i>, w\u015b, pow. \u0142ecki, st. p. Pisanica. [Mi\u0119dzy Makosiejami a Sypitkami, na lewym brzegu rzeki Ma\u0142ki\u0144, dzi\u015b nie istnieje.]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Buczkiemie,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Pogiermo<\/span>\u0144, par. Pokojnie. W 1827 r. by\u0142o tu 8 dm. i 111 mk., obecnie 14 dm. i 136 mk.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Bu\u0107ki,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Paw\u0142\u00f3wka, odl. 23 w. od Suwa\u0142k; liczy 9 dm., 114 mk.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Bu\u0107kuny,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Metele. W 1827 r. by\u0142o tu 33 dm. i 306 mk.; obecnie 67 dm. i 537 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Buda,<\/b> Budy<\/i>, nazwa og\u00f3lna geo-topograficzna osad le\u015bnych lub powstaj\u0105cych po wyci\u0119tych lasach. Pierwotnie oznacza\u0142a ona samo mieszkanie osadnika le\u015bnego i w j\u0119zyku my\u015bliwskim znaczy sza\u0142as z ga\u0142\u0119zi, s\u0142u\u017c\u0105cy do ukrycia my\u015bliwego przed zwierzyn\u0105, na kt\u00f3r\u0105 czatuje. Gdy z osad, kt\u00f3rych mieszka\u0144cy trudnili si\u0119 \u0142owiectwem, pszczolnictwem, wytapianiem smo\u0142y i t. p. przemys\u0142ami, zacz\u0119\u0142y si\u0119 tworzy\u0107 osady rolnicze, zatrzyma\u0142y one swe pierwotne na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adko, cho\u0107 miejsce bud zast\u0105pi\u0142y chaty. Najwi\u0119cej Bud spotykamy w obr\u0119bie dawnego Mazowsza (gub. warszawska, p\u0142ocka, \u0142om\u017cy\u0144ska), cho\u0107 wraz z kolonizacy\u0105 mazursk\u0105 spotykamy B. na ca\u0142ym obszarze ziem dawnej Polski. Por. Ruda<\/i>, Majdan<\/i>, Huta<\/i>, Demnia<\/i> i t. p. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Buda,<\/b> 1.) w\u015b, pow. suwalski, gm. Czostk\u00f3w<\/a>, par. Filip\u00f3w, odl. o trzy mile od Suwa\u0142k, liczy: 1 dm., 21 mk. 2.) B.<\/b> Zawidugierska<\/i>, w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Krasnowo, par. Pu\u0144sk. Le\u017cy przy os. le\u015bnej Zawidugiery; liczy 9 dm. i 88 mk. 3.) B.<\/b>–R<\/span>uska<\/i>, w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Krasnopol. W 1827 r. by\u0142o tu 10 dm. i 209 mk., obecnie 39 dm. i 226 mk. 4.) B.,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Tomaszbuda, par. Wysoka Ruda. Ma 7 dm., 99 mk., odl. 26 w. od W\u0142adys\u0142awowa. 5.) B.,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. i par. Balwierzyszki. Ma 5 dm., 34 mk.<\/p>\n

Buda,<\/b> 1.) niem. Fischerbude<\/i>, w\u015b, pow. olecki, st. p. Cichy. 2.) Budda<\/i> (ob.).<\/p>\n

Budballen,<\/b> folw., pow. g\u0105bi\u0144ski, st. poczt. Nemmersdorf.<\/p>\n

Bud-jeziory,<\/b> w\u015b, pow., par. i gm. Wy\u0142kowysz<\/span>ki. Ma 72 dm., 140 mk., odl. 4 w. od Wy\u0142kowyszek.<\/p>\n

Budka,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Gudele, par. Skrawdzie. Ma 18 dm., 150 mk., odl. 25 w. od Maryampola. Niegdy\u015b st. poczt. na trakcie z Warszawy do Kowna, mi\u0119dzy Maryampolem a Wejwerami, o 50 mil od Warszawy.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Budki,<\/b> niem. Klein-Bialla<\/i> [Na mapie Kreis Oletzko: Kl. Bialla oder Budtken<\/i>.]<\/span>, w\u015b, pow. olecki, pod Mieruniszkami, niedaleko Bia\u0142ej. [W p\u00f3\u0142 drogi mi\u0119dzy Bia\u0142\u0105 Oleck\u0105 a Drozdowem, niegdy\u015b stacja kolejki w\u0105skotorowej Buttken<\/i>, dzi\u015b nie istnieje.]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Budlew,<\/b> Budlewo<\/i>, w\u015b w b. ziemi bielskiej, dzi\u015b pow. bielski, gub. grodzie\u0144skiej. Tu w r. 1774 ur. si\u0119 ks. Jak\u00f3b Falkowski pijar, za\u0142o\u017cyciel instytutu g\u0142uchoniemych i ociemnia\u0142ych w Warszawie.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Budne,<\/b> 1.) w\u015b szlach. i w\u0142o\u015bc., pow. ostro\u0142\u0119cki, gm. Troszyn, par. Kleczkowo, 798 mr<\/span>. obszaru. W 1827 r. by\u0142o tu 12 dm. i 76 mk., obecnie 197 mk. w\u0142o\u015bcian i dro\u00adb\u00adnej szla\u00adch\u00adty. 2.) B.<\/b>–So\u00adwi\u0119\u00adta<\/span><\/i>, w dro\u00adb\u00adnej szla\u00adch\u00adty, nad rz. P\u0142o\u00addo\u00adwni\u00adc\u0105, pow. prza\u00ads\u00adny\u00ads\u00adki, gm. i par. Ba\u00adra\u00adno\u00adwo. W 1827 r. by\u0142o tu 26 dm. i 142 mk., obecnie za\u015b liczy 37 dm. i 202 mk., obszaru 755 mr<\/span>. (ornego 316 m.) 3.) B.<\/b>–\u017barnowo<\/span><\/i>, w\u015b, szlach. i w\u0142o\u015bc., nad rz. Biebrz\u0105, pow. szczuczy\u0144ski, gm. Ruda, par. Bia\u0142aszewo. W 1827 roku by\u0142o tu 8 dm. i 43 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Budniki,<\/b> pierwotni osadnicy w miejscowo\u015bciach zwanych Budami.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Budnikiszki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, par. I\u0142gowo. W 1827 roku by\u0142o tu 5 dm. i 43 mk., obecnie 5 dm. i 50 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Budno,<\/b> w\u015b, w pow. sok\u00f3lskim, gub. grodz., o 22 w. od Sok\u00f3\u0142ki, chat 15.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Budowanie,<\/b> folw., pow. wy\u0142kowyski, gm. Bartni, par. Laukieliszki, odleg\u0142y 10 w. od miasta pow. W 1827 r. by\u0142o tu 10 dm. i 95 mk., obecnie 7 dm. i 85 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Budowisko,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gmina i par. Kalwarya. Liczy 5 dm. i 27 mk., odl. 6 w. od Kalwaryi.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Budry,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Freda, par. Godlewo. Liczy obecnie 10 dm. i 80 mk., odl. 43 w. od miasta powiatowego.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Budry,<\/b> wie\u015b ko\u015bcielna, w pow. w\u0119goborskim, w pobli\u017cu rzeki Go\u0142dap<\/a>, 12 kil. na p\u00f3\u0142n. wsch. od W\u0119goborka. Na po\u0142udnie od tej w r\u00f3wninie po\u0142o\u017conej miejscowo\u015bci wznosz\u0105 si\u0119 wzg\u00f3rza pokryte pi\u0119knemi lasami iglastemi. Na przeciwnej stronie rzeki Go\u0142dap wznosz\u0105 si\u0119 skaliste lasy. Pod wp\u0142ywem \u0142agodnego klimatu, wywo\u0142anego bogactwem las\u00f3w, ma lekki, \u0142atwy do obrobienia grunt piaszczysty, obfite urodzaje; 778 mk. ew., w znacznej cz\u0119\u015bci P<\/span>olak\u00f3w; \u017cyj\u0105 z rolnictwa, trudni\u0105 si\u0119 tak\u017ce wycinaniem drzewa w lasach rz\u0105dowych i pracuj\u0105 przy nawodnieniach na kr\u00f3lewskich \u0142\u0105kach melioracyjnych. Przemys\u0142 (60 rzemie\u015blnik\u00f3w) bardzo o\u017cywiony, zaspakaja jednak tylko potrzeby miejscowe i okolicy. Stacya poczt.; poczta osobowa do W\u0119goborka i Go\u0142dapu.<\/p>\n

Budryszki,<\/b> dw\u00f3r, pow. wile\u0144ski, do d\u00f3br Czabiszki Pi\u0142sudzkiego Stefana nale\u017c\u0105cy, nad Wili\u0105.<\/p>\n

Budupoehnen,<\/b> (niem.), kilkana\u015bcie wiosek w Prusiech wschodnich nosi t\u0119 nazw\u0119.<\/p>\n

Budweitshen,<\/b> (niem.), siedm wsi w Prusiech wschodnich (cztery w pow. sto\u0142upia\u0144skim) nosi t\u0119 nazw\u0119, zapewne tego samego pochodzenia co polskie Budwiecie i nast\u0119puj\u0105ce Budwethen.<\/p>\n

Budwethen<\/b>(niem.), kilka wsi w Prusiech wschodnich nosi t\u0119 nazw\u0119. G\u0142\u00f3wna z nich wie\u015b ko\u015bcielna 24 kil. na po\u0142ud. wsch. od miasta pow. Ragneta, w pustej, lecz \u017cyznej r\u00f3wninie, 321 mk. ewang., m\u00f3wi\u0105cych po niem. i litewsku; trudni\u0105 si\u0119 rolnictwem, przemys\u0142 nieznaczny, agentura pocztowa.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Budwiecie,<\/b> 1.) w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Pojeziory, par. Wy\u0142kowyszki, odl. 13 w. od m. pow. W 1827 r. by\u0142o tu 24 dm. i 202 mk., obecnie 28 dm., 260 mk. 2.) B.,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. Karkliny, par. Kieturw\u0142oki. W 1827 r. by\u0142o tu 23 dm. i 203 mk., obecnie 37 dm., 319 mk.; odl. 14 w. od m. pow. 3.) B.,<\/b> w\u015b, pow. wy\u0142kowyski, gm. i par. Pojewo\u0144, odl. od m. pow. 17 w. W 1827 r. by\u0142o tu 35 dm. i 280 mk., obecnie 45 dm., 412 mk. 4.) B.,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Lub\u00f3w, par. Gra\u017cyszki. W 1827 r. by\u0142o tu 18 dm. i 126 mk., obecnie 22 dm., 140 mk., odl. 11 w. od m. pow. 5.) B.,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Kalwarya. Liczy 10 dm. i 85 mk. 6.) B.,<\/b> folw. i dobra, pow. kalwaryjski, gm. i par. Urdomin, odl. o 16 w. od m. pow. Znajduje tu si\u0119 kaplica katolicka. W 1827 r. by\u0142o tu 13 dm. i 115 mk.; obecnie za\u015b liczy 8 dm. i 34 mk. 7.) B.<\/b> Ma\u0142e<\/span><\/i> i Wielkie<\/span><\/i>, dwie wsie, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Zyple. B. M<\/span>a\u0142e nale\u017c\u0105 do par. \u0141uksze, B. W<\/span>ielkie do par. B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo. B. W<\/span>ielkie w 1827 r. liczy\u0142y 15 dm. i 134 mk., obecnie 22 dm. i 182 mk. B. M<\/span>a\u0142e za\u015b w 1827 r. 3 dm. i 26 mk., obecnie 2 dm. i 22 mk. 8.) B.,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Szumsk, parafia Maryampol. W 1827 r. by\u0142o tu 7 dm. i 72 mk., obecnie za\u015b liczy 6 dm. i 69 mk. 9.) B.<\/b> Chlebiszki<\/span><\/i> i Michaliszki<\/span><\/i>, wsie, pow. maryampolski, gm. Chlebiszki, par. P\u0142utyszki i Preny. B. C<\/span>hlebiszki licz\u0105 5 dm. i 50 mk., B. M<\/span>ichaliszki 2 dm. i 14 mk. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Budwie\u0107,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Pokrowsk, par. Ber\u017cniki, liczy 28 dm. i 241 mk. [Na mapie z 1826 r. Borowicze<\/i>.]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Budwietys,<\/b> wie\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Zyple, par. \u0141uksze. Liczy 5 dm. i 51 mieszk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Budy,<\/b> wsi nosz\u0105ce te nazwy powstawa\u0142y zwykle w obr\u0119bie innych; tak np. na gruntach Augustowa: Budy Augustowskie, J\u00f3zefowa: Budy J\u00f3zefowskie i t. p. Dla tego tez pomie\u015bcimy je g\u0142\u00f3wnie pod na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adka\u00admi wsi na terytoryum kt\u00f3rych powsta\u0142y. Por. Buda<\/i>. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Budziewizna,<\/b> jezioro w dobrach Grudziewszczyzna, pow. sejne\u0144ski, gm. Ber\u017cniki, ma 6 morg. obszaru. Nad jeziorem le\u017cy osada tego\u017c na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adka. [Osada dzi\u015b nie istnieje.]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Budzi\u0142\u00f3w,<\/b> folw., pow. kalwaryjski, gmina Kirsna, par. Urdomin. Liczy 12 dm., 271 mk. Nale\u017ca\u0142 przedtem do d\u00f3br rz\u0105dowych Rudawka i stanowi\u0142 wieczyst\u0105 dzier\u017caw\u0119; obecnie sprzedany na w\u0142asno\u015b\u0107 p. Zyg\u00admun\u00adto\u00adwi Ga\u00adw\u00adro\u0144\u00adskie\u00admu.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Budziska,<\/b> 1.) trzy cz\u0119\u015bci: wie\u015b W. Budziska i 2 kolonie, pow. chojnicki; jedna do Gaczna nale\u017c\u0105ca, zw. Ma\u0142e B., szko\u0142a we wsi, gm. i urz\u0105d st. cyw. Iwiec; drugie B. i wie\u015b nale\u017cy do par. Pol. Cekcyn, st. p. Louisenthal; kol. za\u015b do par. i st. p. Czersk. W. i M. Budz. 1764,78 mr<\/span>. rozl. W. B. 28 dm., 163 mk., 156 kat., M. B. 1 dm., 11 mk., 3 kat.; kolonia 256,57 mr<\/span>. rozl., 2 dm., 18 mk., 18 kat. 2.) B.,<\/b> niem. Neuhaus<\/i>, kol. i le\u015bnictwo, pow. \u015bwiecki, st. p. Gaczno. 3.) B.,<\/b> niem. Budszisken<\/i>, [Na mapach: Budzisken.]<\/span> w\u015b, pow. w\u0119goborski, st. p. Banie.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Budzisko,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Andrzejewo, par. Lubowo, odl. 24 w. od Suwa\u0142k, liczy 12 dm., 84 mk.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Bug,<\/b> rz., zajmuj\u0105ca po Wi\u015ble pierwsze miejsce w rz\u0119dzie rzek polskich, a to z powodu swej d\u0142ugo\u015bci, wielkiej ilo\u015bci w\u00f3d i znacznych korzy\u015bci, jakie przynosi. Powstaje z po\u0142\u0105czenia Bu\u017cka opackiego i Bu\u017cka kruhowskiego. Bu\u017cek opacki wyp\u0142ywa w obr. gm. Opak\u00f3w (pow. z\u0142oczowski), w p\u00f3\u0142n. zach. jej stronie, ko\u0142o zabudowa\u0144 podle\u015bnych, Majdanem zwanych, na mokrych \u0142\u0105kach pod lasem Bi\u0142och\u0105. P\u0142ynie w kierunku po\u0142udniowo-wschodnim i po\u0142udniowym, przez mokre \u0142\u0105ki opackie i wie\u015b Opaki. Bu\u017cek za\u015b kruhowski ma \u017ar\u00f3dliska w obr. gm. Kruhowa, na niezmierzonych b\u0142otach kruhowsko-ko\u0142towskich, z kt\u00f3rych zabiera wody, w kierunku p\u00f3\u0142n.-zach. przerzyna moczary ko\u0142towskie i w p\u00f3\u0142n. stronie wsi Ko\u0142towa, na granicy gm. Opak\u00f3w i Ko\u0142towa, \u0142\u0105czy si\u0119 z Bu\u017ckiem opackim. P\u0142ynie na p\u00f3\u0142n. zach. podmok\u0142emi \u0142\u0105kami \u015br\u00f3dle\u015bnemi, przez znaczniejszy staw w Rudzie ko\u0142towskiej; poczem przechodzi w obr\u0119b Sassowa, tu min\u0105wszy staw i m\u0142yn Zofij\u00f3wk\u0119 dostaje si\u0119 na rozwart\u0105 dolin\u0119, a przybrawszy po wschodniej stronie Sassowa z pr. brz. potok Spinoh\u0119, nastaj\u0105cy pod Zielonym horbem (439 m.), a z lew. brz. potoczek z pod sassowskiego folw. Kalinki, op\u0142ywa miasteczko Sass\u00f3w od p\u00f3\u0142nocy, zabiera na gran. Sassowa z gm. Uszni\u0105, z pr. brz. potok Bu\u017cek oleski, mija kr\u0119tem \u0142o\u017cyskiem \u015br\u00f3d obszernych moczarowatych \u0142\u0105k gminy Uszni\u0119, Czeremoszni\u0119, Bia\u0142ykamie\u0144 i Bu\u017cek. Dolinie tej nadbu\u017ca\u0144skiej towarzysz\u0105 z obu stron \u0142a\u0144cuchy znaczniejszych wzg\u00f3rz, cz\u0119\u015bci\u0105 lesistych, cz\u0119\u015bci\u0105 go\u0142ych, kt\u00f3re urocze nadaj\u0105 jej wejrzenie; jak n. p. od p\u00f3\u0142nocy \u0141ysa g\u00f3ra (374 m.) w Rudzie kot\u0142owskiej, Chomiec (362 m.) i Turycka. (320 m.) w Uszni, \u015awi\u0119ta g\u00f3ra (373 m.) w Czeremoszni. Od po\u0142udnia za\u015b wznosz\u0105 si\u0119 wzg\u00f3rza Bzowy (409 m.) i Horodesko (387 m.) w po\u0142d.-wsch. stronie Sassowa; Lipina (288 m.), Wysoka (363 m.) i \u017bulica (<\/span>369 m.) w obr. Czeremoszni i \u017bulic. \u0179r\u00f3d\u0142a Bu\u017cka kruhowskiego znajduj\u0105 si\u0119 na wysoko\u015bci 304 m. npm., staw w Rudzie ko\u0142towskiej na 280 m., uj\u015bcie Spinohy do Bugu na 269 m., powierzchnia Bugu powy\u017cej Czeremoszni 253 m., a tu\u017c poni\u017cej Bu\u017cka 249 m. Na tej przestrzeni 29 kil. og\u00f3lny spadek czyni 55 m. Poni\u017cej Bu\u017cka zwraca si\u0119 na p\u0142n. zach., p\u0142yn\u0105c przez b\u0142otniszcza w obr. gm. Rozwa\u017ca, Sobol\u00f3wki, mija Pietrycze, gdzie z lew. brz. przyjmuje potok Be\u0142\u017cec (ob.). W Uciszkowie wpada do obszernego stawu, dzi\u015b w zaniedbaniu zostaj\u0105cego. W Stronibabach zwraca si\u0119 na p\u00f3\u0142noc i pod Buskiem od wschodu (od pr. brz.) przyjmuj\u0119 S\u0142otwin\u0119, od p\u00f3\u0142n.-zach. Rokitn\u0119, a od po\u0142d. zach. Pe\u0142tew i nieco ni\u017cej dawnego stawiska \u015aredni potok. Dot\u0105d p\u0142ynie on na stawy groblami \u015bcie\u015bniony, kt\u00f3re corocznie prawie psuje i wyrywa. Dno ma przewa\u017cnie namuliste, a z uj\u015bciem Pe\u0142twi do\u0144 przybywa mu wody drugie tyle, tak i\u017c odt\u0105d m\u00f3g\u0142by by\u0107 sp\u0142awnym. Od Buska p\u0142ynie przewa\u017cnie w kier. p\u00f3\u0142n., kr\u0119tem \u0142o\u017cyskiem, przez gminy \u0141ancz\u00f3wk\u0119, Rakobuty, gdzie z lew. br. zabiera potok Rudk\u0119; potem tworzy granice gm. Rakobut\u00f3w i Derewlan z jednej a Pobu\u017can i Wolicy derewla\u0144skiej z drugiej strony, p\u0142yn\u0105c ustawicznie podmok\u0142emi \u0142\u0105kami. W Pobu\u017canach przyjmuje z praw. brz. potok Jab\u0142on\u00f3wk\u0119, p<\/span>oczem p\u0142ynie granic\u0105 gm. Spasa i Sokoli i przechodzi w mi\u0119dzyle\u015bne \u0142\u0105ki, a w Tadaniu rozlewa si\u0119 na obszerniejsze przestrzenie, tworz\u0105c liczne kolana i w kier. p\u0142n. zach. dostaje si\u0119 do Kamionki Strumi\u0142owej. Zt\u0105d na p\u00f3\u0142noc toczy swe wody przez \u0141apaj\u00f3wk\u0119, Rud\u0119 sieleck\u0105, Sielec, Dobrotw\u00f3r. Tutaj sp\u0142aw jego staje si\u0119 dogodniejszym, a dno przewa\u017cnie piaskiem pokryte. Mija w dalszym biegu gminy Stryhawk\u0119 i Tyszyc\u0119. Ciekawe zachodzi w obr. tych gmin zjawisko, i\u017c Bug, p\u0142yn\u0105cy powolnym biegiem, dzieli si\u0119 na 62 mniejszych i wi\u0119kszych odn\u00f3g, z sob\u0105 \u0142\u0105cz\u0105cych si\u0119, tworzy liczne ostrowy i trz\u0119sawiska, poros\u0142e trzcin\u0105, szuwarem i innem zielskiem moczarowatem, tudzie\u017c wiklin\u0105, w kt\u00f3rych w wielu miejscach dot\u0105d jeszcze noga ludzka nie posta\u0142a. W r.<\/span><\/s> 1846 r. rz\u0105dowy in<\/span>\u017cynier p. Majer sporz\u0105dzi\u0142 map\u0119 biegu Bugu w celu uregulowania koryta tej rzeki, co jednak do skutku nie przysz\u0142o. Mapa ta w 6 sekcyach skre\u015blona pozostawa\u0142a do roku 1854 w archiwum c. k. urz\u0119du obwodowego w \u017b\u00f3\u0142kwi. Min\u0105wszy Horodyszcze bazylia\u0144skie i Parchacz p\u0142ynie znowu pojedynczem korytem, mija zdala Krystynopol, przep\u0142ywa gm. Klus\u00f3w, Dobraczyn, Zawiszni\u0119, Poturzyce i Sokal. Pod Sokalem przebija wa\u0142 uralsko-czarnohorski, dzieli si\u0119 znowu na ramiona i oblewa wyspy, kt\u00f3re lasem porastaj\u0105, a nieco ni\u017cej Sokala p\u0142yn\u0105 po nim ju\u017c wi\u0119ksze statki. Odt\u0105d te\u017c koryto jest g\u0142\u0119bokie, wart sta\u0142y, dostatecznie w wod\u0119 zaopatrzony. Spadek w\u00f3d jednostajny i powa\u017cny, a miejscami nawet leniwy. Tutaj tworzy granic\u0119 gmin Konotop\u00f3w, Ciel\u0119\u017ca i Ulw\u00f3wka z jednej a Ilkowic i Skomoroch\u00f3w z drugiej strony. Poni\u017cej Ulw\u00f3wka zwraca si\u0119 na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d. Odt\u0105d prawym brzegiem przypiera do gub. wo\u0142y\u0144skiej, lewym za\u015b do Galicyi, a zw\u0142aszcza do gmin Horod\u0142owic, Pieczyg\u00f3r, Starogrodu a przybrawszy w p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci gminy Tuturkowic potok War\u0119\u017cank\u0105, tak\u017ce Uryn\u00f3wk\u0105, Szycht\u0105 lub U\u015bmiczk\u0105 zwany, opuszcza zupe\u0142nie Galicy\u0105. Wody, kt\u00f3re Bug z sob\u0105 na tej przestrzeni zabiera, s\u0105 to wody puszcz le\u015bnych, brod\u00f3w i moczar\u00f3w, i w stosunku do d\u0142ugo\u015bci biegu s\u0105 przewa\u017cnie ma\u0142e strugi i potoki. Z lew. brz. przybiera w Galicyi: Be\u0142\u017cec, Pe\u0142tew, \u015aredni potok, Rudk\u0119, Hryczkow\u0105, Ostr\u00f3wk\u0119 czyli Horpink\u0119, Kamionk\u0119, Batiaczk\u0119, Sarneczek, Rat\u0119, So\u0142okij\u0119, Br\u00f3d, \u017b\u0142\u00f3b i War\u0119\u017cank\u0119. Z pr. brz. wpadaj\u0105 do Bugu w Galicyi: Spinoha, Bu\u017cek oleski, S\u0142otwina, Rokitna, Jab\u0142on\u00f3wka, Jazienicki r\u00f3w, Bobr\u00f3wka, Cho\u0142oj\u00f3wka, Kijowski p., Grabowiec czyli Peresika, Bia\u0142ystok i Us\u0142awica. D\u0142ugo\u015b\u0107 biegu od miejscowo\u015bci Bu\u017cka, a\u017c do granicy poni\u017cej Ulw\u00f3wka, czyni 110 kil., d\u0142ugo\u015b\u0107 za\u015b wzd\u0142u\u017c granicy, a\u017c do uj\u015bcia War\u0119\u017canki 19 kil., a wi\u0119c od \u017ar\u00f3de\u0142 a\u017c po War\u0119\u017cank\u0119 d\u0142ugo\u015b\u0107 biegu czyni 158 kil. Wa\u017cniejsze wzniesienia Bugu npm. od Bu\u017cka pocz\u0105wszy s\u0105: 237 m. w Stronibabach, 218 m. uj\u015bcie Pe\u0142twi, 212 m. w Spasie, 210 m. w \u0141apaj\u00f3wce i Rudzie, 203 w Sielcu, 200 poni\u017cej Tyszycy, 198 uj\u015bcie Raty, 194 w Dobraczynie, 192 w Konotopach, 191 w Ulw\u00f3wku, 189 w Pieczyg\u00f3rach, 186 poni\u017cej Starogrodu, a 182 uj\u015bcie War\u0119\u017canki. Og\u00f3lny spadek 122 m na 158 kilometr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci. Od U\u015bci\u0142uga B. stanowi granic\u0119 mi\u0119dzy Kr\u00f3lestwem P<\/span>olskiem a guberni\u0105 wo\u0142y\u0144sk\u0105. Dalej od wsi Piaseczno lewym brzegiem przypiera do kr\u00f3lestwa a od \u0141uczkowa naprzeciw U\u015bci\u0142uga staje si\u0119 sp\u0142awnym, jednak tylko przy du\u017cej wodzie z powodu kr\u0119tego koryta. Na U\u015bci\u0142ug, Dubienk\u0119, Opalin, W\u0142odaw\u0119, Kode\u0144 dochodzi do Brze\u015bcia litewskiego i odt\u0105d zwraca si\u0119 ku zachodniej p\u00f3\u0142nocy i p\u0142ynie na Niemir\u00f3w, Drohiczyn; przyj\u0105wszy Nurzec zwraca si\u0119 ku zachodowi na Brok i \u0142\u0105czy si\u0119 pod Serockiem z Narwi\u0105, z kt\u00f3r\u0105 wsp\u00f3lnie uchodzi do Wis\u0142y z prawego brzegu mi\u0119dzy Nowym Dworem a Modlinem. Dop\u00f3ki przerzyna pag\u00f3rkowat\u0105 wynios\u0142o\u015b\u0107 wo\u0142y\u0144sk\u0105 B. ma szybki bieg. Linia wodnego dzia\u0142u biegnie jego prawym brzegiem od \u017ar\u00f3de\u0142 a\u017c do W\u0142odawy i na tej przestrzeni zabrze\u017ca rzeki s\u0105 wynios\u0142e i oddalaj\u0105 si\u0119 miejscami od samego strumienia, kt\u00f3ry p\u0142ynie wtedy \u015br\u00f3d szerokich, cz\u0119sto podmok\u0142ych \u0142\u0119g\u00f3w, poros\u0142ych trzcin\u0105, szuwarem i k\u0119pami skrzyp\u00f3w. Prawy brzeg na tej przestrzeni jest suchszy od lewego, na kt\u00f3rym spotykamy cz\u0119ste b\u0142ota, zw\u0142aszcza w okolicach uj\u015bcia rzek wlewaj\u0105cych si\u0119 do B. Od W\u0142odawy dzia\u0142 wodny skr\u0119ca coraz wi\u0119cej na prawo, oba brzegi B. staj\u0105 si\u0119 nizkimi i dost\u0119pnymi dla w\u00f3d okolicznych, mianowicie od uj\u015bcia Muchawca pod Brze\u015bciem litewskiem. Koryto B. jest w g\u00f3rnym biegu namulone a poni\u017cej piaszczyste. Od uj\u015bcia Muchawca wody puszcz i jezi\u00f3r pr\u0105 tak silnie na jego koryto, \u017ce od Brze\u015bcia za\u0142amuje si\u0119 na zachodni\u0105 p\u00f3\u0142noc a potem na pe\u0142ny zach\u00f3d. D\u0142ugo\u015b\u0107 B. od \u017ar\u00f3de\u0142, a\u017c do uj\u015bcia War\u0119\u017canki v. Uhryn\u00f3wki, na granicy Kr\u00f3lestwa, wynosi 148 w. (158 kil.); od tego punktu do z\u0142\u0105czenia si\u0119 z Narwi\u0105 pod Serockiem 583 wiorst; og\u00f3lna d\u0142ugo\u015b\u0107 wynosi przeto 731 w. (L. Wolski podaje 700. W. Pol. tylko 574 w., 82 mil). Do B. wpadaj\u0105 w obr\u0119bie Wo\u0142ynia i Kr\u00f3lestwa z lewego brzegu: War\u0119\u017canka v. Uhryn\u00f3wka v. Nu\u015bwiczka v. Szychta, Huczwa, Wieniawa, We\u0142nianka, Stryjanka, Udal, Uherka, W\u0142odawka, Wyrzyk\u00f3wka, Krzna v. Trzna, Konik, Piszna v. Krzywula, Rodzyna, Burzecka, Tuczna, Jeziorna, Kamionka, Turna, Cetynia, Buczynka v. Sterdy\u0144, Koss\u00f3wka, Treblinka, Wiel\u0105cza, Zbo\u017cawa, Ugoszcz, Liwiec, Fisior, Muchawiec, Le\u015bna, Nurzec, Pukawka, Brok, Turka, Tuchelna. Prawy brzeg, dop\u00f3ki B. p\u0142ynie przez formacye kredowe, posiada rozleg\u0142e pag\u00f3rkowate zabrze\u017ca, oddalaj\u0105ce od niego wody najbli\u017cszych okolic. Przytem wodny dzia\u0142 europejski ci\u0105gnie si\u0119 wzd\u0142u\u017c prawego brzegu B. od jego \u017ar\u00f3de\u0142 do \u017ar\u00f3de\u0142 Prypeci. W obr\u0119bie gub. wo\u0142y\u0144skiej zabiera wody rozleg\u0142ych bagnisk, b\u0142ot i jezi\u00f3r le\u015bnych, uchodz\u0105ce przez umy\u015blnie pokopane rowy i kana\u0142y. W obr\u0119bie gub. grodzie\u0144skiej wpadaj\u0105 do B. Kapaj\u00f3wka i rzeka bez nazwy sprowadza wody jezi\u00f3r: Czarne, Bia\u0142e, Zbuni\u0144skie; Spanawka z wodami jez.: Miednego; Muchawiec, L\u015bna v. Le\u015bna, Pulwa, Moszana, Mi\u0119ta, Kamionka, Silna i Nurzec. Przy ma\u0142ym spadku, nizkich w og\u00f3le brzegach i rozlaniu si\u0119 wody, nieuj\u0119tej w uregulowane koryto, pr\u0119dko\u015b\u0107 B., mimo zlewaj\u0105cych si\u0119 do niego licznych w\u00f3d, jest ma\u0142a. Najwy\u017csza woda bywa w ko\u0144cu marca lub w pocz\u0105tkach kwietnia i wtedy w czasie lat mokrych dochodzi 10\u201412, a w latach suchych 4\u20149 st\u00f3p; do ko\u0144ca maja stopniowo opada, a\u017c do 3 st\u00f3p nad zero, kt\u00f3ry to stan uwa\u017ca\u0107 mo\u017cna za \u015bredni. Normaln\u0105 szeroko\u015b\u0107 B. przyj\u0105\u0107 mo\u017cna: od Terespola do Nura 40, odt\u0105d do uj\u015bcia 50 s\u0105\u017cni. \u015aredni peryod pokrycia si\u0119 lodami wynosi miesi\u0119cy 3\u20143\u2153, bowiem zamarzanie zwykle nast\u0119puje w pocz\u0105tkach grudnia, lody za\u015b puszczaj\u0105 i ruszaj\u0105 w drugiej po\u0142owie marca. W miar\u0119 t\u0119go\u015bci zimy dochodz\u0105 one od 6\u201413 cali grubo\u015bci. Rzeka ta jest wa\u017cn\u0105 lini\u0105 komunikacyjn\u0105; ma zwi\u0105zek z trzema morzami: Czarnem, Baltyckiem i Niemieckiem; z morzem Czarnem przez rzek\u0119 Muchawiec, kana\u0142 Kr\u00f3lewski, rzeki: Pin\u0119, Prype\u0107 i Dniepr; z morzem Baltyckiem ma podw\u00f3jn\u0105 komunikacy\u0105: jedn\u0105 za po\u015brednictwem rzek Narew i Wis\u0142a, druga, za po\u015brednictwem rzek: Narew, Biebrza, Netta, K<\/span>ana\u0142u Augustowskiego i rzeki Niemna; z morzem niemieckiem zostaje w zwi\u0105zku przez Wis\u0142\u0119, Brd\u0119, K<\/span>ana\u0142 Bydgoski, Note\u0107, Wart\u0119 i Odr\u0119. Gdy nadto przep\u0142ywa ona przez urodzajne strony, oddawna wi\u0119c uwa\u017cana jest za jedn\u0105 z wa\u017cniejszych dr\u00f3g transportowych. Ju\u017c w Galicyi rozpoczyna si\u0119 sp\u0142aw dla tratew z belkami, klepkami i zbo\u017cem; dla galar\u00f3w i innych statk\u00f3w zwykle zaczyna si\u0119 od U\u015bci\u0142uga; lecz z powodu niskiego stanu w\u00f3d, wielu mielizn i zawa\u0142\u00f3w, szczeg\u00f3lniej na najwy\u017cszej cz\u0119\u015bci rzeki, sp\u0142aw jest utrudniony i chodzi\u0107 mog\u0105 tylko statki z p\u0142askiemi dnami, niewiele zag\u0142\u0119biaj\u0105ce si\u0119. Wszystkie berlinki i galary \u0142adowane zbo\u017cem, tak zwykle zd\u0105\u017caj\u0105, aby stan\u0105\u0107 na Narwi jeszcze za wielkiej wody, najp\u00f3\u017aniej w maju, bo potem osiad\u0142yby. Omini\u0119cie niedogodno\u015bci sp\u0142awu i skr\u00f3cenie drogi statkom, p\u0142yn\u0105cym z transportami z wy\u017cszej cz\u0119\u015bci rzeki, przytem potrzeba osuszenia b\u0142ot szeroko rozci\u0105gaj\u0105cych si\u0119 pomi\u0119dzy W\u0142odaw\u0105 i \u0141\u0119czn\u0105, poda\u0142y jeszcze w roku 1829 my\u015bl otworzenia kommunikacyi tej wy\u017cszej cz\u0119\u015bci Bugu z Wis\u0142\u0105, za po\u015brednictwem licznych znajduj\u0105cych si\u0119 tu jezi\u00f3r i rzeki Wieprza; nie przysz\u0142o to jednak do skutku. Za dawnych czas\u00f3w Bug, jako rzeka sp\u0142awna, wed\u0142ug konstytucyi z r. 1548, nie mia\u0142 by\u0107, pocz\u0105wszy od Sokala, \u017cadnemi groblami hamowany pod kar\u0105 200 marek srebra. W roku nast\u0119pnym konstytucy\u0105 t\u0119 potwierdzono i oznaczono czas do zniesienia wszystkich grobli i jaz\u00f3w, wyj\u0105wszy jednej grobli w wojew\u00f3dztwie be\u0142zkiem Miko\u0142aja Ostroroga, kt\u00f3ra s\u0142u\u017cy\u0142a do wzmocnienia zamku; jednakowo\u017c dziedzic musia\u0142 obmy\u015ble\u0107 wszelkie \u015brodki ku wygodzie przep\u0142ywaj\u0105cych tam\u017ce statk\u00f3w. Pokazuje si\u0119 jednak\u017ce, i\u017c znoszenie tych tam sz\u0142o opieszale, poniewa\u017c konstytucy\u0105 z r. 1633 ponowiono ten rozkaz pod kar\u0105 1,000 marek, a roku 1641 nawet pod kar\u0105 3,000 grzywien i to bez apelacyi. P\u0142yn\u0105cy na tej rzece po\u0142ow\u0119 c\u0142a Koronie, drug\u0105 za\u015b Litwie op\u0142acali. Na Bugu znajduj\u0105 si\u0119 obecnie dwa mosty \u017celazne dla kolei: pod Dorohuskiem dla linii dr. \u017cel. Nadwi\u015bla\u0144skiej o trzech prz\u0119s\u0142ach (ka\u017cde po 25 sa\u017ceni) i pod Terespolem dla linii dr. \u017cel. warsz.-terespol. Obszerna rozprawa i opis hydrotechniczny rz. B. znajduje si\u0119 w \u201eRocznikach gospodarstwa krajowego\u201c (1863 r. z listopada). Por. opis wybrze\u017cy Bugu L. Kunickiego p. t. \u201ePodlasie z okolic W\u0142odawy\u201c (Tyg. ill. 1870 r. T. V, str. 69\u201476). Z. Glogera \u201eDziennik Podr\u00f3\u017cy po B.\u201c (Kronika rodzinna z r. 1875 r. Nr. 20). \u201eZas\u0142ugi D\u0142ugosza pod wzgl\u0119dem geografii\u201c przez prof. Win. Pola. Mitscha: \u201eStatistische Berichtigung\u201c. Lemb. Zeit 1817. Beil. zu Nro. 25. Wutzke \u201eBeschreibung des Bugflusses. Beitr zur Kunde Preussens.\u201c 1820 r. Kr\u00f3tki zbi\u00f3r jeogr. Kr\u00f3l. Pols. i w. ks. pozna\u0144skiego, Wroc\u0142. 1816 r. Br. G.<\/i> i Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Bugieda,<\/b> w\u015b, pow. augustowski, gm. Wo\u0142owiczowce, par. Teolin. Ma smolarni\u0119, 18 dm. i 183 mk., odl. od Augustowa 73 w.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Bugirda,<\/b> rzeka, w pow. sejne\u0144skim, wyp\u0142ywa z jeziora pod Guda\u0144cami, p\u0142ynie ko\u0142o wsi Bugirdy i z\u0142\u0105czywszy si\u0119 z rz. Brzoz\u00f3wk\u0105<\/a> p\u0142yn\u0105 razem 1 w. i wpadaj\u0105 do Niemna<\/a> z lewego brzegu pod Sz\u0142opikami.<\/p>\n

Bujaki,<\/b> w\u015b i folw. o 2 w. od praw. brzegu Buga, w pow. biel\u00adskim, gub. grodzie\u0144skiej, par. Drohiczyn, przy zbiegu dr\u00f3g pocztowych z Siemiatycz do Drohiczyna i z Drohiczyna przez Dziatkowice do Bielska. Od Siemiatycz odl. w. 6, od Drohiczyna w. 7. Ziemia urodzajna, pola faliste, nad strug\u0105 Bujak\u00f3wk\u0105, wpadaj\u0105c\u0105 pod wsi\u0105 Zaj\u0119cznikami do Buga, pi\u0119kne bardzo \u0142\u0105ki. W ogrodzie dworskim wyborne gatunki drzew owocowych. W\u0142asno\u015b\u0107 Paderewskich. A. T.<\/i><\/p>\n

Bujak\u00f3wka,<\/b> ob. Bujaki<\/i>, pow. bielski.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bujniszki,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Krasnowo, par. \u0141o\u017adzieje, liczy 22 dm. i 215 mieszk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bujnowo,<\/b> wie\u015b i folwark rz\u0105dowy, niegdy g\u0142\u00f3wny starostwa a potem tak zwanego amtu bra\u0144skiego, w pobli\u017cu rz. Nurca, w powiecie biel\u00adskim, gub. grodzie\u0144skiej, par. \u0141ubin ko\u015bcielny, Niedaleko \u017ar\u00f3de\u0142 rz. Bronki. A. T.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bujny.<\/b> Tego\u017c na\u00adz\u00adwi\u00ads\u00adka jest kilka wsi w b. ziemi bielskiej i b. ziemi drohickiej.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Buj\u017ce,<\/b> w\u015b i os. le\u015bna, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo. Ma 8 dm. i 131 mk., odl. od W\u0142adys\u0142awowa 38 w.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bukonie,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Jaworowo, par. Maryampol. Le\u017cy o 8 w. od Maryampola. W 1827 r. mia\u0142a 9 dm. i 77 mk., obecnie liczy 13 dm. i 111 mk.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Bukowo,<\/b> 1.) Wielkie<\/span><\/i> i Ma\u0142e<\/span><\/i>, w\u015b szla\u00adche\u00adc\u00adka, nad rz. Wyss\u0105, pow. szczuczy\u0144ski, gm. W\u0105sosz, par. S\u0142ucz, ziemi 554 morg. W 1827 r. by\u0142o tu 13 dm. i 69 mk. 2.) B.,<\/b> w\u015b, pow. szczuczy\u0144ski, gm. Przestrzele, par. Rajgr\u00f3d. W r. 1827 by\u0142o tu 15 dm. i 75 mk. 3) B.,<\/b> w\u015b, pow. s\u0142upecki, gm. Tr\u0105bczyn, par. Zag\u00f3row. W 1827 r. by\u0142o tu 5 dm. i 26 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Buksznie,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Le\u015bnictwo, par. W\u0142adys\u0142aw\u00f3w. Ma 13 dm., 66 mk., odl. 39 w. od W\u0142adys\u0142awowa.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Buksztel,<\/b> dwie wsie w pow. sok\u00f3lskim gub., grodz., o 17 w. od Sok\u00f3\u0142ki. By\u0142a tu niegdy\u015b st. pocztowa.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Bulewizna,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Zaboryszki, par. Pu<\/span>\u0144sk. Ma 10 dm., 47 mk. [Na wsch. od Zaboryszek, nad rz. Marych\u0105 (od p\u0142d.) i przy drodze Szypliszki\u2014Smolany, dzi\u015b nie istnieje. Na p\u00f3\u017aniejszych mapach <\/i><\/span>Zaczarne<\/a><\/i>.]<\/p>\n

Bu\u0142anowicze,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. Rauda\u0144, par. Kalwarya. Odl. od Kalwaryi 5 w. Liczy 11 dm., 77 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Bu\u0142hakowsk,<\/b> folw., pow. kalwaryjski, gm. i par. Urdomin, nad rz. Kupejank\u0105 i Mankupk\u0105, z jez. Ga\u0142adu\u015b<\/a>, o 8 w. od \u0141o\u017adziej, o 60 w. od Niemna. Dobra B. na pocz\u0105tku bie\u017c\u0105cego stulecia nale\u017ca\u0142y do Stanis\u0142awa Kar\u0119gi. W r. 1845 nabyte zosta\u0142y przez Felicyana Bu\u0142haryna; po nim odziedziczy\u0142y je dzieci tego ostatniego. Przed kilku laty sprzedane przez licytacy\u0105 rozpad\u0142y si\u0119 na kilka cz\u0119\u015bci, tak, i\u017c folw. B. stanowi obecnie oddzieln\u0105 posiad\u0142o\u015b\u0107 Arnoldowej. Rozl. 698 mr<\/span>. grunt\u00f3w dworskich. P\u0142odozmian 8-polowy. Torf. [Dzi\u015b nie istnieje.]<\/span><\/p>\n

Bundzie,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. i par. B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo. Liczy 9 dm. i 78 mieszk.<\/p>\n

Bundziszki,<\/b> w\u015b, pow. maryampolski, gm. Wejwery, par. B\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo. Liczy 5 dm. i 60 mk.<\/p>\n

Buniki<\/b> i Bunikiele<\/i>, w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Kidule, par. Kiejmele. W 1827 r. Buniki liczy\u0142y 12 dm. i 110 mk., obecnie 16 dm., 182 mk.; Bunikiele za\u015b w 1827 r. liczy\u0142y 7 dm. i 56 mk., obecnie za\u015b 6 dm. i 77 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Buraki,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Krasnowo, par. Pu\u0144sk. W 1827 r. by\u0142o tu 9 dm., 68 mk.; obecnie za\u015b liczy 26 dm., 219 mk.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Burba\u0144ce,<\/b> os. i folw., pow. sejne\u0144ski, gm. Kudrany, par. Liszkowo. [Por. <\/i><\/span>Nowiki<\/a><\/i>.]<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Burbiszki,<\/b> 1.) w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. Krasnowo, par. \u0141o\u017adzieje. W 1827 r. by\u0142o tu 20 dm. i 125 mk., obecnie 34 dm. i 273 mk. 2.) B.,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Miros\u0142aw. R. 1827 by\u0142o tu 7 dm. i 78 mk. 3.) B.,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Olita. Liczy 16 dm. i 92 mk.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Burby,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Kopciowo. Liczy 6 dm. i 69 mk.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Burd\u0105g,<\/b> niem. Burdungen<\/i>, w\u015b, pow. niborski, st. p. Jedwabno. [Por. <\/i><\/span>Patr\u0105k<\/a><\/i>.]<\/p>\n

Burdungen,<\/b> ob. Burd\u0105g<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Burdyniszki,<\/b> w\u015b, pow. suwalski, gm. Hutta. Liczy 198 mk., 22 dm.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Burgajcie,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski. gm. Kidule, par. Sudargi. R. 1827 r. by\u0142o tu 33 dm. i 261 mk., obecnie liczy 45 dm., 358 mk.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Burluny,<\/b> folw., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Sereje.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Burnie,<\/b> w\u015b, pow. \u0142ecki, st. p. Kalinowy [Kalinowo]<\/span>. Zowi\u0105 te\u017c Burnin<\/i>, z niem. Burnien<\/i>. [Przy wsi Krzy\u017cewo, dzi\u015b nie istnieje.]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Burniszki<\/b> lub Buraniszki<\/i>, w\u015b i fol., pow. suwalski, gm. i par. Wi\u017cajny. W 1827 r. by\u0142o tu 14 dm. i 152 mk.; obecnie w\u015b B. liczy 18 dm. i 179 mk.; fol. za\u015b 3 dm. i 18 mk.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Bursynowizna<\/b> (b\u0142\u0119dnie Bursymowizna), folw., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Krasnopol, od rz. Ha\u0144czy odl. w. 6, od Sejn w. 9. Rozl. morg. 208. Do r. 1877 stanowi\u0142 ca\u0142o\u015b\u0107 z dobrami rz\u0105dowemi Sejwy, jako wieczysta dzier\u017cawa; poczem przeszed\u0142 na w\u0142asno\u015b\u0107 prywatn\u0105. [Na wsch. brzegu jez. Gremzdy, dzi\u015b nie istnieje.]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Buryszki,<\/b> folw., pow. kalwaryjski, gm. i par. Ludwin\u00f3w. Liczy 7 dm. i 51 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Burzyn,<\/b> w\u015b i folw., nad rz. Biebrz\u0105, pow. kolne\u0144ski, gm. Jedwabne, par. Burzyn. Posiada ko\u015bci\u00f3\u0142 par. murowany. R. 1827 by\u0142o tu 10 dm. i 44 mk. Par. B. dek. kolne\u0144skiego 2260 dusz liczy. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Busznica,<\/b> jezioro, pow. augustowski, \u015br\u00f3d las\u00f3w, o 1 i p\u00f3\u0142 wiorsty na po\u0142udnie od jeziora Blizno. [1569: Buszmice<\/i>; wed\u0142ug K. O. Falka ma \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w ja\u0107wieski.]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Buteluny,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. \u015awi\u0119to-jeziory. W 1827 r. by\u0142o tu 6 dm. i 99 mk., obecnie liczy 25 dm. i 254 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

<\/a>Butki,<\/b> niem. Butken<\/i> lub Klein-Blandau<\/i>, w\u015b, pow. go\u0142dapski, st. p. Grabowo. [Por. <\/i><\/span>B\u0142\u0119dowo<\/a><\/i>.]<\/p>\n

Butrymowszczyzna,<\/b> w\u015b, pow. sok\u00f3lski, o 25 w. od Sok\u00f3\u0142ki.<\/p>\n

Butryniszki,<\/b> w\u015b, pow. kalwaryjski, gm. i par. Udrya. W 1827 r. by\u0142o tu 18 dm. i 148 mk., obecnie liczy 40 dm. i 554 mk., odl. od Kalwaryi 54 w. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

Buttken,<\/b> ob. Budki<\/i> (Klein-Bialla).<\/p>\n

Butwiliszki,<\/b> w\u015b, pow. w\u0142adys\u0142awowski, gm. Szy\u0142gale, par. S\u0142awiki. Liczy 11 dm. i 106 mk.<\/p>\n

Buwe\u0142no,<\/b> w\u015b i folw., pow. ja\u0144sborski, st. p. Orzesze, nad jez. W\u0105s.<\/p>\n

Bu\u017canie,<\/b> u kronikarzy Busani<\/i>, ga\u0142\u0105\u017a S\u0142owian ruskich nad Bugiem, w niekt\u00f3rych okolicach zwani We\u0142ynianie (Wo\u0142ynianie), \u0141apotniki, Poleszuki i t. p.<\/p>\n

Bu\u017cyska,<\/b> niewielka w\u015b pryw. w pobli\u017cu rz. Buga, w pow. biel\u00adskim, gub. grodzie\u0144skiej. Zt\u0105d pi\u0119kny widok na Gr\u00f3dek, wysoko po lewej stronie Buga po\u0142o\u017cony.<\/p>\n

Bychawszczyzna,<\/b> w\u015b i folw., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Sereje, odl. od Sejn 34 w. Liczy 9 dm., 77 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bychowszczyzna,<\/b> w\u015b i folw., pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Sereje, ma 9 dm., 77 mk.<\/span> [Zamiast mylnie Bychawszczyzna<\/i>.]<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bykowa,<\/b> rzeka, dop\u0142yw Jury z prawej strony.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Byleco,<\/b> w\u015b w pow. ja\u0144sborskim w Prusiech Wschodnich.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Bylsa,<\/b> B<\/span>ia\u0142a<\/i> i C<\/span>zarna<\/i>, jez., a raczej dwa z\u0142\u0105czone jeziora, pow. sejne\u0144ski, o 2 w. na po\u0142udnie od Lejpun. D\u0142ugo\u015b\u0107 obu z\u0142\u0105czonych jezi\u00f3r wynosi 3 i p\u00f3\u0142 w., szer. \u2153 w. Wody ich odchodz\u0105 strumieniem do Niemna, odleg\u0142ego o 3 i p\u00f3\u0142 w. Br. Ch.<\/i><\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Bylsonajcis,<\/b> jezioro, pow. sejne\u0144ski, przy wsi Wo\u0142onczuny; brzegi p\u0142askie, bezle\u015bne.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

Bystrajgiszki,<\/b> w\u015b, pow. sejne\u0144ski, gm. i par. Sereje. Liczy 3 dm. i 55 mk.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bystry,<\/b> niem. Biestern<\/i>, dobra i m\u0142yn, pow. lecki, niedaleko Lecu.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bysztynek,<\/b> ob. Bisztynek<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/p>\n

Bzowy,<\/b> wzg\u00f3rze, ob. Bug<\/i>.<\/p>\n

<\/a><\/a><\/p>\n

<\/a>Bzury,<\/b> 1.) B.<\/b> S<\/span>kiejtowskie<\/i>, w\u015b i dobra, pow. szczuczy\u0144ski, parafia W\u0105sosz, gm. Szczuczyn, od Grajewa odl. w. 11, od Szczuczyna w 3, od drogi bitej warsz.-petersb. w. 1, od rzeki Biebrzy w. 18; sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 z folw.: Bzury, rozl. m. 667, i Zofi\u00f3wka, wraz z gruntami zwanemi Danowo<\/a> Patory rozl. m. 229; wie\u015b Bzury nale\u017cy do 25, wie\u015b Adamowo do 4 w\u0142o\u015bcian. R. 1827 by\u0142o tu 19 dm., 94 mk. A. T.<\/i> 2.) B.<\/b>–Kuskowo<\/i>, w\u015b drobnej szla\u00adch\u00adty, pow. m\u0142aw\u00adski, gm. i par. Unie\u00adrzysz, posiada 3 dm., 24 mk., obszaru 146 morg\u00f3w, w tej liczbie 65 morg. gruntu ornego.<\/p>\n

Bzury,<\/b> niem. Bzurren<\/i>, w\u015b, pow. ja\u0144sborski, st. p. R\u00f3\u017cy\u0144sk.<\/p>\n

B\u017adzi\u0105\u017cek,<\/b> rzeczka, bierze pocz\u0105tek pod wsi\u0105 Miko\u0142ajki w powiecie \u0142om\u017cy\u0144skim, z ma\u0142ego bagienka pomi\u0119dzy wzg\u00f3rzami; zt\u0105d p\u0142ynie w stron\u0119 zachodni\u0105 oko\u0142o wsi Ga\u0142\u0105zki. Naroszczki, Miastk\u00f3w; o wiorst\u0119 za t\u0105 ostatnia, wpada z prawej strony do rzeki Ru\u017c, ubieg\u0142szy 2 mile. L. W.<\/i> [Dzi\u015b Bzdzi\u0105\u017cek.]<\/span><\/p>\n

B\u017adziele,<\/b> niem. Bzdziellen<\/i>, w\u015b, pow. \u0142ecki, st. p. Bajtkowy. [Dzi\u015b Tracze<\/i>.]<\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom I, XV (Uzupe\u0142nienia i dope\u0142nienia z tomu XV – kolorem czerwonym) Baba\u0144ce, Babki, Baka\u0142arzewo, Bakaniuk, Balcis, Balia, Balinka, Ba\u0142kosadzie, Baranowicze, Baranowo, Barcie, Barg\u0142owskie Nowiny, Barg\u0142\u00f3w Ko\u015bcielny, Barg\u0142\u00f3wek, Barg\u0142\u00f3wka, Barszcze, Barszczowa g\u00f3ra, Bartki, Bartna G\u00f3ra, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":12848,"parent":12628,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"h5ap_radio_sources":[],"jetpack_post_was_ever_published":false,"footnotes":""},"class_list":["post-12667","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"yoast_head":"\nLitera B - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/b\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - litera B\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom I, XV (Uzupe\u0142nienia i dope\u0142nienia z tomu XV – kolorem czerwonym) Baba\u0144ce, Babki, Baka\u0142arzewo, Bakaniuk, Balcis, Balia, Balinka, Ba\u0142kosadzie, Baranowicze, Baranowo, Barcie, Barg\u0142owskie Nowiny, Barg\u0142\u00f3w Ko\u015bcielny, Barg\u0142\u00f3wek, Barg\u0142\u00f3wka, Barszcze, Barszczowa g\u00f3ra, Bartki, Bartna G\u00f3ra, […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/b\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2020-04-26T22:33:50+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp-b.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1222\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1506\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"212 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/b\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/b\\\/\",\"name\":\"Litera B - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/b\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/b\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp-b.jpg\",\"datePublished\":\"2020-04-24T18:10:24+00:00\",\"dateModified\":\"2020-04-26T22:33:50+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/b\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/b\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/b\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp-b.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/04\\\/sgkp-b.jpg\",\"width\":1222,\"height\":1506},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/en\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/b\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku\",\"item\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/miejscowosci-suwalszczyzny\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":3,\"name\":\"Litera B\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#organization\",\"name\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/logo-stowarzyszenie-jzi.png\",\"width\":931,\"height\":990,\"caption\":\"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/jzi.org.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\\\/\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Litera B - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/b\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych - litera B","og_description":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku Wyb\u00f3r na podstawie \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych kraj\u00f3w s\u0142owia\u0144skich\u201c, tom I, XV (Uzupe\u0142nienia i dope\u0142nienia z tomu XV – kolorem czerwonym) Baba\u0144ce, Babki, Baka\u0142arzewo, Bakaniuk, Balcis, Balia, Balinka, Ba\u0142kosadzie, Baranowicze, Baranowo, Barcie, Barg\u0142owskie Nowiny, Barg\u0142\u00f3w Ko\u015bcielny, Barg\u0142\u00f3wek, Barg\u0142\u00f3wka, Barszcze, Barszczowa g\u00f3ra, Bartki, Bartna G\u00f3ra, […]","og_url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/b\/","og_site_name":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/","article_modified_time":"2020-04-26T22:33:50+00:00","og_image":[{"width":1222,"height":1506,"url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp-b.jpg","type":"image\/jpeg"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"212 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/b\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/b\/","name":"Litera B - Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny","isPartOf":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/b\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/b\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp-b.jpg","datePublished":"2020-04-24T18:10:24+00:00","dateModified":"2020-04-26T22:33:50+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/b\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/b\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/b\/#primaryimage","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp-b.jpg","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2020\/04\/sgkp-b.jpg","width":1222,"height":1506},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/miejscowosci-suwalszczyzny\/b\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Miejscowo\u015bci Suwalszczyzny i ziem przyleg\u0142ych w ko\u0144cu XIX wieku","item":"https:\/\/jzi.org.pl\/miejscowosci-suwalszczyzny\/"},{"@type":"ListItem","position":3,"name":"Litera B"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#website","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","name":"Jaminy Indexing Team","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/jzi.org.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#organization","name":"Jaminy Indexing Team","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","contentUrl":"https:\/\/jzi.org.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/logo-stowarzyszenie-jzi.png","width":931,"height":990,"caption":"Jami\u0144ski Zesp\u00f3\u0142 Indeksacyjny"},"image":{"@id":"https:\/\/jzi.org.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/Jaminski.Zespol.Indeksacyjny\/"]}]}},"jetpack_likes_enabled":true,"jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12667","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12667"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12667\/revisions"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/12628"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12848"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/jzi.org.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12667"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}